Document · PDF

Bijlage 1 - ‘Tegearre sûn fiele’, gezondheidsbeleid Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel 2022-2026

RAAD IEPEN POADIUM (RAADZAAL) 20 januari 2022, gemeente TytsjerksteradielBij agendapunt: Gezondheidsbeleid12.801 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

GEZONDHEIDSBELEID 2022 - 2026

InhOud SAMENVATTING

inleiding

01. WAAR STAAN WE NU? 1.1 1.2 1.3 1.4

GEZONDHEIDSFOTO GESPREKKEN TERUGBLIK RICHTINGGEGVEND

02. WAT WILLEN WE BEREIKEN? 2.1 2.2 2.3 2.4

VISIE EN MISSIE AMBITIE EN DOELEN ROL ALS GEMEENTE UITGANGSPUNTEN

03. WAT GAAN WE DAARVOOR DOEN? 3.1

SPEERPUNTEN

10 11 15 16 17

19 19 20 21 21

22 22

04. FINANCIËN

BIJLAGE I GESPREKKEN GEZONDHEID BIJLAGE II TERUGBLIK VORIGE BELEIDSPERIODE BIJLAGE III DE PRAKTIJK BIJLAGE IV DE TAKEN VAN GGD

31 36 42 44 TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 2

samenvatting

missie

 visie Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel willen gemeenten zijn waar inwoners, organisaties en gemeenten gezamenlijk bouwen aan een uitnodigende gezonde sociale en fysieke leefomgeving waarin inwoners ‘zich gezond voelen’, zowel lichamelijk als geestelijk. Dit doen wij vanuit het gedachtegoed van positieve gezondheid. Het gaat hierbij niet om wat iemand niet kan, maar juist om wat iemand wel kan.

doelen

ambitie

Gezondheid is van groot maatschappelijk belang. Er is landelijk sprake van toenemende ongelijkheid. Ook blijkt er vaker sprake te zijn van stapeling van gezondheidsproblematiek, internationaal is hierover veel kennis. Met een goede aanpak, zowel landelijk als lokaal, komen we tot een minder grote ziektelast, tot de grootste gezondheidswinst voor kwetsbare groepen en kostenbeheersing in de zorguitgaven. De corona-crisis heeft nadelige gevolgen voor de gezondheid voor met name lager opgeleide mensen. Dit betekent dat de maatschappelijke opgaven voor volksgezondheid nog urgenter zijn.

Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel gaan voor ‘tegearre sûn fiele’ en streven naar meer gezond gedrag. Speciale aandacht is er voor inwoners met een laag sociaal-economische positie, omdat het risico op ongezond gedrag in deze groep groter is.

Samengevat

GEZONDHEIDSBELEID 2022 – 2026 ACHTKARSPELEN & TYTSJERKSTERADIEL

•

• • • • •

Als gemeenten dragen we samen met inwoners en organisaties bij aan een gezonde omgeving van onze inwoners. Daarbij richten we ons op factoren die de gezondheid beïnvloeden en gezondheidsverschillen verkleinen en bieden we ruimte aan preventie en nieuwe ideeën.

1. Meer goed ervaren gezondheid 2. Minder overgewicht 3. Minder problematisch alcoholgebruik 4. Minder rokers

We richten ons op een gezonde leefstijl. Gezond gewicht en minder middelengebruik blijven onze hoofdthema’s. Extra is dat we achterliggende factoren van ongezond gedrag aanpakken. Er is een verbreding van doelgroepen. De nadruk lag op jeugd, nu richten we ons ook op ouderen en op inwoners met een beperkt budget. Naast de doelgroepen stellen we ook een gezonde leefomgeving centraal en wegen we gezondheid standaard mee in de afwegingen bij ruimtelijke plannen. We willen bereiken dat onze inwoners zich gezonder voelen. We willen meer goed ervaren gezondheid en meer gezond gedrag. Het gesprek met inwoners over gezondheid is gestart en we gaan hiermee door. En tot slot kiezen we als gemeenten een duidelijke rol in het gezondheidsbeleid om te stimuleren en te faciliteren.

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 3

speerpunten

samenvatting

GEZONDE LEEFOMGEVING - GEZOND OPGROEIEN - GEZOND MET BEPERKT BUDGET - GEZOND OUDER WORDEN

gezONDE LEEFOMGEVING Een gezond ingerichte fysieke leefomgeving is nodig, omdat dit een positieve bijdrage levert aan de volksgezondheid.

te nemen stappen •

•

• •

•

Gezondheid een vast onderdeel laten zijn van de belangenafweging van ruimtelijk beleid en in uitvoeringsplannen van de omgevingsvisie. In omgevingsplannen aandacht besteden aan het creëren van een beweegvriendelijke omgeving. Betrekken van inwoners bij de inrichting. Bij beleidsontwikkeling verbinding leggen tussen het fysieke en het sociale beleidsdomein. Gezondheidsbevordering in de leefomgeving met voorrang toepassen in wijken met gezondheidsachterstanden.

gezOND OPGROEIEN

Een goed netwerk is essentieel op de sleutelmomenten van – 9 maanden tot en met 27 jaar21, zodat kinderen en jongeren en hun ouders/verzorgers ondersteund kunnen worden als het nodig is en problemen in de toekomst kunnen worden voorkomen of beperkt.

Het is nodig financiële problemen, achterliggende factoren en de bijbehorende stress aan te pakken, omdat dit ervoor zorgt dat je meer open gezOND met beperkt budget staat voor gezond gedrag.

gezOND Ouder wORDEN

Ouderen moeten, ondanks eventuele beperkingen, zo lang mogelijk zelfstandig kunnen blijven leven en participeren, omdat men zich dan gezonder blijft voelen.

te nemen stappen

Vanuit een lokale coalitie van samenwerkingspartners: • Verspreiden van het gedachtegoed van positieve gezondheid, als mogelijke ingang in het gesprek met inwoners; waar men aan wil werken, zoals schulden, wonen, werk, zingeving. • Spreken met inwoners en per doelgroep (kinderen en jongeren/ inwoners met financiële problemen/ ouderen) afspraken met samenwerkingspartners maken over werken vanuit een integrale aanpak, met aandacht voor achterliggende factoren van ongezond gedrag. • Realiseren van voldoende en een kwalitatief goed aanbod van interventies op het gebied van: sport- en bewegen, gezonde voeding, participatie, gezondheidsvaardigheden, geletterdheid, omgaan met geld, ontmoeting, beperking van middelengebruik en motivering mentale weerbaarheid en veerkracht. • Borgen van projectresultaten en vervolg geven aan succesvolle initiatieven. • Nieuwe ideeën uitwerken als aanvulling op het bestaande en deze in uitvoeringsplannen opnemen. • Verbinden tussen de vier speerpunten.

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 4

INLEIDING Deze nota is een uitnodiging aan iedereen in onze gemeenten om mee te doen:

! e l e i f n û s e r r tegea

De gemeenten Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel willen dat ’je gezond voelen’ bereikbaar is voor iedereen. Bijvoorbeeld met laagdrempelige gezondheidszorg en betaalbare en toegankelijke sportmogelijkheden. Daarbij maakt het niet uit of je hoog of laag opgeleid bent, arm of rijk, jong of oud. In deze beleidsnota staat hoe we hier samen met inwoners en organisaties de komende vijf jaar aan gaan werken.

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 5

GEMEENTELIJK BELEID VANUIT POSITIEVE GEzONDHEID In ons gezondheidsbeleid omarmen we het gedachtegoed van Positieve gezondheid1. Het gaat erom hoe gezond iemand zich voelt in plaats van de focus op ‘niet ziek zijn’. ‘Je gezond voelen’ zien we als randvoorwaarde om andere doelen te kunnen bereiken, zoals participeren. In het overkoepelende Beleidskader sociaal domein (8KTD, 2019) en in het beleid van meerdere samenwerkingspartners, zoals GGD Fryslân, staat positieve gezondheid ook centraal als gedachtegoed. Er zijn huisartsenpraktijken in onze gemeenten die willen samenwerken in het kader van Positieve gezondheid. Denk aan Drogeham. Hier is met een huisarts, inwoners en het RIVM samengewerkt om de gezondheid te verbeteren. Op het moment van © Ins tute for Posi ve Health (iPH) | iph.nl |Gespreksinstrument 1.0 schrijven van deze nota worden gesprekken gevoerd over een mogelijke samenwerking in Burgum.

Figuur Mijn Postieve Gezondheid

INTERNATIONAAL BESEF ACHTERLIGGENDE PROBLEMATIEK

1 A Machteld Huber introduceerde deze visie in Nederland in 2011. Volgens Huber zijn er zes dimensies die ervoor zorgen dat je je meer of minder gezond voelt. Of mensen ‘zich gezond voelen’ wordt mede bepaald door de geestelijke gezondheid, sociale contacten, het kunnen meedoen in de maatschappij, zingeving, het vermogen eigen regie te voeren, de kwaliteit van leven en het dagelijks functioneren.

Het is niet voor iedereen eenvoudig om zich gezond te voelen. Ziek worden of geboren worden met een afwijking kan ertoe leiden dat ‘je gezond voelen’ geen vanzelfsprekendheid is en het niet altijd gaat om beïnvloedbare factoren. Daarnaast is het zo dat een op de drie Nederlanders beperkte gezondheidsvaardigheden heeft. Dat betekent dat zij moeite hebben met het vinden, begrijpen en toepassen van informatie over gezondheid, een deel van deze groep is laaggeletterd2. Vaak gaat het bij een ‘minder goed ervaren gezondheid’ om achterliggende problematiek, zoals schulden, werkloosheid, ongunstige woonomstandigheden of sociale omstandigheden. Hier kunnen we als gemeenten invloed op uitoefenen. Er is veel internationale kennis en wetenschappelijk onderzoek, o.a. van de WHO3. Gezondheid is van groot maatschappelijk belang.

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 6

LANDELIJK STREVEN NAAR GEZONDHEIDSWINST Er is landelijk sprake van toenemende ongelijkheid in gezondheid. Ook blijkt er vaker sprake te zijn van stapeling van gezondheidsproblematiek. Met een goede aanpak, zowel landelijk als lokaal, komen we tot een minder grote ziektelast4, tot de grootste gezondheidswinst voor kwetsbare groepen en kostenbeheersing in de zorguitgaven. Het Rijk vraagt om ook op lokaal niveau aandacht te besteden aan deze landelijke gezondheidsvraagstukken: gezondheid in de sociale en fysieke leefomgeving, gezondheidsachterstanden verkleinen, druk op het dagelijks leven bij jongeren en jongvolwassenen, vitaal ouder worden. Stap voor stap gaan we naar een maatschappij met meer aandacht voor gezond zijn en gezond blijven. De wens is gezondheidswinst5, oftewel meer gezonde levensjaren. Er ligt hier een gezamenlijke, maatschappelijke taak die een cultuuromslag vereist. Iedereen wint bij gezondheid. Gezonde maatschappijen zijn vaak prettiger om in te leven en zijn economisch sterker. Het is niet meer te verantwoorden dat ongezond voedsel goedkoper is dan gezond eten, of dat je in grote gebouwen automatisch naar een lift geleid wordt, terwijl je moet zoeken naar het trappenhuis. Een ander voorbeeld is een valcursus voor ouderen. Hiermee kunnen vele heupfracturen voorkomen worden. Dit bevordert niet alleen de gezondheid, maar scheelt ook nog dure behandelingen6.

Dit sluit aan bij het actuele advies van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS, 2021) aan het Rijk: ‘De kansen op een gezond leven zijn ongelijk verdeeld, daarom zijn er forse investeringen nodig in een nieuwe aanpak van gezondheidsverschillen. De inwoners met de grootste gezondheidsachterstanden bereik je niet met een foldertje over leefstijl. Bovendien moeten we ons meer richten op 'gezonde mensen gezond houden' en minder op 'zieke mensen gezond maken. Die aanpak breekt door de grenzen van bestuurslagen en -domeinen heen, richt zich op langetermijnresultaten in de gebieden met de grootste achterstanden, en maakt van gezondheid weer een collectieve in plaats van een individuele verantwoordelijkheid’.

2 Laaggeletterheid en beperkte gezondheidsvaardigheden (Pharos, 2020) 3 World Health Organisation (WHO). De Wereldgezondheidsorganisatie is de gespecialiseerde organisatie van de Verenigde Naties die een sturende en coördinerende rol heeft op het gebied val gezondheid en welzijn. De WHO wil wereldwijde aspecten van de gezondheidszorg in kaart brengen, activiteiten op het gebied van gezondheidszorg coördineren en de gezondheid van de wereldbevolking bevorderen. 4 De ziektelast is het aantal verloren jaren (door vervroegde sterfte) en het aantal jaren geleefd met gezondheidsproblemen (bijvoorbeeld een ziekte), gewogen voor de ernst hiervan (www.volksgezondheidenzorg.info). 5 Gezondheidswinst heeft te maken met levensverlenging, sterftereductie en kwaliteit van leven. DisabilityAdjusted Life Year (Daly) is een maat voor de totale hoeveelheid gezondheid die verloren gaat in een bevolking door ziekte en sterfte. (Gezondheidseffecten en maatschappelijke baten van de gezondheidszorg, RIVM 2020) 6 www.medischondernemen.nl, 2014

In Hurdegaryp, Garyp en Eastermar bevordert en handhaaft het ouderenproject ‘Yn ‘e buorren’ de zelfredzaamheid van (kwetsbare) ouderen. Medewerkers van huisartsenpraktijken, welzijnsorganisaties en zorgorganisaties werken daarvoor samen. Foto Kwadrantgroep

Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel investeren in het 'hartveilig maken' van de gemeenten. TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 7

Het ontstaan van een netwerk leidt tot een betere lokale samenwerking LOKAAL SAMENWERKEN

7 Effectief bewezen interventies: methoden en technieken gericht op gedrag verandering beïnvloeden van omstandigheden, door de Erkenningscommissie beoordeeld als goed onderbouwd of effectief (Loketgezondleven.nl) In diverse netwerken worden afspraken gemaakt, o.a.: Jongeren Op Gezond Gewicht, High Five Sportstimulering, Sport Fryslân, Gezond in de Stad, Fries Preventieakkoord, Kansrijke Start, de Voedselbank Achtkarspelen en de Voedselbank Tytsjerksteradiel, 8 Maatschappelijke Onderneming Achtkarspelen (MOA), sportverenigingen, het onderwijs, voorschoolse voorzieningen, Gebiedsteams, Kearn, eerstelijnszorg, RIVM, Pharos, GGD Fryslân, De Friesland zorgverzekeraar, Friese gemeenten verenigd in de Bestuurscommissie gezondheid, VNN, diverse organisaties voor welzijn en zorg, lokale ondernemers.

Vele partijen werken lokaal al samen aan het gezonder maken van inwoners van onze gemeenten, bijvoorbeeld op het gebied van sport en bewegen. In het lokaal sportakkoord 2021 voor onze gemeenten staan afspraken voor het stimuleren van een leven lang met plezier sporten en bewegen. Dit draagt bij aan de gezondheid van onze inwoners. Het is de bedoeling dat het ontstaan van een netwerk leidt tot een betere lokale samenwerking. Sportthema’s: van jongs af aan vaardig in beweging, positieve sportcultuur, duurzame sportinfrastructuur en inclusief sporten en bewegen. Ook het lokaal preventieakkoord vanuit gezondheid is bedoeld voor een betere samenwerking op de landelijke leefstijlthema’s: roken, alcohol en overgewicht. In Friesland is gekozen voor een provinciale samenwerking: de Friese Preventieaanpak (GGD Fryslân, 2020). Deze op de levensloop van de mens gerichte aanpak is bedoeld om op provinciaal niveau kennis te delen en ervaringen uit te wisselen: ‘weten, delen en doen’, met name met effectief bewezen interventies7. Hierbij is de afspraak dat de uitvoering lokaal plaatsvindt in de gemeenten, ter versterking van wat er lokaal al gebeurt. In onze gemeenten gaat het om versterken van de aanpak Jongeren op gezond gewicht (JOGG), de aanpak Jeugd- en middelengebruik en een gebiedsgerichte aanpak van gezondheidsverschillen.

We trekken zoveel mogelijk samen op vanuit de twee akkoorden, benutten de netwerken8, zoals ondernemers en verenigingen, en kijken naar innovatiemogelijkheden.

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 8

INVLOED LEEFOMGEVING

WETTELIJKE PLICHT LOKAAL GEZONDHEIDSBELEID

Een belangrijke factor bij ‘je gezond voelen’ is de sociale en fysieke leefomgeving. Onder ‘gezonde leefomgeving’ verstaan we een leefomgeving die bewoners als prettig ervaren, waar gezonde keuzes gemakkelijk en logisch zijn en waar negatieve invloed op gezondheid zo klein mogelijk is. Belangrijke elementen voor een gezonde leefomgeving zijn: uitnodigen tot elkaar ontmoeten, ontspannen, bewegen (zoals wandelen, fietsen, spelen), een goede milieukwaliteit (o.a. lucht, geluid), klimaatbestendigheid (meer groen voor tegengaan hitte- en wateroverlast) en een goede toegang tot voorzieningen. Mackenbach9 stelt dat meer dan de helft van de ziektelast van Nederland kan worden voorkomen door het veranderen van omgevingsfactoren. Een gezond ingerichte fysieke leefomgeving kan dus een positieve bijdrage leveren aan de volksgezondheid via een gezonde(re) leefstijl. Nieuw is dat er vanuit gezondheidsbeleid een verbinding is gemaakt met het ruimtelijk beleidsdomein. Dit is gebeurd in onderling overleg tussen de teams sociaal domein en fysiek domein, in de voorbereiding van de lokale omgevingsvisie. Naar verwachting worden de lokale omgevingsvisies eind 2021 vastgesteld. Belangrijk resultaat van deze samenwerking is dat gezondheid een onderdeel is in de omgevingsvisies van onze gemeenten. In deze omgevingsvisies beschrijven we hoe we de fysieke leefomgeving leefbaar, gezond en vitaal houden.

In de omgevingsvisie stellen we lange termijn doelen. Op het moment van schrijven van deze nota is bekend dat in de voorbereidingsfase van de omgevingsvisie is bedacht om als één van de lange termijn doelen te stellen: ‘We zorgen voor een gezonde, veilige en groene leefomgeving in de dorpen en in het buitengebied, die uitnodigt tot bewegen en ontspannen in de buitenlucht.’ En dat er zal worden gewerkt aan doelen via zes uitgangspunten, waaronder: ‘Gezondheid is belangrijk’. Dat betekent dat gezondheid standaard meegenomen wordt in de afweging hoe de omgeving wordt ingericht. Zodat inwoners in de gelegenheid zijn om gezonde keuzes te maken, met name voor inwoners in een sociaaleconomisch kwetsbare positie. Dit is een mooi begin van een integrale aanpak, gezamenlijk vanuit het ruimtelijk en sociaal domein.

Gemeenten zijn verantwoordelijk voor een lokale invulling en uitvoering van het gemeentelijk gezondheidsbeleid op basis van de Wet publieke gezondheid (Wpg). De definitie van publieke gezondheidszorg in de Wpg luidt: ‘gezondheid beschermende en gezondheid bevorderende maatregelen voor de bevolking of specifieke groepen daaruit, waaronder begrepen het voorkómen en het vroegtijdig opsporen van ziekten.’ Het grootste deel van de wettelijke taken wordt uitgevoerd door de GGD volgens landelijke richtlijnen, zoals infectieziekten-bestrijding, jeugdgezondheidszorg en medische milieukunde. Daarnaast vraagt de Wpg gemeenten om binnen 2 jaar na het verschijnen van de landelijke nota (mei 2020) een gemeentelijk gezondheidsbeleid vast te stellen. Met vaststelling van deze beleidsnota door de gemeenteraden voldoen de gemeenten aan de wettelijke plicht periodiek gemeentelijk gezondheidsbeleid vast te stellen. Deze nota is een beleidskader. Bijbehorende uitvoeringsplannen met concrete activiteiten vallen onder de bevoegdheid van de colleges van B&W.

9 Ziekte in Nederland, J.P. Mackenbach, 2010. 10 ‘Verder kijken dan corona, over de toekomst van onze gezondheid’ (Volksgezondheid Toekomstverkenning, RIVM, 2020)

MEER URGENTIE DOOR CORONA Ten tijde van schrijven van dit beleid zitten we in een corona-crisis. Uit onderzoek10 blijkt dat meer mensen in de coronacrisis ongezonder zijn gaan leven: rokers roken meer en het aantal mensen met overgewicht stijgt. Ook de mentale gezondheid staat onder druk: stress en eenzaamheid komt meer voor. Er blijkt dat de gevolgen met name lager opgeleide mensen treffen. Dit betekent dat de maatschappelijke opgaven voor volksgezondheid nog urgenter zijn.

De 94-jarige Johannes van der Kooi uit Aldtsjerk was in 2021 de Oudste Doortrapper van Tytsjerksteradiel. Doel van het project is om senioren te stimuleren zo lang en veilig mogelijk te blijven fietsen. TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 9

WAAR STAAN WE NU? In dit hoofdstuk beschrijven we waar we nu staan qua gezondheid. Dit wordt gepresenteerd in een gezondheidsfoto. Er zijn veel cijfers beschikbaar. Tabel 1 bevat een selectie van cijfers, bedoeld om te schetsen waar aandachtsgebieden liggen qua gezondheid. Daarna volgt informatie uit gesprekken die o.a. met inwoners zijn gevoerd. We sluiten het hoofdstuk af met een terugblik op de vorige beleidsperiode. TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 10

27.905 inwoners (01-01-2021)

TREND

TYTSJERKSTERADIEL

32.055 inwoners (01-01-2021)

TREND

FRYSLÂN

Kind: ouder vindt buurt niet kindvriendelijk

13%

11%

Kind: ouder vindt school-thuis route onveilig

39%

34%

40%

19+: groen in de buurt voldoende

93%



97%



91%

19+: wel eens onveilig voelen ’s avonds of ’s nachts



19+: woning voldoende

95%



97%



95%

19+: ernstig gehinderd door tenminste 1 geurbron



Aantal gezondere sportkantines

Jongere: (zeer) goed ervaren gezondheid

87%



88%



87%

Kind: matig overgewicht en obesitas kind

16%

12%



12%

Kind: er wordt in huis gerookt

Kind: actief op sociale media (8 jaar en ouder)

48%

49%

50%

ACHTKARSPELEN

1.1 GEZONDHEIDSFOTO De meeste cijfers van de gezondheidsfoto komen uit de Kindmonitor 2018, Jeugdmonitor 2019 en de Volwassenen en Ouderen Monitor 2020 van GGD Fryslân. De aantallen van de gezondere sportkantines komen uit gegevens van JOGG 8KTD 2021.

Gunstiger dan het Friese gemiddelde Minder gunstig dan het Friese gemiddelde 

Hoger dan de vorige meting



Lager dan de vorige meting

Gelijk gebleven

Geen gegevens van een vorige meting bekend in bronbestand

De gemeente Tytsjerksteradiel, diverse kinderopvangorganisaties, welzijnsorganisatie Kearn, de GGD Fryslân en de basis- en middelbare scholen ondertekenden de intentieverklaring Rookvrije Generatie

Tabel 1 Gezondheidssituatie Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel in een notendop TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 11



45%



51%

Kind: eet elke dag fruit

68%

Kind: eet elke dag groente

Jongere: eet elke dag fruit

Jongere: eet elke dag groente Jongere: licht tot ernstig psychisch ongezond Jongere: matig overgewicht en obesitas jongere Jongere: ooit alcohol gedronken

35%

39%

15%

10%

44%



68%

41%

29%

42%

16%

42%





FRYSLÂN

40%

TREND

FRYSLÂN

Kind: drinkt minimaal 2 glazen water per dag

32.055 inwoners (01-01-2021)

TREND

39%

TYTSJERKSTERADIEL

32.055 inwoners (01-01-2021)



TREND

TYTSJERKSTERADIEL

35%

27.905 inwoners (01-01-2021)

TREND 

Jongere: voelt zich (zeer) vaak gestrest door alles wat ze moeten doen

15%

22%

20%

Jongere: beweegt dagelijks minstens 1 uur

21%

20%

19%

Jongere: cannabis laatste 4 weken

Jongere: harddrugs laatste 4 weken

19+: (zeer) goed ervaren gezondheid

79%

81%

19+: moeite met rondkomen van huishoudinkomen



11%

19+: (heel) veel stress

12%

11%

14%

19+: matig tot hoog risico op angststoornis of depressie

39%

36%

40%

19+: gehinderd in sociale activiteiten door gezondheidsproblemen

ACHTKARSPELEN

27.905 inwoners (01-01-2021)

39%

ACHTKARSPELEN Kind: beweegt dagelijks minstens 1 uur

71%

44%

32%

44%

16%

10%

41%

Jongere: ooit gerookt, hele sigaret of meer

12%



16%



14%

Jongere: binge drinken

26%

28%

26%

19+: matig overgewicht en obesitas

57%

48%



51%

Jongere: risico op problematisch gamen (met slaaptekort)

19+: rokers

20%

15%



18%

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 12

TREND

TYTSJERKSTERADIEL

32.055 inwoners (01-01-2021)

TREND

FRYSLÂN

27.905 inwoners (01-01-2021)

TREND

TYTSJERKSTERADIEL

32.055 inwoners (01-01-2021)

TREND

FRYSLÂN

18%

65+: voldoen aan voedingsnorm groente/rauwkost

17%

22%

23%

19+: voldoen aan voedingsnorm groente/rauwkost

17%



22%



23%

65+: voldoen aan voedingsnorm fruit/sap

57%



59%

58%

19+: voldoen aan voedingsnorm fruit/sap

40%

44%

41%

Laag opgeleiden11

33%

26%

65+: (zeer) goed ervaren gezondheid

64%

72%

71%

Hoog opgeleiden

19%

26%

5,8%

8,2%

43%

42%

Huishoudens met laag inkomen12

7,4%

65+: eenzaamheid 65+: zwaar tot overbelaste mantelzorgers

Aandeel 65 jaar of ouder13

20,5%

24%

22,1%

10%

11% Grijze druk

36,9%

44,7%

39,4%

Aantal kind (2018)

3.110

3.289

Aantal jongeren (2019)

2.652

2.907

Aantal 19+ (2020)

21.872

25.660

Aantal 65+ (2020)

5.605

7.565

65+: een of meer langdurige ziekten of aandoeningen

51%

65+: voldoet aan beweegrichtlijn matig intensieve inspanning

46%

65+: matig overgewicht en obesitas

64%

65+: rookt

11%

65+: overmatige drinkers (>14 (m) of >7 (v) glz pw)

11%

49%

56%

61%

17%





ACHTKARSPELEN

27.905 inwoners (01-01-2021)

17%

ACHTKARSPELEN 19+: overmatige drinkers (>14 (m) of >7 (v) glz pw)

46%

54%

58%

10%

16% 11 Hoogopgeleide bevolking 2019 | Volksgezondheidenzorg.info 12 Sociaaleconomische status | Regionaal & Internationaal | Regionaal | Volksgezondheidenzorg.info 13 StatLine - Regionale kerncijfers Nederland (cbs.nl)

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 13

Wat de gezonde leefomgeving betreft zien we dat Tytsjerksteradiel het op de meeste indicatoren beter doet dan het Friese gemiddelde. Echter, in beide gemeenten zien we hier een gunstige ontwikkeling ten opzichte van de vorige meting. Het gezond opgroeien vraagt onder andere aandacht op het gebied van overgewicht, in Achtkarspelen is dat nog steeds hoger dan gemiddeld en ook in Tytsjerksteradiel lijkt dat iets te stijgen bij kinderen. Kinderen zijn iets meer fruit en groente gaan eten, maar Achtkarspelen blijft nog steeds achter bij de rest van Friesland. Hetzelfde geldt voor de jongeren, ook daar zien we een toename maar blijft Achtkarspelen het wat groente betreft iets slechter doen dan Friesland. Ook bij 19+ is groente eten iets gestegen, maar doet Achtkarspelen het iets minder dan Friesland. Jongeren ervaren hun gezondheid iets minder positief dan tijdens de vorige meting. Nog steeds drinken kinderen onvoldoende water in beide gemeenten, hoewel het is toegenomen na de vorige meting. Ook roken in huis door ouders is een punt van aandacht, met name in Achtkarspelen. Jongeren in Achtkarspelen gebruiken iets minder vaak cannabis dan gemiddeld, en jongeren in Tytsjerksteradiel daarentegen iets meer. De ervaren gezondheid van 19+-ers is niet echt veranderd, maar we zien wel dat de 65+-ers in Achtkarspelen hun gezondheid minder positief dan gemiddeld ervaren.

In Achtkarspelen zien we iets minder overmatige drinkers onder de 65+-ers. We zien dat Achtkarspelen meer laagopgeleiden en huishoudens met lage inkomens heeft. En een constatering is dat in Tytsjerksteradiel veel 65+-ers wonen, in verhouding tot het aantal 20-65 jarigen.

Kinderen drinken meer water, maar nog steeds onvoldoende

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 14

1.2 GESPREKKEN Vanuit de gemeenten willen we in gesprek zijn en blijven met onze inwoners en organisaties. We hebben ervaren dat onze mienskip sterk is. Veel inwoners willen elkaar ontmoeten, zijn bewust bezig met gezondheid en willen elkaar helpen om eenzaamheid te bestrijden. Er zijn vele mooie gezonde initiatieven in de dorpen. Dit blijkt uit de gesprekken met inwoners en organisaties die we hebben gehad als voorbereiding op deze nota. De deelnemers waren divers: jong en oud, werkend en niet werkend, gezond en minder gezond etc. Deze waardevolle gesprekken maakten duidelijk wat er leeft. De uitkomsten zijn gebruikt als input voor dit beleid. In de voorbereiding van de visie sociale basis in onze gemeenten is ook gesproken met inwoners. Er is een overlap in de uitkomsten van de gesprekken gezondheid en de gesprekken sociale basis; ze versterken elkaar. De gesprekken hebben ons laten zien dat er kansen zijn. We moeten meer aansluiten bij de kracht van onze mienskip en voor afstemming zorgen tussen inwoners en organisaties. De rode draad uit de gesprekken gezondheid staat hiernaast. Na vaststelling van deze nota willen we gesprekken over gezondheid blijven voeren met inwoners. Om te blijven verbinden en te horen wat de behoefte is als het gaat om ‘je gezond voelen’ en activiteiten die hierbij passen. Zie verder bijlage I: Gesprekken gezondheid.

uit de gesprekken gezondheid • • •

• • • •

Gezondheid is een breder begrip dan alleen de afwezigheid van ziekte Er is draagvlak bij inwoners en organisaties om in te zetten op kwetsbare groepen en het verkleinen van gezondheidsverschillen Inwoners en organisaties vinden het nodig om vanuit verschillende beleidsgebieden samen te werken aan gezondheid, vooral bij het inrichten van de omgeving. Het is wenselijk dat meer zichtbaar wordt welke initiatieven en projecten er al zijn. Het is belangrijk om begrijpelijke taal te gebruiken en om inwoners goed te informeren. Het is belangrijk om te stimuleren in plaats van verbieden. Het is goed om in gesprek te blijven met elkaar

Stichting Wrâldfrucht organiseert elk jaar de Foodwalk. De route van ongeveer zeven kilometer gaat door het landschap. Onderweg kunnen wandelaars terecht bij bedrijven voor lokale versnaperingen. TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 15

Enkele citaten uit de gesprekken gezondheid:

Ik weet wel wat gezond voor me is, maar of ik het doe is een tweede Deze gesprekken geven me het gevoel dat er geluisterd wordt naar burgers en professionals Mensen hebben niet in de gaten wat vrijwilligerswerk brengt voor zichzelf en voor de ander

Verbieden helpt niet, laat zien dat je naast de mensen staat

Als jongere mis je contact in deze corona-tijd Sommige personen hebben meer aandacht nodig, omdat ze niet goed weten hoe ze hun gezondheid moeten verbeteren en bij wie ze terecht kunnen

Gezonde voeding moet betaalbaar zijn voor iedereen TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 16

We zien kleine positieve ontwikkelingen in de cijfers van gezond gedrag

1.3 TERUGBLIK Wanneer we terugblikken naar de vorige beleidsperiode, dan kunnen we concluderen dat het beleid is uitgevoerd zoals is voorgenomen. We zien kleine positieve ontwikkelingen in de cijfers van gezond gedrag. Verandering van gedrag duurt lang. Effecten van het gezondheidsbeleid zijn daarom pas op langere termijn zichtbaar en merkbaar.

•

• •

• • • • •

•

terugblik

De speerpunten in onze twee gemeenten zijn vergelijkbaar; beide gericht op het bereiken van 1) gezond gewicht en 2) minder middelengebruik en beide legden de focus op jeugd. In beide gemeenten is gewerkt aan een gezondere omgeving en bewustwording. De GGD heeft zijn wettelijke taken in onze gemeenten uitgevoerd, o.a. de jeugdgezondheidszorg en bestrijding van infectieziekten. Gezond gedrag is als norm uitgedragen in beide gemeenten. Interne en externe netwerken in onze gemeenten waren actief op het gebied van gezond gedrag. Gezonde leefstijl stond op de agenda van beide colleges en in beleidsnota’s van zowel sociaal als fysiek domein. In de uitvoering hebben beide gemeenten samen opgetrokken Een eerste conclusie op basis van de cijfers is dat in beide gemeenten in alle leeftijdsgroepen het gedrag op onderdelen wat gezonder is geworden. Een tweede conclusie is dat het een goede keuze is om te blijven inzetten op de gezondheidsthema’s gezond gewicht en minder middelengebruik, want deze zijn nog steeds actueel in onze gemeenten.

Zie verder: bijlage II Terugblik. TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 17

1.4 RICHTINGGEVEND Er is een gezondheidsfoto gemaakt, waaruit blijkt hoe het staat met de gezondheid van de inwoners in onze gemeenten. Daarnaast zijn er gesprekken gevoerd met inwoners en organisaties over gezondheid. Er is een terugblik gegeven op de vorige beleidsperiode. En in de inleiding zijn lokale en landelijke ontwikkelingen geschetst. Dit alles is richtinggevend voor het gezondheidsbeleid. In onderstaand schema is dit samengevat:

(Inter)nationale en lokale ontwikkelingen Ministerie VWS: Landelijke nota gezondheid

Het ministerie van VWS constateert een toename van gezondheidsverschillen met opeenstapeling van problematiek, fysieke en mentale gezondheid. Het ministerie wijst gemeenten op landelijke vraagstukken en roept op tot lokaal integraal beleid. Deze nota biedt een startpunt.

Nationaal preventieakkoord en sportakkoord en lokale coalitie gezondheid en bewegen

Vele partijen werken al mee aan het samen gezonder maken van onze gemeenten, zoals sportverenigingen en huisartsenpraktijken. Het lokaal preventieakkoord en het sportakkoord hebben als doel een intensievere lokale samenwerking in een lokale coalitie.

Omgevingsvisie

Een belangrijke factor bij ‘je gezond voelen’ is de sociale en fysieke leefomgeving. In onze gemeenten is een toenemende samenwerking tussen deze domeinen en in de lokale omgevingsvisie wordt ‘gezondheid is belangrijk’ gezien als uitgangspunt, wordt gezondheid standaard meegenomen in de afwegingen.

Gezondheidsfoto

We zien in de gezondheidsfoto wat de gezonde leefomgeving betreft, dat Tytsjerksteradiel het op de meeste indicatoren beter doet dan het Friese gemiddelde. Echter, in beide gemeenten zien we hier een gunstige ontwikkeling ten opzichte van de vorige meting. Het gezond opgroeien vraagt onder andere aandacht op het gebied van overgewicht, in Achtkarspelen is dat nog steeds hoger dan gemiddeld en ook in Tytsjerksteradiel lijkt dat iets te stijgen bij kinderen. Kinderen zijn iets meer fruit en groente gaan eten, maar Achtkarspelen blijft nog steeds achter bij de rest van Friesland. Hetzelfde geldt voor de jongeren, ook daar zien we een toename, maar blijft Achtkarspelen het wat groente betreft iets slechter doen dan Friesland. Ook bij 19+ is groente eten iets gestegen, maar doet Achtkarspelen het iets minder dan Friesland. Jongeren ervaren hun gezondheid iets minder positief dan tijdens de vorige meting. Nog steeds drinken kinderen onvoldoende water in beide gemeenten, hoewel het is toegenomen na de vorige meting. Ook roken in huis door ouders is een punt van aandacht, met name in Achtkarspelen. Jongeren in Achtkarspelen gebruiken iets minder vaak cannabis dan gemiddeld, en jongeren in Tytsjerksteradiel daarentegen iets meer.

De ervaren gezondheid van 19+-ers is niet echt veranderd, maar we zien wel dat de 65+-ers in Achtkarspelen hun gezondheid minder positief dan gemiddeld ervaren. In Achtkarspelen zien we iets minder overmatige drinkers onder de 65+-ers. We zien dat Achtkarspelen meer laagopgeleiden en huishoudens met lage inkomens heeft. En een constatering is dat in Tytsjerksteradiel veel 65+-ers wonen, in verhouding tot het aantal 20-65 jarigen.

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 18

Gesprekken

Uit de gesprekken over gezondheid blijkt dat de mienskip sterk is, veel inwoners willen elkaar ontmoeten, zijn bewust bezig met gezondheid, willen elkaar helpen en bijvoorbeeld eenzaamheid bestrijden. Er zijn al veel mooie initiatieven vanuit inwoners om gezondheid te bevorderen. Ook is duidelijk aangegeven wat men verwacht van de gemeente; graag stimuleren in plaats van verbieden. En wat men belangrijk vindt als het gaat om gezondheid; o.a. breed kijken, richten op kwetsbaren, duidelijk communiceren, in gesprek blijven.

Terugblik vorig beleid

Blikken we terug naar de vorige beleidsperiode, dan kunnen we stellen dat het voorgenomen beleid is uitgevoerd en dat vele inspanningen zijn geleverd door diverse partijen. We moeten ons realiseren dat verandering van gedrag lang duurt en dat effecten van gezondheidsbeleid vaak pas op langere termijn zichtbaar en merkbaar zijn. Kijken we naar de cijfers, dan is een eerste conclusie dat in beide gemeenten in alle leeftijdsgroepen het gedrag op enkele onderdelen wat gezonder is geworden. Een tweede conclusie is dat het een goede keuze is om te blijven inzetten op de gezondheidsthema’s gezond gewicht en minder middelengebruik, want deze zijn nog steeds actueel in onze gemeenten. Zie verder: bijlage II Terugblik vorige beleidsperiode.

VV Buitenpost is de vierde gezonde sportkantine die in Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel is gerealiseerd. Het idee van de gezondere kantine is dat in iedere productgroep minimaal één betere keuze aanwezig is, dat de betere keuzes meer in het zicht staan en dat water drinken wordt gestimuleerd. TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 19

02 WAT WILLEN WE BEREIKEN Als gemeenten willen we dat dat ’je gezond voelen’ bereikbaar is voor iedereen. In dit hoofdstuk is dit uitgewerkt in visie en missie (ons droombeeld), ambitie en doelen (hiermee gaan we aan de slag) en tot slot een toelichting op de gemeentelijke rol en uitgangspunten.

2.1 VISIE EN MISSIE Als stip op de horizon, waar we met het gezondheidsbeleid de komende 5 jaren naar toe willen groeien, luidt onze visie:



visie

missie

gezonde leefomgeving waarin inwoners zich gezond voelen

gezondheidsverschillen verkleinen en ruimte voor preventie en nieuwe ideeën

Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel zijn gemeenten waar inwoners, organisaties en gemeenten gezamenlijk bouwen aan een uitnodigende gezonde sociale en fysieke leefomgeving waarin inwoners ‘zich gezond voelen’, zowel lichamelijk als geestelijk. Dit doen wij vanuit het gedachtegoed positieve gezondheid. Het gaat hierbij niet om wat iemand niet kan, maar juist om wat iemand wel kan.

Figuur Mijn Postieve Gezondheid

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 20

2.2 AMBITIE EN DOELEN We gaan aan de slag met de volgende ambitie:

ambitie

doelen

Er zijn vier hoofddoelen die we willen bereiken. Het eerste doel gaat over hoe de eigen gezondheid ervaren wordt14. De overige drie doelen sluiten aan bij de thema’s van het Lokaal preventieakkoord. Door de GGD zal een tussenmeting uitgevoerd worden in 2024 en een eindmeting in 2026. Dan zullen de cijfers in hoofdstuk 1 opnieuw geanalyseerd worden* en volgt een nieuwe gezondheidsfoto. Hiernaast staan onze vier hoofddoelen waarnaar we streven in het jaar 2026, met daaronder subdoelen15.

14 Met de indicator ‘Ervaren gezondheid’ meten we de gezondheidsgerelateerde kwaliteit van leven: ‘Hoe is over het algemeen uw/jouw gezondheid?” 15 Aantallen kunnen worden berekend o.b.v. het afname jaar van de betreffende monitor (zie ook 1.1) Als voorbeeld: dit komt in het geval van de groep volwassenen met overgewicht in beide gemeenten neer op ongeveer 12.500 personen met overgewicht per gemeente. 16 Nog niet gemeten. In de volgende analyses wordt opleiding meegenomen voor zicht op verschil tussen inwoners met een lage en hoge sociaal economische status. 17 Bingedrinken: minstens 5 glazen bij één gelegenheid in een maand. In NPA stelt het Rijk dit landelijk met 30-40% te willen verminderen van 71% naar 45% in 2040. Meerdere landelijke metingen verschillen met de Friese metingen, zo ook hier. Landelijk is gemeten onder de jongeren die al drinken. In de Friese indicator is de vraag gesteld aan alle jongeren en ligt het percentage daarom lager.

DOEL 1

DOEL 2

•

MEER GOED ERVAREN GEZONDHEID

•

Het percentage jongeren dat leeft in goed ervaren gezondheid stijgt tenminste 5% (van 87% naar 92% in 8K en van 88% naar 92% in TD). Het percentage volwassenen dat leeft in goed ervaren gezondheid stijgt tenminste 5% (van 79% naar 83% in 8K en van 81% naar 85% in TD). Het percentage ouderen dat leeft in goed ervaren gezondheid stijgt tenminste 5% (van 64% naar 67% in 8K en van 72% naar 76% in TD). Het verschil tussen inwoners in de laagste en de hoogste sociaaleconomische status die leven in goed ervaren gezondheid neemt af met tenminste 5%16.

MINDER OVERGEWICHT

•

Het aantal kinderen met overgewicht daalt met minimaal 10% (van 16% naar 14% in 8K en van 12% naar 11% in TD). Het aantal jongeren met overgewicht daalt met minimaal 10% (van 10% naar 9% in 8K en van 10% naar 9% in TD). Het aantal volwassenen met overgewicht daalt met minimaal 10% (van 57% naar 51% in 8K en van 48% naar 43% in TD). Het aantal ouderen met overgewicht daalt met minimaal 10% (van 64% naar 58% in 8K en van 61% naar 55% in TD).

DOEL 3

DOEL 4

MINDER PROBLEMATISCH ALCOHOLGEBRUIK

MINDER ROKERS

•

Het aantal jongeren 12-16 jaar) dat ooit alcohol heeft gedronken daalt met minimaal 10% (van 44% naar 39% in 8K en van 41% naar 37% in TD). Het aantal jongeren dat binged17 daalt met minimaal 10% (van 26% naar 23% in 2026 in 8K en van 28% naar 27% in TD). Het percentage volwassenen dat overmatig drinkt daalt met minimaal 10% van 17% naar 15% in 8K en van 18% naar 16% in TD).

•

Het aantal volwassenen dat rookt daalt met minimaal 10% (van 20% naar 18% in 8K en van 18% naar 16% in TD). Het aantal jongeren dat ooit heeft gerookt daalt met minimaal 10% (van 12% naar 11% in 8K en van 16% naar 14% in TD).

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 21

2.3 ROL ALS GEMEENTE

2.4 UITGANGSPUNTEN

Als gemeente kunnen we diverse rollen innemen; loslaten, faciliteren, stimuleren en regisseren. Wij geloven dat initiatieven van inwoners meer kans hebben wanneer de rol van de gemeente kleiner is, dus meer loslaten. In ons gezondheidsbeleid willen we als gemeenten met name de rollen innemen van ‘stimuleren’ en ‘faciliteren’. Dit betekent dat we inwoners en organisaties stimuleren tot het nemen van initiatieven en hiervoor middelen inzetten, zoals organisaties, menskracht en geld. Met faciliteren bedoelen we het aanvullend op een initiatief faciliteiten beschikbaar stellen, zoals expertise of een ruimte. De overige rollen bekleedt de gemeente ook in het gezondheidsbeleid, maar in mindere mate. Dit zijn: regisseren, dus vanuit de regierol met behulp van organisaties een vooraf bepaald eindresultaat neerzetten. En: loslaten, dus inhoudelijk niet bemoeien met het ontstaan of uitwerken van een initiatief.

Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel gaan voor ‘tegearre sûn fiele’ en streven naar meer gezond gedrag. Speciale aandacht is er voor inwoners met een laag sociaaleconomische positie, omdat het risico op ongezond gedrag in deze groep groter is. Op basis van de inhoud in hoofdstuk 1 en 2 komen we tot de volgende uitgangspunten voor de aanpak:

uitgangspunten •

• •

•

• • 18 Zie bijlage III: De praktijk 19 In de ambtelijke ‘projectgroep Gezond 8KTD’ is deze nota gezondheidsbeleid voorbereid. Zowel het sociaal domein als het ruimtelijk domein zijn in de projectgroep vertegenwoordigd, aangevuld met adviseurs van de kenniscentra (bijv. GGD Fryslân en Pharos). Het is de bedoeling om de voortgang van de uitvoering van het gezondheidsbeleid in de nieuwe beleidsperiode te bewaken in de projectgroep. Tussentijds (2024) en aan het einde (2026) zal de voortgang worden gemeten, bijv.: Is het beleid uitgevoerd zoals voorgenomen? Zijn er trends te ontdekken in de beschikbare cijfers? Is bijstelling van beleid nodig?

•

Inwoners, organisaties en gemeenten werken in een lokale coalitie samen vanuit positieve gezondheid aan het oplossen van achterliggende problemen die ‘je gezond voelen’ in de weg staan. De gemeenten nemen vooral een faciliterende en stimulerende rol in. Inwoners geven het goede voorbeeld met gezonde initiatieven, organisaties en gemeenten doen dit ook in projecten en als werkgever. We richten ons in het gezondheidsbeleid tot iedereen en waar nodig specifiek tot inwoners in een sociaaleconomisch kwetsbare positie. We zetten zoveel mogelijk effectief bewezen interventies in en communiceren in begrijpelijke taal. Er is op basis van de speerpunten ruimte voor nieuwe initiatieven, als aanvulling op lopende activiteiten18, deze worden vermeld in uitvoeringsplannen. We bewaken de voortgang in de projectgroep Gezond 8KTD19.

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 22

03 WAT gaan we DAARVOOR DOEN 3.1 SPEERPUNTEN De ambitie en doelen willen we realiseren aan de hand van vier speerpunten. In dit hoofdstuk wordt uitgelegd welke dat zijn en waarom we dit doen. Tot slot volgt per speerpunt een uitwerking naar: doelgroep, praktijkvoorbeeld, betrokken partijen, financiën en cijfers die we volgen20. De speerpunten zijn gekozen op basis van de huidige situatie. Het eerste speerpunt ‘gezonde leefomgeving’ is onderliggend fundament voor de overige drie speerpunten. Deze zijn gericht op doelgroepen: kinderen en jongeren, inwoners met een beperkt budget en ouderen. Wat dit betekent in de praktijk staat beschreven in bijlage III. De vier speerpunten vormen de focus om onze doelen te bereiken.

20 Lijst met cijfers die we volgen: mogelijk wijzigt dit in de loop van de beleidsperiode door ontwikkelingen.

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 23

speerpunten

GEZONDE LEEFOMGEVING - GEZOND OPGROEIEN - GEZOND MET BEPERKT BUDGET - GEZOND OUDER WORDEN

gezONDE LEEFOMGEVING Een gezond ingerichte fysieke leefomgeving is nodig, omdat dit een positieve bijdrage levert aan de volksgezondheid.

gezOND OPGROEIEN

te nemen stappen •

•

• •

•

Gezondheid een vast onderdeel laten zijn van de belangenafweging van ruimtelijk beleid en in uitvoeringsplannen van de omgevingsvisie. In omgevingsplannen aandacht besteden aan het creëren van een beweegvriendelijke omgeving. Betrekken van inwoners bij de inrichting21. Bij beleidsontwikkeling verbinding leggen tussen het fysieke en het sociale beleidsdomein. Gezondheidsbevordering in de leefomgeving met voorrang toepassen in wijken met gezondheidsachterstanden.

21 Bijvoorbeeld met de Leefplekmeter. De leefplekmeter helpt om een bepaald gebied te beoordelen. De bedoeling is om de positieve en negatieve punten van een leefplek te bepalen (GezondIn… , 2018). 22 Leeftijds-bovengrens is gebaseerd op de Participatiewet.

Een goed netwerk is essentieel op de sleutelmomenten van – 9 maanden tot en met 27 jaar22, zodat kinderen en jongeren en hun ouders/verzorgers ondersteund kunnen worden als het nodig is en problemen in de toekomst kunnen worden voorkomen of beperkt.

Het is nodig financiële problemen, achterliggende factoren en de bijbehorende stress aan te pakken, omdat dit ervoor zorgt dat je meer open gezOND met beperkt budget staat voor gezond gedrag.

gezOND Ouder wORDEN

Ouderen moeten, ondanks eventuele beperkingen, zo lang mogelijk zelfstandig kunnen blijven leven en participeren, omdat men zich dan gezonder blijft voelen.

te nemen stappen

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 24

gezONDE LEEFOMGEVING DOelgrOep • •

Alle inwoners in Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel Specifiek inwoners in een sociaaleconomisch kwetsbare positie.

VOOrbeeld uit de praktijk ‘Een gezonde, groene omgeving helpt om te ontspannen’ (Wetter en Willepark Burgum)

Welke partijen zijn betrOkken Onder andere alle partijen die te maken hebben met de openbare ruimte, zoals: inwoners, sportverenigingen, onderwijs- en voorschoolse organisaties, welzijnsorganisaties, kunst- en cultuurorganisaties, woningbouworganisaties, GGD, etc.

Financiën • •

Budget gemeentelijk gezondheidsbeleid. Budgetten van overige gemeentelijke beleidsterreinen, zoals ruimte, beheer, onderwijs, sport.

Cijfers die we vOlgen • • • • • • •

Kind: ouder vindt buurt niet kindvriendelijk Kind: ouder vindt school-thuis route onveilig 19+: groen in de buurt voldoende 19+: wel eens onveilig voelen ’s avonds of ’s nachts 19+: woning voldoende 19+: ernstig hinder door geur Aantal gezondere sportkantines

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 25

gezOND OpgrOEIEN DOelgrOep Kinderen en jongeren vanaf -9 maanden tot en met 27 jaar in Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel

VOOrbeeld uit de praktijk ‘De eerste 1000 dagen van een kind zijn cruciaal voor een goede start’ (project Kansrijke start)

Welke partijen zijn betrOkken Onder andere jeugd en ouders/verzorgers en alle partijen om hen heen, denk aan de GGD, gebiedsteams, geboortezorg, huisartsen en praktijkondersteuners jeugd, Jeugdzorg, GGZ, VNN, JOGG, welzijn-, sport- en onderwijsorganisaties, etc.

Financiën • •

Budget gemeentelijk gezondheidsbeleid. Budgetten van overige gemeentelijke beleidsterreinen, zoals jeugd, sport, welzijn, onderwijs.

Cijfers die we vOlgen • • • • • • • • • • •

Jongere: (zeer) goed ervaren gezondheid Kind: matig overgewicht en obesitas kind Kind: er wordt in huis gerookt Kind: actief op sociale media (8 jaar en ouder) Kind: beweegt dagelijks minstens 1 uur Kind: drinkt minimaal 2 glazen water per dag Kind: eet elke dag groente Kind: eet elke dag fruit Jongere: eet elke dag groente Jongere: eet elke dag fruit Jongere: licht tot ernstig psychisch ongezond

• • • • • • • • • •

Jongere: matig overgewicht en obesitas Jongere: ooit alcohol gedronken Jongere: ooit gerookt Jongere: binge drinken Jongere: risico op problematisch gamen (met slaaptekort) Jongere: voelt zich (zeer) vaak gestrest door alles wat ze moeten doen Jongere: beweegt dagelijks minstens 1 uur Jongere: voelt zich gestrest Jongere: cannabis laatste 4 weken Jongere: harddrugs laatste 4 weken

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 26

GEzOND met beperkt budget DOelgrOep 19+ inwoners in Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel met financiële problemen

VOOrbeeld uit de praktijk ‘Samen gezellig gezond leren koken en eten met groenten uit de buurt’ (gezonde keuken MOA)

Welke partijen zijn betrOkken Onder andere inwoners met schulden en armoede en alle partijen om hen heen, zoals inkomensen participatieconsulenten, eerstelijnsgezondheidszorg, zorgverzekeraar, buurtsportcoaches, GGD, Maatschappelijk ondernemen Achtkarspelen (MOA), de voedselbanken, onderwijsorganisaties, VNN, gebiedsteams, etc.

Financiën • •

Budget gemeentelijk gezondheidsbeleid. Budgetten van overige gemeentelijke beleidsterreinen, zoals armoede, participatie, welzijn, onderwijs, sport.

Cijfers die we vOlgen (waar mogelijk uitgesplitst naar hoge en lage SES) • 19+: goed ervaren gezondheid • 19+: moeite met rondkomen • 19+: overmatige drinkers • 19+: roken • 19+: (heel) veel stress • 19+: matig tot hoog risico op angststoornis of depressie

• • • • •

19+: gehinderd in sociale activiteiten door gezondheidsproblemen 19+: matig overgewicht en obesitas 19+: voldoen aan voedingsnorm groente/ rauwkost 19+: voldoen aan voedingsnorm fruit/sap 19+: voldoen aan beweegrichtlijn matig intensieve inspanning

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 27

gezOnd Ouder wOrden DOelgrOep 65+ inwoners in Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel

VOOrbeeld uit de praktijk ‘Een steunstructuur, zodat ouderen kunnen blijven wonen in de eigen omgeving’ (Yn a Buorren 2.0)

Welke partijen zijn betrOkken Onder andere ouderen en alle partijen om hen heen, zoals mantelzorgers, gebiedsteams, huisartsen, Thuiszorg, GGD, welzijns- en sportorganisaties, etc.

Financiën • •

Budget gemeentelijk gezondheidsbeleid. Budgetten van overige gemeentelijke beleidsterreinen, zoals welzijn, sport, WMO.

Cijfers die we vOlgen • • • • • • • • • • •

65+: goed ervaren gezondheid 65+: eenzaamheid 65+: zwaar tot overbelaste mantelzorgers 65+: een of meer langdurige ziekten of aandoeningen 65+: voldoet aan beweegrichtlijn matig intensieve inspanning 65+: matig overgewicht en obesitas 65+: overmatig alcoholgebruik 65+: rookt 65+: voldoen aan voedingsnorm groente/rauwkost 65+: voldoen aan voedingsnorm fruit/sap 65+: voldoen aan beweegrichtlijn matig intensieve inspanning

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 28

04 financiën Voor de uitvoering van het gemeentelijk Gezondheidsbeleid 2022-2026 gelden onderstaande jaarlijkse middelen voor beide gemeenten23 binnen de vastgestelde programmabegroting 2022-2025.

TAAKVELD 7.1 VOLKSGEZONDHEID PER JANUARI 2022 (DD. OKTOBER 2021) BUDGET

DOEL

1. Veiligheidsregio Fryslân Achtkarspelen: € 1.168.207 Tytsjerksteradiel: € 1.332.960

Wettelijke taken die GGD Fryslân binnen de gemeenschappelijke regeling voor gemeenten uitvoert.

2. Gemeentelijk gezondheidsbeleid Achtkarspelen: € 108.690 Tytsjerksteradiel: € 124.218

Integrale aanpak lokale gezondheidsachterstanden.

OVERIG BUDGET 3. Middelen van overige budgetten sociaal domein en fysiek domein

DOEL Integrale aanpak lokale gezondheidsachterstanden.

Naast de budgetten binnen het begrotingsonderdeel volksgezondheid worden ook budgetten van andere beleidsterreinen ingezet om de doelen van ons gezondheidsbeleid te bereiken. Uitgangspunt is dat beleidsdoelen worden gerealiseerd binnen de bestaande programmabegrotingen. Ook zal gekeken worden naar mogelijke aanvullende financieringsbronnen.

‘Wetter- en Willepark’ bij Burgum is aantrekkelijk voor kinderen, hun ouders, én hun opa’s en oma’s. Maar ook voor sporters, zonnebaders, vissers en wandelaars. Foto Stichting Wetter en Willepark Burgum 23 De hoogte verschilt per gemeente, t.g.v. toekenningscriteria van het Rijk naar samenstelling van de bevolking.

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 29

bijlagen

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 30

> Bijlage I

GESPREKKEN GEZONDHEID gezonde omgeving

gezondheid:

ontspannen

waar ging het over in de gesprekken?* *

9 gesprekken met inwoners, leden van adviesraden en mensen die werken voor scholen, sportinstellingen en welzijnsorganisaties

elkaar ontmoeten gehoord worden

SOCIAAL bewegen

jongeren:

gezond

stress &

eten

LICHAAM

MENTAAL

corona mindset

voor jezelf

zorgen

GEZONDHEID ALGEMEEN

gezond te leven zingeving en eigen-

gezondheid is ongelijk verdeeld

waarde Door: S. Bosch, www.suzanbosch.com

doel: verhalen, ideeën en goede voorbeelden ophalen. Hoe kun je samen werken aan betere gezondheid van de mensen in 8k en TD

gezond leven is nog niet-normaal beter aanmoedigen dan verbieden informatie en toegang kan beter geld lijkt een drempel, maar hoeft het niet te zijn

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 31

gezonde, groene omgeving helpt, ook om te ontspannen

SOCIAAL

elkaar ontmoeten is belangrijk voor gezond voelen verschillen in behoefte (online-offline, hoeveel contact wil je) soms is het nodig elkaar uit te nodigen om contact te hebben bewegen is belangrijk, hoeft niet duur te zijn gezond eten vaak vanwege afvallen

LICHAAM

voor jezelf zorgen

MENTAAL

jongeren & corona: eenzaamheid, behoefte aan contact mindset om gezond te leven zingeving en eigenwaarde (is de link met sociaal en lichaamthema's)

gezondheid is ongelijk verdeeld, we gunnen iedereen een goede gezondheid (vooral kinderen), gezond zijn is belangrijk gezond leven is ingewikkeld, er zijn veel verleidingen en je moet kunnen doorzetten regels en verbieden werkt niet, je kunt beter verleiden en aanmoedigen. Hoe je het brengt is heel belangrijk sommige mensen hebben meer aandacht nodig omdat ze niet goed weten hoe ze hun gezondheid kunnen verbeteren en bij wie ze terecht kunnen (bijv financiële ondersteuning bij sport, gezonde maaltijden maken voor weinig geld, welke activiteiten zijn er in mijn dorp)

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 32

er komt straks woonruimte in het oude

projecten en initiatieven:

schoolgebouw, tot die tijd worden er

GENERATIEHUIS GERKESKLOOSTER/ STROOBOS

sociale activiteiten georganiseerd, en is er een tuin

wat is er al in 8K/TD?

FOODWALK BUITENPOST

MOA-KEUKEN SURHUISTERVEEN

een wandelroute om samen te doen, met informatie en recepten met wilde

in een aantal dorpen zijn mensen al begonnen met initiatieven die (ook) goed voor onze gezondheid zijn hier een paar voorbeelden

planten. Een combinatie van ontmoeten, bewegen en gezond eten

samen gezond leren koken en eten, met groenten uit de buurt en spullen die anders weggegooid zouden worden.

GROEN SCHOOLPLEIN JISTRUM

de school heeft de tegels vervangen door groene speelplekken. Die zijn zo leuk dat mensen uit het dorp er ook na schooltijd graag komen. Het is daardoor een beweeg- en ontmoetingsplek geworden

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 33

““DE EEN KAN MEER MET EEN KWARTJE DAN EEN ANDER”

“ BEGINT HET BIJ MENTALE GEZONDHEID OF BEGINT HET BIJ BEWEGEN, DAT JE HOOFD TE VOL ZIT OM GEZONDE KEUZES TE MAKEN, ZOALS GOED ETEN EN BEWEGEN? VOOR MIJ BEGINT HET BIJ BEWEGEN”

“ MENSEN HEBBEN NIET IN DE GATEN WAT VRIJWILLIGERSWERK BRENGT VOOR ZICHZELF EN VOOR EEN ANDER”

“ DE GEMEENTE MOET NIET GAAN VINGERTJEWIJZEN. PAS DAAR MEE OP, ALS DAT HET IDEE WORDT MET DIT PROJECT GAAT HET NIET LUKKEN. WANT DAN BEREIK JE WEER NIET DE MENSEN DIE JE ZOU WILLEN ONDERSTEUNEN”

“ JE MOET NIET MEER VOOR ZE ORGANISEREN, MAAR COACHEN OM ZELF TE ORGANISEREN”

“ IK BEN 74 MAAR VOEL ME NIET EEN KWETSBARE DOELGROEP”

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 34

HOE NU VERDER?

De input uit de gesprekken is mede richtinggevend in de nota gezondheidsbeleid. Deze wordt in het najaar voorgelegd aan beide gemeenteraden

de highlights uit de input : Er is draagvlak om in te zetten op kwetsbare groepen en het verkleinen van gezondheidsverschillen. Het is nodig om integraal (dus vanuit verschillende beleidsgebieden) samen te werken aan gezondheid, vooral bij het inrichten van de omgeving en bij het oplossen van achterliggende oorzaken van ongezondheid. Het is wenselijk als meer zichtbaar wordt welke initiatieven en projecten er al zijn. Het is belangrijk om begrijpelijke taal te gebruiken en om te informeren over wat we weten over hoe je gezond kunt leven en over ondersteuningsmogelijkheden. Ook is het belangrijk om vooral te stimuleren in plaats van te verbieden. Het zou goed zijn in gesprek te blijven met elkaar om de voortgang te bewaken, en nog meer contact te zoeken met inwoners uit de groepen waar we ons zorgen over maken.

TEGEARRE SÛN FIELE Gezondheidsbeleid 2022 - 2026

pagina 35

> Bijlage II

TRENDS

TERUGBLIK VORIGE BELEIDSPERIODE

Hieronder tonen we een aantal trends. Daarna een overzicht per gemeente met cijfers in een tabel (bron: gezondheidsmonitor GGD Fryslân) die betrekking hebben op de twee toen geldende speerpunten. Goed om te realiseren is dat er diverse factoren zijn die van invloed zijn op de cijfers. Er is gemeentelijk, provinciaal en landelijk beleid, maar ook zijn er demografische ontwikkelingen en andere factoren waar minder of geen invloed op is vanuit de gemeenten.

In de afgelopen periode, tussen 2013 en 2021, is in beide gemeenten gezondheidsbeleid gevoerd. De speerpunten in onze twee gemeenten zijn vergelijkbaar, beide gericht op het bereiken van 1) gezond gewicht en 2) minder middelengebruik en beide gemeenten legden de focus op jeugd. In beide gemeenten is gewerkt aan een gezondere omgeving en bewustwording. De GGD heeft haar wettelijke taken uitgevoerd in onze gemeenten, o.a. de jeugdgezondheidszorg en uiteraard bestrijding van infectieziekten, zoals we hebben ervaren tijdens de Corona-epidemie. Gezond gedrag is als norm uitgedragen in beide gemeenten (denk bijvoorbeeld aan Nix 18). Interne en externe netwerken in onze gemeenten (o.a. dorpenteams -nu gebiedsteams-, welzijnswerk, verloskundigen, scholen, etc.) hebben regelmatig gezond gedrag op de agenda gezet en steeds vaker waren sleutelfiguren actief in de dorpen. Gezonde leefstijl stond op de agenda van beide colleges en in beleidsnota’s van zowel sociaal als fysiek domein kwam gezonde leefstijl voorbij. In de uitvoering hebben beide gemeenten samen opgetrokken. Het project Jongeren op Gezond Gewicht (JOGG) is gestart, eerst in beide gemeenten apart en later gezamenlijk. Ook in het terugdringen van alcoholgebruik onder jongeren hebben beide gemeenten samen opgetrokken.

Een greep van de uitgevoerde activiteiten: kinderen, jongeren en hun ouders zijn in de kinderopvang, op school en in de sportomgeving, gestimuleerd tot gezond gedrag. Bijvoorbeeld met een gezondere kantine, rookvrije plekken, (na)schools aanbod om te gaan bewegen, gezond te eten en elkaar te ontmoeten. Er was ondersteuning voor (aanstaande) ouders door diverse organisaties, zoals de GGD, het welzijnswerk, het onderwijs, dorpenteams, verloskundigen. Samen met het provinciaal platform Nuchtere Fries zijn activiteiten georganiseerd om alcoholgebruik onder jongeren te ontmoedigen, zoals met frisfeesten, communicatiecampagnes en de instructie verantwoord alcohol schenken aan vrijwilligers. Bij 2 huisartsenpraktijken (Harkema en Burgum) is sinds 2020 een praktijkondersteuner jeugd werkzaam. Dit alles heeft mogelijk een positief effect gehad. In beide gemeenten lijkt namelijk het gedrag bij alle leeftijdsgroepen op onderdelen wat gezonder te zijn geworden.

Er wordt steeds vaker gesproken over ‘sociaaleconomisch kwetsbare positie’, in plaats van ‘sociaaleconomische status (SES)’. De GGD hanteert de factor opleiding bij het bepalen van SES. Maar niet alleen opleiding hoeft de oorzaak te zijn van kwetsbaarheid. In deze corona-crisis hebben we immers ervaren dat bijvoorbeeld een goed opgeleide ZZP’er zomaar in een kwetsbare positie terecht kan komen. In deze nota gebruiken we daarom doorgaans de term sociaaleconomische positie. Wat betreft monitoring houden we de term SES aan gebaseerd op opleiding, in aansluiting op de beschikbare monitorcijfers van de GGD. Algemene conclusie • Het gedrag lijkt in alle leeftijdsgroepen in beide gemeenten op onderdelen wat gezonder te zijn geworden. Wel is nog steeds in alle leeftijdsgroepen sprake van overgewicht en middelengebruik. Wat opvalt • In 8K valt op: dat 16 procent van de 4-12 jarigen nog steeds te zwaar is en dat dit hoger ligt dan in Friesland, dit geldt ook voor volwassenen en ouderen. • Ook valt op in 8K: het relatief hoge percentage ouders in 8K dat rookt in bijzijn van kinderen. • In TD valt op: het toegenomen percentage overgewicht in TD onder volwassenen, al ligt dit nog wel lager dan in Friesland. • Ook valt in TD op: het percentage 12-18 jarigen dat elke dag loop of fietst naar school of stageplek, is nog steeds lager dan in Friesland.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Tytsjerksteradiel&id=df9dfea7-54e3-4332-9477-00e871e00897