Bijlage 1 - Onderzoeksrapport De rechtmatigheid van het inzetten van drones als handhavingsmiddel - geanonimiseerd

Inbreuk plegen op de persoonlijke levenssfeer/privacy is niet toegestaan, tenzij deze inbreuk een wettelijke grondslag heeft. Wanneer wordt gekeken naar het beoogde dronegebruik door de eenheid Toezicht en Handhaving, is de inbreuk op de privacy beperkt en gerechtvaardigd. Ten eerste is er een wettelijke grondslag om gebruik te maken van drones. Ten tweede wordt gevlogen over landelijke gebieden met als doel om het groen (en niet de mensen) in beeld te brengen. Deze locaties kunnen niet aangemerkt worden als een privéplaats, omdat er sprake is van een publieke sfeer op deze locaties. Er kan vastgesteld worden dat er in beginsel geen inbreuk gemaakt wordt op de persoonlijke levenssfeer van de burger zoals deze wetsartikelen dat stellen. Toch kan het voorkomen dat er personen in beeld staan. Wanneer deze personen herkenbaar in beeld staan, wordt er gesproken van verwerking van persoonsgegevens. Volgens de Algemene verordening gegevensbescherming moet het verwerken van persoonsgegevens beperkt worden, als dat niet het beoogde doel is177. Het is daarom van belang om een DPIA op te stellen. Hierin kunnen maatregelen worden opgenomen dat gezichten bijvoorbeeld worden vervaagd of dat afbeeldingen worden verwijderd als er personen op staan. 178 Daarnaast heeft de eenheid Toezicht en Handhaving een informatieplicht.

De eenheid Toezicht en Handhaving zou iedereen die op beeld komt moeten informeren, tenzij duidelijk is dat dit niet mogelijk is. 179 Er is gebleken dat er gekozen kan worden om de droneoperatie onder de nieuwe Europese regelgeving of de bestaande nationale regelgeving (staatsoperatie) uit te voeren. De reden waarom er gekozen kan worden om te opereren onder de nationale wetgeving is omdat de Europese regelgeving voor de staatsoperatie nog in de maak is. Uit de praktijk is gebleken dat opereren onder de Europese regelgeving makkelijker kan zijn om in te stappen. Wanneer de eenheid Toezicht en Handhaving kiest om de droneoperatie uit te voeren onder de bestaande nationale wetgeving zal zij vergunningen en ontheffingen moeten aanvragen bij de ILT. Wanneer de gemeenten ervoor kiezen om te opereren onder de nieuwe Europese regelgeving, is het van belang om te weten welke drone gekozen wordt. Als de eenheid Toezicht en Handhaving voor dezelfde drone kiest als de FUMO en het Wetterskip Fryslân, zal de dronevlucht opereren onder de open categorie en subcategorie A2. Deze (sub)categorie bestaat uit algemene en aanvullende regels waar de dronebestuurder zich aan moet houden voor en tijdens de vlucht. Hiernaast zal de eenheid 176 HR 30 januari 2007, ECLI:NL:HR:2007:AZ2104. 177 Artikel 5 van de Algemene verordening gegevensbescherming.

178 ‘Data protection impact assessment (DPIA)’, autoriteitpersoonsgegevens.nl. 179 Artikel 13 van de Algemene verordening gegevensbescherming.

40

Toezicht en Handhaving ook rekening moeten houden met het CTR-gebied in Leeuwarden. Hier ligt de vliegbasis en is er sprake van veel luchtverkeer. Wanneer het noodzakelijk is om binnen dit gebied te vliegen, moet de eenheid Toezicht en Handhaving om toestemming vragen aan de vliegbasis. Daarnaast moeten de gemeenten ook rekening houden met de Natura 2000 gebieden. Om hier te opereren zal er een vergunning aangevraagd moeten worden bij de provincie Fryslân. 180 De toezichthouders van de eenheid Toezicht en Handhaving van de gemeenten Tytsjerksteradiel en Achtkarspelen zijn bevoegd om een drone in te zetten voor het houden van groentoezicht op basis van wetsartikel 5:15 van de Algemene wet bestuursrecht. Omdat groentoezicht gehouden wordt op locaties waar sprake is van een publieke sfeer, hoeft de toezichthouder geen rekening te houden met artikel 10 van de Grondwet en artikel 8 van het EVRM. De eenheid Toezicht en Handhaving zal zoveel mogelijk moeten voorkomen dat er persoonsgegevens worden verwerkt, dit kan door mensen op beeld onherkenbaar te maken of beelden te verwijderen. Daarnaast heeft de eenheid Toezicht en Handhaving een informatieplicht, wanneer iemand (bewust) in beeld wordt gebracht en heeft zij ook de plicht om een DPIA op te stellen.

De gemeenten zullen moeten beslissen of zij onder de nieuwe Europese regelgeving of onder de bestaande nationale regelgeving willen opereren. Wanneer zij ervoor kiezen om te opereren onder de nieuwe Europese regelgeving, zullen zij vallen onder de open categorie. Om de subcategorie te kunnen bepalen zal er gekeken moeten worden naar het gewicht van de drone. Elke subcategorie kent algemene en aanvullende regelgeving waar de dronebestuurder aan moet voldoen. Wanneer zij kiezen om te opereren onder de bestaande nationale regelgeving zullen zij vergunningen en ontheffingen aan moeten vragen bij de ILT. Wanneer er rekening wordt gehouden met de aspecten van deze relevante wet- en regelgeving kan de eenheid Toezicht en Handhaving gebruik maken van drones bij toezicht en handhaving.

180 Artikel 3.3 van de Wet natuurbescherming.

41

10. Adviesbrief Raadhuisstraat 7 9145SG Ternaard Ternaard, 17 mei 2021 Eenheid Toezicht en Handhaving Raadhuisweg 7 9251 GH Burgum Betreft: adviesbrief t.o.v. het inzetten van drones Geachte heer Naar aanleiding van uw juridische vraagstuk over het inzetten van een drone voor het houden van groentoezicht schrijf ik deze brief. Allereerst zal ik de feiten op een rij zetten. Daarna geef ik duidelijkheid over de gestelde vragen. Aanleiding Toezichthouders van de eenheid Toezicht en Handhaving moeten om toezicht te houden vaak lange afstanden afleggen, wat erg belastend kan zijn. Daarnaast kan fysiek toezichthouden op groen onpraktisch zijn. Weilanden die net geoogst zijn of waar agressief vee loopt zijn niet toegankelijk voor de toezichthouder. Gezien de fysieke belasting en de ontoegankelijkheid van sommige gebieden werd de vraag gesteld in hoeverre de gemeenten Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel, binnen de geldende wet- en regelgeving, gebruik kunnen maken van drones bij de eenheid Toezicht en Handhaving. Zo is het de vraag of de gemeenten bevoegd zijn om drones in te zetten, in hoeverre rekening moet worden gehouden met privacyrechtelijke aspecten en aan welke wettelijke eisen en verplichtingen toezicht met een drone nog meer moet voldoen.

Bevoegdheid van de gemeente Uit een analyse die gemaakt is van relevante wet- en regelgeving is gebleken dat artikel 151c van de Gemeentewet geen wettelijke basis vormt om een drone in te zetten bij het houden van groentoezicht. Artikel 151c van de Gemeentewet heeft alleen betrekking op cameratoezicht in het kader de van handhaving van de openbare orde. Uit jurisprudentie is gebleken dat groentoezicht op gebieden, zoals weilanden en andere landelijke gebieden, niet onder de openbare orde valt. Echter, uit de wettekst van artikel 5:15 van de Algemene wet bestuursrecht (hierna: Awb) volgt dat een toezichthouder bevoegd is om plaatsen te betreden (behalve een woning) zonder toestemming van de rechthebbende met medeneming van de benodigde apparatuur. Het lijkt erop dat een drone hier ook onder kan vallen. Een toezichthouder is namelijk bevoegd om plaatsen te betreden zoals weilanden en mag de apparatuur meenemen die hij nodig acht. Wanneer een gebied fysiek niet te betreden is, kan de drone ervoor zorgen dat dit gebied alsnog virtueel betreden kan worden. Hieruit kan geconcludeerd worden dat de toezichthouders van de eenheid Toezicht en Handhaving bevoegd zijn om een drone te gebruiken bij het houden van groentoezicht.

Privacyrechtelijke aspecten Wat de privacyrechtelijke aspecten betreft, is in artikel 10 van de Grondwet en artikel 8 van het EVRM geregeld dat elke burger recht heeft op zijn privacy/persoonlijke levenssfeer. Inbreuk maken hierop is volgens deze wetgeving verboden, tenzij er sprake is van een wettelijke grondslag. Wanneer

42

wordt gekeken naar het beoogde dronegebruik door de eenheid Toezicht en Handhaving, is de inbreuk op de privacy beperkt en gerechtvaardigd. Ten eerste is er een wettelijke grondslag om gebruik te maken van drones. Ten tweede wordt gevlogen over landelijke gebieden met als doel om het groen (en niet de mensen) in beeld te brengen. Uit de ervaring van Wetterskip Fryslân en de FUMO is gebleken dat er heel weinig mensen aanwezig zijn in deze gebieden. De mensen die er zijn bevinden zich doorgaans meer in een publieke sfeer dan in een privésfeer. Dit neemt niet weg dat er mensen in beeld kunnen komen en dat hun privacybelangen worden beschermd door de Algemene verordening gegevensbescherming. Er moet daarom wel worden getracht de inbreuk op hun privacy te beperken. Het is daarom van belang om een DPIA op te stellen. Hierin kunnen maatregelen worden opgenomen dat gezichten worden vervaagd of dat afbeeldingen worden verwijderd als er personen op staan. Op die manier wordt rekening gehouden met de privacybelangen van burgers. Daarnaast heeft de eenheid Toezicht en Handhaving een informatieplicht. De eenheid Toezicht en Handhaving zou iedereen die in beeld komt moeten informeren, tenzij duidelijk is dat dit niet mogelijk is.

Het is onpraktisch om iedereen te informeren die in beeld komt, omdat er geen voorspellingen gemaakt kan worden van wie daadwerkelijk in de buurt zal zijn (denk aan wandelaars bijvoorbeeld). Wat de eenheid Toezicht en Handhaving kan doen is om via de sociale media van de gemeenten laten weten dat er toezicht gehouden wordt in desbetreffende gebied of om borden te plaatsen aan de kant van de weg/ in het gebied. Op die manier kan mogelijk alsnog worden voldaan aan de informatieplicht. Overige regelgevingen Daarnaast moet ook rekening gehouden worden met de nieuwe uitvoeringsverordening onbemande luchtvaart 2019/947. Deze Europese regelgeving vervangt op termijn de nationale dronewetgeving. De nieuwe Europese regelgeving werkt met drie categorieën: de open categorie, de specifieke categorie en de gecertificeerde categorie. Op dit moment zou er gekozen kunnen worden om te opereren onder de nieuwe Europese regelgeving of de bestaande nationale regelgeving (staatsoperatie). De reden hiervan is dat de Europese regelgeving voor de staatsoperatie nog in maak is. 'No-fly'-zones en CTR vliegbasis Leeuwarden De eenheid Toezicht en Handhaving moet ook rekening houden met het CTR-gebied van de vliegbasis Leeuwarden. In de gemeente Achtkarspelen kan er bijna overal gevlogen worden, behalve in Surhuisterveen.

In gemeente Tytsjerksteradiel is er een groter gebied waar in beginsel niet gevlogen mag worden. Op de GoDrone kaart kan bekeken worden welke gebieden onder de 'no-fly'- zones vallen. Plaatsen zoals: Gytsjerk, Suwâld, Tytsjerk en Bartlehiem zijn 'no-fly'-zones binnen de gemeente Tytsjerksteradiel. Hier is namelijk sprake van veel luchtverkeer door de vliegbasis Leeuwarden. Uit het praktijkonderzoek is gebleken dat wanneer organisaties toch binnen dit gebied willen vliegen, zij toestemming vragen bij de vliegbasis Leeuwarden om er toch te vliegen. Om toestemming te vragen van de vliegbasis in Leeuwarden kunt u een formulier invullen, die ik zal bijvoegen in de bijlage. 181 Dit formulier kan ingevuld worden en via de e-mail worden verzonden naar de vliegbasis Leeuwarden. Volgens het Wetterskip Fryslân en de FUMO geeft de vliegbasis Leeuwarden bijna altijd toestemming om te vliegen. Daarnaast moeten de gemeenten ook rekening houden met de Natura 2000 gebieden. Om hier te opereren zal er een vergunning aangevraagd moeten worden bij de provincie Fryslân. Deze gebieden zijn ook te vinden op de GoDrone kaart. Europese regelgeving Zoals eerder genoemd, kan de eenheid Toezicht en Handhaving kiezen om te opereren onder de bestaande of nieuwe regeling.

Wanneer de eenheid Toezicht en Handhaving onder de nieuwe Europese regelingen wil opereren dan zal zij aan de hand van de gekozen drone onder de open categorie vallen. Wanneer er bijvoorbeeld gekozen wordt om gebruik te maken van een DJI Mavic 2 181 Versterkt door Rindert van der Kooi, toezichthouder bij Wetterskip Fryslân.

43

pro (een drone die ook gebruikt wordt door het Wetterskip Fryslân en de FUMO) dan kan er geopereerd worden onder de subcategorie A2. Er is dan geen vergunning van de ILT vereist. De opleiding die vereist is om te kunnen opereren onder deze categorie is over het algemeen ook minder zwaar en lang. Officieel gezien mag in de open categorie niet binnen de CTR-gebieden gevlogen worden, maar uit de praktijk is gebleken dat de vliegbasis Leeuwarden vrij makkelijk toestemming verleent om te vliegen binnen hun luchtruim. Wanneer de eenheid Toezicht en Handhaving kiest om te vallen onder de bestaande nationale regelgeving (staatsoperatie) zal zij wel vergunning (ROC-light) aan moeten vragen bij de ILT, zij mag dan ook vliegen binnen de CTR-gebieden. Ook in deze situatie zal er toestemming/ontheffing gevraagd moeten worden aan de vliegbasis Leeuwarden. Zij controleren immers het luchtruim rond de vliegbasis Leeuwarden (CTR). Daarnaast is de opleiding om onder een staatsoperatie te vallen wel complexer en duurt over het algemeen langer, is gebleken uit de praktijk. Kostenplaatje Wanneer er gekozen wordt om te opereren onder de open categorie en subcategorie A2, zijn daar ook kosten aan verbonden. Er moet namelijk een vliegbewijs en een vaardigheidsbewijs behaald worden.

Er is een vergelijking gedaan tussen drie verschillende vliegscholen (Drone Flight Academy, Drone Class en Dutch Drone Academy) die aangewezen zijn door het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat voor het behalen van het vlieg- en vaardigheidsbewijs. Drone Flight Academy en Drone Class zitten ongeveer in dezelfde prijsklasse van 199,- euro. Dutch Drone Academy valt daar iets onder en kost 179,80 euro voor het vlieg- en vaardigheidsbewijs. Wanneer deze cursus succesvol is afgelegd, kan er een vliegbewijs en exploitantennummer bij de RDW aangevraagd worden. Deze kosten bedragen samen 33,- euro (10,- euro voor het aanvragen van vliegbewijs en 23,- euro voor het vragen van het exploitantennummer). Een consumentendrone (Mavic 2 Pro) kost ongeveer 1.199,- euro bij verscheidene webshops. Het totale bedrag is 1.411,80 euro. Bij deze berekening is de verzekering buiten beschouwing gelaten. Wanneer gekozen wordt om te opereren onder een staatsoperatie zal er ook een opleiding gevolgd moeten worden, voordat een ROC-vergunning aangevraagd kan worden. Dit bedraagt bij de Drone Flight Academy 900,- euro. Daarna komen er kosten bij, zoals een bewijs van inschrijving, een ontheffing bewijs van luchtvaardigheid en de vergunning zelf. Dit is in totaal 395,- euro. 182 Daarbovenop komen de kosten van de drone zelf (DJI Mavic 2 pro) van 1.199,- euro.

In totaal zal dit ongeveer 2.494,- euro kosten. Bij deze berekening is de verzekering buiten beschouwing gelaten. Er zit iets meer dan 1000,- euro verschil tussen het kostenplaatje van deze twee opties. Conclusie Gezien het bovenstaande zou ik de eenheid Toezicht en Handhaving willen adviseren om wel een drone in te zetten bij het houden van groentoezicht. Wettelijk gezien zijn de toezichthouders van de eenheid Toezicht en Handhaving bevoegd om een drone in te zetten tijdens groentoezicht. Het apparaat kan een waardevolle aanvulling zijn bij het houden van toezicht op groen. Ook de kwaliteit van het houden van toezicht zal bevorderd worden door de inzet van een drone. Objecten en situaties kunnen soms beter waargenomen worden vanuit de lucht. Door het inzetten van een drone wordt hiermee het belang van de eenheid Toezicht en Handhaving om kwalitatief toezicht te houden op groen bevorderd. Er moet wel rekening gehouden worden met het verwerken van persoonsgegevens, daarom moet er een DPIA opgesteld worden. Tot slot zal het in het belang zijn van de eenheid Toezicht en Handhaving om ervoor te kiezen om te gaan opereren onder de nieuwe Europese regelgeving. De reden hiervan is dat gebleken is dat opereren onder de bestaande nationale regelgeving meer kosten met zich meebrengt.

Er moeten namelijk vergunningen en ontheffingen aangevraagd worden bij de ILT en andere opleidingen worden gevolgd. Daarnaast zijn de opleidingen die daaronder vallen zwaarder en langer. Deze kosten kunnen oplopen tot meer dan

182 ‘Roc-light vergunning’ drone-shop.nl

44

1000,- euro. Omdat de eenheid Toezicht en Handhaving nog geen ervaring heeft met het gebruik van drones zijn deze kosten niet in verhouding met een pilot-project met drones. De eenheid Toezicht en Handhaving zou het beste kunnen kiezen voor een consumentendrone (bijvoorbeeld de Mavic 2 Pro). Deze drone bevat een camera met een hoge resolutie en weegt onder 1 kilogram. Dat betekent dat deze drone valt onder de open categorie en de subcategorie A2. Bij de operaties die vallen onder deze categorie en subcategorie geldt dat er geen vergunning nodig is van de ILT bij de dronevluchten. Dit scheelt naast geld, ook kostbare tijd. Wat een nadeel is van de categorie open is dat er niet gevlogen mag worden binnen het CTR-gebied van de vliegbasis Leeuwarden. In de praktijk blijkt dat dit, met de toestemming van de vliegbasis Leeuwarden, wel mogelijk is. Daarnaast zijn er nog veel andere buitengebieden waar wel gevlogen mag worden in de gemeenten Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel.

Ik hoop u hier voldoende mee te hebben geïnformeerd. Wanneer u toch moeilijkheden ervaart, wees dan vrij om contact met mij op te nemen. Ik ben te bereiken op:

Met vriendelijke groet,

Bijlage: 1

45

Bijlage: Aanvraag incidentele inzet RPAS in Leeuwarden CTR Bedrijfsgegevens: Procedure 1. Vul onderstaande gegevens in, en mail dit formulier ten minste 24 uur voor de vliegactiviteit naar ais@mindef.nl Informeer de luchtverkeersleiding Leeuwarden zo spoedig mogelijk over eventuele wijzigingen. 2. Van de luchtverkeersleiding ontvangt u het door u ingevulde en per email verstuurde formulier terug, met daarbij indien van toepassing de toestemming om uw geplande activiteit uit te voeren. 3. U dient zich te allen tijde te houden aan op pagina 2 omschreven uitvoeringsbepalingen. Datum vlucht:

Begintijd:

LT

Eindtijd:

LT

Locatie vliegactiviteit: De locatie ook markeren op de kaart hieronder! Maximale hoogte (in meter):

Coördinaten:

Adres:

Radius (in m):

Naam gebruiker:

Telefoonnummer tijdens vluchtuitvoering:

Type luchtvaarttuig: UAV (Drone)

Waarmerk AOC of ontheffing Minister van Infrastructuur en Milieu:

Opmerkingen en/of instructies:

Toestemming Luchtverkeersleiding Leeuwarden

UITVOERINGSBEPALINGEN Tenzij anders overeengekomen tussen de gebruiker van het lichte onbemande luchtvaartuig en de luchtverkeersleiding Leeuwarden dienen de navolgende uitvoeringbepalingen strikt te worden nageleefd. Gebieden ten behoeve van vluchten met lichte onbemande luchtvaartuig kunnen worden geactiveerd mits: a.

Deze vluchten tenminste 24 uur voorafgaand aan de vluchtuitvoering wordt aangevraagd. Het te gebruiken e-mail adres is ais@mindef.nl. De aanvraag dient tenminste te zijn voorzien van: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Datum en tijden van beoogde vluchten; Coördinaat van het centrum van het beoogde vlieggebied; Omschrijving van het beoogde vlieggebied (lengte, breedte en hoogte); Een gedetailleerde kaart/tekening van het beoogde vlieggebied; Contactgegevens van betrokken gebruikers (naam, telefoonnummer op moment van vluchtuitvoering).

b.

Door de gebruiker van het lichte onbemande luchtvaartuig een e-mail is ontvangen waarin de luchtverkeersleiding Leeuwarden akkoord gaat met de voorgenomen vlucht;

c.

Er wordt gevlogen binnen de uniforme daglichtperiode;

46

d.

Op de dag van vluchtuitvoering tenminste 15 minuten voorafgaande aan de vlucht, telefonisch is gecoördineerd met de plaatselijke luchtverkeersleiding Leeuwarden telefoon 058-2346069/6072 of 0620425953. Daarnaast moet bij vluchtuitvoering bij sluiting van de vliegbasis Leeuwarden, toestemming worden verkregen van de Supervisor AOCS NM, telefoon 0577- 458700;

e.

De gebruiker van de lichte onbemande luchtvaartuigen is te allen tijde bereikbaar voor de luchtverkeersleiding Leeuwarden. Afhankelijk van de locatie van de opdracht in relatie met de ligging van de luchthaven, kan dit contact via de radio op frequentie 120.7905 of via de telefoon. Bij sluiting van de luchthaven dient deze persoon bereikbaar te zijn voor Supervisor AOCS NM;

f.

Na telefonische opdracht, opdracht via de radio op frequentie 120.7905 van de luchtverkeersleiding Leeuwarden of alleen via een telefonische opdracht van de Supervisor AOCS NM, direct wordt gestopt met vliegen;

g.

De gebruiker van het lichte onbemande luchtvaartuig in het bezit is van een Aircraft Operator Certificate (AOC) of een ontheffing van de Minister van Infrastructuur en Milieu. Het waarmerk (nummer) van de AOC of van de ontheffing dient op pagina 1 van de aanvraag te worden ingevuld.

MILITAIRE OPERATIONELE NOODZAAK Ongeacht het hiervoor gestelde kan i.v.m. militaire operationele noodzaak de activering van toegezegde gebieden met onmiddellijke ingang geheel of gedeeltelijk worden geweigerd of beëindigd. SLOTBEPALING Deze toestemming is alleen geldig op de op pagina 1 vermelde datum en indien volledig ingevuld.

47

11. Literatuurlijst Alkema 2020 S. Alkema, UITVOERINGSPROGRAMMA TOEZICHT en HANDHAVING 2020, Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel, Burgum: Gemeente Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel 2020. Barensen, Cooymans & Danopolous 2019 J. Barensen, M.G.J. Maas-Cooymans, A. Danopolous, Handhaving door en voor gemeenten Een juridische handleiding voor de gemeentelijke praktijk Vereniging van Nederlandse Gemeente, Den Haag: Vereniging van Nederlandse Gemeenten 2019. Brouwer 2016, NJB 2019/1561 J. Brouwer, Wat is openbare orde?, NJB 2016/1561 afl. 27. Cameratoezicht Beleidsregels 2016 Cameratoezicht Beleidsregels voor de toepassing van bepalingen uit de Wet bescherming persoonsgegevens en de Wet politiegegevens, Den Haag: Autoriteiten persoonsgegevens 2016. De Jager 2020 W.de Jager, Drones binnen de gemeente, Den Haag: VNG 2020. Drones en privacy 2015 Drones en privacy, Ministerie Justitie en Veiligheid, Den Haag: Ministerie Justitie en Veiligheid 2015 Falot, Hagenauw & Schermer 2018 B. W. Schermer, D. Hagenauw, N. Falot, Handleiding Algemene verordening gegevensbescherming en Uitvoeringswet Algemene verordening gegevensbescherming, Den Haag: Ministerie Justitie en Veiligheid 2018. Handreiking toezicht op de DHW 2016 Handreiking toezicht op de DHW.

Een dynamisch kennisplatform met betrouwbare informatie over de DHW, Ministerie Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Den Haag: Ministerie Volksgezondheid, Welzijn en Sport 2016 Heide & Schermer, NJB 2013/1605 M. van der Heide, B. Schermer, Privacyrechtelijke aspecten van drones, NJB 2013/1605. Heijer, Hins & Nieuweheuis 2021 A.W. Hins, M. den Heijer & A.J. Niewenhuis, Hoofdstukken Grondrechten, Nijmegen: Ars Aequi Libri 2021. Loonstra 2018 C.J. Loonstra, Hoofdlijnen Nederlands recht, Groningen: Noordhoff Uitgevers, 2018 Michiels 2016 F.C.M.A. Michiels, Hoofdzaken van het bestuursrecht, Deventer: Wolters Kluwer 2016. PLANTOELICHTING BESTEMMINGSPLAN BUITENGEBIED 2013 PLANTOELICHTING BESTEMMINGSPLAN BUITENGEBIED 2013, Gemeente Tytsjerksteradiel, Burgum: Gemeente Tytsjerksteradiel 2013. Sanders 2020 T.N. Sanders, Module Algemeen bestuursrecht, Alpen aan de Rijn: Wolters Kluwer 2020.

48

49

BIJLAGEN

50

Bijlage 1: Interviewprotocol 1.1 Interviews Er zullen interviews gehouden worden met mensen die beschouwd kunnen worden als experts. Deze experts kunnen veel informatie overdragen, zij weten namelijk veel over het onderzoeksonderwerp.183 Deze experts zijn werkzaam bij overheidsinstanties die toezicht houden met drones, zoals bij de politie, de FUMO, NVWA en brandweer. Er kan ook gedacht worden aan een organisatie als WoonFriesland, die ook gebruik maakt van drones. Naast experts, zullen er ook respondenten geïnterviewd worden. Respondenten zijn mensen die kunnen informeren over hun positie en situatie.184 Een voorbeeld hiervan zijn toezichthouders in de zin van art. 5.11 Awb, of dronebestuurders. In dit onderzoek zal er voornamelijk gebruik gemaakt worden van semigestructureerde interviews en open interviews.185 Een lijst met vragen zal vastgesteld worden, maar de interviewer heeft wel de mogelijkheid om door te vragen en/of aanvullende vragen toe te voegen. Er zullen vragen opgesteld worden die vaststaan voor elke geïnterviewde. Er kunnen gaandeweg nog specifieke vragen toegevoegd worden per organisatie. Deze specifieke vragen wordt niet aan elke expert gesteld. Alleen als de vraag relevant is voor de organisatie. De interviews zullen zo veel mogelijk via Microsoft Teams plaatsvinden. De reden hiervan is de corona-crisis die zich momenteel afspeelt.

Voor het interview, zal de geïnterviewde om zijn/haar goedkeuring gevraagd worden om een opname te maken van het interview. Het opnemen van het interview is van belang, zodat de interviewer op een later tijdstip het interview terug kan kijken en uit kan werken tot een samenvatting. Daarnaast wordt de betrouwbaarheid van het interview ook bevorderd, omdat het interview vaker bekeken kan worden. De (gedownloade) opnames zullen nadat het eindcijfer van dit onderzoek bekend is geworden, verwijderd worden. De experts en respondenten zullen benaderd worden via de mail middels een standaardmail die terug te vinden is in de bijlage. Tijdens het interview zal er gebruik gemaakt worden van een format. Dit format is opgesteld door de interviewer. In dit format staat onder andere de datum van het interview, de tijd van het interview, het jaartal, de naam van de geïnterviewde en de vragen die van toepassing zijn voor het interview.

Eisen aan de experts en respondenten Wanneer er een afspraak is vastgesteld met de geïnterviewde, zal er een e-mail verzonden worden aan deze persoon. In deze e-mail staan de voorwaarden waar de geïnterviewde aan moet voldoen. De geïnterviewden moeten aan de volgende voorwaarden voldoen:186 ▪ De respondenten moeten een toezichthouder of BOA zijn. ▪ De experts/respondenten moeten minimaal een jaar werkzaam zijn in hun functie. ▪ De experts moeten werkzaam zijn op een gebied dat te maken heeft met het onderwerp (drones als hulpmiddel voor het houden van toezicht). ▪ De experts/respondenten moeten bekend zijn met de problematiek rondom het inzetten van drones als hulpmiddel. 183 G.A.F.M. van Schaaijk, Praktijkgericht juridisch onderzoek, Den Haag: Boom Juridische uitgevers 2015, p. 100, 101 en

181. 184 G.A.F.M. van Schaaijk, Praktijkgericht juridisch onderzoek, Den Haag: Boom Juridische uitgevers 2015, p. 100 en 181. 185 G.A.F.M. van Schaaijk, Praktijkgericht juridisch onderzoek, Den Haag: Boom Juridische uitgevers 2015, p. 180 186 G.A.F.M. van Schaaijk, Praktijkgericht juridisch onderzoek, Den Haag: Boom Juridische uitgevers 2015, p. 180, 181 en 182.

51

Verloop van het interview Voor het interview zal de geïnterviewde bedankt worden voor zijn/haar medewerking aan het onderzoek. Vervolgens zal de interviewer de achtergrondinformatie van het onderzoek mededelen. De interviewer zal uitleggen dat het onderzoek een onderdeel is van haar afstudeerstage en dat het in opdracht van gemeente Tytsjerksteradiel en Achtkarspelen wordt uitgevoerd. Daarna zal de interviewer de aanleiding van het interview mededelen en kort vertellen over de problematiek rondom het onderwerp van het onderzoek. Ook zal meegedeeld worden dat de geïnterviewde niet verplicht is om te antwoorden. Hierna zal de interviewer vragen of de geïnterviewde toestemming geeft om een opname te maken van het interview, hierbij zal vermeld worden dat de opname verwijderd zal worden, nadat het onderzoeksrapport is afgerond en het eindcijfer bekend is. De interviewer zal ondertussen ook steekwoorden meeschrijven, deze steekwoorden zijn bedoeld als geheugensteuntje en geeft tegelijk ook de belangstelling van de interviewer weer. 187 Aan de geïnterviewde zal gevraagd worden of zijn/haar naam gebruikt mag worden in het onderzoeksrapport. Wanneer dit niet het geval is, zal de geïnterviewde aangeduid worden middels een nummer. Zo zal de geïnterviewde geanonimiseerd worden.

Naar schatting zal de tijdsduur van dit interview een halfuur tot een uur duren, ook dit zal medegedeeld worden aan de geïnterviewde. Hierna zullen de standaardvragen aan bod komen. Deze vragen zijn voor elke expert/respondent gelijk. Nadat deze vragen zijn beantwoorden, zullen de gespecifieerde vragen aan bod komen. Deze vragen zijn toegespitst aan het onderzoeksonderwerp. Wanneer alle vragen zijn gesteld, zal dit aangekondigd worden aan de geïnterviewde. Daarna zal aan de geïnterviewde gevraagd worden of hij/zij nog vragen heeft voor de interviewer.

Aanleiding De aanleiding zoals de interviewer zal mededelen aan de experts/respondenten: “Naar aanleiding van een praktisch probleem ontstond bij het Team Toezicht en Handhaving van de gemeente Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel de vraag of het mogelijk is om toezicht op een minder belastende wijze uit te voeren door het inzetten van een drone. Bij het houden van toezicht op groen komt het namelijk regelmatig voor dat de toezichthouder langere afstanden door een weiland moet lopen om toezicht uit te oefenen. Gezien de fysieke belasting die hiermee gepaard gaat en de persoonlijke situatie van een toezichthouder werd door de teamcoördinator de vraag gesteld of dit toezicht mogelijkerwijze ook met behulp van de inzet van een drone zou kunnen worden uitgevoerd. Daaruit voortvloeiend kwam een vervolgvraag of er wellicht meer mogelijkheden zijn om een drone in te zetten voor toezicht en aan welke wettelijke eisen en verplichtingen toezicht met een drone moet voldoen.”

Interviewvragen De standaardvragen 1. 2. 3. 4.

Kunt u zichzelf kort voorstellen? Wat doet de organisatie waar u werkzaam bent precies? Wat is uw functie binnen deze organisatie? Wat weet u vooraf al van dit onderwerp?

187

G.A.F.M. van Schaaijk, Praktijkgericht juridisch onderzoek, Den Haag: Boom Juridische uitgevers 2015, p. 183.

52

5. Heeft u vooraf vragen? Specifieke vragen over het onderzoeksonderwerp 6. 7. 8. 9.

Waarom gebruiken jullie drones? Welke drones gebruiken jullie? Hoe gaan jullie met privacy om? Lopen jullie ook tegen specifieke problemen aan bij het inzetten van drones? En hoe lossen jullie dit op? 10. Zijn er vaak mensen die bezwaar maken als u gebruik maakt van een drone? 11. Hebben jullie ook vergunningen nodig? En welke vergunningen zijn dat? 12. Zijn de bestuurders van de drone ook gelijk toezichthouders? 13. Hoe zijn deze toezichthouders opgeleid? Wat komt er bij kijken? 14. Vallen jullie onder de nieuwe of oude regeling? 15. Merken jullie verschil bij het inzetten van drones door de nieuwe regelgeving? Zijn er meer beperkingen of juist meer vrijheden? 16. Merken jullie ook beperkingen door de luchtvaartwetgeving? 17. Zijn er andere (wettelijke) beperkingen rondom het gebruik van drones? 18. Wat is uw mening over het inzetten van drones als hulpmiddel voor het houden van toezicht (door de gemeente)?

Afsluiting Wanneer alle vragen zijn gesteld, zal dit aangekondigd worden aan de geïnterviewde. Daarna zal aan de geïnterviewde gevraagd worden of hij/zij nog vragen en/of aanvullingen heeft die nuttig kan zijn voor het onderzoek. Ook zal de interviewer aan de geïnterviewde vragen wat hij/zij van het interview vond. Dit kan nuttig zijn voor de interviewer voor de volgende interviews. Er zal aangegeven worden dat het interview binnen een week uitgewerkt zal worden in een samenvatting. 188 Deze samenvatting zal via de mail verzonden worden aan de geïnterviewde. De interviewer heeft één week de tijd om het interview goed te keuren. Wanneer de geïnterviewde geen gehoor geeft, zal de interviewer na een week een geheugensteuntje sturen. Wanneer hier ook geen gehoor aan wordt gegeven, zal de interviewer ervan uitgaan dat de geïnterviewde zijn/haar goedkeuring heeft gegeven. Ook dit zal de interviewer mailen. Wanneer de geïnterviewde alsnog geen gehoor geeft, zal het interview gebruikt worden voor de onderzoeksopzet. Tot slot geeft de interviewer aan dat wanneer de geïnterviewde nadien nog vragen of aanvullingen heeft, hij/zij altijd contact mag opnemen met de interviewer. De geïnterviewde wordt nogmaals bedankt voor zijn medewerking en tijd en het interview wordt afgesloten. 189

188 G.A.F.M. van Schaaijk, Praktijkgericht juridisch onderzoek, Den Haag: Boom Juridische uitgevers 2015, p. 180 en 186. 189 G.A.F.M. van Schaaijk, Praktijkgericht juridisch onderzoek, Den Haag: Boom Juridische uitgevers 2015, p. 186.

53

Bijlage 2: Zoekplan In samenwerking met Wout Looge is dit zoekplan opgesteld: Stap 1: Onderzoeksvraag 190 In hoeverre kunnen en mogen de gemeenten Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel, binnen de geldende wet- en regelgeving, gebruik maken van drones bij toezicht en handhaving?

Stap 2: Zoekplan 191 Gemeenten Gemeente Gemeentelijk Gemeentebestuur Overheid “Lokale overheid” Overheidsbestuur “Regionale overheid” “Lagere overheid” “Openbaar bestuur”

Wet- en regelgeving

Drones

Gemeentewet Wetgeving APV “Algemene Plaatselijke Verordening” Bestuursrecht Persoonsgegevens Privacy Privacywetgeving Identiteitsgegevens AVG “Algemene verordening gegevensbescherming” Algemene wet bestuursrecht AWB

Helikopter Quadcopter Cameradrone Camerabeelden Cameratoezicht Luchtopnames Videocamera Videobeelden Surveillance camera

Stap 3: Informatiebronnen 192 Zoekmachines Google Bing Yahoo Google Scholar

Toezicht/handhaving Overheidstoezicht Toezichthouder Controle “Preventieve controle” Surveilleren Veiligheid “Openbare orde” Ordehandhaving

Onbemande luchtvaartuig

Databases 193 Rechtsorde Ars Aequi Boom Bestuurskunde Tijdschriften Boom Digitale Bibliotheek HBO Kennisbank Kluwer Navigator Nexis Uni (voorheen Lexis Nexis Academic) Overheid.nl Tijdschrift voor Toezicht EBSCO databases

190 ‘Zoekplan’, informatievaardigheden.nhlstenden.com. 191 ‘Zoekplan’, informatievaardigheden.nhlstenden.com. 192 ‘Zoekplan’, informatievaardigheden.nhlstenden.com. 193 ‘Thorbecke academie’, bibliotheek.nhlstenden.com.

54

Bijlage 3: Methodenmatrix Methodenmatrix Deelvraag 1. In hoeverre is de gemeente bevoegd om een drone in te zetten als cameratoezicht?

Welke bronnen zullen gebruikt worden? Rechtsbronnen: -

Artikel 151c van de Gemeentewet Algemene wet bestuursrecht Proportionaliteitsbeginsel Subsidiariteitsbeginsel

Literatuur: - F.C.M.A. Michiels, Hoofdzaken van het bestuursrecht - B. Schermer, M. van der Heide, Privacyrechtelijke aspecten van drones, Nederlandse Juristenblad

Documenten: - Kamerstukken II 2012/13, 33582, nr. 1 - Kamerstukken II, 2012/13, 33582, nr.2 - Kamerstukken II, 2012/13, 33582, nr.2 - Staatsblad, 2016, 130 - Drones en privacy, Ministerie Justitie en Veiligheid,: Ministerie Justitie en Veiligheid 2015 - W.de Jager, Drones binnen de gemeente, VNG 2020 - M.G.J. Maas-Cooymans, A. Danopolous, J. Barensen, Handhaving door en voor gemeenten Een juridische handleiding voor de gemeentelijke praktijk Vereniging van Nederlandse Gemeente

Internetbronnen: - ‘Regels cameratoezicht’, rijksoverheid.nl - ‘Cameratoezicht’, hetccv.nl - ‘Proportionaliteit’, hetccv.nl - ‘Subsidiariteit’, hetccv.nl - ‘Afwegingskwadrant’, hetccv.nl - ‘Locatie’, hetccv.nl

Door middel van interviews zal ook informatie omtrent de bevoegdheid van de gemeente om drones in zetten als cameratoezicht vergaard worden.

2. Wat zijn de bevoegdheden van een toezichthouder?

Rechtsbronnen: - Hoofdstuk 5 Handhaving van de Algemene wet bestuursrecht

55

- Algemene Plaatselijke Verordening Tytsjerksteradiel - Algemene Plaatselijke Verordening Achtkarspelen - Beleidsregels buitengewoon opsporingsambtenaar - Aanwijzingsbesluit toezichthouder fysieke leefomgeving en sociaal domein Strct, 2020, Nr. 49423 - Wetboek van Strafvordering Documenten: - M.G.J. Maas-Cooymans, A. Danopolous, J. Barensen, Handhaving door en voor gemeenten Een juridische handleiding voor de gemeentelijke praktijk Vereniging van Nederlandse Gemeente Internetbronnen: ‘Bevoegdheden toezichthouders Welke bevoegdheden hebben toezichthouders en waar zijn die te vinden?’, infomil.nl

Rechtsbronnen: 3. In hoeverre is het houden van toezicht met een drone privacy technisch verantwoord?

- Artikel 8 van de EVRM - Artikel 10 jo. 12 van de Grondwet - Algemene verordening gegevensbescherming - Uitvoeringswet Algemene verordening gegevensbescherming - Protretrecht Literatuur: - A.W. Hins, M. den Heijer & A.J. Niewenhuis, Hoofdstukken Grondrechten - B. Schermer, M. van der Heide, Privacyrechtelijke aspecten van drones, Nederlandse Juristenblad - K. Heij & W. Visser, De Grondwet in eenvoudig Nederlands Documenten: - Drones en privacy, Ministerie Justitie en Veiligheid,: Ministerie Justitie en Veiligheid 2015 - W.de Jager, Drones bin - Cameratoezicht Beleidsregels voor de toepassing van bepalingen uit de Wet bescherming

56

persoonsgegevens en de Wet politiegegevens, Autoriteiten persoonsgegevens nen de gemeente, VNG 2020

Door middel van interviews zal ook informatie verzameld worden over hoe gemeenten omgaan met de privacy wetgeving rondom het gebruiken van een drone.

4. Aan welke wet- en regelgeving moet een toezichthouder voldoen voordat zij/hij een drone mag besturen?

Rechtsbronnen - Luchtvaartwet - Uitvoeringsverordening (EU) 2019/947 - Gedelegeerde Verordening (EU) 2019/945

Internetbronnen: - ‘Heb ik een vliegbewijs nodig om met een drone te vliegen?’, rijksoverheid.nl

Documenten: - Europese droneregels voor piloten die momenteel vliegen onder een RPAS Operator Certificate (ROC), Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat - van Nieuwenhuizen Wijbenga C. (9 maart 2020) Het borgen van de veiligheid op luchthavens in verband met drones (Kamerbrief) Door middel van interviews zal er informatie verzameld worden over de overige eisen waaraan voldaan moet worden voordat een toezichthouder een drone mag gebruiken als hulpmiddel.

57

Bijlage 4: Interview De standaardvragen

1. Kunt u zichzelf kort voorstellen? Mijn naam is . Ik ben toezichthouder en Buitengewoon Opsporingsambtenaar bij de FUMO. Daarnaast is het uitvoeren van drone-operaties ook een deel van mijn taak. Wij gebruiken de drone voor toezicht, voor wettelijke taken voor zowel de gemeenten als provincie. We zijn in bezit van een drone en hebben vier gecertificeerde piloten. Het toezicht bestaat hoofdzakelijk uit het opsporen van milieuovertredingen en toezicht op naleving van bodem. 2. Wat doet de organisatie waar u werkzaam bent precies? De FUMO is een omgevingsdienst, dat betekent dat wij namens de gemeenten en provincie milieucontroles doen en daarnaast strafrechtelijk optreden bij overtredingen. 3. Wat is uw functie binnen deze organisatie? Reeds beantwoord. 4. Wat weet u vooraf al van dit onderwerp? Ik ben zelf ook gecertificeerd piloot. Wij hebben vorig jaar uitgebreid een opleiding gedaan voor het besturen van een drone. Dit jaar wordt dat omgezet naar het Europese dronebrevet. Daarnaast heeft de FUMO een ‘data protection impact assessment’ uitgevoerd en opgesteld voor het verwerken van persoonsgegevens. Wij willen met de drone-operaties zo min mogelijk persoonsgegevens verwerken. Maar het kan voorkomen dat er een persoon op beeld staat. Daarvoor hebben wij die DPIA opgesteld. Daarmee voldoen wij aan de AVG en mogen wij gebruik maken van drones.

Daarnaast staat de Awb aan onze kant als het gaat om toezichthouden. Toezichthouden is wettelijke taak waarbij wij bevoegdheden hebben en die ook mogen inzetten. - Wat is een DPIA? Data protection impact assessment: dat is een document waar in je beschrijft hoe je omgaat met het verwerken van persoonsgegevens op basis van de AVG. 5. Heeft u vooraf vragen? Nee, vooraf niet. Specifieke vragen 6. Waarom gebruiken jullie drones?

58

Wij gebruiken een drone om effectief toezicht te kunnen houden. Er moeten inderdaad soms grote afstanden worden afgelegd, soms ook op onbereikbare plaatsen. Zo kunnen wij dan toch letterlijk kijken hoe het gaat. Wij gebruiken de drone ook als instrument voor mapping, een cartografie-instrument. Wij nemen stukken terrein dan heel gedetailleerd op om vervolgens het te vergelijken met het beeld die op een ander moment is opgenomen. Mapping dat is een methode waarbij wij op gedetailleerde wijze een terrein kunnen opnemen en een 3D-kaart kunnen maken. Dat gebruiken wij ook voor het bepalen van het volume van een hoeveelheid grond bijvoorbeeld. 7. Welke drones gebruiken jullie precies? Wij gebruiken een standaard consumenten drone: een Mavic 2 pro, die heeft alleen een camera. Het is wel een hoge resolutie camera voor de gedetailleerde opnames en mapping. 8. Met welke wet- en regelgeving moeten jullie rekening houden? Sinds dit jaar zijn de regels voor ons versoepelt. De Europese regels zijn ingegaan. Die Europese regels zijn voornamelijk om de risico’s met betrekking tot de veiligheid van personen te verminderen. Voorheen was dat uitgebreider, je mocht dan niet boven gebouwen en wegen vliegen. Nu het gaat het meer om vliegen boven personen. Dat geeft ons meer mogelijkheden om gebouwen te inspecteren. 9.

Lopen jullie ook tegen specifieke problemen aan bij het inzetten van drones? Ja, je moet van tevoren wel nagaan waar je wel of niet mag vliegen. De Natura 2000 gebieden staan op dit moment op de no-fly zones en ook de CTR (de cirkel rondom vliegvelden) mag je ook niet vliegen. Als toezichthoudende instanties hebben wij meer mogelijkheden. Wij zouden voor de Natura 2000 gebieden wel vrij makkelijk een vergunning kunnen krijgen van de provincie. Dat is nog niet nodig geweest. Wel heb ik van defensie een keer toestemming gehad om binnen de CTR Leeuwarden een drone-operatie uit te voeren. Hoelang zijn jullie bezig met drones? Sinds vorig jaar september zijn wij gecertificeerd en hebben wij een drone. Vanaf dit jaar maken wij er echt gebruik van. 10. Heeft u meegemaakt dat een burger bezwaar maakte op het gebruik van drones? Nee, dat hebben wij nog niet meegemaakt. 11. Wat is uw mening over het inzetten van drones als hulpmiddel voor het houden van toezicht (door de gemeente)?

59

Ik vind het een goede manier. Ik heb al een aantal operaties gedaan op plekken die uitgestrekt zijn, moeilijk begaanbaar en bijvoorbeeld een pas ingezaaid weiland. Een boer zal het niet waarderen als je daarover heen loopt, maar er overheen vliegen is geen probleem. Voor gemeenten, als die nog specifieke toezichtzaken hebben die niet belegd zijn bij de FUMO, kunnen zij zelf een drone inzetten wat mij betreft. Maar voor milieutoezicht kan ik mij heel goed voorstellen dat zij van de expertise van FUMO gebruik gaan maken in het vervolg.

12. Op welke bevoegdheid beroept FUMO zich, als zij een drone inzetten bij het houden van toezicht? Wij beroepen ons op de bevoegdheden die bepaald zijn in artikel 5:15 van de Awb. 13. Ziet u een drone ook als het ‘virtueel betreden’ van een plek? (artikel 5:15 van de Awb geeft namelijk een toezichthouder de bevoegdheid om plaatsen te betreden zonder toestemming) Ja, dit is ook hoe wij het zien. Er is hier verder geen uitspraak over of je het zo mag opvatten. Wij vatten het wel zo op en als wij ooit teruggefloten worden, dan merken wij dat vanzelf. Er moet toch voor drones op enig moment jurisprudentie ontstaan over wat wel en niet kan en over hoe je de bevoegdheden van de Awb mag interpreteren. 14. Vallen jullie onder een staatsluchtvaartuig? Of staan jullie daar los van? Dat heeft betrekking op de overgang van de nieuwe Europese regels. Daar wordt gesteld dat staatsoperaties worden uitgezonderd. Wij hebben contact gehad met het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en daaruit blijkt dat er gekozen mag worden waar deze vluchten onder vallen. Wanneer jezelf als een staatsoperatie ziet, dan kun je onder de oude regelgeving opereren. Wij hebben liever de nieuwe regels, want die geeft ons meer mogelijkheden. Daar staat niet zo keihard dat je niet boven bebouwingen mag vliegen.

Als je dat wel wil, vallen onder de oude regelgeving, dan moet je een ROC hebben en een ontheffing van ILT. Wij willen momenteel, naast de drone, zo min mogelijk investeren. Dit is allemaal nog een pilot. Ze kunnen namelijk nog steeds zeggen: “Het gaat niet door”. Het is dan niet de bedoeling dat wij dan duizenden euro’s tegen aangooien voor ontheffingen en een volledig ROC. Dus wij hebben geopteerd om te vallen onder Europese regels. Het punt is dat wij dit niet alleen kunnen beslissen, wij hebben een overleg met alle omgevingsdiensten. Alle omgevingsdiensten moeten zo ver komen om dat te willen. 15. Kiezen de omgevingsdiensten daar dan ook voor? Daar zijn wij mee bezig. Er zijn andere omgevingsdiensten die twijfelen nog of zij liever een staatsoperatie zijn of in de Europese regels handelen. 16. Als jullie onder de Europese regels vallen, onder welke categorie vallen jullie dan? Zoals het nu lijkt mogen we onder categorie A2 door. Onze drone is nog niet CE gecertificeerd, want die zijn er nog niet. Dat zou betekenen dat je op enig moment in A3 valt, als dat zo is kun je ook ophouden want daar mag je ook weinig. A3 is straks de

60

categorie voor hele zware drones en moet je zelfs 150 meter afstand houden en dat is niet zo handig. 17.Hebben jullie veel te maken met het verwerken van persoonsgegevens? Zo ja, hoe komt dat? De operaties die wij uitvoeren, daar staan eigenlijk geen mensen op. 18.Hoe houden jullie er rekening mee om geen persoonsgegevens te verwerken? Blurren jullie bijvoorbeeld de gezichten? Ja dat doen wij inderdaad. Wanneer de foto die wij hebben gemaakt nauwelijks bruikbaar is, verwijderen wij die. 19.Hoe voorkomen jullie dat de drone persoonsgegevens vastlegt? Dat voorkom je niet, dat kan gebeuren. Dat zie je achteraf. In principe doen wij operaties boven bedrijfsterreinen en boven allemaal dooie dingen bijvoorbeeld. Maar nee, je kunt niet helemaal voorkomen dat er personen op staan. 20.Lopen jullie ook tegen specifieke juridische problemen aan bij het inzetten van drones? En hoe lossen jullie dit op? Nee, nog niet eigenlijk. Dat komt misschien doordat wij de regels breed interpreteren. Er is wel een praktisch probleem. In de regelgeving wordt aangegeven dat je niet mag vliegen binnen een CTR-gebied. Voor de vliegbasis Leeuwarden krijgen wij altijd toestemming. Wij vragen via de mail toestemming als wij binnen de CTR vliegen. De CTR in Leeuwarden is best wel groot dat beslaat bijna de helft van de provincie. Het loopt grofweg van Franeker tot Dokkum.

Ik krijg altijd toestemming van de vliegbasis om binnen de CTR te vliegen. Ik leg mijzelf wel beperkingen op. De drone komt dan niet hoger dan 60 meter bijvoorbeeld en zij geven aan dat hun straaljagers niet onder de 60 meter vliegen. Maar het technische probleem is dat de drone die wij hebben, die zijn zo geavanceerd dat zij weten waar zij zijn. Rondom vliegbasis Leeuwarden stijgen ze niet eens op. Daar moet ik dus nog even mee stoeien. Andere omgevingsdiensten geven aan dat dit niet kan, omdat de vliegbasis in een gecontroleerd luchtruim staat. Maar ik krijg expliciet toestemming van de vliegbasis. Voor mij is dat belangrijker dan de landelijke regels. 21.Maken jullie ook gebruik van een handleiding voor het besturen van een drone? Ik heb een checklist opgesteld met alle punten waar wij rekening mee moeten houden voor, tijdens en na het vlucht. 22.Zou u die met mij willen delen? Ja zeker, dat is geen probleem. 23. Wat als je niet aan de regelgeving van de drone houdt? Wat zijn de consequenties? Dat weet ik eigenlijk nog niet. Misschien pakken ze de drone wel af. Er worden door de politie en ILT wel eens boetes uitgedeeld of misschien pakken ze de drone wel af. Maar ik heb hier verder ook geen ervaring mee. Ik weet niet of het ergens beschreven staat.

61

Bijlage 5: Interview

De standaardvragen 1. Kunt u zichzelf kort voorstellen? Ik ben en ik ben rayonbeheerder bij Wetterskip Fryslân. Ik word woensdag alweer . Sinds 2017 ben ik actief met drones binnen Wetterskip Fryslân. Dit jaar ben ik mogelijk officieel drone-coördinator binnen Wetterskip Fryslân.

2. Wat doet de organisatie waar u werkzaam bent precies? Ik werk voor Wetterskip Fryslân. Wetterskip Fryslân houdt zich bezig met het peilbeheer binnen Friesland en Groninger Westerkwartier wat aansluit op het watersysteem van Friesland. Mijn rol is rayonbeheerder, ik ben peilbeheerder en toezichthouder voor een gebied binnen de provincie waar ik dan peilbeheer doe. Tevens zijn wij ook de vraagbaak in het veld voor ingelanden, voor mensen die vragen hebben met betrekking tot waterbeheer. Ik ben geen BOA, maar wel toezichthouder. Ik ben bevoegd om mensen aan te spreken die overtredingen begaan. 3. Wat is uw functie binnen deze organisatie? Reeds beantwoord. 4. Wat weet u vooraf al van dit onderwerp? Ja, daar heb ik een mooi document voor gemaakt. Die ga ik met jou delen. Dat is Procedure “privacy by design and privacy by default”. Daar staat in hoe wij volgens de AVG omgaan met personen die in beeld zijn gekomen. Ik heb daar pas van gegeten toen wij dit opgesteld hebben. Vanuit common sense ga je geen mensen lastigvallen met een drone. Dus niet boven eigendommen vliegen of eigendommen op foto zetten die van particuliere eigenaren zijn. Als toezichthouder van watersystemen hebben wij daar geen last van. Ons toezicht ligt op dijken, kanalen of watergangen. Dit zijn voornamelijk eigendommen van Wetterskip Fryslân, of eigendommen die hebben wij onder beheer hebben.

Wij zijn meer op zoek naar objecten dan mensen. Alle drones met een camera moeten zich houden aan de privacy wet- en regelgeving. Dat is vastgesteld door de AVG. Zou je heel dicht bij een foto van een persoon vliegen, dan kan dit ook gezien worden als vastleggen van biometrische gegevens. Er wordt ook gesproken over dat er 'blurringtools' gebruikt moeten worden als er toch onverhoopt mensen op beeld staan die geen toestemming hebben gegeven.

5. Heeft u vooraf vragen? Nee.

Specifieke vragen

6. Waarom gebruiken jullie drones? In 2017 ben ik begonnen met drones. Eerst met het volgen van een opleiding en in 2018 heb ik zelf een drone aangeschaft. Mijn doel was om drones te introduceren bij Wetterskip Fryslân voor een stukje toezicht en handhaving. Vanuit de lucht zie je namelijk meer dan vanaf de grond. Je horizon wordt verbreed. We vlogen al voor de schouw, dat is het jaarlijkse toezicht wat wij hebben op

62

watergangen. We vlogen daar al met een helikopter. Dat neemt risico met zich mee. Wanneer je met een drone vliegt, hoeft er geen persoon de lucht in en krijg je hetzelfde beeld. Het geeft een nieuw inzicht. Er zijn negentien collega’s die dronepiloot zijn en wij hebben vijf drones. Veldwerkers kunnen gewas of vegetatieopnames maken van de waterloop. Veldwerkers die watermonsters nemen, kunnen de drone gebruiken om blauwe alg waar te nemen. Exotenbestrijders sporen dieren op, zoals een beverrat. Moeilijk doordringbare gebieden kun je makkelijker overheen vliegen met een warmtebeeldsensor dan zelf erdoorheen lopen. Voor de handhavers is het een stukje gereedschap om vanuit de lucht toezicht te houden en overtredingen waar te nemen. 7. Welke drones gebruiken jullie precies? Wij hebben vijf drones in ons gebruik. Veldwerkers gebruiken de DJI Mavic Air voor het inspecteren van schermwaterlocaties en de DJI Mavic 2 pro voor gewas identificatie. Exotenbestrijders gebruiken de DJI Enterprise DUO voor het opspeuren van dieren. De DJI Phantom 4 pro is voor beheer en handhaving en toezicht en promotie. DJI Matrice 100 warmtebeeld en multimeter camera om dieren mee te zoeken etc. 8. Welke drone vind jij het meest geschikt voor de toezichthouders van de eenheid Toezicht en Handhaving? Dan zou ik een drone kiezen met een camera. Wijzelf hebben gekozen voor een DJI Phantom 4 pro.

Deze is uitgerust met een 20 megapixel camera en kan op 20/30 meter hoogte een goede resolutie foto maken. Ook als je hem wilt gebruiken voor mapping is het een goede drone. Ook is deze drone gebruiksvriendelijk. Ook een optie is de DJI Mavic 2 pro. Deze is compacter en makkelijk om mee te nemen. 9. Met welke wet- en regelgeving moeten jullie rekening houden? In 2017 vielen we onder de ROC-light regeling. Met een theorie-certificaat mocht je dronepiloot worden mits je drone niet zwaarder woog dan 4 kilogram en je de drone had verzekerd en geregistreerd bij de ILT. Dit was afgeleid van regeling op afstand bestuurbare luchtvaartuigen. Deze versie komt te vervallen. De ILT behoudt nu de regeling op afstand bestuurbare luchtvaartuigen voor overheidsinstanties. Hier valt Wetterskip Fryslân ook onder. Hiervoor moet je een RLAP-opleiding voor volgen. Je mag dan met een drone vliegen van 25 kg. Dit is een zware opleiding waar veel kosten aan verbonden zijn. Wij hopen dat onze drones onder de nieuwe Europese regelgeving vallen, de EASA. Dan kun je nog steeds met online training een certificaat behalen waardoor je een exploitatienummer kunt aanvragen bij de RDW. Je krijgt dan een kentekennummer. Wanneer je je drone hebt verzekerd en deze een kentekennummer heeft, mag je vliegen in het buitengebied. We zitten een beetje in de spagaat over onder welke regeling gaan wij opereren.

We hopen dat we naar beide kunnen, zodat onze veldmedewerkers onder de lichte opleidingseisen hun werk mogen doen en dat wij voor specifieke vluchten onder de ROC mogen vallen. 9. Lopen jullie ook tegen specifieke problemen aan bij het inzetten van drones? Ja, de beperkingen die je hebt binnen de vliegvelden. Vliegbasis in Leeuwarden is geen civiele luchtbasis en vrij makkelijk met verlenen van toestemming. Wij hebben een formulier waar wij de vlucht mee kunnen aankondigen binnen het operationele gebied van vliegbasis Leeuwarden. De airfield manager geeft goedkeuring of het wel of niet mag. Telefonisch mogen we contact hebben om het luchtvaartuig aan- of af te melden. Dat is een gedogen constructie die wij daarmee hebben, daar hebben wij mazzel mee in Friesland. Want de CTR- gebied in Leeuwarden is 20 á 30 km om Leeuwardenn heen. Alleen onder de Europese regelgeving zou dat absoluut niet mogen. Dus dan zou er gekozen moeten worden voor een staatsoperatie, maar die drempel voor staatsoperaties ligt vele malen hoger. Dan moet je wel mensen hebben affiniteit hebben met drones en die zin hebben om een zware opleiding te volgen.

63

Onder de EASA onder de open categorie mag je niet vliegen binnen deze zones, bij de categorie specifiek mag het volgens mij wel. Waar de FUMO onder zit, open categorie, mag het officieel gezien niet. Maar we hebben een formulier en je kan toestemming aanvragen. Als ze je toestemming geven, dan mag je daar vliegen want zij zijn de baas over het luchtruim. 10. Tijdens het onderzoek loop ik tegen een dilemma aan. Ik kan de gemeente aanbevelen om met een drone te vliegen, maar wanneer er over een groot deel over de CTR-gebied van Leeuwarden niet gevlogen (dat is gelijk een groot deel van de gemeente) kan worden zijn de kosten van een drone onevenredig. Hoe zie jij dat? Het is inderdaad tweeledig. Willen ze echt een professioneel vliegbedrijf worden en hebben ze paar duizend over dan kunnen ze het beste kiezen voor staatsoperatie. Want dan mag je meer. Wanneer zij vinden dat de lat heel hoog ligt en ze vliegen toch meer in de buitengebieden, dan kunnen ze ook om toestemming vragen aan de vliegbasis in Leeuwarden dan kunnen ze beter eerst de open categorie doen. Ze kunnen dan in het buitengebied ervaring opdoen. Wetterskip Fryslân vliegt over de hele provincie, dus er zijn genoeg buitengebieden waar wij over vliegen. Maar toen wij achter het formulier kwamen, maken wij daar ook gretig gebruik van. Als je netjes een aanvraag doet, krijg je meestal ook toestemming.

Dat zou ook een insteek zijn voor de gemeente, eerst onder de open categorie vallen om in te stappen. 11. Op welke bevoegdheid beroept het Wetterskip Fryslân zich, als zij een drone inzetten bij het houden van toezicht? Hoe het juridisch in elkaar zit weet ik niet zo goed. 12. Vallen jullie onder een staatsluchtvaartuig? Of staan jullie daar los van? Wij zouden onder een staatsluchtvaartuig vallen, mits wij de RLAP-opleiding hebben gevolgd, een gekeurde drone hebben én een procedurehandboek hebben opgesteld die goedgekeurd is door het ministerie. Voor nu vallen we onder de ROC-light. 13. Hebben jullie veel te maken met het verwerken van persoonsgegevens? Zo ja, hoe komt dat? Nee, we zorgen er expliciet voor dat wij geen mensen op beeld krijgen. We zorgen ervoor dat mensen niet in de buurt zijn of dat wij mensen wegsturen of waarschuwen. Het komt wel eens voor dat iemand er op staat, maar op 50 meter hoogte zie je niet wie er op staat. Wanneer er wel per ongeluk iemand te zien is op beeld, dan 'blurren' we die. 10. Hebben jullie een DPIA opgesteld? Ja, als het goed is wel. 11. Wilt u die ook met mij delen? Ja hoor. Het is een concept, als jij vermeldt dat het gaat om een concept van Wetterskip Fryslân dan is het prima.

17. Wat als je niet aan de regelgeving van de drone houdt? Wat zijn de consequenties? De luchtvaartautoriteit houdt daar toezicht op. Die komen pas om het hoekje kijken als er hele erge dingen gebeuren, zoals een huis invliegen met een drone of zoiets dergelijks. Eigenlijk is het toezicht heel beperkt. Wanneer de overheidsinstanties herkenbaar zijn (door hesjes) dan laten ze je wel met rust. 18. Wat is uw mening over het inzetten van drones als hulpmiddel voor het houden van toezicht (door de gemeente)? Het verruimt je horizon. Je kunt heel snel en efficiënt een groot gebied monitoren. Dit is een vliegende camera. Wij hebben niet voor niks vijf van die dingen en we vliegen met 19 man en er

64

komen meer collega’s bij. Ik zie het als een welkome bijkomstigheid voor de eenheid Toezicht en Handhaving. 19. Heeft u nog toevoegingen? De Europese regelgeving schrijft voor dat drones moeten beschikken over een CEkeurmerk. Het keurmerk is al opgesteld, maar de huidige drones zijn nog uitgerust met het CEkeurmerk. Dat houdt in dat je mag vliegen tot eind 2022 met een drone zonder CE-keurmerk en daarna komt de drone automatisch in categorie a3 en daar mag je alleen vliegen in toegewezen gebieden. Of je koopt een Mavic mini, een drone van 250 gram en dan val je onder geen enkele regels. Maar deze mini waait met windkracht 1 meteen weg. De mavic 2 pro of de Phantom 4 kunnen tegen windkracht 4 en 5.

65

66

Bijlage 6: Interview met

De standaardvragen Kunt u zichzelf kort voorstellen? A: “Ik ben ik ben sinds 2013 werkzaam als toezichthouder bij de afdeling Handhaving en Toezicht bij de gemeenten Tytsjerksteradiel en Achtkarspelen. , waar het de vraag over het inzetten van drones naar voren kwam. “ S: “Ik ben Ik ben sinds 2001 bij werkzaam bij de gemeente. Ik was vroeger medewerker natuur en landschap. Ik deed al vergunningverleningen en deed alle controles in mijn eentje. Dat is sinds 2010 anders door de samenwerking met de gemeente Achtkarspelen. Toen werd er besloten om de controle en vergunningverleningen te scheiden. Toen ben ik de vergunningverlening kwijtgeraakt. In Achtkarspelen heb ik vergunningverlening opgepakt. Voor de rest ben ik BOA en mag proces-verbalen uitdelen en zit in het overleg met de FUMO en ga ik de controle en handhaving ook oppakken in de andere gemeenten. Landschap is wel altijd een onderwerp waar iedereen ook een mening over heeft, dus wij hebben ook te maken met politieke vraagstukken. “ Wat is uw functie binnen deze organisatie? - Reeds beantwoord. Wat weet u vooraf al van dit onderwerp? A: “Nog niet heel veel. heeft wel eens informatie van die jongen van Wetterskip Fryslân gehad en dan zie je dat hij een camera had op de drone en dat hij de beelden op de Ipad kon zien en rechtstreeks foto’s kunt maken en dat kunt verwerken in een dossier. Dat zou geweldig zijn.

Ik denk dat het wel toegevoegde waarde heeft op ons werk.” S: “Je hebt ook de direct de beelden op de Ipad. Stel je voor dat je bij een boer bent en zegt van dat stuk is niet goed, dan kun je het gelijk aan de boer laten zien.” A: “Ook qua veiligheid kan het wat betekenen. Ik ben wel eens in een weiland geweest en er was iemand met een kraan de sloot aan het hekken. Hij zei tegen mij: ‘ik zou niet doorlopen als ik jou was, want achter de volgende heuvel van het weiland staat een stier en die is onbetrouwbaar’. Dat kun je ook tegenkomen, er zijn genoeg mensen die zwaargewond zijn geraakt of zelfs dood zijn gegaan door zo’n situatie. Als je een drone hebt kun je alvast een overzichtje maken van wat je tegen kunt komen.” Hebben jullie vooraf vragen? A: “Nee.” S: “Nee.” 1. Wat houdt toezichthouden voor jullie in?

67

A: “Ik hou toezicht op verstrekte kapmeldingen en kapvergunningen. Bij kapvergunning is er controle op de herplantplicht. Kapvergunning is dat de boom met wortel en al weggaat. Omdat de boom ziek is of te groot bijvoorbeeld. Dan ligt er een herplantplicht op. Dan kijken we of er al een boom is geplant. De kapmeldingen hebben betrekking tot afzetten van groot onderhoud van elzensingel. Dan controleren wij vooral hoe het is gezaagd en of de boeren de singels ook echt uit laten groeien. Dat is een beetje het werk.” S: “Dat geldt voor mij precies hetzelfde. Ik heb ook een grote klus erbij en dat is de centrale as. De weg ligt er mooi in, maar het landschap eromheen is achteruit gegaan. Dat is een groot project waar mensen toezeggingen hebben gedaan, die zij niet zijn nagekomen. Dan zit je tussen de gemeente en provincie in.” 2. Hoe houden jullie nu groentoezicht? - A: “Het begint s’ ochtends met kijken welke kapmeldingen we gaan controleren. We proberen het in dezelfde omgeving te doen. Anders maak je heel veel kilometers. Want wij doen het echt fysiek, we lopen door de weilanden langs de elzensingels of de dykswâlen. Je ziet dan soms dat er asbest is gedumpt of dat er sloten zijn gedempt waar voorheen bomen stonden. Dat gaat buiten de vergunningen om.