3.1 - Bijlage bij brief dhr. Riemersma - WUR rapport 2025 - Goed benutten van biologische combiluchtwassers
Tekst van het document
Goed benutten van biologische combi- luchtwassers Together with our clients, we integrate scientific know-how and practical experience to develop livestock concepts for the 21st century. With our expertise on innovative livestock systems, nutrition, welfare, genetics and environmental impact of livestock farming and our state-of-the art research facilities, such as Dairy Campus and Swine Innovation Centre Sterksel, we support our customers to find solutions for current and future challenges. The mission of Wageningen UR (University & Research centre) is ‘To explore the potential of nature to improve the quality of life’. Within Wageningen UR, nine specialised research institutes of the DLO Foundation have joined forces with Wageningen University to help answer the most important questions in the domain of healthy food and living environment. With approximately 30 locations, 6,000 members of staff and 9,000 students, Wageningen UR is one of the leading organisations in its domain worldwide. The integral approach to problems and the cooperation between the various disciplines are at the heart of the unique Wageningen Approach. Wageningen UR Livestock Research P.O.
Box 65 8200 AB Lelystad The Netherlands T +31 (0)320 23 82 38 E info.livestockresearch@wur.nl www.wageningenUR.nl/livestockresearch Livestock Research Report 0000 ISSN 0000-000 Rapport 1545 Hans Groot Wassink, Rik Maasdam, Roland Mumm, Dessi Waty Pasaribu, Joost van Rooijen Onderzoek naar maatregelen aan biologische combi-luchtwassers om het verwijderings- rendement voor ammoniak en geur te verbeteren
Rapport 1545 Goed benutten van biologische combi- luchtwassers Onderzoek naar maatregelen aan biologische combi-luchtwassers om het verwijderingsrendement voor ammoniak en geur te verbeteren Hans Groot Wassink1, Rik Maasdam1, Roland Mumm2, Dessi Waty Pasaribu2, Joost van Rooijen1 1 Wageningen Livestock Research 2 Wageningen Plant Research Dit onderzoek is uitgevoerd door Wageningen Livestock Research in opdracht van provincie Noord-Brabant Wageningen Livestock Research Wageningen, maart 2025 Groot Wassink, H., E. Maasdam, R. Mumm, D. Waty Pasaribu, J. van Rooijen, 2025. Goed benutten van biologische combi-wassers; Onderzoek naar maatregelen aan biologische combi-luchtwassers om het verwijderingsrendement voor ammoniak en geur te verbeteren. Wageningen Livestock Research, Openbaar rapport 1545. Synopsis NL In het project ‘Goed benutten biologische combi-luchtwassers’ is op vier bedrijven onderzoek gedaan aan biologische combi-luchtwassers. In het onderzoek zijn oorzaken onderzocht waarom deze luchtwassers niet altijd een stabiele en goede werking hebben. Daarnaast zijn maatregelen bedacht en getest waarmee in bestaande situaties de verwijderingsrendementen voor ammoniak en geur zijn te verbeteren. Ruim een jaar lang is het verwijderingsrendement voor ammoniak continue gemeten; voor geur zijn periodiek metingen gedaan.
De geurmonsters zijn geanalyseerd met twee methoden: de sensorisch methode volgens geurnorm EN-13725 en een chemisch-analytische methode. Deze laatste methode geeft inzicht in de samenstelling van de ventilatielucht. Daaruit is gebleken dat zwavelhoudende componenten een groot aandeel hebben in de geurbelasting van de uittredende stallucht uit de onderzochte luchtwassers. Op meerdere aspecten zijn mogelijkheden voor verbeterde werking van de luchtwassers gevonden: uitbreiding in de software voor pH-regulering, locatie specifieke inregeling van de aansturing, informatievoorziening vanuit de luchtwasser aan eigenaar/beheerder, ontwerp en onderhoud. Synopsis EN In the project ‘Making good use of biological combi air scrubbers’, research was conducted on biological combi air scrubbers on four farms. The study identified reasons why these air scrubbers do not always have a stable and good performance. In addition, measures were devised and tested to improve removal efficiency for ammonia and odour in the existing situations. For more than one year, the removal efficiency for ammonia was measured continuously; for odour, measurements were taken periodically. The odour samples were analysed using two methods: the sensory method according to odour standard EN-13725 and a chemical-analytical method. The latter method provides insight into the composition of the ventilated air.
It showed that sulphurous components had a large share in the odour load of the outgoing airstream from the investigated air scrubbers. Opportunities for improved operation of the air scrubbers were found in several aspects: improvements in software for pH regulation, site-specific adjustment of control and parameters, information provision from the air scrubber to owner/manager, design and maintenance. Dit rapport is gratis te downloaden op https://doi.org/10.18174/686559 of op www.wur.nl/livestock-research (onder Wageningen Livestock Research publicaties). Dit werk valt onder een Creative Commons Naamsvermelding-Niet Commercieel 4.0 Internationaal-licentie. © Wageningen Livestock Research, onderdeel van Stichting Wageningen Research, 2025 De gebruiker mag het werk kopiëren, verspreiden en doorgeven en afgeleide werken maken. Materiaal van derden waarvan in het werk gebruik is gemaakt en waarop intellectuele eigendomsrechten berusten, mogen niet zonder voorafgaande toestemming van derden gebruikt worden. De gebruiker dient bij het werk de door de maker of de licentiegever aangegeven naam te vermelden, maar niet zodanig dat de indruk gewekt wordt dat zij daarmee instemmen met het werk van de gebruiker of het gebruik van het werk. De gebruiker mag het werk niet voor commerciële doeleinden gebruiken.
Wageningen Livestock Research aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen. Wageningen Livestock Research is NEN-EN-ISO 9001:2015 gecertificeerd. Op al onze onderzoeksopdrachten zijn de Algemene Voorwaarden van de Animal Sciences Group van toepassing. Deze zijn gedeponeerd bij de Arrondissementsrechtbank Zwolle. Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1545
Inhoud Woord vooraf 5 Samenvatting 7 1 Inleiding 10 1.1 Aanleiding 10 1.2 Doelstelling 11 1.3 Leeswijzer 11 2 Materiaal en methoden 12 2.1 Opzet onderzoek 12 2.2 Werkingsprincipe biologische combi-luchtwasser 12 2.3 Meetlocaties 15 2.4 Meetstrategie en -methoden 17 2.4.1 Elektronisch logboek luchtwasser 17 2.4.2 Ammoniakmetingen 17 2.4.3 Geurmetingen 18 2.4.4 Lachgas 19 2.4.5 Stikstofoxiden 19 2.4.6 Ventilatiedebiet 19 3 Resultaten 21 3.1 Meetresultaten en maatregelen per periode - Locatie 1 21 3.1.1 Meetperiode 1 21 3.1.2 Meetperiode 2 24 3.1.3 Meetperiode 3 27 3.1.4 Meetperiode 4 30 3.1.5 Meetperiode 5 34 3.1.6 Meetperiode 6 38 3.1.7 Integrale observaties en analyse - Locatie 1 41 3.2 Meetresultaten en maatregelen per periode - Locatie 2 44 3.2.1 Meetperiode 1 44 3.2.2 Meetperiode 2 47 3.2.3 Meetperiode 3 50 3.2.4 Meetperiode 4 53 3.2.5 Meetperiode 5 58 3.2.6 Maatregel aanpassen voersamenstelling 61 3.2.7 Meetperiode 6 64 3.2.8 Integrale observaties en analyse - Locatie 2 66 3.3 Meetresultaten en maatregelen per periode - Locatie 3 69 3.3.1 Meetperiode 1 69 3.3.2 Meetperiode 2 71 3.3.3 Meetperiode 3 75 3.3.4 Meetperiode 4 78 3.3.5 Integrale observaties en analyse - Locatie 3 82 3.4 Meetresultaten en maatregelen per periode - Locatie 4 84 3.4.1 Meetperiode 1 84 3.4.2 Meetperiode 2 86 3.4.3 Meetperiode 3 89 3.4.4 Meetperiode 4 92 3.4.5 Meetperiode 5 95 3.4.6 Maatregel
aanpassen voersamenstelling 98 3.4.7 Integrale observaties en analyse - Locatie 4 100 4 Discussie 103 4.1 Verwijdering ammoniak 103 4.2 Verwijdering geur 104 4.3 Informatievoorziening over de luchtwasser aan de gebruiker 106 4.4 Technisch functioneren en ontwerp van biologische combi-luchtwassers 107 4.4.1 Ontwerp en bouw 107 4.4.2 Schuim- en slijmvorming 108 4.4.3 Onderhoud 109 4.5 Sensoren en rendementen 109 5 Conclusies en Aanbevelingen 110 5.1 Maatregelen 110 5.2 Aanbevelingen 111 Literatuur 114 Bijlage 1 Geur-analyses chemisch analytische methode 115 B1.1 Berekende geurconcentraties in ppbv – locatie 1 115 B1.2 Berekende geurconcentraties in ppbv – locatie 2 117 B1.3 Berekende geurconcentraties in ppbv – locatie 3 120 B1.4 Berekende geurconcentraties in ppbv – locatie 4 122 Bijlage 2 Referentiemetingen ammoniak 124 B2.1 Kalibratie ammoniaksensoren – locatie 1 124 B2.2 Kalibratie ammoniaksensoren – locatie 2 125 B2.3 Kalibratie ammoniaksensoren – locatie 3 126 B2.4 Kalibratie ammoniaksensoren – locatie 4 126 Bijlage 3 Tijdreeksen van de locaties 127 B3.1 Tijdreeks locatie 1 127 B3.2 Tijdreeks locatie 2 129 B3.3 Tijdreeks locatie 3 130 B3.4 Tijdreeks locatie 4 132 Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1545 | 5 Woord vooraf In opdracht van de provincie Noord-Brabant (PNB) heeft Wageningen Livestock Research (WLR) binnen het project ‘Goed benutten biologische
combi-luchtwassers’ onderzoek gedaan bij vier biologische combi- luchtwassers. Voorliggend meetrapport is het eindproduct van de metingen waarvoor WLR verantwoordelijk was binnen dit project. Het project is geïnitieerd door provincie Noord-Brabant in vervolg op eerdere onderzoeken naar het functioneren van combi-luchtwassers in de praktijk. Daaruit is gebleken dat deze luchtwassers niet altijd de verwachte verwijderingsrendementen voor ammoniak en geur halen. De hoofdoorzaken daarvan zijn niet makkelijk te doorgronden en mogelijke maatregelen om de rendementen in de praktijk te verbeteren zijn daardoor lastig te formuleren. PNB heeft daarom het project ‘Goed benutten biologische combi-luchtwassers’ opgezet om op vier bedrijven maatregelen te onderzoeken die bij bestaande biologische-luchtwassers zijn toe te passen om de werking in de praktijk te verbeteren. Vier vleesvarkenshouders zijn bereid gevonden deel te nemen aan het project. Bij iedere locatie is een gespreksgroep gevormd met daarin: veehouder, luchtwasserleverancier of -onderhoudspartij, omgevingsdienst, opdrachtgever en WLR. We willen allen bedanken voor hun medewerking en inbreng. In het bijzonder de veehouders voor het openstellen van hun bedrijf en luchtwasser, voor het inbrengen van praktijkervaringen in de overleggen en hun bijdrage aan het realiseren van maatregelen.
De luchtwasserleveranciers of -onderhoudspartijen danken we voor hun kundige inbrengen in de overleggen, gebaseerd op ervaringen bij veel luchtwassers. Ook dank voor de veelal snelle realisatie van technische aanpassingen aan de luchtwassers waarover in de overleggen besloten was. Pouderoyen Tonnaer willen we bedanken voor organisatie van de overleggen met de gespreksgroepen en het zoeken van en contact houden met de bedrijven. De auteurs Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1545 | 6 Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1545 | 7 Samenvatting Uit eerdere onderzoeken naar het functioneren van combi-luchtwassers in de praktijk is gebleken dat deze niet altijd de beoogde verwijderingsrendementen voor ammoniak en geur realiseren. De hoofdoorzaken daarvan zijn niet altijd makkelijk te doorgronden en mogelijke maatregelen om de rendementen in de praktijk te verbeteren zijn daardoor lastig te formuleren. De provincie Noord-Brabant heeft daarom, binnen het kader van het Schone Lucht Akkoord, het project ‘Goed benutten biologische combi-luchtwassers’ opgezet. Het project had als doel om de werking van combi- luchtwassers in de praktijk te verbeteren door op vier bedrijven maatregelen te onderzoeken die bij bestaande biologische combi-luchtwassers zijn toe te passen.
Goede werking van deze luchtwassers is onder andere van belang om de impact van veehouderijen op de leefomgeving en luchtkwaliteit te verminderen. Binnen dit project zijn op vier bedrijven bij één biologische combi-luchtwasser per bedrijf ruim een jaar lang continue metingen gedaan om de ammoniakverwijdering vast te stellen. Ook is periodiek de geurverwijdering bepaald met twee verschillende methoden, namelijk met de momenteel voorgeschreven olfactometrische methode en daarnaast met de chemisch analytische methode, die nog in ontwikkeling is. Verder is de data uit het elektronische logboek van de desbetreffende luchtwasser verzameld. In de loop van het project is ook het ventilatiedebiet dat door de luchtwasser ging geregistreerd vanuit het klimaatbesturingssysteem. Ieder kwartaal is aan de hand van al deze gegevens de werking van de luchtwasser beoordeeld en zijn de resultaten en analyses besproken in een overleg. Voor dat gezamenlijke overleg waren uitgenodigd: veehouder, luchtwasserleverancier, onderzoekers, projectleider(s), omgevingsdienst en opdrachtgever. In dat overleg zijn ook de te testen maatregelen geformuleerd om de werking van de luchtwasser te verbeteren. Deze maatregelen zijn geïmplementeerd en het effect is aan de hand van de metingen in het volgende kwartaaloverleg beoordeeld.
Op alle locaties is de eerste periode een nulmeting geweest om zicht te krijgen op de werking van de luchtwasser voordat maatregelen zijn genomen. Daarna zijn (onderhouds-)acties ondernomen die nodig bleken om tot technisch goed werkende luchtwassers te komen. Hiervoor was veelal één periode nodig en soms twee perioden. In de resterende perioden zijn maatregelen getest zoals vastgesteld in de overleggen op locatie. Ammoniak Voor een goede verwijdering van ammoniak (NH3) uit de stallucht zonder ongewenste neveneffecten is een juiste zuurgraad (pH) van het waswater van cruciaal belang gebleken. Als de zuurgraad hoger dan pH 7,5 is, lost ammoniak slecht op in het waswater en emitteert naar de omgeving. Als de pH van het waswater lager dan 6,5 is, lost ammoniak goed op, maar wordt in de luchtwasser (deels) omgezet naar andere stikstofgassen zoals stikstofoxiden (NOx), lachgas (N2O) en stikstofgas (N2). Deze omzetting is ongewenst. NOx is net als NH3, onderdeel van secundair fijnstof en lachgas is een sterk broeikasgas. Het werkingsprincipe voor de verwijdering van ammoniak in biologische luchtwassers is gebaseerd op het microbiologische proces dat nitrificatie wordt genoemd. Tijdens dit proces ontstaat (netto) zuur, waardoor de zuurgraad (pH) van het waswater daalt als gevolg van de beoogde werking (“de luchtwasser verzuurt”).
Luchtwassers spuien een deel van het waswater als de geleidbaarheid (EC) de maximaal toegestane waarde bereikt (bij EC = 20 mS/cm); daarmee wordt ook een deel van het zuur afgevoerd. Daarna wordt de voorraad waswater aangevuld met schoon water, waardoor de concentratie zuur daalt en de pH weer stijgt. Het verloop van de pH in de tijd toont de (on)balans in productie en afvoer van zuur. pH wordt niet direct gereguleerd in biologische luchtwasser, tenzij de luchtwasser is uitgerust met een zuur/loog-dosering. Onderstaande maatregelen voor verbeterde werking richten zich voornamelijk op het in balans houden van de pH binnen de gewenste bandbreedtes van 6,5 – 7,5: Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1545 | 8 1. Begrenzing wegnemen in de afvoer van spuiwater en de aanvoer van schoon water naar de waswaterput. Deze maatregel heeft effect op de waterbalans van het waswater en daarmee op de pH. De spuiwaterafvoer is gelimiteerd als zowel de frequentie van het spuien als de hoeveelheid spuiwater per spui-moment begrenst zijn in de besturingssoftware van de luchtwasser. Hierdoor kan te weinig afvoer van spuiwater en aanvoer van schoon water plaats vinden en daalt de pH tot onder pH 6,5 – de onderste grenswaarde. Voldoende opslagcapaciteit voor spuiwater en aanvoercapaciteit van schoon water zijn randvoorwaarde voor deze maatregel. 2.
V erbeterde, locatie -specifieke inregeling van parameters in de besturingssoftware van de luchtwasser. Parameters voor het spuien op basis van locatie-specifieke kenmerken, zoals pH van schoon water, zodanig inregelen dat de EC onder de maximale waarde blijft en de pH binnen de bandbreedte (6,5 -7,5) blijft. Bijvoorbeeld door in te stellen dat er ook wordt gespuid als de pH-waarde lager dan pH 6,5 wordt of door de hoeveelheid spuiwater per spuibeurt zodanig te verhogen dat productie en afvoer van zuur in balans zijn. Een juiste instelling is (handmatig) maatwerk op basis van de pH van het schone water (deze is afhankelijk van bron van schoon water en niet op elke locatie gelijk), de hoeveelheid te wassen stallucht en de concentratie ammoniak – samen emissievracht – en de variatie daarin, onder invloed van groeicyclus en seizoen. Door het gebruik van een specifiekere set instellingen of het gebruik van meerdere sets instellingen per luchtwasser/bedrijf zijn schommelingen in pH beter te ondervangen dan bij jaarrond gebruik van dezelfde (standaard) instellingen. Bijvoorbeeld een set instellingen passend bij een lage ammoniakvracht (kg NH3/uur), een set voor hoge ammoniakvracht en een set voor de tijd met (gedeeltelijke) leegstand rond de wissel van dieren. 3. Au tomatische regeling in de besturingssoftware van de luchtwasser die pH en EC bewaakt.
Geautomatiseerde variant van punt 2 De besturing past spui-moment en -volume automatisch aan op basis van gemeten EC, pH en de trend van de pH. Zo’n automatische, adaptieve regeling in de besturing initieert (ook) spuimomenten bij een ingestelde daling in pH over een tijdsperiode en zodra de pH-waarde de onderste grenswaarde pH 6,5 bereikt. Deze regeling voorkomt dat het de pH van het waswater te laag wordt en blijft zonder dat handmatig ingrijpen nodig is. Zo wordt voorkomen dat een deel of alle ammoniak omgezet naar andere stikstofgassen in plaats van nitraat. De automatische regeling past de snelheid van omzetting van ammoniak naar nitraat aan en ondervangt zo het effect van wisselende weers- en bedrijfsomstandigheden en veranderingen in emissievracht gedurende de groeicyclus. 4. P laatsing van een zuur - en loogdosering. Een zuur en loog doseerinstallatie is toe te passen in of zonder combinatie met hiervoor genoemde punten. Een zuurdosering lijkt vooral nodig te zijn bij luchtwassers die schoon water ontvangen met een pH hoger dan 7,5. Een loogdosering is nodig om te garanderen dat de pH niet onder 6,5 komt als bijsturing met spuien en toevoer van schoon water niet voldoende effectief is om dat te bewerkstelligen. Deze maatregel is een borging van de correcte pH-waarde voor biologische luchtwassers.
Door het gebruik van hierboven genoemde adaptieve besturing is het verbruik van loog te minimaliseren. Geur Voor het onderzoek naar de verwijdering en eventuele productie van geur door de biologische combi- luchtwassers zijn 2 methoden gebruikt: de conventionele olfactometrische methode (EN-13725) en een chemisch-analytische methode, die in ontwikkeling was (Mumm et al., 2025). De geurconcentraties, zoals op dezelfde luchtmonsters bepaald door de conventionele en chemisch analytische methode, variëren sterk tussen de verschillende meetperiodes en tussen de locaties. Over de gehele meetperiode heen is geen duidelijk verband gevonden tussen voertype (droogvoer op locatie 1 en 2, brijvoer op locatie 3 en 4) en de geurconcentratie of de gehalten van 17 gemeten geurstoffen. Uit de chemisch analytische metingen blijkt dat de geurconcentratie van ingaande lucht gedurende het jaar vaak gedomineerd wordt door de zwavelhoudende componenten H2S en methylmercaptaan en in mindere mate dimethylsulfide. Op basis van gemeten concentraties bestaat de resterende geur in de uitgaande lucht uit de onderzochte biologische combi-luchtwassers naar schatting tot wel 90% uit deze drie stoffen. Bij deze luchtwassers is waargenomen dat ze deze zwavelcomponenten vaak matig/niet kunnen verwijderen. Zwavelcomponenten lossen slecht op in water met een pH tussen 7,5 en 6,5 (en lager).
De andere meest voorkomende geurcomponenten in varkensgeur zijn goed te verwijderen door een biologische luchtwasser. Het gaat om de groepen zuren, fenolen en indolen. Deze lossen goed op in water met een pH tussen 7,5 en 6,5 (en lager). Het is daarom aannemelijk dat dit bij alle biologische luchtwassers het geval is. Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1545 | 9 Maatregelen voor het stabiliseren en verbeteren van het verwijderingsrendement voor geur zijn: 1. Bevorderen stabiele werking van de luchtwasser Hiervoor genoemde maatregelen ter verbeteren van de ammoniakverwijdering hebben naar verwachting een stabiel(er) werkende luchtwasser tot gevolg. Dit (b)lijkt ook gunstig voor de verwijdering van geur. 2. PH van het waswater inregelen in het bovenste deel van de toegestane pH-bandbreedte Zwavelcomponenten lossen (iets) beter op bij een hogere pH. Als de pH-regeling stabiel werkt en responsief is op veranderingen in omstandigheden, is het mogelijk om een smallere pH-bandbreedte in te stellen. Bijvoorbeeld tussen 7,0 en 7,4. Geur in de uitgaande lucht bij de biologische luchtwasser blijkt voornamelijk uit zwavelhoudende componenten te bestaan. Deze zijn slecht te verwijderen met huidige biologische combi-luchtwassers en verbetering van verwijdering lijkt momenteel niet mogelijk met kleinschalige aanpassingen.
Voor vermindering van de geurvracht uit de stal zijn maatregelen nodig die vorming van zwavelhoudende stoffen verminderen of voorkomen. De volgende bronmaatregelen kunnen verder worden onderzocht: 3. Aanpassing in de samenstelling van het voer: minder zwavel- en sulfaathoudende ingrediënten 4. Snelle afvoer van mest, omdat in de mest processen op gang komen die een bron van zwavelhoudende gassen zijn. Algemeen Biologische combi-wassers zijn technische systemen. Om deze langdurig naar behoren te laten functioneren zijn een juist ontwerp en bouw evenals goed beheer en onderhoud van belang. In dit onderzoek is suboptimale werking waargenomen door en zijn verbetering doorgevoerd aan: 1. Goede inrichting van de waswaterput: a. Afvoerpunt(en) voor spuiwater zo plaatsen dat ook slib/bezinksel zoveel mogelijk afgevoerd wordt met het spuiwater. In combinatie met goed filteren blijft het waswater dat naar de sproeiers gaat schoon, zodat deze niet verstoppen. b. De aanvoerpunten van schoon water + van zuur en/of loog zo plaatsen dat goede menging plaats vindt met de voorraad waswater alvorens de pH- en EC-sensoren te passeren. Actieve menging, eventueel in combinatie met toevoer van zuurstof, kan bijdragen aan een stabiele werking van de luchtwasser. c. Gebruik van een type niveaumeter om het waswaterpeil in de put te meten dat niet gevoelig is voor een schuimlaag in de put.
Zo nodig de uitstroomopeningen van de retourleiding(en) van het waswater aanpassen om schuimvorming te verminderen. Zo nodig sproeiers in de rand van de waswaterput monteren om schuim af te breken. 2. Zorgvuldig beheer en onderhoud Frequente controle van en onderhoud aan filters en sproeiers. Ook de pH- en EC-sensoren hebben regelmatig een schoonmaakbeurt en kalibratie nodig. Met de leverancier/onderhoudspartij zijn afspraken te maken voor advies, reactietermijnen, onderdelen die zij op voorraad houden en (online) monitoring van de luchtwasser. Voor de beoordeling van de werking van een biologische combi-luchtwasser is goede informatievoorziening naar de eigenaar/beheerder zeer belangrijk. Storingen, met uitval van de luchtwasser als gevolg, leiden tot tijdelijk hoge emissies. Veranderingen in omstandigheden of problemen leiden tot wijzigingen in het functioneren van de biologische luchtwassers. Informatie over het verloop van parameters geeft de eigenaar/beheerder zicht op (aankomende) problemen of mogelijkheden voor optimalisatie van de werking van de luchtwasser. In de huidige praktijk heeft de eigenaar vaak geen snelle toegang tot grafieken die het verloop van parameters over een langere periode tonen.
Door de opslag van de gemeten data in het elektronisch logboek van luchtwassers aan te sluiten op een online platform waar de data wordt vormgegeven in een overzicht over de afgelopen periode kunnen eigenaar (en onderhoudspartij) snel relevante gegevens en signalen ontvangen als de werking niet correct is. Beheer & onderhoud en het oplossen van storingen kan dan sneller worden beoordeeld, wat bijdraagt aan een stabiele werking. Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1545 | 10 1 Inleiding 1.1 Aanleiding Luchtwassers zijn ontwikkeld om de uitstoot van ammoniak, fijnstof en geur uit stallen te verminderen. Deze emissies zijn schadelijk voor de natuur en verslechteren het woon- en leefklimaat. Vanaf 2007 kwamen de eerste combi-luchtwassers op de markt. Wageningen Livestock Research (WLR) heeft in de afgelopen jaren meerdere onderzoeken gedaan naar de werking van luchtwassers in de praktijk. • Onderzoek naar verbeterpunten voor combi-luchtwassers in de praktijk. Maasdam, E., Melse, R.W., & Ogink, N.W.M. (2021) (WLR rapport nr. 1337). • Evaluatie geurverwijdering door luchtwassystemen bij stallen: Deel 1: Oriënterend onderzoek naar werking gecombineerde luchtwassers en verschillen tussen geurlaboratoria. Melse, R.W., Nijeboer, G.M., & Ogink, N.W.M. (2018) WLR rapport nr. 1081.
• Evaluatie geurverwijdering door luchtwassystemen bij stallen: Deel 2: Steekproef rendement luchtwassers in de praktijk. Melse, R.W., Nijeboer, G.M., & Ogink, N.W.M. (2018). WLR rapport nr. 1082 Uit deze onderzoeken blijkt dat biologische combi-luchtwassers in de praktijk vaak niet de verwijderingsrendementen halen waarmee ze zijn opgenomen in de regelgeving. Mede op basis van deze onderzoeken zijn in 2018 de geurreductiepercentages van de biologische combi-wassers in de regelgeving aangepast van 85% naar 45%. Voor ammoniak en fijnstof zijn de reductiepercentages ongewijzigd gebleven. Het verwijderingsrendement van ammoniak vertoonde forse verschillen tussen de toen onderzochte locaties. De verwijderingsrendementen voor ammoniak lijken haalbaar mits de luchtwasser goed gedimensioneerd en volgens voorschriften in bedrijf is. Lagere (verwijderings)rendementen kunnen het gevolg zijn van technische factoren in het ontwerp of bij de bouw. Uit genoemde onderzoeken zijn ook een aantal andere mogelijke oorzaken naar voren gekomen die niet gerelateerd zijn aan het ontwerp zoals: - een niet-stabiel werkende biologische wasstap (waarvan de pH sterk fluctueert en niet binnen de gestelde bandbreedte blijft), - onvoldoende onderhoud en - onjuiste inregeling of instelling van parameters in de software.
Het project ‘Goed benutten biologische combi-luchtwassers’ geeft opvolging aan het onderzoek van Maasdam et al (2021). Het geeft ook invulling aan een van de adviezen van de Commissie Geurhinder en Veehouderij (Commissie Biesheuvel), namelijk: meer inzicht te bieden in de effectiviteit van luchtwassers en hierbij de geurproductie in de stal te betrekken. Opdrachtgever Provincie Noord-Brabant (PNB) heeft het project opgenomen als maatregel in het Schone Lucht Akkoord1 (Uitvoeringsagenda Landbouw, binnen maatregel 5f2). Het doel van het Schone Lucht Akkoord is om de luchtkwaliteit in Nederland permanent te verbeteren. Het is een akkoord tussen Rijk, provincies en een groot aantal gemeenten. Samen streven de deelnemende partijen naar een gezondheidswinst van minimaal 50 procent in 2030 ten opzichte van 2016. De luchtwassers dragen daaraan bij door fijnstof en ammoniak uit stallen af te vangen. Ammoniak draagt bij aan de vorming van secundair fijnstof3.
Biologische luchtwassers, waarin de zuurgraad (pH) van het 1 https://www.schoneluchtakkoord.nl/ 2 https://www.schoneluchtakkoord.nl/thema/landbouw/landbouw -uitvoeringsagenda-sla/ 3 https://www.rivm.nl/ggd-richtlijn-mmk-veehouderij/emissies-veehouderij/fijn-stof-emissies-veehouderij Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1545 | 11 waswater lager dan pH 6,5 is, kunnen onder andere stikstofoxiden (NOx) en lachgas N2O gaan uitstoten. NOx is ook onderdeel van secundair fijnstof; lachgas is een sterk broeikasgas. 1.2 Doelstelling De doelstelling van het project als geheel is door opdrachtgever geformuleerd als Het ontwikkelen van generiek toepasbare kennis in 2 jaar tijd, waarmee bestaande biologische combi- luchtwassers in varkenshouderijbedrijven in Noord-Brabant goed benut kunnen worden voor ammoniak- (secundair fijnstof) en geurverwijdering, en die landelijk ingezet kan worden om de emissie van ammoniak en geur te verminderen en zo de luchtkwaliteit te verbeteren. Het doel van het onderzoek beschreven in dit rapport is vast te stellen welke maatregelen mogelijk en effectief zijn om in bestaande situaties het ammoniak- en geurverwijderingsrendement van combi- luchtwassers te verbeteren. In het project willen de deelnemers onderzoeken of een stabielere en betere werking is te realiseren door aanpassingen in het systeem en/of andere instellingen.
Een goede werking is nodig om de belasting van omgeving en omwonenden binnen het vergunde niveau te houden. Het project levert kennis en een informatieproduct op dat landelijk is te gebruiken door veehouders, installateurs van luchtwassers, toezichthouders en handhavers. Bij succesvolle afronding van dit project zijn de resultaten landelijk toe te passen bij biologische combi-wassers. Alleen al in Noord-Brabant waren in 2022 meer dan 1.700 biologische combi-luchtwassers in werking, zodat verbeterde werking een relevante vermindering van uitstoot kan opleveren. De daadwerkelijke implementatie van deze kennis in de praktijk is geen onderdeel van dit project. Deze rapportage beschrijft voor elk van de vier locaties de werkwijze, de meetresultaten, de geteste maatregelen en de conclusies over de werking van (maatregelen voor) de onderzochte biologische combi- luchtwasser. 1.3 Leeswijzer Zoals gebruikelijk in een meetrapport zijn in hoofdstuk 2 de opzet van het onderzoek, de meetlocaties en de toegepaste materialen en methoden beschreven. In hoofdstuk 3 zijn per locatie en per meetperiode de metingen, analyses en maatregelen weergegeven. Iedere paragraaf van een locatie sluit af met de integrale observaties en analyse. Hoofdstuk 4 bevat de discussie over oorzaken en mogelijke maatregelen. In hoofdstuk 5 zijn de eindconclusies bij de vraagstelling en de aanbevelingen opgenomen.
Dit rapport bevat tot slot een bronnenlijst en een aantal bijlagen. Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1545 | 12 2 Materiaal en methoden 2.1 Opzet onderzoek Binnen dit project zijn op vier bedrijven bij één biologische combi-luchtwasser per bedrijf ruim een jaar lang continue metingen gedaan om de ammoniakverwijdering vast te stellen. Ook is periodiek de geurverwijdering bepaald met twee verschillende methoden, waarvan één een nieuwe meetmethode is die nog in ontwikkeling is. Daarnaast zijn de data uit het elektronische logboek van de desbetreffende luchtwasser verzameld. In de loop van het project is ook het ventilatiedebiet dat door de luchtwasser ging geregistreerd vanuit het klimaatbesturingssysteem. Ieder kwartaal is aan de hand van al deze gegevens de werking van de luchtwasser beoordeeld en besproken in een overleg. Voor dat gezamenlijk overleg waren uitgenodigd: veehouder, luchtwasserleverancier, onderzoekers, projectleider(s), omgevingsdienst en opdrachtgever. In dat overleg zijn ook de te testen maatregelen geformuleerd om de werking van de luchtwasser te verbeteren. Deze maatregelen zijn geïmplementeerd en het effect is aan de hand van de metingen in het volgende kwartaaloverleg beoordeeld. De opdrachtgever had een expertgroep geformeerd voor advies bij de uitvoering van het project.
Daarin waren vertegenwoordigd: ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Omgevingsdienst Nederland (ODNL), provincie Noord-Brabant, Pouderoyen Tonnaer en Wageningen Livestock Research. Vanuit de drie laatstgenoemde organisaties namen andere personen deel dan de direct uitvoerenden van het project. 2.2 Werkingsprincipe biologische combi-luchtwasser In dit project lag de focus op biologische combi-luchtwassers. In de veehouderij worden meerdere typen4 luchtwassers toegepast. Een gecombineerde luchtwasser – zie Figuur 2.1 - is een geïntegreerd systeem met meerdere was-stappen. Luchtwassers vangen fijnstof af uit de ventilatielucht door deze lucht in contact te brengen met waswater. Het fijnstof wordt opgenomen in de stroom waswater. In biologische luchtwassers zijn bacteriën aanwezig in het waswater, op het waspakket en in de waswaterput. Deze zijn verantwoordelijk voor de omzetting van opgelost ammoniak (ammonium) naar nitriet en vervolgens naar nitraat en voor het omzetten van geurcomponenten. De afgevangen stikstof in de vorm van ammonium en nitraat wordt periodiek afgevoerd als spuiwater. Om veel ammoniak in het waswater vast te kunnen leggen, wordt in een biologische luchtwassers gebruik gemaakt van het microbiologische proces nitrificatie. Dit proces is weergegeven in onderstaande formules (Tabel 1).
Tijdens nitrificatie wordt een deel van de afgevangen ammoniak in een andere stikstofvorm omgezet, nitriet en nitraat. Dit zijn beiden zouten, die goed oplosbaar zijn in water. Door het omzetten van ammoniak in deze zouten kan de totale hoeveelheid stikstof in het waswater worden verhoogd voordat de oplosbaarheid van ammoniak afneemt. Hierdoor kan meer stikstof worden vastgelegd per liter water en is het totale waterverbruik lager in vergelijking met een luchtwasser waarbij geen nitrificatie zou plaats vinden in het water. 4 https://www.wur.nl/nl/artikel/Luchtwassers-geur-en-ammoniak.htm en https://iplo.nl/thema/toepassing-regels-praktijk/veehouderijen/stalsystemen-aanvullende-technieken/luchtwassers/ Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1545 | 13 Figuur 2.1 Schematische weergave biologische combi-luchtwasser en legenda van onderdelen daarin. Nr. Onderdeel Nr. Onderdeel 1 Druppelvangers 9 Zuur- en loogdosering 2 Waspakket 10 Waswaterput 3 Sproeiers 11 Niveaumeting waswater 4 Opslag spuiwater 12 Afvoer spui 5 Procescomputer 13 Aanvoer schoon water 6 Sensoren: pH, EC, druk, etc.
14 Drukkamer 7 Waswaterpomp 15 Voorwas 8 Filter waswater 1 2 3 4 9 6 5 7 8 11 10 12 13 14 15 Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1545 | 14 Tabel 1 Het proces van het oplossen van ammoniak uit stallucht in waswater (stap 1) gevolgd door de nitrificatie van ammonium in nitraat (stappen 2 en 3) met bijbehorende reactievergelijkingen. Stap I: ammoniak lost op in water, vormt ammonia en vervolgens ammonium NH3 (g) + H2O (l) NH3 (aq) + H2O (l) NH4+ (aq) + OH- (aq) Stap II: ammoniak wordt omgezet in nitriet NH4+ (aq) + 1,5 O2 (aq) NO2- + H2O (l) + 2 H+ (aq) Stap III: nitriet wordt omgezet in nitraat NO2- + 0,5 O2 (aq) NO3- (aq) Het oplossen van 1 molecuul ammoniak uit de lucht in het waswater consumeert 1 molecuul zuur (H+) (stap I, Tabel 1). Nitrificatie, de omzetting van 1 molecuul ammonium naar 1 molecuul nitraat, produceert 2 moleculen zuur (H+) (stap II en III) Als de hoeveelheid nitraat in het waswater stijgt, neemt ook de geleidbaarheid (EC) van het waswater voor elektrische stroom toe. Zodra de geleidbaarheid de ingestelde maximale waarde bereikt, voert de luchtwasser een deel van het waswater af (spuien) naar een externe opslag. De maximale EC-waarde is in de huidige regelgeving voor biologische combi-luchtwassers vastgelegd op 20 mS/cm. Na het spuien neemt de luchtwasser schoon water in om het peil in de waswaterput op gewenst niveau te houden.
Netto produceert de afvangst ammoniak uit de ventilatielucht van de stallen in het waswater en vervolgens de omzetting door nitrificatie in nitraat in totaal 1 molecuul zuur (H+) per molecuul ammoniak. Zonder aanvoer van schoonwater of een base zal het waswater in een biologische combi-luchtwassers zuur (pH<6,5) worden als gevolg van het nitrificatieproces. Door het afvoeren van spuiwater wordt een deel van het gevormde (nitriet en) nitraat en ook een deel van het zuur en de bacteriën afgevoerd. Daarna wordt het waswater aangevuld met schoon water met een neutrale tot basische pH tot ingesteld niveau. Deze cyclus draagt bij aan het reguleren van de pH en het waswater behoudt zo een goed oplossend vermogen van ammoniak. Om de pH stabiel te houden tussen de 6,5 en 7,5 is balans tussen drie processen nodig (Vergelijking 1). Vergelijking 1: 𝑝𝑝𝑝𝑝 𝑣𝑣𝑣𝑣𝑣𝑣ℎ𝑜𝑜𝑜𝑜𝑣𝑣𝑜𝑜𝑜𝑜 (𝑜𝑜𝑝𝑝𝑜𝑜𝑜𝑜𝑜𝑜𝑜𝑜𝑣𝑣𝑜𝑜 𝑎𝑎𝑎𝑎𝑎𝑎𝑜𝑜𝑜𝑜𝑎𝑎𝑎𝑎𝑎𝑎 + 𝑎𝑎𝑎𝑎𝑣𝑣𝑜𝑜𝑣𝑣𝑣𝑣 𝑜𝑜𝑝𝑝𝑠𝑠𝑎𝑎 𝑣𝑣𝑜𝑜 𝑡𝑡𝑜𝑜𝑣𝑣𝑣𝑣𝑜𝑜𝑣𝑣𝑣𝑣 𝑜𝑜𝑠𝑠ℎ𝑜𝑜𝑜𝑜𝑜𝑜 𝑤𝑤𝑎𝑎𝑡𝑡𝑣𝑣𝑣𝑣) = 𝑝𝑝𝑝𝑝 𝑣𝑣𝑣𝑣𝑣𝑣𝑜𝑜𝑎𝑎𝑜𝑜𝑣𝑣𝑜𝑜𝑜𝑜 (𝑜𝑜𝑎𝑎𝑡𝑡𝑣𝑣𝑎𝑎𝑎𝑎𝑎𝑎𝑠𝑠𝑎𝑎𝑡𝑡𝑎𝑎𝑣𝑣) Op het moment dat één van deze drie processen verandert in hoeveelheid resp. frequentie resp. snelheid kan de pH veranderen. Voorbeelden hiervan zijn een toename in nitrificatie-activiteit door groei van de totale biomassa in de luchtwasser of een daling in het ammoniakvracht die de luchtwasser ingaat.
Als een biologische combi-luchtwasser verzuurt (pH waswater <6,5), veranderen de biologische processen in het waswater; dan worden in plaats van nitraat voornamelijk andere stikstofgassen geproduceerd. Het betreft de stikstofgassen lachgas (N2O, een sterk broeikasgas) en/of stikstofoxiden (NOx) en het onschadelijke N2 (Maasdam et al., 2021). Zodra dit gebeurt, wordt in het waswater nauwelijks nog stikstof omgezet naar nitraat en zal bijgevolg de EC-waarde niet of weinig toenemen. De EC-grenswaarde voor spuien wordt niet meer bereikt – de luchtwasser zal geen spuiwater meer spuien en geen schoon water meer innemen; het proces dat de verzuring compenseert vindt niet meer plaats. Als wordt voldaan aan de volgende uitgangspunten zullen de luchtwassers naar verwachting de verwachte rendementen continue halen: • het schone water een pH-waarde heeft die ongeveer neutraal is (rond pH 7); • de pH van het waswater binnen de gestelde bandbreedte (pH 6,5 -7,5) blijft door het afvoeren van spuiwater en de toevoer van schoon water; • Het oplossend vermogend van het waswater voldoende groot blijft door bij een verhoogde EC een deel van het waswater af te voeren (spui) en schoon water toe te voegen.
Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1545 | 15 2.3 Meetlocaties In het project is onderzoek gedaan bij vier bedrijven (locaties 1 t/m 4), allen vleesvarkenshouderijen, die één of meerdere stallen hadden die uitgerust waren met een biologische combi-luchtwasser. Op locatie 2 en 4 waren meerdere stallen en luchtwassers aanwezig. Deze luchtwassers waren van hetzelfde type als de bemeten luchtwasser. Ze werden allen gezamenlijk aangestuurd door dezelfde procescomputer, hadden een gekoppeld watersysteem en een gezamenlijke waswaterput. Locatie 1 In Tabel 2 zijn enkele kenmerken weergegeven van de luchtwasser en de stal op bedrijf 1, die in dit rapport verder met ‘locatie 1’ zijn aangeduid. Tabel 2 Locatie 1: Gegevens van de luchtwasser en van de stal waarvan de ventilatielucht door deze luchtwasser gaat. Aspect Locatie 1 Type luchtwasser Gecombineerde luchtwasser, bestaand uit een watergordijn en daarachter een biologische luchtwasser; BWL-2010-02-v5 (= eerdere versie van OW 2010.02.V1) Voorgeschreven verwijderings- rendementen Ammoniak: 85 procent Geur: 45 procent Fijnstof (PM10): 80 procent Voer Droogvoer Diercategorie Vleesvarkens Dierwisseling De 24 afdelingen voor de luchtwasser bevatten varkens van verschillende leeftijden.
Reiniging van dierverblijven Als inweekmiddelmiddel is in gebruik: MS TopFoam Power Als desinfectiemiddel is in gebruik: MS MegaDes Oxy Omvang waswaterput 30 m3 Aantal dierplaatsen voor luchtwasser 2.688 Schoon water Eigen bron, gekoppeld aan een ontijzeringsinstallatie, met pH waarde 7,5 Kraanwater met pH 8,0 Locatie 2 In Tabel 3 zijn enkele kenmerken weergegeven van de luchtwasser en de stal op bedrijf 2, die in dit rapport verder met ‘locatie 2’ zijn aangeduid. Tabel 3 Locatie 2: Gegevens van de luchtwasser en van de stal waarvan de ventilatielucht door deze luchtwasser gaat. Aspect Locatie 2 Type luchtwasser Gecombineerde luchtwasser, bestaand uit een watergordijn en daarachter een biologische luchtwasser BWL 2009.12.V3 (= eerdere versie van OW 2009.12) Voorgeschreven verwijderings- rendementen Ammoniak: 85 procent Geur: 45 procent Fijnstof (PM10): 80 procent Voer Droogvoer Diercategorie Vleesvarkens Dierwisseling De 16 afdelingen voor de luchtwasser bevatten varkens van vergelijkbare leeftijden. Schoonmaak Omvang waswaterput Centrale waswaterput voor 5 luchtwassers – circa 23 m3 Aantal dierplaatsen voor luchtwasser 640 Schoon water Leidingwater met pH: 8,0 Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1545 | 16 Locatie 3 In Tabel 4 zijn enkele kenmerken weergegeven van de luchtwasser en de stal op bedrijf 3, die in dit rapport verder met ‘locatie 3’ zijn aangeduid.
Tabel 4 Locatie 3: Gegevens van de luchtwasser en van de stal waarvan de ventilatielucht door deze luchtwasser gaat. Aspect Locatie 3 Type luchtwasser Gecombineerde luchtwasser, bestaand uit een watergordijn en daarachter een biologische luchtwasser BWL 2009.12.V4 Voorgeschreven verwijderings- rendementen Ammoniak: 85 procent Geur: 45 procent Fijnstof (PM10): 80 procent Voer Brijvoer Diercategorie Vleesvarkens Dierwisseling All-in / all-out van vleesvarkens. Reiniging van dierverblijven Als inweekmiddel is in gebruik: MS TopFoam Power en als desinfectiemiddel: MS MegaDes Oxy Omvang waswaterput Niet bekend Aantal dierplaatsen voor luchtwasser 2592 vleesvarkens + de voermengkeuken Schoon water Bronwater met pH 7,8 Locatie 4 In Tabel 5 zijn enkele kenmerken weergegeven van de luchtwasser en de stal op bedrijf 4, die in dit rapport verder met ‘locatie 4’ zijn aangeduid. Tabel 5 Locatie 4: Gegevens van de luchtwasser en van de stal waarvan de ventilatielucht door deze luchtwasser gaat. Aspect Locatie 4 Type luchtwasser Gecombineerde luchtwasser, bestaand uit een watergordijn en daarachter een biologische luchtwasser BWL 2009.12.V3 / OW 2009.12 Voorgeschreven verwijderings- rendementen Ammoniak: 85 procent Geur: 45 procent Fijnstof (PM10): 80 procent Voer Brijvoer Diercategorie Vleesvarkens Dierwisseling In 2 weken tijd volledige wissel van dieren.
Reiniging van dierverblijven Water Omvang waswaterput 125 m3 Aantal dierplaatsen voor luchtwasser 800 vleesvarkens Schoon water Osmosewater uit mestscheider, met pH 9,5 Bronwater, met pH 5,9 Kraanwater, met pH 6,8 Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1545 | 17 2.4 Meetstrategie en -methoden Alle metingen zijn gedaan in de periode tussen september 2023 en februari 2025. Dit tijdvak is verdeeld in 4 tot 6 meetperiodes van ongeveer 3 maanden, waarbij het aantal meetperiodes verschilde per locatie. Hierbij is de volgende strategie toegepast: • In de eerste meetperiode van iedere locatie zijn geen aanpassingen gedaan aan de biologische combi- luchtwasser. Deze periode was bedoeld om de werking van de luchtwasser in de uitgangssituatie te beoordelen (nulmeting). • Vervolgens zijn 1 of 2 meetperiodes besteed om de luchtwasser in technische zin goed te laten werken. • In de resterende tijd zijn per meetperiode 1 of 2 maatregelen voorgesteld om de werking van de luchtwasser verder te verbeteren. • Vervolgens is het effect van de maatregelen beoordeeld aan de hand van de metingen binnen de lopende periode of in de opvolgende meetperiode. De maatregelen per locatie zijn beschreven in het hoofdstuk Resultaten.
2.4.1 Elektronisch logboek luchtwasser Alle luchtwassers moeten volgens huidige regelgeving een groot aantal gegevens over het systeem bijhouden in het elektronisch logboek. Alle luchtwassers moeten minimaal eens per uur loggen: • De zuurgraad (pH, [-]) van het waswater (moet bij biologische luchtwasser tussen de 6,5 en 7,5 zijn), • De geleidbaarheid (EC, [mS/cm]) van het waswater (moet bij biologische luchtwasser onder de 20 mS/cm zijn), • de drukval [Pa] over het waspakket van de luchtwasser, • de totale spuiwaterproductie [m3] en • het energieverbruik (kWh) van de waswaterpomp. Zie de systeembeschrijvingen5 van de luchtwassers voor een schets. De meetgegevens uit het elektronisch logboek zijn gebruikt voor het beoordelen van de werking van de luchtwassers op de locaties. 2.4.2 Ammoniakmetingen Op elk bedrijf zijn ammoniaksensoren (Dräger A500, DOL 51) geïnstalleerd voor continue monitoring van de luchtwasser. Eén sensor is geplaatst in de drukkamer, waar de ingaande luchtstroom wordt gemeten, en een identieke sensor is bevestigd in een koker bovenop het pakket druppelvangers om de uitgaande luchtstroom te monitoren. De datalogging van de sensoren is opgenomen in het elektronisch logboek van de luchtwasser. De concentratiemeting van ammoniak kent een dubbele kwaliteitsborging: 1.
In het laboratorium is met de Drägers A500 een kalibratie uitgevoerd met gecertificeerde kalibratiegassen inclusief kwaliteitscriterium (gouden standaard). Met behulp van een verdunningsapparaat zijn daarmee verschillende concentraties aangemaakt en aan de meetinstrumenten aangeboden. Deze methode is nader omschreven in Mosquera et al (2021). 2. Op de resultaten in dit rapport is daarnaast een correctie uitgevoerd op basis van veld-/referentiemetingen voor de NH3-sensor met de nat-chemische methode volgens Mosquera et al. (2019). Het resultaat van deze analyse is vergeleken met de gemiddelde gemeten concentratie door de ammoniaksensoren over dezelfde 24 uur periode de referentiemeting. De uitkomst geeft inzicht in de werking van de sensoren en laat eventuele afwijkingen zien. Op basis van deze veldmetingen (referentiemetingen) zijn de door de sensoren gemeten concentraties van ammoniak bijgesteld zoals beschreven in Mosquera et al, 2021. De in dit rapport getoonde waarden voor ammoniakconcentratie zijn de gecorrigeerde waarden (Bijlage 2). Uitzondering hierop is locatie 3, waar onvoldoende meetdata van de ammoniaksensoren beschikbaar was van de momenten waarop de referentiemetingen zijn uitgevoerd. Voor deze locatie zijn de ammoniakconcentratie alleen gecorrigeerd aan de hand van de lab-kalibraties.
Tijdens de eerste maanden van de metingen is een softwarefout in de ammoniaksensoren geconstateerd. Bij concentraties onder het meetbereik (< 1 ppm) werd de data opgeslagen als hogere waardes (> 10 ppm). Deze softwarefout werd niet eerder geconstateerd omdat bij kalibraties in het lab niet onder het meetbereik is getest. Deze softwarefout is op alle locaties verholpen in november 2023. 5 Te vinden op: https://iplo.nl/regelgeving/regels-voor-activiteiten/dierenverblijven/systeembeschrijvingen-stallen/ Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1545 | 18 Het verwijderingsrendement dat de luchtwasser realiseert is berekend als: (ingaande concentratie - uitgaande concentratie) ingaande concentratie *100% Figuur 2.2 Ammoniaksensoren in de ingaande ventilatielucht in de drukkamer voor de luchtwasser (links) en in de uitgaande lucht in een koker op het druppelvangpakket (rechts). Naast de sensoren zijn de PTFE-leidingen voor de luchtbemonsteringen te zien; 2 leidingen die voor de geurmetingen en 2 leidingen die voor referentiemetingen werden gebruikt. Rechts is ook een Kitagawa gasdetector te zien. 2.4.3 Geurmetingen In dit onderzoek naar de productie en verwijdering van geur door de biologische combi-luchtwassers zijn twee analysemethoden gebruikt: de conventionele olfactometrische methode en een chemisch-analytische methode, die nog in ontwikkeling was (Mumm et al., 2025).
Met beide onderzoeksmethoden is in iedere meetperiode op één dag een meting uitgevoerd gebaseerd op monsters, verzameld met een monsternameduur van 2 uur. De geurmonsters zijn iedere meetperiode veelal 2-3 weken voor het kwartaaloverleg op betreffende locaties genomen, op de dag waarop ook de referentiemetingen voor ammoniakconcentraties zijn uitgevoerd. De hoeveelheid geur of geurconcentratie wordt uitgedrukt in Europese odour units per m3 lucht (OUE/m3). Odour units - vanuit de conventionele methode - en SumOAV – vanuit de chemisch-analytische methode - zijn beide een maat voor de geurconcentratie. De absolute waarden van die beide zijn niet rechtstreeks met elkaar te vergelijken vanwege het verschil in berekeningsmethode. Het is wel mogelijk om relatieve vergelijkingen te maken, bijvoorbeeld bij het beoordelen van het verwijderingsrendement. Conventionele geurmethode Voor de geuranalyses zijn telkens gelijktijdig twee monsters van de ingaande lucht (dus in duplo) en twee monsters van de uitgaande lucht (eveneens in duplo) genomen en opgeslagen in nalofaanzakken. De monsternameduur bedroeg telkens 120 minuten, conform het meetprotocol voor geuremissie (Ogink, 2011). De monsternamepunten waren in de directe omgeving waar de ammoniaksensoren waren geplaatst (Figuur 2.2).De gebruikte methode is conform de geurnorm NEN-EN 13725:CEN 2003.
De hoeveelheid geur is gerapporteerd in Europese geureenheden (OUE/m3) (CEN, 2003). De gevoeligheid van de panelleden is voor de metingen getest met n-butanol, conform NEN-EN 13725. Het geurlaboratorium van Buro Blauw Luchtkwaliteit werkt binnen de geurnorm volgens de bij Nederlandse laboratoria gangbare ‘gedwongen keuze’ analysemethode. De eerste meetronde zijn de luchtmonsterzakken eerst volgens de conventionele methode geanalyseerd en daarna met de chemisch-analytische methode (hieronder beschreven), de andere meetrondes was de volgorde andersom. De analyses volgens beide methoden zijn binnen een periode van 24 uur uitgevoerd op dezelfde geurmonsterzakken. Chemisch-analytisch geurmethode
Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1545 | 19 Binnen dit project is samengewerkt met het project “Anders meten geur” dat door WLR en Wageningen Plant Research werd uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Binnen dat project werd een alternatieve geurmethode ontwikkeld die geur analyseert door middel van gaschromatografie (GC). Deze GC is gekoppeld aan twee verschillende detectiemethodes, namelijk een Sulfur Chemiluminescence Detector (GC-SCD) voor zwavelcomponenten en massaspectrometrie (GC-MS) voor overige componenten. Met deze op GC gebaseerde methode is vast te stellen welke geurstoffen aanwezig zijn in de lucht, zowel voor als na de luchtwasser. Dit maakt het mogelijk om te bepalen welke geurstoffen een luchtwasser wel, gedeeltelijk of niet kan verwijderen. De meetmethodiek is in detail beschreven in de rapportage van Mumm en Ogink (2025). Luchtmonsters zijn in triplo geanalyseerd op de GC-MS en GC-SCD. Er zijn uit de gedetecteerde stoffen middels referentiestandaarden 17 stoffen gekwantificeerd waarvan in eerder onderzoek was aangetoond dat deze een bijdrage leveren aan varkensgeur (Hansen et al. 2019). Aan elk van deze 17 stoffen is een geuractiviteitswaarde (odour activity value, OAV) toegekend. Daarnaast zijn de OAV waardes voor ammoniak berekend.
Hiervoor is gebruik gemaakt van de gegevens die met behulp van de sensoren zoals onder 2.4.2 beschreven zijn verkregen. De toepassing van de OAV op basis van gemeten concentraties en geurdrempelwaarden (odour threshold values, OTV) van de individuele geurcomponenten is een methode die rekening houdt met de bijdragen van de individuele geurstoffen om de geurintensiteit van een mengsel te bepalen. De OAV van een geurcomponent wordt berekend als de gemeten concentratie van een component gedeeld door diens geurdrempelwaarde (OTV), waarbij de betreffende drempelwaarde is afgeleid uit literatuurbronnen. De som van de geuractiviteitswaarden (SumOAV) in een geurmonster, gedefinieerd als de optelling van de individuele concentratie/geurdrempelverhoudingen, wordt vaak gebruikt om concentraties van geurstoffen om te zetten in een theoretische geurconcentratie. Het voordeel van deze methode is dat het lijkt op dynamische olfactometrie in de zin dat olfactometrie de detectiedrempel voor het gehele luchtmonster schat en de OTV de detectiedrempel voor de individuele geurstoffen is. Deze benadering veronderstelt dat de OAV voor de individuele geurstoffen in een mengsel op te tellen is. Een recente laboratoriumstudie (Hansen et al.
2021) met betrekking tot geurstoffen in varkensstallen heeft aangetoond dat de veronderstelling van additiviteit redelijk is, maar de kracht van de methode bepaald wordt door de nauwkeurigheid van de gebruikte OTV waardes. Voor de chemisch-analytische methode met GC-MS/-SCD zijn triplo metingen per luchtzakmonster uitgevoerd. De gemiddelde concentratie en de standard deviatie van de triplo metingen zijn per geurstof berekend. Daarnaast is de relatieve standaarddeviatie (RSD, variatiecoëfficiënt) middels 100*sd/gemiddelde per geurstof berekend. Het verwijderingsrendement van de luchtwasser is gebaseerd op de OAV per geurstof berekend en vergelijkbaar de berekening voor verwijdering van ammoniak (zie paragraaf 2.4.2). Het totale OAV rendement is berekend op basis van eindgemiddeldes van SumOAV. 2.4.4 Lachgas De concentratie lachgas (N2O) in de uitgaande lucht uit de luchtwasser is op sommige bedrijven incidenteel gemeten met Kitagawa gasdetectiebuisjes of door analyse van luchtmonsters. Deze analyse is gedaan in het WLR-lab met een gaschromatograaf (Trace 1300, Thermo Scientific; kolom: Hayesep Q (CO2, CH4 en N2O); detector: FID (CH4), ECD (N2O) en HWD (CO2)). Metingen met Kitagawa gasdetectiebuisjes zijn momentopnames; ze geven een beeld van de actuele concentratie van de bemeten stof – in dit geval lachgas.
De techniek is niet geschikt voor het vaststellen van emissiefactoren op basis van erkende meetmethode en werd in dit project enkel gebruikt als een indicatieve meting om vast te stellen of en hoeveel lachgas werd gevormd in de luchtwasser. 2.4.5 Stikstofoxiden De actuele concentratie stikstofoxiden (NOx) in de uitgaande lucht uit de luchtwassers van alle locaties is eveneens incidenteel gemeten als een indicatieve meting voor NOx productie. Hiervoor zijn Kitagawa gasdetectiebuisjes gebruikt. NOx is de optelsom van de componenten NO en NO2. 2.4.6 Ventilatiedebiet De effectiviteit van luchtwassers is in de regelgeving uitgedrukt als reductiepercentage of verwijderingsrendement. Het meten van ingaande en uitgaande concentraties geeft inzicht in het Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1545 | 20 gerealiseerde verwijderingspercentage. Voor het vaststellen van oorzaken van onregelmatigheden in de werking van de luchtwasser is vooral de totale vracht aan componenten van belang (naast incidenten, storingen, bedrijfsomstandigheden). Debiet maal concentratie geeft de vracht. Dat is de totale hoeveelheid in absolute eenheden(ammoniak, stof, geur) die de luchtwasser moet verwerken. Om de ammoniakvracht te bepalen is op de locaties daarom ook het ventilatiedebiet gelogd met behulp van het aanwezige klimaatsysteem in de stallen/afdelingen voor de luchtwasser.
Dit is in de loop van het project gerealiseerd, waardoor deze data niet vanaf het startpunt van het project per locatie beschikbaar was. Cumulatie van de uitgaande vracht over een heel jaar zou het mogelijk maken om na te gaan of de vergunde emissie (kg/jaar) niet overschreden wordt. Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1545 | 21 3 Resultaten In dit hoofdstuk zijn per locatie eerst per meetperiode de resultaten van gemeten en gelogde parameters weergegeven. Daarnaast is kort beschreven welke maatregelen genomen zijn in de volgende periode, aan de hand van de resultaten in de gepasseerde meetperiode. Daarna volgt per locatie een paragraaf waarin de resultaten, waarnemingen en deelconclusies over de hele meetperiode per locatie zijn weergegeven en geanalyseerd. 3.1 Meetresultaten en maatregelen per periode - Locatie 1 3.1.1 Meetperiode 1 Meetperiode 1 (nulmeting) besloeg de periode van augustus 2023 tot en met halverwege november 2023. De enige modificaties rond de luchtwasser in deze periode was het plaatsen van ammoniaksensoren in de drukkamer voor de luchtwasser en in de uittredende luchtstroom van de luchtwasser. Deze zijn aangesloten op het besturings- en dataloggingssysteem van de luchtwasser. Zoals vermeld in paragraaf 2.4.2 was sprake van een softwarefout in de ammoniaksensoren bij lage concentraties (< 1 ppm).
Onrealistische waardes in deze meetperiode voor de uitgaande ammoniakconcentratie (1,5 keer zo hoog als de ingaande concentratie) zijn verwijderd en handmatig als 0 ppm ingevoerd (Figuur 3.2, Figuur 3.3). Er zijn periodes waarin hoge en lage concentraties elkaar in zeer korte tijd (enkele uren) afwisselden, zoals in de eerste 2 weken van oktober. Dan is geen onderscheid te maken tussen correcte opgeslagen meetdata en onjuiste waarden door de softwarefout, waarbij lage concentraties worden opgeslagen als hoge metingen. Het is niet duidelijk of in deze periode de hogere geregistreerde concentraties het gevolg zijn van de software fout of daadwerkelijk een tijdelijke hoge ammoniakconcentratie in de uitgaande luchtstroom. Tijdens meetperiode 1 zijn grote schommelingen in pH geconstateerd (Figuur 3.1). Hierbij verzuurde het waswater in de luchtwasser drie maal tot een pH minder dan 4. De veehouder heeft de luchtwasser handmatig uitgezet op het moment dat de pH van het waswater zo laag was. De verzuring had geen duidelijke negatieve doorwerking op de ammoniakverwijdering (Figuur 3.3); deze bleef in meetperiode 1 gemiddeld 88% wat voldoende is volgens de voorschriften voor de luchtwasser. Op 11 oktober is de NOx concentratie gemeten. In de uitgaande lucht bleek ongeveer 1-2 ppm NOx aanwezig te zijn.
Ervan uitgaande dat de ammoniak in de ingaande lucht de bron is voor deze NOx betekent dit dat 10-20% van alle afgevangen ammoniak wordt omgezet in NOx. Deze observatie komt overeen met eerdere metingen in het voorgaande onderzoek in 2020 (Maasdam et al., 2021). Ook toen is gezien dat ammoniak bij lage pH goed oplost in het waswater, maar in de luchtwasser wordt omgezet in onder andere (milieuschadelijke) stikstofgassen NOx en N2O. De verzuring van het waswater is mogelijk het gevolg van een (te) actieve werking van de biologie in de luchtwasser. Bij een goed werkende biologische luchtwasser is de vorming van zuur als gevolg van nitrificatie in balans met de aanvoer van ammoniak - dat fungeert als een zwak base - en de toevoer van schoon water. Bij schommelingen in de te verwerken ammoniakvracht of een te hoge biologische activiteit kan het voorkomen dat de nitrificatie hoger is dan de aanvoer van ammoniak. Hierdoor zal verzuring van het waswater plaats vinden. Zodra de pH onder de 6,5 daalt, zal de ammoniak, in plaats van omzetting in nitriet en nitraat, worden omgezet in andere stikstofgassen zoals N2O en NOx. Dan wordt geen stikstof meer vastgelegd in het waswater als (nitriet en) nitraat, waardoor de EC niet meer stijgt en de luchtwasser geen waswater als spuiwater afvoert.
De pH zal zich niet meer herstellen omdat er geen zuur wordt afgevoerd en schoon water wordt aangevoerd. Tijdens meetperiode 1 is op deze locatie geen spuiwater geproduceerd omdat de EC-waarde nooit de waarde van 20 mS/cm heeft bereikt. Het is aannemelijk dat in meetperiode 1 de biologische activiteit dusdanig hoog is dat alle afgevangen ammoniak meteen werd omgezet via nitrificatie, waardoor de pH daalde en de biologische processen veranderden, voordat de EC-waarde werd bereikt die tot afvoer van spuiwater en inname van schoon water zou leiden. Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1545 | 22 Observaties: • Verzuring van waswater onder de toegestane waarde van 6,5 vond meermaals plaats. • In een zure omgeving in het waswater (pH < 6,5) worden door microbiologische processen in het waswater - naast nitraat - ook (milieuschadelijke) stikstofgassen gevormd. Te snelle nitrificatie is een mogelijke oorzaak van de verzuring. Voorgestelde maatregelen: • Herstarten van de luchtwasser door het leeg maken van de gehele waswaterput en deze vullen met schoon water waardoor de nitrificatie-activiteit wordt verminderd als gevolg van het afsterven van een deel van de biomassa. • Als na herstart opnieuw verzuring optreedt: bepalen of welke hoeveelheid afvoer van spuiwater, en toevoer van schoon water, voldoende is om verzuring van het waswater tot onder pH 6,5 te voorkomen.
In deze meetperiode zijn de geurmonsters alleen met de conventionele methode geanalyseerd, niet met de chemisch-analytische methode. Tabel 6 Resultaten van de conventionele analyse van geurmonsters; locatie 1, periode 1. Aspect Monster 1 Monster 2 Gemiddeld Ingaande lucht naar luchtwasser 2632 4025 3329 Uitgaande lucht uit luchtwasser 2632 3397 3015 Gemiddeld verwijderings-rendement geur 9% Figuur 3.1 Gemeten pH- en EC-waardes in het waswater van de luchtwasser gedurende meetperiode 1 op locatie 1. De voorgeschreven bandbreedte voor de pH van het waswater (6,5 – 7,5) is weergeven met 2 zwarte lijnen.