Document · PDF

Bijlage 1 – Duurzaamheidsagenda Tytsjerksteradiel.pdf

RAADSVERGADERING 2018 t/m 2024 18 februari 2021, gemeente TytsjerksteradielBij agendapunt: Duurzaamheidsagenda, transitievisie warmte, RKC-rapport: Raad weten met Energie (besluitvormend)30.046 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 4

•

Per dorp brengen we een geschikte locatie in beeld voor een kleinschalig, coöperatief zonnepark en maken we de mogelijkheden voor lokaal eigenaarschap inzichtelijk.

•

Op minimaal 30% van de woningen zijn zonnepanelen geïnstalleerd.

•

We ondersteunen bedrijven bij planvorming voor verduurzamingsmaatregelen, zoals plaatsing van zonnepanelen op daken en het aanbrengen van ledverlichting.

•

We ondersteunen bedrijven die subsidie toegekend hebben gekregen voor zonnepanelen bij de realisatie van hun project.

•

We onderzoeken de mogelijkheid voor het overkappen van parkeerplaatsen met zonnepanelen.

2.2 Lokale kansen en beleid De gemeente staat aan het begin van het vormgeven van de warmtetransitie. Het is een ontwikkeling die niet alleen door de gemeente ingezet kan worden of waarbij alles al vastomlijnd is. Meer dan 40% van alle energie die we binnen de gemeente gebruiken, gebruiken we in de gebouwde omgeving. Daarvan bestaat bijna driekwart uit het gebruik van aardgas, in woningen is dit zelfs meer dan 80%. Het is daarom belangrijk dat we met de gebouwde omgeving aan de slag gaan. Het doel hierbij is dat in Tytsjerksteradiel op termijn helemaal geen aardgas meer wordt gebruikt in de gebouwde omgeving. Het gemeentelijk Energieloket speelt hierbij een belangrijke rol. De gemeente is bevoorrecht met de aanwezigheid van actieve en betrokken inwoners, ondernemers en andere organisaties die willen bijdragen aan de transitie. Deze betrokkenheid vanuit de samenleving willen we benutten. Zo stellen we bijvoorbeeld in samenwerking met de lokale energiecoöperaties een warmtecamera beschikbaar en/of stimuleren we elektrisch koken in samenwerking met lokale installateurs. In delen van onze gemeente spelen congestieproblemen. Hierdoor is het op dit moment niet voor iedereen die dat wil mogelijk om zonnepanelen op daken of op land te plaatsen. De netbeheerder werkt hard aan het verzwaren van het elektriciteitsnet en de gemeente is hierover regelmatig in gesprek met Liander.

Daarnaast worden innovatieve oplossingen voor dit probleem gezocht. Zo werkt de vereniging NFW aan een Plattelands Energiebedrijf waarbij energie slim wordt uitgewisseld en er wordt nagedacht over alternatieven. De NFW vindt het belangrijk hoe de boeren de omliggende 23 / 140

dorpen van energie in de vorm van elektriciteit en warmte kunnen voorzien. Zij krijgen graag meer advies over onder andere wat voor oplossingen er zijn voor de plekken waar teruglevering van stroom aan het net niet mogelijk is. De gemeente volgt het NFW -project op de voet en hebben oog voor koppelkansen.

2.3 Stappen zetten In deze paragraaf gaan we in op de mogelijke projecten, acties en maatregelen die we op korte (en soms middellange) termijn kunnen uitvoeren. Energieloket en uitvoering warmtevisie Er is in onze gemeente nog veel te winnen met energiebesparing. Iedere inwoner en gebouweigenaar kan ermee beginnen. Bijvoorbeeld door woningen te isoleren. Daarom starten we volgend op de warmtevisie vanuit het gemeentelijk Energieloket met een brede aanpak op het gebied van besparing, verduurzaming en de voorbereiding op een aardgasvrije toekomst. Hierin wordt verduidelijkt welke maatregelen inwoners die buiten de kansrijke startgebieden wonen kunnen treffen om zelf aan de slag te gaan met verduurzaming en de voorbereiding op een aardgasvrije toekomst. Met het isoleren van woningen besparen we 20% van de warmtevraag ten opzichte van 2018 14. Na vaststelling van de warmtevisie volgen fasen van onderzoek en werken we in het geval van een 'go' verder aan de eerste stappen richting een aardgasvrije gebouwde omgeving. Dit gebeurt in zogenoemde uitvoeringsplannen. Omgevingswarmte Voor met name individuele of kleinschalige collectieve verwarmingssystemen zijn in onze gemeenten waarschijnlijk veel mogelijkheden. Met warmtepompen kan warmte worden onttrokken aan de omgeving die kan worden gebruikt om te verwarmen.

Bronnen kunnen bijvoorbeeld de bodem, oppervlaktewater, riolering en de lucht zijn. Warmtepompen zijn erg efficiënt. Met 1 kWh elektriciteit kan 3 of meer kWh warmte in een gebouw worden gebracht. Oppervlaktewater wordt in de zomer sterk opgewarmd. Deze warmte kan onttrokken worden en tijdelijk worden opgeslagen in een warmte-koudeopslag (WKO). In het stookseizoen kan deze warmte van circa 20°C gebruikt worden als bron voor een warmtepomp. De warmtepomp verhoogt de temperatuur naar het gewenste temperatuurniveau. Vanuit het WKO-systeem kunnen gebouwen ook gekoeld worden, maar dit is voor de werking van het systeem niet noodzakelijk. Een warmtepomp kan ook direct warmte onttrekken aan het oppervlaktewater zonder gebruik te maken van een WKO. Dit is minder efficiënt en hierdoor kan er ook minder warmte benut worden. Energiecoaching minima Om ook huurders en minima te helpen energie te besparen, gaan we energiecoaches opleiden. Een energiecoach is een opgeleide vrijwilliger die helpt huurders en minima inzicht te geven in hun energieverbruik en hen voorziet van praktische tips om energie te besparen. Huurders en minima krijgen het aanbod om met de energiecoach beter inzicht te krijgen in eigen verbruik, gedrag en thuissituatie. De energiecoach helpt ook om kleine maatregelen zoals ledverlichting, waterbesparing en tochtstrippen door te voeren.

Zie ook de warmtevisie. 24 / 140

Zonneladder Om toekomstige aanvragen voor zonne-initiatieven te kunnen beoordelen, is een Zonneladder opgesteld. Deze wordt met deze duurzaamheidsagenda vastgesteld15. De Zonneladder is een beleidsdocument dat aangeeft hoe de gemeente wil omgaan met de opwek van elektriciteit via zonnepanelen. Verzoeken van initiatiefnemers om zonnepanelen te plaatsen, worden beoordeeld aan de hand van dit document. In het proces van de omgevingsvisie willen we samen met inwoners bepalen waar er in de gemeente onder welke voorwaarden grootschalige duurzame elektriciteit kan worden opgewekt. Denk bijvoorbeeld aan ruimtelijke inpassing, maar ook aan de wens rond participatiemogelijkheden voor omwonenden en lokaal eigenaarschap. Sinnetafels Met de dorpen in Tytsjerksteradiel gaan we aan de slag met de Zonneladder. We kiezen voor de aanpak van Sinnetafels. Samen met inwoners, energiecoöperaties en landschapsarchitecten onderzoeken we wat de energievraag per dorp is en hoe we deze duurzaam kunnen invullen. We doorlopen elke trede van de Zonneladder. Eerst zoomen we in op de potentie van zon op daken en erven in het dorp en het buitengebied, vervolgens bepalen we per trede van de ladder welk deel van de restopgave daarmee ingevuld kan worden. Mocht er zon op gronden in het buitengebied nodig zijn, dan wordt in de Sinnetafel ook met het dorp bekeken waar dit zou kunnen.

Ons streven is dat er in 2024 op minimaal 30% van de woningen zonnepanelen zijn geïnstalleerd. Ook in de prestatieafspraken met de woningcorporaties maken we afspraken over de plaatsing van zonnepanelen. In Tytsjerksteradiel bedroeg het percentage zon op dak in 2018 bijna 16%16. Voor 2040 is de doelstelling dat er zonnepanelen op alle daken van woningen, bedrijven en instellingen die daarvoor geschikt zijn liggen. Vanuit de mienskip is het idee naar voren gebracht om nabij elk dorp een geschikte locatie voor een kleinschalig (circa 1 tot enkele hectares) zonnepark te zoeken. De gemeente onderzoekt of het mogelijk is om hiervoor (onder voorwaarden) gronden beschikbaar te stellen aan de lokale energiecoöperaties. We willen tussen 2023 en 2025 het eerste zonnepark kunnen openen. Zon op daken Om het landschap zo min mogelijk te belasten met windturbines en zonneparken, wekken we zo veel mogelijk energie op met zonnepanelen op daken. De meeste daken binnen de gemeente zijn niet in eigendom van de gemeente zelf, de zonnepanelen zullen dus voor het grootste deel op daken van inwoners en ondernemers worden geplaatst. De gemeente wil het plaatsen van zonnepanelen stimuleren17. We zetten in op bewustwording door inwoners in algemene zin te informeren over de mogelijkheden.

Samen met het gemeentelijke Energieloket en de energiecoöperaties helpen we de particuliere woningbezitters met het plaatsen van zonnepanelen. Overkappen parkeerterreinen met zon De gemeente telt vele parkeerterreinen. Tegelijkertijd vraagt het opwekken van zonne-energie om veel vierkante meters. We onderzoeken daarom de mogelijkheid voor het overkappen van parkeerplaatsen met zonnepanelen.

Zie ook bijlage 2. Bron: Rijkswaterstaat – Klimaatmonitor, zie klimaatmonitor.databank.nl. Geraadpleegd in februari 2020. 17 Daarbij wordt rekening gehouden met bomen. Zie ook onder paragraaf 5.3 en bijlage 3. 16

25 / 140

Aanjagen SDE-projecten Installaties van zonnepanelen die groter zijn dan 15 kWp (circa 50 panelen) komen in aanmerking voor SDE+-subsidie. In Tytsjerksteradiel is de afgelopen jaren voor veel projecten SDE+-subsidie aangevraagd. In de praktijk blijken veel van deze projecten niet te worden gerealiseerd. Ondernemers stuiten op praktische problemen of hebben moeite om de panelen te financieren. We onderzoeken de mogelijkheden om deze bedrijven te ondersteunen bij het realiseren van kansrijke projecten.

Figuur 9. Toegekende (rood) en gerealiseerde (groen) SDE+-projecten in Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel.

Een innovatieve manier van energieproductie is het overkappen van parkeerplaatsen met zonnepanelen. We doen een onderzoek naar de mogelijkheden voor onze gemeente. Zonneparken Ook als alle daken vol liggen met zonnepanelen en we alle lokaal beschikbare biomassa gebruiken voor energieproductie, zullen we niet genoeg energie opwekken om energieneutraal te zijn. Om deze doelstelling te kunnen halen, is daarom ook grootschalige opwek met windturbines en/of zonneparken noodzakelijk. Zie hiervoor ook de scenario’s in paragraaf 2.1. Het tussenscenario vormt de basis voor onze ambitie voor 2030: dit komt voor wat betreft zonneenergie neer op 40 hectare zonnepark wat in totaal in 2030 binnen Tytsjerksteradiel gerealiseerd is. Bij de realisatie van zonneparken is nadrukkelijk aandacht voor kansen ter bevordering van biodiversiteit (zie ook paragraaf 5.3). Windmolens Met de provincie, mienskip en regio gaan we in gesprek om te bekijken welke mogelijkheden er zijn om ook de realisatie van (grotere) windturbines in de gemeente mogelijk te maken. Daarnaast faciliteren we initiatieven met betrekking tot de realisatie van kleine windmolens bij agrarische bedrijven. Relatief onbekend is de verticale windmolen. Deze windmolens zijn een stuk kleiner dan moderne 'normale' windmolens. Ze wekken daardoor minder energie op. Voordeel van deze windmolens kan

26 / 140

zijn dat ze minder zichtbaar zijn in het landschap. Ook zijn ze beter toepasbaar in de bebouwde omgeving. We doen een onderzoek naar de toepasbaarheid van verticale windmolens. Duurzame energieproductie (Regionale Energiestrategie) In het nationale Klimaatakkoord is afgesproken dat alle gemeenten in Nederland in dertig verschillende regio’s een Regionale Energie Strategie (RES) opstellen. Tytsjerksteradiel behoort tot de RES-regio Fryslân. De RES-regio Fryslân houdt zich bezig met het vraagstuk van het opwekken van elektriciteit uit zonne- en windenergie op land. De concept-RES is in 2020 aangeboden aan het Rijk. Hierin staat dat de provincie Friesland 2,3 TWh kan gaan opwekken met zonne- en windenergie in 2030. Daarbij moet vermeld worden dat 1,3 TWh opgewekt gaat worden door 89 windmolens van windpark Fryslân dat op het IJsselmeer gebouwd gaat worden. Hiermee gaat gemeente Súdwest-Fryslân een groot aandeel leveren. Landelijk is er gezegd dat er ongeveer 35 TWh nodig is in 2030. In juli 2021 moet er een definitief RES-bod geleverd worden aan het Rijk. Daar staat in wat de regio denkt te kunnen gaan opwekken aan elektriciteit van zonne- en windenergie, in eerste instantie tot 2030. Vanuit de RES-regio wordt verlangd om kenbaar te maken wat de gemeente nastreeft om in 2030 aan duurzame elektriciteitsopwek gerealiseerd te hebben.

Het streven is om in 2030 260 TJ duurzame energie binnen Tytsjerksteradiel (zie ook paragraaf 2.1). Op dit moment staat het provinciale beleid het plaatsen van windturbines en de realisatie van zonneparken in onze gemeente zeer beperkt toe. De gemeente ziet daarom vooral kansen voor het stimuleren en enthousiasmeren van participatie in wind op zee. Wind op zee telt niet mee in het kader van de RES-opgave en het toewerken naar een energieneutrale gemeente. Een ander aandachtspunt bij deze doelstelling zijn de toenemende problemen rondom netcongestie in de regio. Om de huidige en toekomstige netwekproblematiek in Fryslân het hoofd te bieden, is inzicht nodig in het toekomstig energiesysteem. Vanuit de RES wordt in Fryslân een systeemstudie uitgevoerd. In de systeemstudie wordt middels vier scenario’s vooruit gekeken tot 2050. Daarnaast stemmen we onze inspanningen zorgvuldig af en zijn doorlopend in gesprek met netbeheerder Liander.

27 / 140

Elektriciteitssysteem en Liander Het elektriciteitsnet bestaat uit meerdere zogeheten 'netvlakken'. Daaronder vallen hoogspanningsnetten van landelijk netbeheerder TenneT, en tussenspannings-, middenspannings- en laagspanningsnetten van de regionale netbeheerders, maar ook de grootschalige opwek van onder andere gas- en kolencentrales en windparken tot aan de levering bij de klanten aan de voordeur. Liander is de netbeheerder voor elektriciteit in de gemeenten Tytsjerksteradiel en Achtkarspelen.

Elektriciteitsnetten in Nederland zijn van oudsher ingericht om centraal opgewekte elektriciteit via de transportnetwerken van TenneT (de snelwegen van elektriciteit) uiteindelijk via de netwerken van de regionale netbeheerder (de provinciale en landelijke wegen van elektriciteit) te leveren aan de bedrijven en huishoudens. Sinds een aantal jaren is er een omslag gaande, waarbij bedrijven en particulieren het elektriciteitsnet gebruiken om lokaal opgewekte duurzame elektriciteit terug te leveren. Het probleem zit hem erin dat vraag en aanbod vrijwel nooit gelijktijdig zijn. Omdat het net daar niet overal geschikt voor is, ontstaan congestie en spanningsproblemen op het elektriciteitsnet. Dit zorgt in een groot aantal gebieden in Friesland voor transportschaarste, die bij klanten kan resulteren in een transportbeperking. Om die transportbeperkingen op te lossen investeert Liander in netverzwaring en proberen we hier met innovatieve oplossingen en aanpassing van wet- en regelgeving verandering in aan te brengen. Als een bepaalde buurt of dorp van het aardgas afgaat, is het voor de netbeheerder cruciaal om tijdig te weten wanneer dat gaat gebeuren en voor welke alternatieve duurzame techniek er wordt gekozen om te gaan verwarmen. Omdat we net als elk ander technisch bedrijf moeite hebben om aan het schaarse technische personeel te komen, moeten we ver vooruit kunnen plannen.

Hoe beter we kunnen inschatten wat er op ons af komt, des te beter we kunnen inschatten wanneer we de verzwaring van de laagspanningsnetten in de aardgasvrije wijken (buurten/dorpen) gereed kunnen maken. Liander staat dan ook voor een duidelijke wijkaanpak, waarbij er een keuze wordt gemaakt voor een bepaalde warmtechniek en waar een heldere planning aan vasthangt.

28 / 140

Benutten van lokale biomassa Er zijn in onze gemeente reststromen van duurzame biomassa beschikbaar waar we duurzame energie mee kunnen produceren. Het gaat om vergistbare 'natte biomassa' zoals vloeibare dunne mest, GFT, slib uit afvalwaterzuiveringen, en om brandbare ‘droge biomassa’ zoals vaste mest, grof tuinafval en snoei- en dunningshout uit bomen. Aandachtspunt hierbij is dat biomassa die we nu nog als reststroom zien, in de toekomst in een circulaire economie kan worden gebruikt als grondstof. Een deel van de biomassastromen benutten we al, bijvoorbeeld door co-vergisting, in biomassaketels bij bedrijven, kachels en voor haarden van woningen. Op dit moment maakt het bijna driekwart van de duurzame energieopwek in de gemeente uit. We onderzoeken of we meer van deze biomassastromen kunnen inzetten voor energieproductie18. Daarbij hebben we aandacht voor de duurzaamheid van biomassa, sluiten we aan bij bestaande landelijke beoordelingscriteria en houden we de kringloop zo lokaal en klein mogelijk. Naar 2040 toe maakt biomassa maar een klein deel uit van de totale duurzame energiemix. Verbranding van biomassa in dorpen en buurten kan overlast en gezondheidsproblemen voor omwonenden veroorzaken. We zien daarom alleen kansen voor het stoken van hout in het buitengebied en in professionele installaties.

Groen gas Grofweg zijn er twee vormen van hernieuwbaar gas: groen gas en groen waterstofgas. Groen gas is biogas dat is opgewaardeerd tot aardgaskwaliteit. Groen waterstofgas wordt verkregen door water te splitsen met behulp van hernieuwbare elektriciteit. Fryslân is van alle regio’s van netbeheerder Liander in Nederland momenteel de regio waar het meeste groene gas wordt ingevoed in het gasnet. Over heel 2019 gaat het om ruim 12 miljoen m 3 groen gas. Het aandeel groen gas kan daarmee momenteel circa 2,3% van de gebouwde omgeving van Fryslân voorzien van groen gas. Dit aandeel zal de komende tijd nog verder toenemen. Alliander verwacht dat het aandeel groen gas in de regio Fryslân zal groeien tot circa 12,5% in 203018. Fryslân heeft de potentie om tussen de 83 en 191 miljoen m³ aan groen gas te leveren in 2030, afhankelijk van met name de financiële stimulering hiervan. Momenteel verbruikt de gebouwde omgeving in Fryslân ongeveer 400 miljoen m³ gas18.

Dit zien we als een vervolg van het onderzoek naar de duurzame biomassastromen voor het zwembad in Burgum en de samenwerking daarin met onder andere LTO en NFW. 29 / 140

Resultaat

2021

Vastgestelde warmtevisie (Transitievisie Warmte)

Gereed

Aardgasvrije buurten en dorpen

Uitvoering warmtevisie

€ 106.000 (incl. projectorganisatie en aanvullende formatie voor coördinatie en projectleiding)

Brede aanpak voor energiebesparing (o.a. Energieloket)

Circa 20% energiebesparing huishoudens in 2040

Integrale afweging aanvullende formatie via kadernota

Project

Opstellen en vaststellen warmtevisie

Opleiden en inzetten energiecoaches

RES

Coaching van minima en huurders zodat zij inzicht krijgen in energieverbruik en hulp te krijgen bij de uitvoering van energiebesparende maatregelen Verdere concretisering van de concept-RES naar concrete maatregelen

2023

2024

Integrale afweging aanvullende formatie via kadernota

Uitvoering strikt afhankelijk van aanvullende rijksmiddelen en mogelijke landelijke dan wel Europese subsidies en fondsen Integrale afweging aanvullende formatie via kadernota

Vanuit subsidie Rijk en/of provincie

Afhankelijk van vervolg

Reeds begroot

Afhankelijk van vervolg

Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen € 42.000 (vanuit bestaand werkbudget duurzaamheid) Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen

Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen € 27.000 (vanuit bestaand werkbudget duurzaamheid) Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen

Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen

Gereed

Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen

€ 7.500 (vanuit bestaand werkbudget duurzaamheid)

Stimuleren zon op woningen

Circa 30% van de woningen heeft zonnepanelen in 2024

Sinnetafels

Inzicht opgave energieopwek per dorp

Stimuleren zon op bedrijfsdaken

Realisatie van zon op daken bij projecten met reeds toegekende SDE+-subsidie

Stimuleren verduurzaming bedrijven

Bedrijven worden ondersteund bij planvorming voor verduurzamingsmaatre gelen

€ 7.500 (vanuit bestaand werkbudget duurzaamheid)

Vastgestelde Zonneladder

Gereed

Parkeerplaatsen benutten voor plaatsing zonnepanelen

€ 7.500 (vanuit bestaand werkbudget duurzaamheid)

Opstellen beleidskader zonne-energie Onderzoek naar mogelijkheden overkappen parkeerplaatsen met zonnepanelen

2022

Bron website Alliander: https://2018.jaarverslag.alliander.com/actueleprestaties/ontwikkelinenergietran/a2355_Ontwikkeling-groen-gas. 30 / 140

Onderzoek naar toepassingsmogelijkheden verticale windmolens Grond beschikbaar stellen aan lokale energiecoöperaties Onderzoek benutting biomassa

Inzicht in de mogelijkheden van verticale windmolens

Vanuit bestaand werkbudget duurzaamheid

In beeld brengen geschikte locatie per dorp voor zonnepark en mogelijkheden lokaal eigenaarschap

Binnen bestaande formatie team OAR

Vastgestelde potentie biomassa en plan van aanpak benutting

€ 5.000 (vanuit bestaand werkbudget duurzaamheid)

Binnen bestaande formatie team OAR

Tabel 1. Overzicht projecten thema Energietransitie.

31 / 140

Waterstofgas Waterstof wordt vaak genoemd als alternatief voor aardgas. In het Klimaatakkoord komt het woord maar liefst 180 keer voor. Het is hierbij belangrijk om op te merken dat waterstof op zichzelf geen bron van duurzame energie is, maar een energiedrager. Waterstof wordt op drie verschillende manieren geproduceerd. Grijze waterstof wordt gemaakt van aardgas, waardoor er bij de productie veel CO2 vrijkomt. Daarnaast wordt er gewerkt aan zogeheten blauwe waterstof. Hierbij wordt de vrijgekomen CO2 in bijvoorbeeld lege gasvelden opgeslagen. Groene waterstof wordt gemaakt door met groene stroom water om te zetten in waterstof en zuurstof. Bij dit proces gaat een deel van de groene energie verloren. Vrijwel alle waterstof die nu in Nederland wordt geproduceerd, is grijs. Oftewel: gemaakt van aardgas, waardoor er CO2 vrijkomt. Waterstof zonder CO2-uitstoot, bijvoorbeeld uit duurzame elektriciteit, is voorlopig schaars en daarom duur. Het is daarom voorlopig niet de verwachting dat waterstof een grote rol gaat spelen als energiedrager in de gebouwde omgeving, want daar bestaan al efficiëntere en bewezen technieken die werkelijk inzetbaar zijn om te verduurzamen. Uiteraard ligt dat als grondstof voor de industrie en mogelijk als energiedrager voor (zwaarder) transport en de industrie anders, want daar zijn minder geschikte andere alternatieven voor handen.

In Delfzijl is de bouw van een fabriek voor de productie van groene waterstof een stap dichterbij gekomen met een bijdrage vanuit de Europese Unie van 11 miljoen euro. BioMCN wordt de afnemer van de groene waterstof. Daarnaast wordt onderzocht of op termijn de capaciteit verhoogd kan worden van 20 MW naar 60 MW om ook duurzame vliegtuigbrandstof te gaan produceren. Ook in de Eemshaven wordt ingezet op de productie van groene waterstof. Daarvoor wordt het grootste windmolenpark ter wereld (1000-1500 windmolens) op zee gebouwd. In 2030 moet het park 3 tot 4 GW gaan leveren, wat in een waterstoffabriek in de Eemshaven wordt omgezet in waterstof.

Bron: websites RTV Noord https://www.rtvnoord.nl/nieuws/219358/Megawindpark-bovenEemshaven-krijgt-1000-tot-1500-windmolens en Groningen Seaports https://www.groningenseaports.com/nieuws/grootste-groene-waterstofproject-van-europa-start-in-groningen/. 20

32 / 140

33 / 140

3 Duurzame mobiliteit Goede bereikbaarheid is een randvoorwaarde voor een gezonde economie. Om deze bereikbaarheid ook in de toekomst te garanderen, maken we werk van duurzaam vervoer voor de gemeente en is duurzame mobiliteit een van de thema’s in de duurzaamheidsagenda. In dit hoofdstuk gaan we eerst in op de ambities van de gemeente en wat de opgave is om deze ambities op het gebied van duurzame mobiliteit waar te maken (Visie en opgave). Daarna verkennen we de kansen en mogelijkheden die onze gemeente biedt (Lokale kansen en beleid). In de laatste paragraaf geven we een overzicht van de verschillende stappen die we zetten om onze ambities te realiseren (Stappen zetten). We gaan hierbij in op de onderwerpen elektrisch rijden, deelauto’s, openbaar vervoer en fietsinfrastructuur.

3.1 Visie en opgave De afstanden die we afleggen om bijvoorbeeld naar het werk te gaan of boodschappen te doen zijn in onze gemeente, vergeleken met meer stedelijke gemeenten, relatief groot. Veel van de inwoners en bezoekers maken daarom gebruik van de auto. Daarnaast kent de gemeente een grote transportsector. Ongeveer een kwart van het totale energiegebruik binnen de gemeente bestaat uit het gebruik van benzine, diesel en lpg. Duurzame mobiliteit is daarom een belangrijk onderdeel van de lokale energietransitie. Ambitie: Alle vormen van mobiliteit in onze gemeenten worden emissievrij.

Er komen steeds meer duurzame voertuigen op de markt. Elektrische auto’s krijgen een steeds groter bereik, de prijs van duurzame voertuigen daalt en het aantal laadpalen groeit ook gestaag. De verwachting is dat in stedelijke gebieden een snellere elektrificatie van mobiliteit zal plaatsvinden dan in de meer landelijke gebieden zoals onze gemeente, maar ook hier wordt het gebruik van voertuigen op fossiele brandstof uiteindelijk minder. De elektrische fiets speelt daarin ook een rol, omdat deze steeds vaker wordt gebruikt voor een middellange afstand die eerder met auto’s werd afgelegd. In 2030 zijn alle nieuwe auto’s in Nederland emissieloos. Dit vraagt in toenemende mate om extra oplaadpunten. Deze laadpunten zullen regelmatig gerealiseerd kunnen worden op eigen terrein bij particulieren en bedrijven. Tegelijkertijd is realisatie van een groot aantal oplaadpunten in de openbare ruimte ook noodzakelijk. Middellange termijn - 2030: •

De gemeenten worden onderdeel van een regionaal, duurzaam mobiliteitsnetwerk.

•

Voor duurzaam vervoer wordt gekozen voor de (elektrische) fiets en duurzame brandstoffen voor andere vervoersmiddelen. Hiervoor zijn onder andere voldoende laadpunten.

•

Door deelauto’s te stimuleren verbeteren we de bereikbaarheid voor inwoners zonder (tweede) auto.

In de huidige mobiliteitstransitie zijn er twee grote ontwikkelingen te zien: elektrificatie van vervoersmiddelen en de opkomst van de deeleconomie.

34 / 140

Korte termijn - 2024: •

We stellen een plankaart voor openbare laadpalen voor elektrische auto’s op.

•

We stimuleren het gebruik van (elektrische) deelauto’s.

•

We stimuleren het fietsen met een netwerk van fietssnelwegen en een campagne om het gebruik van de fiets te bevorderen.

3.2 Lokale kansen en beleid Ook op het gebied van mobiliteit werkt de gemeente samen met de ANNO-regio. Begin 2020 is de Mobiliteitsvisie voor Noordoost-Fryslân vastgesteld21. Hierin hebben de gemeenten afgesproken samen uitvoering te geven aan deze regionale mobiliteitsvisie. Er wordt gewerkt aan een regionaal mobiliteitsnetwerk waarin verschillende vervoersmodaliteiten met elkaar worden verbonden met overstappunten ('reishubs'). Ook wordt de verbinding gelegd met verschillende leefbaarheidsopgaven in de regio die bijvoorbeeld bevolkingskrimp en vergrijzing met zich meebrengen. Naast deze regionale afspraken is er veel dat we lokaal kunnen doen om onze mobiliteit te verbeteren en te verduurzamen.

3.3 Stappen zetten In deze paragraaf gaan we in op de mogelijke projecten, acties en maatregelen die we op korte (en soms middellange) termijn kunnen uitvoeren. Elektrisch rijden Elektrisch rijden is sterk in opkomst en zal de komende jaren verder toenemen. Elektrisch rijden is niet alleen beter voor het klimaat, maar is ook stiller en wordt voordeliger dan rijden met een benzine-, diesel- of lpg-auto. De komende jaren zal het aantal elektrische auto’s daarom geleidelijk steeds groter worden. Het aantal openbare laadplekken groeit in hetzelfde tempo mee. Vooral voor bezoekers en huishoudens die geen eigen oprit hebben, is het belangrijk dat er voldoende openbare laadplekken beschikbaar zijn. De provincie Fryslân leidt een proces om te komen tot een aanbesteding voor de openbare laadinfrastructuur binnen de Nationale Aanpak Laadinfrastructuur (NAL). Tytsjerksteradiel is bij deze aanbesteding aangesloten. We stellen een plankaart voor openbare laadpalen voor elektrische auto’s op en leggen in een visie op de openbare laadinfrastructuur vast hoeveel, waar en wanneer we deze laadplekken precies realiseren. Basis voor deze plankaart vormen prognoses die in opdracht van het Rijk zijn gemaakt. In de eerste prognose 22 voor 2025 komt een behoefte naar voren van circa 200 laadpunten, wat neerkomt op circa 100 laadpalen.

Waar relevant plaatsen we ook bij gemeentelijke gebouwen oplaadpunten voor auto’s en fietsen. Onze verwachting is dat in 2040 nagenoeg alle voertuigen in onze gemeente emissievrij zijn. Doordat deze auto’s ook een stuk energie-efficiënter zijn, wordt hiermee een grote bijdrage aan de benodigde energiebesparing en stappen richting energieneutraliteit verwacht. De gemiddelde leeftijd van een auto is 11 jaar, de levensverwachting is 18. In ons deel van Nederland zijn daarbij de auto’s relatief oud. De komende jaren zal nog niet iedereen voor een elektrische auto kiezen. In de energiemix in hoofdstuk 2 is daarom gerekend met een rustige stijging in de komende jaren en een versnelling in de periode tussen 2025 en 2040. Op de lange termijn is ook waterstof als 21

Netwerk Noordoost, Mobiliteitsvisie, januari 2020. NAL-prognose 2019, https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/energie-en-milieuinnovaties/elektrisch-rijden/laadpunten 22

35 / 140

brandstof ingecalculeerd. Daarnaast gaan we samen met de Freonen fan Fossylfrij Fryslân kijken hoe we fossielvrije mobiliteit kunnen stimuleren in Tytsjerksteradiel. Deelauto’s Veel huishoudens bezitten één of twee auto’s. Met name de tweede auto wordt soms maar weinig gebruikt. Een deelauto heeft dan veel voordelen. Deelauto’s zijn vaak voordeliger dan een eigen auto en het scheelt parkeerplaatsen als er minder eigen auto’s in de straat staan. Als de deelauto elektrisch is, is het ook een stuk beter voor milieu en klimaat. Inwoners van Gytsjerk en Oentsjerk doen met Tûk al ervaring op met het gebruik van de deelauto. De komende jaren ondersteunen we ook inwoners van andere dorpen die initiatief nemen om het concept mogelijk maken. Ook andere initiatieven van onderop, zoals de Burgummobyl 23, blijven we stimuleren. Wat is Tûk? Tûk is een elektrische auto voor de lokale gemeenschap, die door de inwoners van de Trynwâlden tegen een zeer aantrekkelijk tarief een dag of dagdeel gebruikt kan worden. Het idee daarbij is simpel. Tûk staat centraal in Gytsjerk en Oentsjerk bij een laadpaal. Reserveren en betalen van de auto kan via een app en de website, waarop ook kan worden bekeken of de auto vrij is. Lees meer op www.tukauto.frl. Openbaar vervoer Helaas stoppen treinen en bussen niet bij iedereen voor de deur.

Daarom zorgen we er samen met de regionale mobiliteitscentrale Jobinder voor dat elke kern in onze gemeente is aangesloten op het openbaar vervoer. Bijvoorbeeld door vervoer op afroep in te zetten. Hierbij is ruimte voor innovatie, om zo betere diensten aan te kunnen bieden, met als doelstelling om ieder dorp aan te sluiten op het openbaar vervoer. Het is de bedoeling dat de lokale vrijwilligerssystemen hier ook een rol in krijgen. Verder werken we in de regio aan een netwerk van overstappunten ('reishubs'). Dit zijn centrale plekken in het regionale mobiliteitssysteem waar bijvoorbeeld wordt overgestapt van bus of fiets naar de trein. Feanwâlden en Buitenpost zijn voorbeelden van zulke reishubs. We verbeteren de voorzieningen op deze plekken, door bijvoorbeeld overkappingen, en vergroten zo het overstapcomfort. Ook zetten we ons in voor goede busverbindingen tussen, van en naar deze hubs. De provincie Fryslân gaat nieuwe contracten afsluiten voor het busvervoer. We behartigen de belangen van onze inwoners hierbij. De bus wordt aantrekkelijker gemaakt door het strekken van lijnen. De verwachting is dat met het afsluiten van de nieuwe contracten voor de periode na 2022 het busnetwerk verandert.

www.burgummobyl.nl. 36 / 140

Fietsinfrastructuur De (elektrische) fiets is een duurzaam alternatief voor de auto. We maken het de fietser daarom zo gemakkelijk, veilig en plezierig mogelijk. Daar hoort ook een passende laadinfrastructuur bij. En is er ook oog voor goede en duurzame ledverlichting. Samen met de regio werken we aan een netwerk van fietssnelwegen die breed genoeg zijn en waarin we kruispunten verbeteren (het F-wegennet)24. Dit netwerk sluit aan op voorzieningen in de regio (bijvoorbeeld scholen en winkels) en op het F-wegennetwerk in de regio. Hiertoe wordt een projectplan uitgewerkt dat medio 2021 resulteert in concrete vervolgplannen. Vooruitlopend op het totale projectplan is er het provinciale project om vier 'snelfietspaden' te realiseren in 2023. De route Leeuwarden – Burgum – Drachten is hierbij een van de beoogde snelfietsroutes. We gaan door met het project met lokale (horeca)ondernemers voor voldoende laadmogelijkheden voor elektrische fietsen. Daarnaast kijken we ook specifiek bij scholen die een regionaal verzorgingsgebied hebben, hoe de infrastructuur verbeterd kan worden.

Project

Resultaat

2021

2022

2023

2024

Plankaart en visie openbare laadpalen

Gestructureerde uitrol openbare laadpunten, in gelijke pas met toename aantal elektrische voertuigen in de gemeente

Binnen bestaande formatie duurzaamheid

Stimuleren deelauto’s

Vermindering (tweede) autobezit, verbetering bereikbaarheid

Binnen bestaande formatie duurzaamheid

Openbaar vervoer Stimuleren gebruik (elektrische) fiets

Behoud van bereikbaarheid, verbetering overstappunten ('reishubs') Netwerk van fietssnelwegen, meer gebruik van de fiets en minder autogebruik

Tabel 2. Overzicht projecten thema Duurzame mobiliteit.

ANNO mobiliteitsvisie. 37 / 140

38 / 140

4 Circulaire economie We verbruiken veel meer grondstoffen dan de aarde ons kan bieden en deze ontwikkeling zet zich voort. Op de lange termijn is dit echter niet vol te houden en daarom maken we de transitie naar een circulaire economie die draait op hernieuwbare grondstoffen. Daarom is circulaire economie een thema in de coalitieakkoorden van de gemeente. In dit hoofdstuk gaan we eerst in op de ambities van de gemeente en wat de opgave is om deze ambities op het gebied van de circulaire economie waar te maken (Visie en opgave). Daarna verkennen we de kansen en mogelijkheden die onze gemeente biedt (Lokale kansen en beleid). In de laatste paragraaf geven we een overzicht van de verschillende stappen die we zetten om onze ambities te realiseren (Stappen zetten). We gaan hierbij in op de onderwerpen circulair inkoop- en aanbestedingsbeleid, grondstoffenbeleid en de aanpak circulaire economie ondernemers.

4.1 Visie en opgave In een circulaire economie bestaat afval niet. In een circulaire economie blijven grondstoffen in kringlopen en daardoor beschikbaar. In een circulaire economie is afval dus een waardevolle grondstof. Op deze manier creëren we een vol te houden economisch systeem zonder schadelijke emissies naar het milieu en in harmonie met de natuur. Wereldwijd zijn er veel ontwikkelingen gaande. We sluiten steeds meer grondstofketens. Zo wordt er bijvoorbeeld papier gemaakt van bermgras, leerproducten van fruitresten en nieuwe bakstenen van kapotte toiletpotten en ander bouwafval. Gevestigde bedrijven vinden zichzelf opnieuw uit en ontwikkelen nieuwe businessmodellen, gebaseerd op slimmere ontwerpen, levensduurverlenging, het opnieuw toepassen van grondstoffen en toegevoegde waarde voor de klant. In een circulaire economie ontstaat ruimte voor nieuwe initiatieven. Ook in onze gemeente werken bedrijven aan de circulaire economie. Ambitie: We vergroten circulair denken en doen en daarbij hebben onze gemeentelijke organisaties een voorbeeldfunctie

Figuur 10. Overzicht van een lineaire economie, economie met recycling (hier bevinden we ons nu) en circulaire economie25.

Bron: website Rijksoverheid. Zie www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/circulaire-economie/werkingcirculaire-economie. 39 / 140

De grondstoffen die nodig zijn voor de wereldwijde groeiende productie zijn voor een groot deel eindig. Dit betekent dat grondstoffen ook schaarser zullen worden of dat we afhankelijk worden van grondstoffen uit onstabiele landen. We vinden het uiteraard belangrijk dat het menselijk comfort en de kwaliteit van leven in onze gemeente in stand blijft. Om onze welvaart ook in de toekomst te behouden, moeten we anders met grondstoffen omgaan. Dit betekent een inzet op hergebruik, onderhoud, reparatie en recycling. De gemeente is een grote afnemer van goederen, diensten en infrastructurele projecten. Door ook zelf volgens de principes van de circulaire economie te werken, geeft de gemeente het goede voorbeeld en kan ze ontwikkelingen helpen in gang te zetten. Middellange termijn - 2030: •

We werken aan reductie: in 2025 is huishoudelijk restafval afgenomen tot 30 kg per persoon per jaar.

•

We benutten lokale reststromen.

•

Circulariteit wordt een vast onderdeel bij onze inkoop en aanbestedingen.

Door minder te produceren en reststromen te benutten, kan de impact van grondstoffenwinning het makkelijkst worden gereduceerd. Korte termijn - 2024: •

De gemeente geeft het goede voorbeeld.

•

We ontwikkelen met lokale branche- en ondernemersverenigingen een aanpak circulaire economie voor bedrijven waarmee we inzetten op het uitwisselen van lokale reststromen.

•

We onderzoeken of het mogelijk is om aan te sluiten en gebruik te maken van de monitoringstool die onder leiding van Vereniging Circulair Friesland wordt ontwikkeld.

4.2 Lokale kansen en beleid Onze lokale economie is verweven met de regionale, nationale en globale economie. Het Rijk heeft de ambitie gesteld om in 2050 volledig circulair te zijn. De Provincie Fryslân presenteert zich als koploper in Nederland en wil in 2025 de meest gunstige ontwikkelregio van Nederland zijn op het gebied van circulaire economie en in de top 3 staan van Europa. Lokaal biedt dit economische kansen voor ondernemers en daarmee nieuwe werkgelegenheid. Hierbij is de inzet van onze inwoners en ondernemers nodig, maar ook van de gemeente zelf. Tytsjerksteradiel heeft samen met alle Friese gemeenten, Provincie Fryslân, Rijkswaterstaat Noord en Wetterskip Fryslân hun handtekening gezet onder het Ambitiedocument Circulaire Economie. Hierin is afgesproken dat we in 2020 minimaal 10% van alle producten die we inkopen, circulair inkopen. In samenwerking met Circulair Friesland wordt er een programma ontwikkeld met instrumentarium en geleerde lessen. Hier kunnen we gebruik van maken bij het gemeentelijke circulaire inkoopbeleid. In onze gemeente zijn de bouw-, metaal- en landbouwsector economisch belangrijk. Tegelijkertijd zijn dit sectoren waarin veel grondstoffen omgaan en die veelal een fikse impact op het milieu hebben.

Door een aanpak circulaire economie ondernemers te maken en ondernemers daarbij te faciliteren, kan de gemeente helpen om de lokale circulaire economie te stimuleren.

40 / 140

4.3 Stappen zetten De gemeente heeft als opdrachtgever een belangrijke rol bij de totstandkoming van (infrastructurele) projecten. Binnen alle afdelingen van de gemeente zal deze bewustwording moeten doorsijpelen. In deze paragraaf gaan we in op de mogelijke projecten, acties en maatregelen die we op korte (en soms middellange) termijn kunnen uitvoeren. Circulair inkoop- en aanbestedingsbeleid gemeente We doen ervaring op met circulariteit als onderdeel van aanbestedingen. Dit kan betekenen dat de producten die we kopen iets duurder zijn dan niet-circulaire opties. Dit hoeft echter niet altijd het geval te zijn. Door circulariteit onderdeel te laten zijn van aanbestedingen, geven we ondernemers de opdracht om aandacht te besteden aan circulariteit en daarmee bij de uitvoering van de opdracht aan de slag te gaan. We communiceren intern en extern met regelmaat over dit onderwerp. In 2025 is circulariteit onderdeel van 50% van onze aanbestedingen. We onderzoeken de mogelijkheid om aan te sluiten bij het monitoringssysteem van Vereniging Circulair Fryslân. Ook kiezen we alleen nog voor circulair geproduceerd straatmeubilair (bijvoorbeeld bankjes, prullenbakken en fietsenrekken). Grondstoffenbeleid De gemeente is verantwoordelijk voor het (huishoudelijk) afvalbeleid. Er zijn landelijke doelstellingen waaraan de gemeente moet voldoen.

Alle Nederlandse gemeenten hebben de doelstelling om in 2025 de hoeveelheid restafval terug te brengen naar 30 kg per inwoner per jaar. Daarnaast moet 90% van het afval worden gescheiden26. De gemeente scoort al goed op de landelijke doelstellingen voor het scheiden van afval, maar toch belandt er nog veel afval onterecht in de grijze container. Onze inwoners hebben hierbij een belangrijke rol. Om inwoners te helpen hun afval beter te scheiden, heeft gemeente Tytsjerksteradiel in september 2019 een grondstoffenbeleidsplan vastgesteld voor de jaren 2020-2025. Gemeente Tytsjerksteradiel heeft een eigen gemeentelijk gronddepot in Sumar. Alle vrijkomende grond uit eigen projecten wordt binnen de gemeente opnieuw gebruikt, eventueel met tussenkomst van een tijdelijke opslag op het gronddepot. Daarnaast is Tytsjerksteradiel aangesloten bij Grip op Grond opgezet door provincie Fryslân27. Deze manier van werken en borging van een goed grondstromenproces zorgt ervoor dat er minder grond hoeft te worden aangehaald of gewonnen uit zandwinputten. Aanpak circulaire economie ondernemers We gaan met ondernemers in gesprek om te komen tot een aanpak circulaire economie voor bedrijven. We zetten daarbij in op een uitwisseling van lokale reststromen. Van verschillende bedrijventerreinen in Friesland zijn scans op dit onderwerp gemaakt en zijn scores voor toekomstbestendigheid toegekend.

In samenwerking met de regio Noordoost Fryslân en de provincie gaan we met de uitkomsten van deze scans aan de slag zodat we de toekomstbestendigheid van deze bedrijventerreinen kunnen verbeteren. Hierbij zal de focus komen te liggen op duurzaamheid en circulaire economie. We kijken ook welke belemmeringen we eventueel weg kunnen nemen, of we wat er regionaal al gebeurt lokaal kunnen versterken en wat de hulpvraag van bedrijven is. Samen

Huidige situatie: in Tytsjerksteradiel was in 2019 de hoeveelheid huishoudelijk fijn restafval 131 kg/inw. en het scheidingspercentage 76%. Bron: Omrin/eigen administratie. 27 Zie voor meer informatie: https://www.fryslan.frl/beleidsthemas/grip-op-grond_3619/.

41 / 140

met de bedrijven bespreken we hoe we dit kunnen doen. Ook betrekken we de brancheverenigingen en lokale ondernemersverenigingen hierbij. Stimuleren circulariteit bij evenementen We stimuleren het nemen van duurzame maatregelen bij evenementen, zoals het gebruik van statiegeldglazen en de keuze voor lokale producten.

Project

Resultaat

Circulair inkopen en aanbesteden

Circulariteit is onderdeel bij onze inkoop en aanbestedingen

Restafval verminderen op basis van bestaand grondstoffenbeleid

De hoeveelheid huishoudelijk restafval wordt verminderd tot 30 kg/inwoner per jaar in 2025

Aanpak circulaire economie met ondernemers

Stimuleren lokale circulaire economie

Onderzoek gebruik monitoringstool VCF

Inzicht in toepassingsmogelijkheden en plan van aanpak - opvolging

Stimuleren circulariteit bij evenementen

Evenementen zijn zoveel mogelijk circulair

2021

2022

2023

2024

Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen

Vanuit beheer (grondstoffenbeleid)

Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen

€ 7.500 (vanuit bestaand werkbudget economische zaken) Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen

Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen

Tabel 3. Overzicht projecten thema Circulaire economie.

42 / 140

43 / 140

5 Biodiversiteit Biodiversiteit is een term die we gebruiken om de soortenrijkdom van de natuur te beschrijven. Hoe meer verschillende soorten (denk aan planten, dieren, microorganismen), des te hoger de biodiversiteit. In dit hoofdstuk gaan we eerst in op de ambities van de gemeente op het gebied van biodiversiteit en wat de opgave is om deze ambities waar te maken (Visie en opgave). Daarna verkennen we de kansen en mogelijkheden die onze gemeente biedt (Lokale kansen en beleid). In de laatste paragraaf geven we een overzicht van de verschillende stappen die we zetten om onze ambities te realiseren (Stappen zetten). We gaan hierbij in op de onderwerpen groen, vergunningverlening, biodiversiteit en zonne-energie, bomen versus zonnepanelen, natuurinclusief bouwen en de openbare ruimte, natuurinclusieve landbouw, voedsel en ten slotte Operatie Steenbreek.

5.1 Visie en opgave Biodiversiteit is zeer belangrijk voor de mens. Onze landbouwgewassen zijn afhankelijk van bestuivende insecten en de bodemvruchtbaarheid is afhankelijk van een gezond bodemleven. Een gezond ecosysteem met een hoge biodiversiteit is beter bestand tegen plagen en ziekten. Dat gaat niet alleen op voor de landbouw, maar denk bijvoorbeeld ook aan de eikenprocessierups of buxusmot. Door klimaatverandering en intensivering van de landbouw en veehouderij zijn in de laatste decennia wereldwijd meer dan een miljoen (van de in totaal zeven miljoen) plant- en diersoorten met uitsterven bedreigd28. Deze urgentie wordt dan ook op alle niveaus erkend. Ook in onze gemeente werken we eraan de trend te keren en zetten we in op een verandering van beleid. Ambitie: We maken op een optimale manier gebruik van de groene en blauwe ruimte om de biodiversiteit te laten toenemen. Het verhogen van de biodiversiteit gaat hand in hand met een klimaatbestendige inrichting. Maatregelen om wateroverlast, hittestress en de nadelige gevolgen van langdurige droogte en bodemdaling te verminderen, voegen vaak meer groen en blauw toe aan onze gebouwen en openbare ruimte. Het is belangrijk om bewuste keuzes te maken voor de biodiversiteit op eigen gronden, maar ook bij het verlenen van vergunningen en het maken van omgevingsplannen.

Gevarieerde en bewuste soortkeuze voor planten en bomen is belangrijk. Bij het inrichten van de openbare ruimte staan we hier al bij stil. Middellange termijn - 2030: •

We herstellen en vergroten waar mogelijk de biodiversiteit.

•

We hebben een sterk groen netwerk binnen onze bebouwde omgeving.

•

Inwoners, ondernemers, andere organisaties en de gemeente werken samen op het gebied van biodiversiteit en klimaatadaptatie.

•

Bebouwing en de inrichting van een gebied tasten natuurwaarden niet aan.

Zie bijvoorbeeld: Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES) https://ipbes.net/news/Media-Release-Global-Assessment. 44 / 140

Initiatieven ten behoeve van klimaatadaptatie, zoals Operatie Steenbreek (zie ook hoofdstuk 6), sluiten goed aan bij het stimuleren van initiatieven uit de mienskip. Stichting Steenbreek wil samen met deelnemende gemeenten, waterschappen en provincies iedereen in Nederland enthousiasmeren om de leefomgeving te vergroenen. Alle beetjes helpen. Kleine ingrepen om of aan het huis kunnen al positief bijdragen aan de lokale biodiversiteit. Inwoners spelen daarom ook een belangrijke rol in het realiseren van biodiversiteitsdoelstellingen29. We ondersteunen verschillende initiatieven vanuit de mienskip. Aandacht voor biodiversiteit maakt integraal onderdeel uit van het Groenbeleidsplan (2012) van gemeente Tytsjerksteradiel. Daarnaast heeft de gemeente het bijenbeleidsplan Tytsjerksteradiel foar en mei de bij, dat vastgesteld is in 2014. Korte termijn - 2024: •

We koppelen biodiversiteit aan andere beleidsvelden.

•

We nemen biodiversiteit op als voorwaarde bij de ontwikkeling van duurzame energieprojecten.

•

We zijn positief ten aanzien van de kringlooplandbouw.

•

Op het gebied van biodiversiteit en Operatie Steenbreek zetten we in op bewustwording en stellen we een financiële bijdrage beschikbaar voor mienskipinitiatieven.

5.2 Lokale kansen en beleid In Tytsjerksteradiel is de landbouw een sterke economische drager. Boeren hebben veel invloed op de biodiversiteit rondom hun bedrijven en spelen daarnaast een belangrijke rol in het beheer en onderhoud van ons cultuurlandschap en agrarische natuur. Gemeente Tytsjerksteradiel maakt onderdeel uit van het gebied de Noardlike Fryske Wâlden. Het coulisselandschap van de Noardlike Fryske Wâlden is een van de Nederlandse Nationale Landschappen30. Daarnaast is er ook de vereniging Noardlike Fryske Wâlden (NFW). De vereniging heeft bijna 800 leden (boeren en particulieren) en zorgt met (agrarisch) natuur- en landschapsbeheer voor het behoud van landschap en de vogels. Het NFW ziet kansen voor onder andere biodiversiteit bij landschapsbeheer en de vereniging monitort of de beheerplannen effect hebben 31. Eveneens is in de regio de stichting Wrâldfrucht actief, onder andere op het gebied van biodiversiteit. Op regionaal niveau is er onder andere ook in de Regiodeal aandacht voor het thema biodiversiteit. Gemeente Tytsjerksteradiel heeft het vergroten van biodiversiteit opgenomen als speerpunt in onder andere het coalitieakkoord. Hierbij kijkt de gemeente naar de eigen taken en invloedssfeer en naar mogelijke verbindingen hiermee.

De gemeente heeft de doelstelling om de biodiversiteit in de gemeente te verbeteren door in te zetten op het eigen beheer van het openbaar groen, beleid, educatie en communicatie. Gemeente Tytsjerksteradiel heeft in 2009 het Ecologisch Ontwikkelingsplan Tytsjerksteradiel gemaakt. Hierin staat de natuur centraal bij het verkennen van mogelijkheden voor nieuwe ecologische Zie ook de resultaten van de enquête in bijlage 8. Zie https://www.noardlikefryskewalden.nl/nationaal-landschap/. 31 Zie https://www.noardlikefryskewalden.nl/over-nfw/ 29 30

45 / 140

ontwikkelingen en kwaliteitsverbetering. Het plan bevat een overzicht van de belangrijke natuurwaarden en biedt een verkenning van kansrijke mogelijkheden om natuur in de gemeente te versterken. In 1990 heeft de gemeente een landschapsbeleidsplan opgesteld, met als doel de kwaliteit van de landschappelijke elementen te behouden en te verbeteren. Dit beleidsplan is in 2004 aangevuld met het boekje Streekeigen Natuur.

5.3 Stappen zetten In deze paragraaf gaan we in op de mogelijke projecten, acties en maatregelen die we op korte (en soms middellange) termijn kunnen uitvoeren. Groen We brengen meer variatie in het groen in dorpen en buurten. In gemeente Tytsjerksteradiel wordt, op locaties die zich daarvoor lenen, aan ecologisch groenbeheer gedaan. Dit type beheer is gericht op het behoud en de ontwikkeling van ecologische waarden. Dit gebeurt onder andere door aangepast maaibeheer, begrazing door schapen, het aanbrengen van variatie in de begroeiing en het maken van takkenrillen in bosplantsoen waar het past. Ook op het gebied van biodiversiteit faciliteren we initiatieven vanuit onze gemeenschap. We zoeken afstemming met NFW op het onderwerp van biodiversiteit en bermen grenzend aan boerenland. En als initiatiefnemers met goede initiatieven komen, ondersteunen wij die met advies en ondersteuning in arbeid of materiaal. We onderzoeken mogelijkheden van openbare boomgaarden en pluktuinen. Vergunningverlening Biodiversiteit is onderdeel van vergunningverlening. De omgevingsvergunning kan worden verleend wanneer er geen onevenredige afbreuk zal worden gedaan aan de cultuurhistorische, landschappelijke en/of natuurwaarden van het gebied. Kortom: er is een afwegingskader voor onder andere de natuurwaarden (biodiversiteit).

De gemeente legt op die manier nadruk op de bescherming van natuur en landschapswaarden. Bij bestemmingsplannen wordt met een ecologische quickscan onder meer gekeken welke mogelijke beschermde soorten in het plangebied voorkomen en of de ontwikkeling hierop effect heeft. Dit is in Nederland de norm. Biodiversiteit en zonne-energie Tytsjerksteradiel heeft de doelstelling om in 2040 energieneutraal te zijn. Dit betekent dat er, naast zonnepanelen op daken, ook op de grond ruimte gezocht zal moeten worden voor zonneparken. Het benodigde oppervlak voor zonneparken komt in totaal overeen met 1 tot 2 procent van het huidige landbouwareaal (zie ook hoofdstuk 2). Voor de realisatie van zonneparken wordt ook veelal naar de mogelijkheden op landbouwgrond gekeken. We letten goed op dat deze zonneparken geen onnodige negatieve effecten hebben op ons landschap, (agrarische) natuur en de biodiversiteit. Zonneparken kunnen ook kansen bieden voor biodiversiteit. Tussen en onder de zonnepanelen van een zonnepark wordt minder intensief gemaaid dan in weilanden. Hierdoor krijgen meer plantensoorten de kans om te groeien en vinden insecten een beschutte plek. Wanneer een zonnepark zorgvuldig wordt aangelegd en beheerd, kan het daarom een positieve uitwerking hebben op de lokale biodiversiteit32.

Bij de realisatie van nieuwe zonneparken houden we rekening met de positieve en negatieve effecten op de biodiversiteit. Hierbij nemen we de laatste inzichten uit lopende onderzoeken naar het effect van zonneparken op biodiversiteit mee.

Zie bijvoorbeeld: https://www.hieropgewekt.nl/kennisdossiers/biodiversiteit-stimuleren-met-eenzonnepark 46 / 140

Bomen versus zonnepanelen Zonnepanelen die deels in de schaduw liggen leveren minder elektriciteit op. Schaduwval van bomen kan dus conflicteren met het belang om duurzame energie op te wekken. Wij kappen of snoeien echter geen gemeentelijke bomen ten behoeve van zonnepanelen. Bij bomen van particulieren of andere overheden toetsen wij de kapaanvraag aan de weigeringsgronden zoals die in de betreffende gemeentelijke APV staan. Bij nieuwe gebouwen houden we zoveel mogelijk rekening met de schaduw van bomen op daken, bijvoorbeeld door laagblijvende bomen te planten rondom het gebouw. Dit borgen we door met deze duurzaamheidsagenda beleid op dit onderwerp vast te stellen (zie ook bijlage 3, 'Beleidskader Zonnepanelen versus Bomen'. Natuurinclusief bouwen en de openbare ruimte Bij ingrepen voor de verduurzaming van nieuwbouw en het bestaande vastgoed is het belangrijk om ook over klimaatadaptief en natuurinclusief ontwerp na te denken. Het is namelijk slim om zo’n moment goed te benutten. Het voorkomt dat op verschillende momenten werkzaamheden uitgevoerd moeten worden en kan maatregelen helpen aanvullen en versterken. Een groen dak (of groene gevel) helpt bijvoorbeeld zowel bij het verminderen van het energieverbruik door de isolerende functie, als tegen wateroverlast door het vasthouden en vertragen van hemelwater.

Bovendien helpt het de biodiversiteit door nieuwe groene ruimte te maken. We willen inzetten op deze koppelkansen en natuurlijke momenten voor de uitvoering goed benutten. We helpen de goede voorbeelden uit te dragen33. In de openbare ruimte heeft de gemeente direct invloed op de invulling en het beheer van groen. Daar maken we dan ook goed gebruik van. Grote stukken openbaar groen sluiten we zo goed mogelijk op elkaar aan. Zo zorgen we voor een sterk groen netwerk binnen onze bebouwde omgeving. Bij de invulling en het onderhoud van dit groene netwerk houden we zoveel mogelijk rekening met de waarde voor vlinders, bijen, vogels en kleine zoogdieren. Bij de soortkeus van bomen en bosplantsoen hebben wij de voorkeur voor soorten die bloeien en/of vruchten dragen. We stimuleren de biodiversiteit als de gelegenheid zich voordoet en dit past bij initiatieven vanuit de mienskip door gras af te graven en de grond in te zaaien met wilde bloemenmengsels. Waar het past, voegen we takkenrillen toe en laten we boomstammen liggen. Natuurinclusieve landbouw Intensieve grondbewerking en het gebruik van meststoffen en gewasbeschermingsmiddelen in de landbouw kunnen de natuur enorm onder druk zetten, zowel bovengronds (het verdwijnen van de weidevogels) als ondergronds (wormen en bodemleven).

Economisch duurzame bedrijfsvoering en ecologisch verantwoord ondernemen sluiten elkaar echter niet uit. De regio Noordoost-Fryslân heeft zich als doel gesteld om met de agrarische sector de landbouw zowel economisch als ecologisch sterk te maken. Dit is dan ook onderdeel van het uitvoeringsprogramma van de 'Regiodeal - Noordoost Friese economie in de versnelling'. De focus ligt op innovatie en ondernemerschap en kennisontwikkeling op het gebied van agrarisch natuur- en waterbeheer34. De gemeente neemt deel aan het project 'Fjildlab Noordoost-Fryslân'. Hierbij komt ook het creëren van bewustwording over de seizoengebondenheid van voedsel kijken. Momenteel maakt Fjildlab een inventarisatie van duurzame projecten die voor de Regiodeal toepasbaar kunnen zijn. Ook bij dit www.checklistgroenbouwen.nl/voorbeelden. Zie: Regiodeal fase II: De versnellingsagenda Noordoost Friese economie in de versnelling. Netwerk Noordoost, 17 juli 2018. 33 34

47 / 140

onderwerp vormen jongeren een belangrijke doelgroep. We zoeken samenwerking met scholen om jongeren bij biodiversiteit te betrekken. Fjildlab: veldlaboratorium in Noordoost-Fryslân Het Fjildlab is een veldlaboratorium voor het versterken van de circulaire economie en een duurzame landbouwsector in Noordoost-Fryslân. Het Fjildlab is gedefinieerd als centrale plek waar duurzame landbouwgerelateerde vraagstukken via kenniskringen en projecten worden aangepakt. Belangrijkste doelstelling van Fjildlab is het creëren van innovatieve oplossingen en businessmodellen in relatie tot natuurinclusieve landbouw, circulaire productie, duurzaam (grond)waterbeheer en verzilting en adaptatie aan toenemende verzilting. Er zijn acht thema’s waarvoor een kenniskring is opgericht die alle relevante partijen (markt, overheid, kennis, burgers) per thema verbinden. De thema’s zijn Natuur en landschap, Gezonde bodem, Water en landbouw, Duurzame energie, Mest, Voer, Adaptatie aan verzilting en Voedsel en voeding. De werkwijze van Fjildlab kent drie onderdelen: de natuurinclusieve landbouw verder ontwikkelen, bedrijven samenbrengen en onderwijs en het onderwijs een vaste plek geven in projecten.

Voedsel We gaan initiatieven uit de dorpen stimuleren die onderzoeken hoe de keuze voor voedsel uit de eigen regio (gericht op consumenten) beter onder de aandacht gebracht kan worden. Dit draagt ook bij aan de lokale circulaire economie. Zo zijn verschillende dorpsinitiatieven bezig met het verkopen van vuilbomen en bloemenzaadmengsels, ontwikkelen ze voedselbossen, fruitboomstrookjes en biologische volkstuinen. Mienskipsinitiatieven en operatie Steenbreek Op het gebied van biodiversiteit en Operatie Steenbreek zetten we in op bewustwording en willen we gaan werken met een financiële bijdrage voor mienskipinitiatieven. De doelstelling van Operatie Steenbreek is het voorkomen van verstening. Het streven is om onnodige verharding te vervangen door diverse soorten groen, zowel in de privéruimte als in de openbare ruimte. Hierdoor kan regenwater makkelijker de grond in en kan de biodiversiteit verbeterd worden. We kunnen hierbij ook een combinatie maken met het GRP. Operatie Steenbreek sluit goed aan bij het stimuleren van initiatieven uit de mienskip. Met de deelname aan Operatie Steenbreek draagt de gemeente bij aan de bewustwording van de problemen die gepaard gaan met de verstening van tuinen en openbare plantsoenen of perken.

48 / 140

Project

Resultaat

Bevorderen initiatieven biodiversiteit en Steenbreek

Financiële bijdrage kleinschalige projecten om biodiversiteit te verbeteren

← Vorig deel Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Tytsjerksteradiel&id=57e936bf-a52d-43aa-aa77-9d2d8d404e91