16 - Bijlage 1 - Kwaliteitsplan Wegen 2024 met 3 bijlagen
Tekst van het document
Kwaliteitsplan Wegen 2024 Gemeente Tytsjerksteradiel
Colofon Opdrachtgever Gemeente Tytsjerksteradiel Sjoerd Bosma
Auteur Cyber Advies Joyce Lokate Anne van Santen Versie Referentie 42023074 Definitief rapport 14-5-2024
42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
1
14 mei 2024
Inhoudsopgave Inhoudsopgave ........................................................................................................................................................ 2 1
2
3
4
Inleiding........................................................................................................................................................... 3 1.1
Aanleiding en doel .................................................................................................................................... 4
1.2
Totstandkoming ........................................................................................................................................ 4
1.3
Werkwijze gemeente ................................................................................................................................ 4
Beleidskeuzes .................................................................................................................................................. 6 2.1
Participatie ................................................................................................................................................ 6
2.2
Beleidskader ............................................................................................................................................. 6
2.3
Wegenwet................................................................................................................................................. 7
2.4
Evaluatie ................................................................................................................................................... 8
2.5
Thema’s .................................................................................................................................................... 9
2.6
Doorkijk................................................................................................................................................... 10
Scenario’s ...................................................................................................................................................... 12 3.1
Beeldkwaliteit en kostenberekening ...................................................................................................... 12
3.2
Huidige situatie beheerkwaliteit ............................................................................................................. 14
3.3
Voorgesteld scenario .............................................................................................................................. 15
3.4
Uitgangspunten (kaders en randvoorwaarden)...................................................................................... 17
Doorrekeningen ............................................................................................................................................ 18 4.1
Introductie rekenmodel impact .............................................................................................................. 18
4.2
Budget wegen – Huidige beeldkwaliteit ................................................................................................. 18
4.3
Doorrekening benodigde middelen voor scenario’s ............................................................................... 22
Bijlage 1: Verslag knoppensessie .......................................................................................................................... 26 Bijlage 2: Samenvatting beleidsstukken ................................................................................................................ 31 Overzicht en samenhang ................................................................................................................................... 31 Beleidsanalyse op hoofdlijnen .......................................................................................................................... 31 Bijlage 3: Brongegevens doorrekening Impact Online © ...................................................................................... 39
42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
2
14 mei 2024
1 Inleiding De druk op de openbare ruimte en daarbij ook op de wegen en fietspaden neemt toe. De inrichting, het gebruik en beheer moet immers meer en meer bijdragen aan diverse maatschappelijke thema’s en opgaven. Het klimaatbestendig maken van de gemeente, biodiversiteit en vergroenen, zorgen voor een gezonde leefomgeving en sociale cohesie. Het gebruik van wegen verandert: multifunctionaliteit en toenemende variatie van verkeersdeelnemers vragen om een veilig en toegankelijk wegennetwerk voor iedereen. In de gemeente zijn er vragen over prioritering en invulling van onderhoud, waarbij gebruik en beleving een belangrijke rol spelen. Tot slot zijn en blijven de beschikbaarheid van middelen, te weten budgetten en capaciteit, een beperkende factor. Dagelijks maken we gebruik van onze wegen, straten, fiets- en voetpaden en pleinen. Onderhoud is nodig om de verhardingen in goede staat te houden en dat kost veel geld. Om het onderhoud goed te organiseren, de koers voor de komende jaren te bepalen en om de kosten beheersbaar te houden stelt de gemeente een Wegenbeheerplan op.
Opzet van de gemeente De gemeente Tytsjerksteradiel herbergt diverse landschappen en natuurschatten, waar het nog echt stil en donker is. Bekende natuurgebieden zoals de Alde Feanen (Nationaal Park), de Grutte Wielen, het Bûtenfjild, het Burgumermar en De Leijen zijn hier, of in de directe nabijheid te vinden. Een aanzienlijk deel van de gemeente behoort tot het Nationaal Landschap van de Noardlike Fryske Wâlden, gekenmerkt door singels en houtwallen. Gemeente Tytsjerksteradiel omvat zeventien dorpen, waarvan Burgum en Hurdegaryp de grootste zijn, met Feanwâldsterwâl deels binnen de gemeentegrenzen. De dorpen hebben over het algemeen een goed voorzieningenniveau en een eigen historie die door de inwoners zeer wordt gewaardeerd. Toerisme in Tytsjerksteradiel is florerend, vooral in het gebied rond Earnewâld en het Nationaal Park De Alde Feanen. Volop mogelijkheden voor varen, fietsen en wandelen trekken vele bezoekers. Het gebied is populair voor recreatie vanwege de grote belevingswaarde. Het landschap en de structuur van Tytsjerksteradiel wijzen op een hoofdzakelijk agrarische plattelandsgemeente. Boeren spelen een cruciale rol in het beheer van deze landschappen, terwijl ze tegelijkertijd hun bedrijfsvoering moeten handhaven. Onze landelijke gemeente is goed verbonden met Leeuwarden, Drachten en Dokkum via de centrale as.
Hurdegaryp heeft een treinstation op de Leeuwarden-Groningen lijn, waardoor het dorp aantrekkelijk is voor forenzen. Voorzieningen en werkgelegenheid zijn nabij, zonder de drukte van steden.
42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
Areaal oppervlak Gemeente Tytsjerksteradiel Gesloten verharding (asfalt en dergelijke)
11.138.500 m2
Element verharding (klinkers, tegels en dergelijke) 14.728.100 m2 Halfverharding (schelpen, puin en dergelijke)
832.400 m2
Onverhard (voornamelijk zandwegen)
385.400 m2
Totaal aan verharding
3
27.084.400 m2
14 mei 2024
1.1 Aanleiding en doel De afgelopen jaren is er gewerkt met een integraal Beeldkwaliteitsplan ‘Behear yn Byld’ en het beheerplan wegen. De raad heeft in haar raadsprogramma aangegeven dat zij, voordat het nieuwe Wegenbeheerplan wordt vastgesteld, graag wil sturen op de budgetten. Belangrijk daarbij is om te bespreken waar welke verschillen mogen bestaan in kwaliteit van weggedeelten (waar moet deze hoog moet zijn waar kan de kwaliteit wat minder zijn), waarbij tegelijkertijd de veiligheid voor gebruikers niet in het geding mag komen. De gemeente heeft daarom besloten om een Kwaliteitsplan Wegen op te stellen, waarbij de vertaalslag wordt gemaakt vanaf het integrale Beeldkwaliteitsplan ‘Behear yn Byld’ in een uitwerking voor de verschillende soorten wegen. Dit doen we door middel van scenario’s op basis van de beeldkwaliteitsambitie. Het doel is een visie te ontwikkelen op de gemeentelijke verhardingen. Daarbij is er aandacht voor de beleidskaders van de gemeente én de geldende wet- en regelgeving. Met de visie geven we aan hoe de beeldkwaliteitsambities samenhangen met het beheer van de wegen in Tytsjerksteradiel.
1.2 Totstandkoming Bij het opstellen van dit plan zijn een aantal stappen doorlopen: Informatie ophalen Het integrale kwaliteitsplan is vertaald naar uitgangspunten en ambities voor wegen. Verder is onder andere de omgevingsvisie meegenomen als uitgangspunt. Deze documenten zijn samengevat in een bureauanalyse. Om tot een breed gedragen stuk te komen is informatie opgehaald bij gemeenteraad, seniorenraad, dorpsbelangen en andere stakeholders tijdens de knoppensessie. Hierbij lag de nadruk op beleidsuitgangspunten en scenario’s. Ook is informatie opgehaald over de aandachtspunten en prioriteiten. We hebben dilemma’s voorgelegd waar we onderscheid in kwaliteit willen bepalen tussen de verschillende wegen en paden. We hebben bijvoorbeeld te maken met gebiedstypen zoals woonstraten, winkelcentra, industrieterreinen, fietspaden, landbouwwegen enzovoort. Het ene gebiedstype mag misschien wel wat lager in onderhoud en voor de andere willen we het misschien wat hoger. Ook hebben we besproken wat in ieder geval belangrijk is voor de verschillende doelgroepen. De gemeente past jaarlijks inspecties toe en ook worden meldingen geregistreerd. Deze informatie wordt geëvalueerd, welke input leveren voor de op te stellen scenario’s.
Doorrekening Vanuit het beleid en de knoppensessie met de raad is een doorrekening gemaakt op basis van structuurelementen en verhardingsfuncties, omgezet naar CROW beeldkwaliteit en CROW wegcategorisering. Op basis van de areaalgegevens en de ambities voor de toekomst, wordt ook het effect op de huidige capaciteit voor Wegen inzichtelijk gemaakt en wat de geformuleerde kansen mogelijk voor invloed hebben in de toekomst.
1.3 Werkwijze gemeente De werkwijze van de beheerafdeling van een gemeente omvat het plannen, coördineren en uitvoeren van activiteiten gericht op het onderhoud en beheer, in dit geval van de wegen en openbare verharding. Vervanging wordt waar mogelijk mee genomen in het beheer, maar voor het merendeel via projecten weggezet. Belangrijke aspecten van de werkwijze van de beheerafdeling zijn onder meer het monitoren van de staat van de 42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
4
14 mei 2024
infrastructuur, het anticiperen op mogelijke problemen en het reageren op klachten en verzoeken van burgers. Daarnaast is samenwerking met andere afdelingen binnen de gemeente en externe partijen vaak essentieel om efficiënt en effectief beheer te waarborgen. Bij de gemeente Tytsjerksteradiel wordt al veel integraal gewerkt. Op deze manier wordt de openbare ruimte als een geheel gezien en worden alle relevante factoren en belanghebbenden meegenomen. Hierdoor werkt de organisatie efficiënt samen om knelpunten te identificeren en oplossingen te vinden. Ook wordt ‘werk met werk’ gemaakt. Dit houdt in dat er koppelkansen gezien worden, wanneer één van de vakdisciplines in de openbare ruimte aan de slag gaat. Integraal werken helpt bij het proactief plannen en coördineren van activiteiten. In het geval van beeldkwaliteit is deze niet per discipline bepaald, maar heeft elke structuurgebied een andere (integrale) ambitie. De structuurgebieden zijn: • • • •
Centrumgebied Woongebied Bedrijventerrein Buitengebied
42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
5
14 mei 2024
2 Beleidskeuzes In dit hoofdstuk maken we, op basis van de opgehaalde informatie, beleidskeuzes voor het beheer en onderhoud van de wegen in de gemeente Tytsjerksteradiel. Eerst komen alle uitgangspunten uit de opgehaalde informatie aan bod. Vervolgens schetsen we een beeld voor de toekomst en lichten we de belangrijkste thema’s toe.
2.1 Participatie Dorpsraden en andere stakeholders zijn bevraagd tijdens de knoppensessie. Ook zijn de resultaten uit de vragenlijst, die uitgezet is tijdens het mobiliteitsprogramma, gebruikt als input. Verreweg de meeste aandachtspunten gaan over de verkeersveiligheid. Het gaat dan om smalle wegen die gevaarlijk zijn voor fietsers, wegen en bermen die slecht onderhouden zijn, gemotoriseerde voertuigen die te hard rijden en kruispunten waarop de voorrangsregels onduidelijk zijn. Knoppensessie Tijdens de knoppensessie op 9 april 2024 is input opgehaald van de Raad en verschillende belangenorganisaties, te weten Cumela, Dorpsbelangen en de seniorenraad. Voor deze sessie is gebruik gemaakt van Mentimeter, een interactieve presentatie software. Het verslag staat in bijlage 1. Hierbij de belangrijke conclusies: • • • •
Veiligheid is belangrijk Verhogen kwaliteit langzaam verkeer en alle wegen binnen de bebouwde kom Kwaliteit op zand- en schelpenpaden is goed zoals het nu is (kan relatief laag in kwaliteit blijven) De thema’s worden als belangrijk beoordeeld en men is bereid om daarvoor extra middelen beschikbaar te stellen
2.2 Beleidskader Hieronder zijn de belangrijkste uitgangspunten uit verschillende beleidskaders samengevat. De uitgebreide bureauanalyse is te vinden in bijlage 2. Te beginnen met de Omgevingsvisie waarin verschillende ambitie geschetst zijn. Specifiek kan de kwaliteit van de wegen bijdragen aan: een gezonde, veilige en groene leefomgeving, een toegankelijke en inclusieve openbare ruimte, een veilige openbare ruimte, waarin vlotte verplaatsing centraal staat en daarmee gestimuleerd wordt tot bewegen en aan het voorkomen van afname en herstellen van biodiversiteit en het aanpassen van de openbare ruimte aan het veranderende klimaat. Het Coalitieakkoord en raadsprogramma sluit hierop aan. Speerpunten die van invloed zijn op het onderhoud van de wegen zijn: de aanleg van fietssnelwegen, het bevorderen van gezonde mobiliteit, de veiligheid van schoolfietsroutes op peil brengen en houden, het stimuleren van cultuurtoerisme en goede fiets- en wandelinfrastructuur en het op orde brengen van ‘missing links’ in onze netwerken van fiets- en wandelpaden. Ook in de Structuurvisie ligt nadruk op het netwerk van fiets- en wandelpaden, duurzaamheid van wegen op het gebied van beheer en materiaal, een teervrij gemeentelijk weggennet en het stimuleren van langzaam verkeer. Het Mobiliteitsprogramma wordt eveneens in het tweede kwartaal van 2024 vastgesteld.
In dit parallel lopende proces is de opgehaalde input gedeeld. Het concept richt zich vooral op verkeersveiligheid door een eenduidige ordening en inrichting van het wegennet, veilig fietsen binnen en buiten de bebouwde kom en specifieke aandacht voor kwetsbare doelgroepen zoals (schoolgaande) kinderen, jongeren en ouderen. Daarnaast komen ook leefbaarheidsopgaven, bereikbaarheid en duurzaamheidsopgaven naar voren in het programma.
42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
6
14 mei 2024
Vanuit het Beeldkwaliteitsplan ‘Behear yn Byld’ wordt de vertaalslag voor wegen gemaakt in dit plan. In het beeldkwaliteitsplan is het huidige beheerniveau vastgelegd op: o
Centra en recreatiegebieden (parels) A
o
Woonwijken
B
o
Bedrijventerrein
B
o
Buitengebied
B
De hieraan gekoppelde uitgangspunten, welke als basis worden overgenomen in dit plan: • Een plus voor de centrumgebieden, eventueel een lager niveau in buitengebied; accent op verzorgd centrum- en recreatiegebied met bijzondere aandacht voor voetgangers. • Zoveel mogelijk streven naar integraal beheer binnen één gebied, bijvoorbeeld niveau Basis in de Woongebieden voor alle beheercategorieën. Bij differentiatie van beheerniveaus, dit zoveel mogelijk eenduidig invoeren. Bij voorkeur zo min mogelijk differentiatie per beheercategorie zoals ‘groen’, ‘reiniging’ of ‘verharding’ om integraliteit te waarborgen per gebied. • Duurzaam beheer; beheerniveau ‘Laag’ is niet gewenst bij verhardingen (in verband met ondergrens van veiligheid). In het bijzondere verblijfsgebieden (voetpaden en pleinen) eventueel hoger niveau; • Recreatieve locaties verzorgd en netjes (Parels) • Buitenruimte dient schoon, heel en veilig te zijn.
2.3 Wegenwet De Wegenwet in Nederland is een belangrijke wet die het beheer, de aanleg en het gebruik van wegen regelt. De wet schrijft voor dat deze wegbeheerders verplicht zijn om ervoor te zorgen dat de wegen in goede staat verkeren en veilig te gebruiken zijn voor het verkeer. Ook regelt de wet onder andere de aansprakelijkheid in het geval van schade veroorzaakt door gebreken aan wegen. Over het algemeen zijn wegbeheerders aansprakelijk voor schade als gevolg van gebreken die zij hadden moeten voorkomen of verhelpen. Het onderhoud van wegen, inclusief de verplichtingen van wegbeheerders om wegen in goede staat te houden en eventuele gebreken te verhelpen, wordt hierin vastgelegd. In deze paragraaf volgt een korte samenvatting. De wettelijke punten keren terug in het Wegenbeheerplan. Wat betreft het onderhoud komen een aantal uitgangspunten uit de wet naar voren: • • • •
Regelmatig inspecteren van wegen om eventuele gebreken of schade vast te stellen. Het tijdig uitvoeren van noodzakelijke reparaties en onderhoudswerkzaamheden om gebreken te verhelpen en de veiligheid te waarborgen. Het treffen van maatregelen om de weg tijdens onderhoudswerkzaamheden veilig te houden voor weggebruikers, bijvoorbeeld door het plaatsen van waarschuwingsborden of het instellen van omleidingen. Het zorgen voor een adequaat strooi- en veegbeleid om wegen schoon en begaanbaar te houden, vooral tijdens winterse omstandigheden.
Als een wegbeheerder nalatig is in het uitvoeren van het vereiste onderhoud en hierdoor schade ontstaat aan voertuigen of letsel aan personen, kan de wegbeheerder aansprakelijk worden gesteld voor deze schade op grond van de Wegenwet. Als het gaat om veiligheid zijn een aantal aspecten van belang volgens de wet: •
•
De Wegenwet stelt eisen aan het ontwerp van wegen om de veiligheid van weggebruikers te waarborgen. Dit omvat bijvoorbeeld de breedte van de weg, de aanleg van verkeersdrempels en de plaatsing van verkeersborden en -signalen. De Wegenwet omvat ook regels met betrekking tot verkeersveiligheid, zoals snelheidslimieten, voorrangssituaties en regels met betrekking tot specifieke weggebruikers, zoals fietsers en voetgangers.
42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
7
14 mei 2024
•
•
Zoals eerder vermeld, legt de Wegenwet de verantwoordelijkheid voor het onderhoud van wegen bij de wegbeheerders. Het regelmatig onderhoud van wegen is essentieel om gebreken te verhelpen die een gevaar kunnen vormen voor de verkeersveiligheid. De Wegenwet voorziet in toezicht en handhaving om ervoor te zorgen dat de regels met betrekking tot verkeersveiligheid worden nageleefd. Dit kan onder meer inhouden dat verkeersovertredingen worden bestraft en dat maatregelen worden genomen om gevaarlijke situaties te corrigeren.
Al met al heeft de Wegenwet tot doel de veiligheid van weggebruikers te waarborgen door middel van regelgeving met betrekking tot wegontwerp, verkeersregels, onderhoud en handhaving.
2.4 Evaluatie Vanaf 2014 is in de gemeente Tytsjerksteradiel integraal gestuurd op beeldkwaliteit voor de hele openbare ruimte. Voorafgaand is er toen een nulmeting gedaan van de beeldkwaliteit op dat moment, dat was toen A-B voor verharding. Voor de toekomst is toen gekozen voor een basis-scenario met een plus voor voetpaden en parels (centrum- en recreatiegebieden). De ambitie lag op een B-niveau voor de beeldkwaliteit, voor de parels (centra en recreatiegebieden) op A-niveau en niveau C werd geaccepteerd als er geen veiligheidsrisico was. In de praktijk bleek dat het grootste deel op B-niveau ligt, dat het A-niveau eigenlijk niet gehaald wordt en dat zelfs 5% van het areaal op C-D niveau ligt. Het budget sluit wel aan bij de ambitie.
Naast de beeldkwaliteit spelen er nog andere zaken, waaronder de meldingen. De meldingen in de openbare ruimte nemen de laatste jaren toe. Ook werden er in 2023 minder meldingen opgelost.
42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
8
14 mei 2024
Achterstallig onderhoud
Verder is een aandachtspunt dat de kwaliteit van de voetpaden laag is door het openbreken door nutsbedrijven. Voor de reconstructie hiervan is ±€100.000 in de begroting gereserveerd, welke aangewend zal worden zodra duidelijkheid is over het afronden van deze werkzaamheden.
2.5 Thema’s Vanuit het beleidskader, de evaluatie van de afgelopen periode en de inventarisatie van de huidige situatie, zijn de volgende thema’s geformuleerd:
2.5.1
Klimaatadaptatie en biodiversiteit
Klimaatadaptatie is een cruciaal thema bij het onderhoud van wegen, en omvat verschillende aspecten: Afwatering en waterberging: Met de toenemende impact van klimaatverandering is het essentieel om wegen te ontwerpen en te onderhouden met voldoende afwateringssystemen en waterbergingsmogelijkheden. Dit vermindert het risico op wateroverlast en schade aan wegen door hevige regenval. Biodiversiteit en vergroening: Het integreren van biodiversiteit en vergroening in wegenonderhoud draagt bij aan het creëren van veerkrachtige ecosystemen en het verminderen van de impact van klimaatverandering. Initiatieven zoals biodiversiteitsplannen en de aanleg van groene infrastructuur, zoals de "tegeltaxi", bevorderen de biodiversiteit en dragen bij aan een gezonde leefomgeving. Steeds meer innovaties: Door de voortdurende ontwikkelingen op het gebied van klimaatadaptatie is het belangrijk om bij te blijven met innovaties en technologische vooruitgang. De vraag rijst of we innovaties volgen of vooroplopen in het implementeren van nieuwe technieken en methoden voor het onderhoud van wegen, om zo effectief mogelijk om te gaan met de gevolgen van klimaatverandering.
2.5.2
Circulariteit
Circulariteit is een belangrijk thema bij het onderhoud van wegen, waarbij de focus ligt op het efficiënt gebruik van grondstoffen en het minimaliseren van afval. Enkele belangrijke aspecten hiervan zijn: Hergebruik van materialen bij vervanging: Bij het vervangen van wegmaterialen wordt gestreefd naar het maximaliseren van hergebruik van materialen. Dit omvat bijvoorbeeld het recyclen van asfalt of beton voor nieuwe wegen, waardoor de vraag naar nieuwe grondstoffen wordt verminderd en de CO2-uitstoot wordt beperkt. Herstel met oud materiaal: Waar mogelijk wordt oud materiaal hergebruikt bij herstelwerkzaamheden aan wegen. Dit kan echter leiden tot kleurverschillen tussen oud en nieuw materiaal. Aan de voorkant kiezen voor kwalitatief duurzame materialen: Om circulariteit te bevorderen, wordt bij de aanleg van nieuwe wegen gekozen voor kwalitatief duurzame materialen die geschikt zijn voor hergebruik in de toekomst. Hierbij wordt rekening gehouden met factoren zoals levensduur, recyclebaarheid en milieuvriendelijkheid van de gebruikte materialen, om zo de impact op het milieu te minimaliseren en circulariteit te bevorderen.
2.5.3
Langzaam verkeer
Het thema langzaam verkeer bij het onderhoud van wegen omvat verschillende elementen die de veiligheid en aantrekkelijkheid voor fietsers en voetgangers bevorderen: Schelpenpaden: Het gebruik van schelpen als verhardingsmateriaal voor paden kan bijdragen aan een meer toeristisch-vriendelijke omgeving. Hoewel het niet duurzaam is vanwege de impact op schelpdieren, bieden
42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
9
14 mei 2024
schelpenpaden een aantrekkelijke uitstraling en geluid. Deze verharding ontmoedigt ook snel verkeer, zoals racefietsen en scooters, waardoor het veiliger is voor langzaam verkeer. Een mogelijk alternatief is het gebruik van Dureco-mix half-verharding, dat gemaakt is van gerecycled materiaal. Klinkerwegen: Nostalgische klinkerwegen dragen bij aan de uitstraling en identiteit van een gebied en zijn geschikt voor langzaam verkeer. Ze zijn duurzaam en kunnen goed worden onderhouden. In het verleden is besloten dat deze wegen in deze uitstraling met gebakken klinkers behouden moeten blijven. Zandpaden: Zandpaden kunnen een natuurlijke uitstraling bieden en passen goed in landelijke gebieden. Hoewel ze niet geschikt zijn voor alle weersomstandigheden, kunnen ze worden onderhouden met regelmatig egaliseren en aanvullen van zand. Het onderhoud van deze wegen vereist specifieke aandacht voor de behoeften van langzaam verkeer, zoals regelmatig onderhoud en het voorkomen van obstakels. Het bieden van diverse verhardingsopties zorgt voor een gevarieerde en aantrekkelijke infrastructuur voor fietsers en voetgangers.
2.5.4
Inclusiviteit
Het bevorderen van inclusiviteit bij het onderhoud van wegen richt zich op het creëren van een toegankelijke infrastructuur voor alle weggebruikers. Enkele belangrijke aspecten hiervan zijn: Bredere voetpaden, fietspaden en betonbanden: Het verbreden van voetpaden en fietspaden maakt het mogelijk voor rolstoelgebruikers en duo-fietsers om veilig en comfortabel te reizen. Daarnaast bieden betonbanden een stabiele randafwerking die geschikt is voor fietsers en voorkomt dit verzakkingen in open verharding of klinkers, wat de toegankelijkheid verbetert. Mobiliteitsplan: Het toepassen van het mobiliteitsplan kan bijdragen aan een inclusieve infrastructuur door bijvoorbeeld de snelheidslimiet te verlagen naar 30 km/uur op ontsluitingswegen. Dit bevordert de veiligheid voor alle weggebruikers, met name voor kwetsbare groepen zoals voetgangers, fietsers en mensen met een beperkte mobiliteit. Dit heeft ook invloed op het onderhoud, waarbij mogelijk andere prioriteiten worden gesteld om de lagere snelheidslimiet te ondersteunen en de verkeersveiligheid te waarborgen.
2.6 Doorkijk Op basis van de opgehaalde informatie kunnen we een doorkijk formuleren voor het Kwaliteitsplan Wegen. Dit plan richt zich op het efficiënt inzetten van middelen om bij te dragen aan de verkeersveiligheid en maatschappelijke uitdagingen, zoals klimaatverandering, schaarste van ruimte en gezondheid. Om dit te realiseren, dient het onderhoud van wegen te voldoen aan de beeldkwaliteitsambities, waarbij een basisniveau (B-niveau) de norm is met een extra focus op parels, zoals centrum- en recreatiegebieden (A-niveau). Naast de beeldkwaliteit moeten ook andere zaken, zoals meldingen in de openbare ruimte worden aangepakt. Daarnaast is het cruciaal om de kwaliteit van fiets- voetpaden te verbeteren en de impact van openbrekingen door nutsbedrijven te minimaliseren. Participatie van inwoners, dorpsraden en andere belanghebbenden is van groot belang bij het identificeren van knelpunten en het verbeteren van de verkeersveiligheid. In essentie streeft de gemeente Tytsjerksteradiel naar wegen die niet alleen voldoet aan de wettelijke eisen voor veiligheid, maar ook bijdraagt aan een aantrekkelijke en leefbare omgeving voor alle weggebruikers. Dit vereist een integrale aanpak waarbij de kwaliteit van wegen voortdurend wordt geëvalueerd en verbeterd, in nauwe samenwerking met alle belanghebbenden.
De eerder genoemde thema’s kunnen in de toekomst zorgen voor onzekerheden, waar wegbeheer mee te maken krijgt. Denk hierbij aan klimaatverandering of wijzigingen van wet- en regelgeving. Mogelijk zijn er
42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
10
14 mei 2024
(onverwachts) middelen nodig voor het eerder vervangen van verharding of het toepassen van specifieke materialen. Deze middelen zullen specifiek en apart worden aangevraagd.
42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
11
14 mei 2024
3 Scenario’s In dit hoofdstuk wordt de huidige beheerkwaliteit nader toegelicht en worden scenario’s geschetst voor de toekomstige kwaliteit.
3.1 Beeldkwaliteit en kostenberekening
Beeldkwaliteit
Beeldkwaliteit, vastgelegd in de CROW Kwaliteitscatalogus Openbare Ruimte, gaat uit van visuele kwaliteit, kortom: de uitstraling van de wegen. De beeldkwaliteit gaat uit van 5 niveau’s: A+ t/m D. Deze niveaus zijn oplopend, maar niet altijd lineair. A+ niveau is in feite een theoretisch maximum, wat in de praktijk zeer kostbaar en lastig te behouden is. D is dan weer een theoretisch minimum wat in de praktijk eigenlijk altijd kapitaalvernietiging oplevert. Het is daarom gebruikelijk om te sturen tussen A, B en C niveau, met incidentele uitschieters naar A+ voor selecte gebieden.
A+ – Zeer hoog A – Hoog B – Basis C – Sober/laag D – Zeer laag
Daarnaast wordt de Wegbeheer systematiek van CROW (gekoppeld aan de Wegenwet) gebruikt voor de technische kwaliteit, die uitgaat van rij comfort en veiligheid en het tegengaan van kapitaalvernietiging als gevolg van achterstallig onderhoud. In deze systematiek komt de “B” overeen met het R niveau, waarbij je exact op het juiste moment het juiste onderhoud uitvoert (als wegbeheerder kun je daar vanaf wijken als je daar goede redenen voor hebt of een maatregeltoets voor hebt uitgevoerd). Met die systematiek zorg je er aantoonbaar voor dat je aan de wettelijke (technische) eisen voldoet: de weg duurzaam en veilig in stand houden zonder kapitaalvernietiging. De enige andere optie is een R+ niveau, wat een bijna-perfect niveau is, wat bereikt wordt door de nieuw-kwaliteit in stand te houden. De visuele kwaliteit geeft een indicatie van de technische kwaliteit, maar dit is geen 1-op-1 verhouding: visueel mag het niveau lager liggen dan technisch, omdat anders de veiligheid in het gedrang komt. Daarom wordt in dit plan uitgegaan van een minimum van B kwaliteit (R niveau) en uitschieters naar A en A+ (varianten op R+).
42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
12
14 mei 2024
Figuur 1: voorbeelden slecht toegankelijk en/of onveilig wegdek – dit wordt nergens toegestaan (wettelijk kader)
Figuur 2: voorbeelden technische kwaliteit minimaal B - wegen in het buitengebied zijn toegankelijk en veilig, maar mogen wat uitstraling betreft sober zijn (beeldkwaliteit C)
Figuur 3: technische staat is veilig, maar visuele (beeld)kwaliteit is C-D
42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
13
14 mei 2024
3.2 Huidige situatie beheerkwaliteit 3.2.1
Kwaliteitsniveaus huidige situatie
Conform het Behear yn Byld Beeldkwaliteitsplan Wegen uit 2024, wordt op dit moment scenario Basis+ gevolgd voor het beheer van de wegen in de gemeente Tytsjerksteradiel. Daarbij hoort de volgende range aan kwaliteitsniveaus (uit Behear yn Byld, 2014): Deze streefwaardes worden gereflecteerd in de huidige kwaliteit in de buitenruimte. In 2023 werd gescoord: • • •
85% voldoende = B niveau 10% matig = B-C niveau 4% onvoldoende = C-D niveau
Basis+ Netjes, functioneel, veilig en gebruiksgemak Mix van B en A kwaliteit. Incidenteel worden C en D aangetroffen.
In de dagelijkse praktijk zijn deze kwaliteitsniveaus waarop beheerd wordt, nader verfijnd naar gebiedstype: Op gebiedstype niveau geldt: • •
Parels (Centrum / winkelgebieden en natuurgebieden) = A niveau Alle overige gebieden = B niveau
Deze gebied focus wordt doorkruist door een focus op verkeer type: • •
Langzaam verkeer* (voet- en fietspaden) = A niveau Snel verkeer = B niveau
Schematisch ziet dit er als volgt uit: In dit schema zijn reeds gebieden toegevoegd, voor een goed vergelijk met de hiernavolgende scenario’s. Parels: Recreatie- en winkelgebied
Buitengebied: werk / industrie en landbouw
Resterende wegen binnen de kom
Resterende wegen buiten de kom
Langzaam verkeer*
A-B
A-B
A-B
A-B
Snel verkeer
A-B
B
B
B
Overige wegen
A-B
B
B
B
Speciaal: Zand/Puin
B-C
B-C
B-C
B-C
*Uitzondering hierop zijn de trottoirs (voetpaden), die op dit moment op een B-C niveau worden beheerd, omdat deze regelmatig open gebroken worden voor werkzaamheden aan kabels en leidingen. B niveau (veiligheid) is daarbij leidend, maar incidenteel komt een C niveau voor. Dit verklaart ook het toegenomen aantal meldingen.
42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
14
14 mei 2024
Kanttekening: Dubbele kwaliteitsniveaus De standaard CROW beeldkwaliteit methodiek werkt met 5 kwaliteit niveaus: A+/A/B/C/D Voor wegen geldt daarbij tevens de CROW wegbeheersystematiek die, in lijn met de Wegenwet, gericht is op behoud van veiligheid en het tegengaan van kapitaalvernietiging. Conform deze methodiek is een B niveau het minimum, terwijl er bij C al onveiligheid en kapitaalvernietiging optreedt. Beeldkwaliteit wordt daarom ook wel visuele kwaliteit genoemd, en wegbeheersystematiek de technische kwaliteit. In de praktijk worden vaak tussenvarianten gebruikt, zoals een B+ of B-, welke ook wel aangeduid worden als A-B (B+) of B-C (B-). De reden hiervoor is dat hoewel er gestuurd wordt op beeld, het beheer in de praktijk vaak op frequentie wordt ingericht. Daarbij kan het ook lonen om ‘werk met werk te maken’ (werk te combineren), waardoor er soms wat langer gewacht wordt met ingrijpen, totdat aangrenzende objecten ook aan de beurt zijn. Daarom worden tussen niveaus gebruikt om aan te geven dat er flexibel omgegaan wordt met de ruimte tussen de niveaus (wat vaak efficiëntie winst oplevert), waardoor de kwaliteit jaar tot jaar wat kan variëren.
Een A-B niveau betekent op die manier dat er gestreefd wordt naar een hoog A niveau, maar dat als het zo uitkomt, zaken kunnen afzakken tot B, totdat er een opportuun moment is voor onderhoud, waarop alles weer terug gebracht wordt op A niveau. Een B-C niveau betekent daarentegen wel degelijk een B niveau qua veiligheid, maar de mogelijkheid om af te zakken naar een C niveau op beeld/visuele kwaliteit, wat betekent dat het er voor de gebruiker minder netjes uit ziet (bijv. een lappendeken aan kleine reparaties of veel onkruid tussen de stenen).
3.3 Voorgesteld scenario 3.3.1
Kwaliteitsniveaus scenario’s
Op basis van opgehaalde informatie en voorkeuren uit de gesprekken met beheerders en beleidsmakers, en de visie van de Raad en belangenorganisaties, komt Cyber Advies met het volgende voorstel voor de nieuwe beheerkwaliteit: Scenario 1: Gewenste situatie vanuit knoppensessie Parels: Recreatie- en winkelgebied
Buitengebied: werk / industrie en landbouw
Resterende wegen binnen de kom
Resterende wegen buiten de kom
Langzaam verkeer*
A
A
A
A
Snel verkeer
A
B
A-B
B
Overige wegen
A
B
A-B
B
Speciaal: Zand/Puin
B
B
B
B
42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
15
14 mei 2024
Scenario 2: Tussen variant Parels: Recreatie- en winkelgebied
Buitengebied: werk / industrie en landbouw
Resterende wegen binnen de kom
Resterende wegen buiten de kom
Langzaam verkeer*
A
A-B
A
A-B
Snel verkeer
A-B
B-C
A-B
B
Overige wegen
A-B
B-C
A-B
B
Speciaal: Zand/Puin
B-C
B-C
B-C
B-C
Buitengebied: werk / industrie en landbouw
Resterende wegen binnen de kom
Resterende wegen buiten de kom
Scenario 3: Huidige beheerkwaliteit Parels: Recreatie- en winkelgebied Langzaam verkeer*
A-B
A-B
A-B
A-B
Snel verkeer
A-B
B
B
B
Overige wegen
A-B
B
B
B
Speciaal: Zand/Puin
B-C
B-C
B-C
B-C
*Uitzondering hierop zijn de trottoirs (voetpaden), die op dit moment op een B-C niveau worden beheerd, omdat deze regelmatig open gebroken worden voor werkzaamheden aan kabels en leidingen. B niveau (veiligheid) is daarbij leidend, maar incidenteel komt een C niveau voor. Dit verklaart ook het toegenomen aantal meldingen.
Redenen hiervoor zijn: •
•
•
•
Langzaam verkeer is speerpunt, dus moet te allen tijde op hoog niveau zijn. o Het verhogen van het niveau kan uiteraard wel gefaseerd worden doorgevoerd, in lijn met het afronden van de kabels en leidingen werkzaamheden en de beschikbare capaciteit van eigen team en aannemer (wijk voor wijk de kwaliteit verhogen door onderhoud in te halen). Op de ene plek de inzet verhogen (langzaam verkeer) betekent elders, waar mogelijk, de kwaliteit iets verlagen. Er is daarom (in scenario 2) gekozen voor het verlagen van de buitengebied wegen: wegen bij industrieterreinen en werk locaties en wegen in het buitengebied die vooral door landbouw verkeer gebruikt worden. Voor deze vervoer types (vrachtwagens en werkverkeer) is de visuele kwaliteit (uitstraling) minder belangrijk, en wordt dus enkel gestuurd op technische kwaliteit (veiligheid). De bebouwde kom werd door de gemeenteraad en belangenorganisaties als relevant bestempeld. Op dit moment is de B kwaliteit voldoende, dus wordt een tussenniveau gekozen om lokaal iets meer te kunnen doen. In de ideale situatie zouden de wegen binnen de bebouwde kom wel op A kwaliteit zijn. Zand en andere half verharde wegen mogen op laag niveau blijven, omdat dit vaak slechts enkele bewoners betreft die aan deze wegen wonen, die hier zelf voor gekozen hebben.
En de resterende zand wegen een recreatieve functie hebben, dus bedoeld zijn voor langzaam verkeer, waardoor de lagere kwaliteit juist een positief ontmoedigend effect heeft voor snel verkeer. Het uiterlijk van een dergelijke type weg geeft aan dat men hier met zorg overheen moet rijden. De gemeente loopt daarin minder of geen risico voor aansprakelijkstellingen. Daarnaast is door de lange nattere winterperiodes praktisch
42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
16
14 mei 2024
gezien een hoger niveau niet haalbaar. Deze wegen geven een authentiek karakter aan het gebied en zijn vaak beschermd in het bestemmingsplan. Omvormen naar een ander verhardingsmateriaal is daarom geen optie.
Aandachtspunt: Beeldkwaliteit niet lineair De onderhoud frequentie die gekoppeld is aan beeldkwaliteit, heeft geen lineair verband. Per onderhoudsmaatregel is de frequentie en het bewerkingspercentage uniek voor ieder beeldkwaliteit niveau. In sommige gevallen neemt de frequentie sterk toe van een B naar A kwaliteit, terwijl van een B naar C kwaliteit de frequentie slechts licht afneemt (omdat er wel aan een minimum voldaan moet worden). Omdat maatregelen echter samenhangen, betekent een verschuiving in beeldkwaliteit soms ook een verschuiving van het soort onderhoud. Zo kan een verlaging van B naar C kwaliteit de frequentie van het dagelijks/klein onderhoud verlagen, maar stijgt de frequentie van het groot onderhoud. Schuiven of compenseren met beeldkwaliteit is daarom lastig. Het verlagen van het ene gebied naar B kwaliteit, compenseert niet 1-op-1 de verhoging van een ander gebied naar A/A+ kwaliteit. Hoewel in de praktijk de inzet van mankracht wel als zodanig van het ene naar het andere gebied verplaatst kan worden, moeten inspecties uitwijzen of dit afdoende is om de gewijzigde beeldkwaliteit te realiseren.
3.4 Uitgangspunten (kaders en randvoorwaarden) De gemeente streeft naar een openbare ruimte waarin wegen bijdragen aan een gezonde, veilige en groene leefomgeving en verblijfsgebied. Dit impliceert niet alleen goed onderhouden wegen die veilig zijn voor alle weggebruikers, maar ook wegen die toegankelijk zijn en bijdragen aan een inclusieve openbare ruimte. Daarnaast wordt gestreefd naar het behoud en herstel van biodiversiteit en het aanpassen van de openbare ruimte aan het veranderende klimaat. Hieronder worden een aantal uitgangspunten opgesomd, waarmee wegen kunnen bijdragen aan een prettige leefomgeving: • • • • • • • • •
Vergroenen mits veiligheid geborgd kan worden Het intensief aanpakken van voetpaden doen we nadat de nutsbedrijven hun werkzaamheden hebben afgerond De fysieke veiligheid van wegen is op orde (heel): de technische kwaliteit wordt uitgevoerd op minimaal B-niveau Wegen dragen bij aan een veilig gevoel (sociale veiligheid) en zijn schoon Inclusiviteit is een belangrijk speerpunt: wegen zijn overzichtelijk voor alle gebruikers Bij inrichting en onderhoud is expliciet aandacht voor fietsers en mindervaliden Er wordt prioriteit en richting gegeven aan renovatie van het wegareaal waar kwetsbare doelgroepen aanwezig zijn (in het eerste speerpunt van de volgende paragraaf wordt hier verder op ingegaan) Er vindt samenwerking plaats tussen betrokken partijen (zoals politie, BOA’s, beleidsveld veiligheid, verkeer, etc.). Een goed ontwerp en juiste vormgeving van de weg is belangrijk voor het gedrag en gebruik dat er van gemaakt kan worden.
42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
17
14 mei 2024
4 Doorrekeningen Jaarlijks is er een budget beschikbaar voor het beheer van de openbare ruimte, ook voor het domein Wegen. Hiervoor wordt de verharding binnen de gemeente Tytsjerksteradiel beheerd. Wij gaan uit van het huidige budget en wij toetsen de ambities. Hierin nemen we de veiligheid en de duurzaamheid mee. In dit hoofdstuk vindt u de financiële vergelijking met de huidige budgetten en het beheer bij de gestelde ambities uit het IBOR. En wat betekent het als we op de huidige voet verder gaan, rekening houdend met autonome ontwikkelingen zoals prijsstijgingen en areaaluitbreiding?
4.1 Introductie rekenmodel impact Voor de doorrekening van middelen en capaciteit maken we gebruik van het beproefde interactieve sturingsmodel Impact online©. Dit sturingsmodel van Cyber Advies maakt de kostenconsequenties per onderhoudsonderdeel inzichtelijk en is gebaseerd op landelijke kengetallen waaronder de IMAG-normen, GWW-normen en de uitgangspunten van de Kwaliteitscatalogus Openbare Ruimte 2018 (KOR).
Impact Online © maakt gebruik van kostenkengetallen: tarieven welke een marktconform gemiddelde van de kosten weergeven, en norm uren op basis van gemiddelde personele inzet. Op basis van de gekozen beeldkwaliteit wordt doorgerekend met welke frequentie specifieke beheermaatregelen op het areaal worden toegepast.
4.2 Budget wegen – Huidige beeldkwaliteit In dit hoofdstuk wordt weergeven wat de huidige situatie is en er qua middelen (budgetten en formatie) nodig is. Het is zaak het huidige budget te toetsen aan de ambities die Tytsjerksteradiel heeft voor de openbare ruimte, domein Wegen en de opgaven die er zijn in het beheerdomein. Om inzicht te krijgen in de budgetten werkelijk benodigd voor de wegen in Tytsjerksteradiel is gekeken naar: • •
Huidige exploitatie, begroting 2024 (reeds geïndexeerd) Huidige budgetten t.b.v. uitvoering
42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
18
14 mei 2024
o o o
•
4.2.1
Klein onderhoud (grotendeels door eigen dienst) Groot onderhoud (grotendeels door aannemers) Vervanging wordt als project opgepakt en integraal benaderd. Hiervoor worden specifieke budgetten aangevraagd
Huidige budgetten die geen onderdeel zijn van de directe uitvoering voor wegen (niet beïnvloedbaar). Deze worden verder buiten beschouwing gelaten. o Interne formatie (indirecte uren) o Overhead, zoals huisvesting eigen dienst, en administratieve lasten
Doorrekening kosten
Wanneer de beheerniveaus zoals beschreven in de huidige situatie, worden doorgerekend met Impact Online, resulteert dit in onderstaande bedragen. Dit is dus de theoretische hoogte van de beheerkosten: •
•
€ 1.380.000 voor onderhoud o € 225.000 dagelijks onderhoud → exclusief de loonkosten voor de eigen dienst o € 1.150.000 groot onderhoud € 2.400.000 vervanging reservering
De huidige begroting van Tytsjerksteradiel voor Wegen, exclusief de eigen buitendienst, betreft: • •
€ 1.647.801 voor onderhoud Hieruit worden ook sporadisch vervangingen gedaan
Vervanging: theorie vs. praktijk De berekende kosten en formatie benodigd voor vervanging, gaat uit van het 1-op-1 volledig vervangen van de wegen, na het verlopen van de afschrijvingstermijn. Dit zijn dus theoretische bedragen. In de praktijk liggen de kosten en formatie vaak lager, omdat: -
Werkzaamheden gecombineerd worden (bijv. wegen, riool en bermen) waardoor schaalvoordelen behaald worden en de kosten niet volledig op de exploitatie voor Wegen liggen
-
Materialen hergebruikt kunnen worden
-
Wegen vaak langer blijven liggen, na de afschrijvingstermijn, wanneer in de praktijk de kwaliteit nog voldoende is
Wanneer de begrotingen gemeente en Impact vergeleken worden valt op: Let op: het vergelijk is indicatief. Omdat de budget opbouw van de gemeente Tytsjerksteradiel anders is dan de posten opbouw in Impact Online moeten conclusies over tekorten of overschotten beschouwd worden als indicatie van een mogelijke afwijking, niet een absoluut verschil. • •
€ 1.647.801 vanuit gemeente dekt de benodigde € 1.380.000 voor onderhoud vanuit Impact berekening Verschillen kunnen nog verklaard worden door: o Een deel vervangingen in de exploitatie, dit alleen al kan het verschil van zo’n € 250.000 dekken o Verschil in tarieven eigen dienst. De werkzaamheden dagelijks onderhoud door eigen dienst zijn uit dit vergelijk gehaald, omdat deze uit een andere stroom gefinancierd worden. Impact hanteert hiervoor standaard tarieven, maar de eigen dienst is waarschijnlijk duurder vanuit
42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
19
14 mei 2024
interne tarieven, omdat hiermee ook een deel overhead gemoeid is (denk aan verzuim) en de productieve uren van een eigen dienst vaak anders zijn (denk aan aanrij tijden en meer pauzes). Dus mogelijk is er te weinig in mindering gebracht op de Impact berekening, wanneer de eigen dienst uren (tegen marktconform tarief) hier af getrokken zijn. o Grenzen dagelijks, groot en vervanging onderhoud, verschillen per gemeente en per situatie. Een deel van de weg vervangen wordt soms onder groot onderhoud gerekend en soms onder vervanging. Hierdoor is de grens niet 100% zuiver, en kunnen er dus wat kosten overlopen tussen de ene en de andere. Verder is voor vervangingen het vergelijk ingewikkeld: o In de exploitatie van de gemeente zit nu ook een stuk vervanging, maar de exacte hoogte hiervan is onbekend. Dat bedrag kan op dit moment voldoende zijn, de doorgerekende vervanging reservering is een gemiddeld jaarlijks bedrag, wat geen rekening houdt met periodieke pieken en dalen. Op dit moment vindt er dus hoogstwaarschijnlijk weinig vervanging plaats, maar wanneer er in de planning een piek ontstaat, is het belangrijk dat er op dat moment voldoende geld in de voorziening aanwezig is. o Het is dus van belang om voor toekomstige vervangingen een goede onderbouwing van de kosten te maken en de voorziening hierop in te richten.
Dit kan nader uitgewerkt worden in het Beheerplan, in lijn met de Meerjaren vervanging planning.
•
Kanttekening: Indexatie De doorrekeningen vanuit Impact Online © zijn gebaseerd op prijspeil 2024. In 2022 en 2023 is er sprake geweest van sterke inflatie. In Impact Online zijn deze prijsstijgingen doorgevoerd, gemiddeld 10% over 2022 en 4% over 2023. Maar het verschilt per gemeente in welke mate beheer budgetten geïndexeerd worden. De gemeente Tytsjerksteradiel heeft van 2023 op 2024 met 2,8% geïndexeerd. Verschillen kunnen dus deels beïnvloed zijn door een verschil in indexatie.
4.2.2
Doorrekening mankracht
Met bovenstaande beheerniveaus is ook de benodigde mankracht voor het beheer doorgerekend. Uit de Impact doorrekening komen de volgende aantallen: Voor de buitendienst uitvoering: • • •
Voor de binnendienst beleid en beheer: •
5 FTE voor dagelijks onderhoud* 8 FTE voor groot onderhoud* o W.v. 6 FTE open verharding 11 FTE voor vervanging
• •
2,5 FTE voor beleid algemeen o W.v. 0,6 FTE overhead** 1,5 FTE voor dagelijks en groot onderhoud 3 FTE voor vervanging
*Het dagelijks onderhoud wordt bijna volledig uitgevoerd door de eigen dienst, terwijl het vervanging werk bijna volledig door aannemers wordt gedaan. Lastig in het vergelijk is het groot onderhoud, omdat delen herstraten wel door de eigen dienst worden gedaan, terwijl de rest van het groot onderhoud wordt uitbesteed. **Let op: De binnendienst berekening gaat uit van alle benodigde taken. Dat is dus inclusief algemene rollen, zoals secretarieel, communicatie, juridisch advies, etc. Deze functies vervullen ook taken voor de beheergroep Wegen, en dus worden hun uren voor die taken mee gerekend. 42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
20
14 mei 2024
De huidige bezetting voor het taakveld wegen van de gemeente betreft: Voor de buitendienst uitvoering: • •
4 FTE onderhoud wegen algemeen 3 FTE onderhoud bestrating
• •
0,5 FTE teamleider buitendienst 0,5 FTE opzichter buitendienst
Voor de binnendienst beleid en beheer: • • • • •
1,2 FTE V&T groot onderhoud/vervanging 1 FTE wegbeheerder 1 FTE wegen beleid 0,3 FTE input vanuit Verkeer en Vervoer 0,1 FTE input vanuit andere disciplines (water, riolering, groen, biodiversiteit)
Theoretisch 4,5 FTE Beleid, voorbereiding, uitvoering, toezicht (o.b.v. 25% formatie inhuurbudget). Daar bovenop loopt nog 0,8 FTE controle, toezichthouder kabels en leidingen. Deze functie is specifiek ingericht om toezicht te houden op de reconstructie na werkzaamheden, en valt dus niet onder de reguliere bedrijfsvoering. In het vergelijk wordt deze capaciteit daarom buiten beschouwing gelaten, hoewel hij wel mee telt in de formatie. Wanneer de bezetting gemeente en Impact vergeleken worden valt op: Voor de buitendienst is de bezetting lastig te vergelijken: • • •
•
•
Overall komt de gemeente uit met haar bezetting. Dat betreft een deel ingepland personeel en een deel flexibele inzet vanuit de resterende buitendienst pool. De berekende 5 FTE voor DO wordt niet helemaal gedekt door de werkelijke 4 FTE buitendienst De berekende 8 FTE voor GO, waarvan 6 FTE voor open verharding (betonstraatstenen en klinkerwegen), worden niet gedekt door de huidige 3 FTE stratenmakers. Echter wordt hiervoor veelal pragmatisch capaciteit uitgewisseld met de andere algemeen buitendienst medewerkers Het is lastig om een 100% zuiver onderscheid te maken in welk deel van het groot onderhoud door de eigen dienst wordt gedaan, en welk deel door de aannemer. Maar omdat een deel van het straatwerk groot onderhoud wel door de eigen dienst gedaan wordt, zou je verwachten dat de berekening ongeveer 5 (voor DO) + 4 (helft van straatwerk GO) = 9 FTE zou uitkomen. De 11 FTE voor vervanging zit geheel bij de aannemer, dus is in dit geval niet van toepassing.
Voor de binnendienst is de bezetting gedekt, maar op onderdelen aan de krappe kant: • •
•
De 1,5 FTE voor aansturing DO en GO is ingevuld door de combinatie van V&T en wegbeheerder. Dit is krap waardoor GO in de praktijk meer wordt uitbesteed aan een intern projectmedewerker. Vanuit beleid is er 2,5 FTE berekend, na aftrek van de algemene functies secretarieel, communicatie, juridisch en financieel control, blijft daar 1,9 FTE van over. De gemeente beschikt nu over 1 FTE volledig beleid Wegen, en ongeveer 0,4 FTE input vanuit andere beheer categorieën. Houdt er echter rekening mee dat de 1 FTE beleid ook input moet leveren bij andere disciplines, voor ook ongeveer 0,1 FTE. Het restant aan taken vanuit beleid kan met ondersteunen van de wegbeheerder vervuld worden. Zo staat een mooi gevarieerd en integraal team. De capaciteit voor vervanging kan bijna geheel genegeerd worden, aangezien aannemers hun eigen projectmanagement doen. Uiteraard zal hier nog steeds een deel voorbereiding, begeleiding en toezicht moeten worden uitgevoerd door de gemeentelijke medewerkers. Dus bij grote reconstructies, zeker met toenemende integrale benadering en maatschappelijke vraagstukken, kan dit veel druk leggen op de interne organisatie.
42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
21
14 mei 2024
4.3 Doorrekening benodigde middelen voor scenario’s Bij de doorrekening van de benodigde middelen kijken we altijd naar levenscyclus van de voorziening. We onderscheiden 3 fasen (conform CROW-richtlijn): • Dagelijks of Klein Onderhoud (herstel en kleine aanpassingen), • Groot Onderhoud (levensduur verlengend onderhoud) • Vervangingsinvesteringen.
Bij verharding ligt deze cyclus in Tytsjerksteradiel gemiddeld rond de 50 jaar. De cyclus wordt mede bepaald door de ondergrond en de verkeersintensiteit. Na deze periode is de weg toe aan vervanging. In deze periode vindt om de zoveel jaar een groot onderhoudsactiviteit plaats (delen her-straten of slijtlagen bijvullen), soms iedere 3 jaar, soms iedere 5 jaar, afhankelijk van het kwaliteitsniveau en het type verharding. Tussen deze perioden zal er regulier (klein) onderhoud plaatsvinden, meestal 1 a 2 keer per jaar.
4.3.1
Doorrekening scenario’s
Onderstaande doorrekeningen betreffen de theoretische bedragen welke nodig zijn om de beheerniveaus te realiseren, op onderhoud en vervanging, zoals omschreven in de voorgaande paragraaf. Hoe om te gaan met reservering vervanging: De reservering vervanging is het bedrag wat jaarlijks gereserveerd zou moeten worden, om het bestaande areaal 1-op-1 te vervangen, binnen de voorgeschreven afschrijvingstermijn. Wanneer echter in het Beheerplan een meerjarenonderhoudsplanning gemaakt wordt, dienen de werkelijk aangehouden afschrijvingstermijnen (vaak gaat een weg langer mee) gecombineerd met de werkelijke vervanging kosten (zaken worden hergebruikt, werk wordt gecombineerd, etc.) als input te dienen voor de benodigde vervanging invetsering, welke dan ter gerekend kan worden naar een jaarlijkse dotatie. Op dit moment is de doorrekening een theoretisch maximum, een ideaalsituatie. Maar allerminst realistisch voor de dagelijkse beheer praktijk.
42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
22
14 mei 2024
LET OP: Dit betreft de theoretische bedragen, uitgaande van marktconform gemiddelde tarieven. In het voorgaande hoofdstuk is, bij het vergelijk van het huidig met het theoretisch budget, aangegeven waardoor de begroting in de praktijk kan afwijken van dit theoretisch bedrag. Wanneer dus gekozen wordt voor het bijsturen van de huidige kwaliteit, naar één van de 2 scenario’s wordt aangeraden om het verschil tussen de theoretische huidige en nieuwe begroting, op te tellen bij de huidige begroting. Het betreft dus een relatieve stijging, geen absoluut getal. Scenario 1: Gewenste situatie vanuit knoppensessie Dagelijks onderhoud*
Groot onderhoud**
Totaal onderhoud
Reservering vervanging
€ 208.659
€ 1.399.673
€ 1.608.332
€ 4.324.081
4,5
9,1
13,6
12,9
Dagelijks onderhoud*
Groot onderhoud**
Totaal onderhoud
Reservering vervanging
€ 230.410
€ 1.246.220
€ 1.476.630
€ 4.165.027
4,8
8,3
13,1
12,5
Kosten FTE buitendienst
Scenario 2: Tussen variant
Kosten FTE buitendienst
*Exclusief de loonkosten voor de eigen buitendienst. **Let op: in de berekeningen zijn nu enkel de arbeidskosten dagelijks onderhoud in mindering gebracht. A niveaus vragen echter ook om meer frequente groot onderhoud en vervanging ingrepen, zoals gedeeltelijk her-straten. Dit kan hoogstwaarschijnlijk wel door de eigen dienst uitgevoerd worden, waar momenteel een capaciteit aanwezig is van ± € 600.000 tot € 900.000, terwijl de arbeid kosten klein onderhoud slechts € 200.000 tot € 300.000 betreffen in deze scenario’s. Scenario 3: Huidige beheerkwaliteit Dagelijks onderhoud*
Groot onderhoud
Totaal onderhoud
Reservering vervanging
€ 225.505
€ 1.154.411
€ 1.379.916
€ 2.406.186
5,0
7,6
12,6
10,8
Kosten FTE buitendienst
*Exclusief de loonkosten voor de eigen buitendienst. Toelichting scenario’s Belangrijk is de scenario’s onderling te vergelijken. Dit betreft in alle gevallen de theoretische doorrekening van het benodigd budget, bij de opgegeven beheerkwaliteit. •
Overall valt op dat scenario 3 (huidige situatie) en scenario 2 (tussen variant) dicht bij elkaar liggen. Dit toont aan dat het schuiven met kwaliteit, op de ene plek iets meer en op de andere plek iets minder, een goede manier is om met een gelijk blijvende begroting, toch lokaal kwaliteitsverbeteringen door te voeren. Let wel op dat dit in capaciteit een kleine verschuiving naar groot onderhoud betekent, waardoor en bij een eigen buitendienst geïnvesteerd moet worden in de kennis en kunde op deze vaak meer specialistische werkzaamheden.
42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
23
14 mei 2024
•
Wat tevens opvalt is de grote stijging van de reservering vervanging. Hoewel deze in dit plan grotendeels buiten beschouwing blijft, is relevant om op te merken dat bij een A kwaliteit de visuele kwaliteit een steeds grotere rol gaat spelen. Onderhoud is dan wel voldoende voor veiligheid en rij comfort, maar de lappendeken of kleurverschillen die hierdoor ontstaan zijn niet toelaatbaar binnen de visuele criteria van A kwaliteit. Hierdoor is de theoretische benadering om de levensduur van deze wegen te verlagen en de vervanging frequentie sterk te verhogen. De mate waarin dit advies wordt gevolgd is afhankelijk van de meerjarenonderhoudsplanning uit het Beheerplan.
Kanttekening: Onderhoud en vervanging zijn ‘communicerende vaten’ Onderhoud en vervanging worden apart doorgerekend, terwijl in de gemeente Tytsjerksteradiel de begroting deels integraal is. Het op deze manier inzetten van één geldstroom voor onderhoud en vervanging, maakt dat er jaarlijks flexibel uitgeruild kan worden. Dit is in de praktijk een logische manier van bedrijfsvoering, want onderhoud en vervanging zijn communicerende vaten. Wanneer er tijdig onderhoud wordt gepleegd, wordt de levensduur van de weg verlengd, en is dus minder vervanging nodig. In een doorrekening komt dergelijke optimalisatie niet helemaal tot haar recht, omdat vanuit theoretisch perspectief een hoger beheerniveau zowel een frequenter onderhoud, als een snellere vervanging met zich meebrengt. Andersom geldt ook dat wanneer een weg recent vervangen is, het onderhoud voor de eerste paar jaar vrij laag zal zijn. Wederom: de doorrekening gaat uit van een jaarlijks gemiddelde. Maar in een 5-jaars planning zal het onderhoud en de vervanging sterk fluctueren, afhankelijk van de leeftijdsopbouw van het areaal.
4.3.2
Achterstallig onderhoud
Er is in de gemeente Tytsjerksteradiel geen sprake van achterstallig onderhoud, behalve het bewust uitstellen van reconstructie of groot onderhoud van voetpaden na nuts werkzaamheden. Houdt er rekening mee dat de Wegenwet kritisch is op achterstallig onderhoud, dus de omvang en planning hiervan in alle documentatie moet worden benoemd. Tevens dient in de capaciteit planning en begroting rekening te worden gehouden met het feit dat reconstructie van achterstallig onderhoud doorgaans meer kost dan een tijdige 1-op-1 vervanging van bestaand areaal.
4.3.3
Vervanging: reservering, project of exploitatie
Artikel 12 van de BBV (Besluit begroting en verantwoording) schijft voor dat voor het onderhoud van kapitaalgoederen, waaronder wegen, moet worden vastgelegd: • Het beleidskader • De uit het beleidskader voortvloeiende financiële consequenties • De vertaling van de financiële consequenties in de begroting Het is daarom dat dit Kwaliteitsplan al wel de globale financiële consequenties van onderhoud en vervanging van het Wegen areaal benoemt, ondanks dat de vertaling van de meerjarenplanning van werkzaamheden naar budgetten plaatsvindt in het Beheerplan. Voor de doorvertaling naar de begroting, kan voor investeringen (vervanging) gekozen worden voor dekking vanuit de exploitatie of een onderhoudsvoorziening. Het BBV merkt riolering aan als een investering met economisch nut, omdat de gemeente immers baten via de rioolheffing krijgt. Daarom is de gemeente in principe verplicht investeringen met economisch nut te activeren en af te schrijven.
42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
24
14 mei 2024
Voor Wegen bestaat deze verplichting nog niet, maar wordt het activeren van de activa en het inrichten van een vervanging voorziening, wel met klem aanbevolen. Het wordt daarom aanbevolen om de indicatieve vervanging investeringen uit dit plan, nader door te rekenen in het Beheerplan. En vervolgens concrete keuzes te maken in de manier van begroten en uitputten van deze budgetten: via onderhoud exploitatie, via projecten, of via een voorziening. De situatie op dit moment, waarbij niet transparant is welk deel van de begroting bestaat uit onderhoud en welk deel uit vervanging, is zeer onwenselijk en niet toekomstbestendig met een steeds strikter BBV beleid.
4.3.4
Extra budget voor aanvullende taken
Vanwege de uitdagingen die zich kunnen voordoen op de thema’s Klimaatadaptatie, circulariteit, en inclusiviteit, is het belangrijk voldoende budgettaire ruimte vrij te houden om in te spelen op veranderingen. Dit kan door een apart budget, of door het tijdelijk afschalen van beheer niveau en capaciteit in bepaalde gebieden, ten gunste van de lokale ontwikkeling van deze thema’s. Met de Raad is besloten eventuele extra budgetten op projectbasis aan te vragen. Geschat wordt dat dergelijke budgetten kunnen oplopen tot ongeveer € 50.000 per jaar. Houdt er daarbij ook rekening mee dat deze vraagstukken vaak een hoge complexiteit kennen, en er dus ook qua interne aansturing rekening moet worden gehouden met 0,1 tot 0,3 FTE (tijdelijke) extra inzet.
42023074 Kwaliteitsplan Wegen Tytsjerksteradiel
25
14 mei 2024
Bijlage 1: Verslag knoppensessie Datum: 09/04/24
Introductie Op 9 april 2024 vond de knoppensessie over het Kwaliteitsplan Wegen plaats. Tijdens deze sessie is input opgehaald van de Raad en verschillende belangenorganisaties, te weten Cumela, Dorpsbelangen en de seniorenraad. Voor deze sessie is gebruik gemaakt van Mentimeter, een interactieve presentatie software. In totaal waren er 28 aanwezigen. Hiervan deden rond de 22 mensen mee met de Mentimeter. De overige aanwezigen waren de wethouder en geïnteresseerden van de gemeente. -