13 - Bijlage 2 - ANNO III Samenwerkingsagenda

ANNO PAKT TROCH ANNO III 2022 - 2025 SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN

ANNO III 2022 - 2025 DECEMBER 2021

Agenda Netwerk NoordOost (ANNO) is een samenwerking van:

WOORD VOORAF Alleen kun je soms sneller, maar samen kom je verder! Dat weten we als overheidspartners in de regionale samenwerking Agenda Netwerk NoordOost (ANNO) als geen ander. In de regio slaan we de handen ineen met ondernemers, onderwijsinstellingen en maatschappelijk middenveld om de regio verder te brengen. We knijpen onze handen dicht met zoveel bereidheid om met elkaar de schouders er onder te zetten. Zeker als we kijken naar de uitdagingen en transities die we voor de kiezen krijgen. We hebben vertrouwen in die toekomst, omdat we uit het verleden leren dat samenwerken in onze regio loont. Een derde Agenda, Noordoost Fryslân pakt troch.

NOORDOOST FRYSLÂN GAAT TOPREGIO VAN HET NOORDEN WORDEN We zijn grutsk op de resultaten die we onder de vlag van ANNO sinds 2012 hebben bereikt. We zetten die lijn dan ook fol fjoer door. We hebben daarbij een ambitie geformuleerd die richting geeft. Noordoost Fryslân wil in 2040 de topregio van Noord-Nederland zijn om te wonen, werken en recreëren. Onze ambitie is stevig, en onze samenwerkingsbereidheid ook. Als overheden zien we het zitten om samen met onze samenwerkingspartners de schouders er onder te zetten. Dat hebben we eerder laten zien en dat zijn we weer van plan. ANNO pakt troch.

TOPREGIO IS STEVIGE REGIONALE AMBITIE Als zes overheden hebben we een stevige ambitie voor de regio geformuleerd. De regio Noordoost Fryslân wil topregio zijn in Noord-Nederland als het gaat om wonen, werken en recreëren. We focussen daarbij op sûn, grien en ûndernimmend – vitaal, duurzaam en ondernemend. Een uitdagende ambitie, die onze gezamenlijke inzet richting geeft. Topregio worden betekent de totale transitie van mens en maatschappij vormgeven. Transities zijn uitdagingen waarbij we wel een beeld hebben van de vraagstukken die op ons afkomen, maar nog niet van de antwoorden die we daar op moeten hebben. Hoe gaan we om met de energietransitie, water(beheer), stikstof, circulaire economie, om een paar voorbeelden te noemen. Complexe onderwerpen, die we met elkaar willen oppakken. Alleen als we inzet, kennis en middelen bundelen kunnen we innovatief tot nieuwe oplossingen komen. De doelen uit de Versnellingsagenda en de triple helix-samenwerking die we daarvoor gemaakt hebben, passen naadloos in deze ambitie.

SAMEN MET PARTNERS UIT DE REGIO Met deze agenda agenderen we gezamenlijke opgaven waarmee we de ambitie willen realiseren. Vervolgens zoeken

we de samenwerkingspartners op, zoals ondernemers, onderwijsinstellingen, maatschappelijk middenveld en inwoners, bij het uitwerken en uitvoeren van die opgaven. Vanzelfsprekend doen we dat met de samenwerkingspartners waar we al eerder resultaten mee geboekt hebben. Nieuwe uitdagingen vragen wellicht ook om nieuwe partners. We nodigen daarom iedereen van harte uit bij te dragen aan het realiseren van onze ambitie om topregio te worden.

TIDEN HAWWE TIDEN Vergeleken met de eerste samenwerkingsagenda’s ziet het huishoudboekje van de overheden er minder rooskleurig uit. Dat heeft hoe dan ook invloed op de samenwerking en de wijze waarop we onze ambitie kunnen realiseren. Het vraagt inventiviteit en doorzettingsvermogen en dat zijn we bereid te tonen. We weten immers dat we samen verder komen dan alleen. We geloven in deze samenwerking en ambitie! Het zaadje is geplant. We committeren ons als overheden dan ook voor de lange termijn aan deze ambitie. En iedereen mag weten dat Noordoost Fryslân topregio van het Noorden gaat worden. Wy klappe net mear mei de hannen yn’e bûse…

Het portefeuillehoudersoverleg regionale samenwerking Noordoost Fryslân, Klaas Agricola, burgemeester gemeente Dantumadiel Oebele Brouwer, burgemeester gemeente Achtkarspelen Klaas Fokkinga, gebiedsgedeputeerde Provinsje Fryslân Otto van der Galiën, lid dagelijks bestuur Wetterskip Fryslân Jeroen Gebben, burgemeester gemeente Tytsjerksteradiel Johannes Kramer, burgemeester gemeente Noardeast-Fryslân

INHOUD SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN

PERSPECTIEF OP LANGERE TERMIJN PAGINA 6 VANZELFSPREKEND ANNO! PAGINA 10 REGIONALE ANALYSE PAGINA 14 VISIE EN AMBITIE PAGINA 18 THEMA’S EN OPGAVEN PAGINA 24 UITGANGSPUNTEN VOOR SAMENWERKING PAGINA 42 ORGANISATIE EN AANSTURING PAGINA 46

PERSPECTIEF OP LANGERE TERMIJN In de regio Noordoost Fryslân kennen we een lange traditie van samenwerken. Gemeenten, provincie en wetterskip werken horizontaal samen om de regio sterk te houden en te maken. We weten wat het oplevert, het gezamenlijk resultaten boeken. We deden het in ANNO I, in ANNO II en doen het in de Versnellingsagenda. We willen de samenwerking nog verder verzilveren door een derde ANNO-periode in te gaan.

6 ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN

REGIO NOORDOOST FRYSLÂN HEEFT GOUD IN HANDEN ANNO staat voor Agenda Netwerk NoordOost; zes overheden die in een netwerkomgeving met partners een agenda uitvoeren. Een eigen vorm van wat op het provinciehuis een streekagenda heet. Ook na herindeling en ambtelijke reorganisaties zijn er opgaven waar we gedeelde of gezamenlijke belangen hebben en waar we samen een vuist voor willen maken. De samenwerking vraagt om een perspectief op de langere termijn. Lukt het ons om over de korte termijn-problemen van bijvoorbeeld bezuinigingen heen te stappen en nog eens de lapen gear te smiten en de samenwerking verder uit te bouwen? We denken van wel, want we zijn grutsk, op de regio en op de samenwerking.

BLIK VAN BUITEN Bij het maken van de derde Agenda hebben we twee wetenschappers gevraagd op onze regio te reflecteren. Prof. dr. Marijn Molema van het FSP deed dat in een bestuurlijk overleg op 5 februari 2021, waarin hij stelde dat de regio Noordoost Fryslân een verhaal nodig heeft waarmee bestuurders de boer op kunnen. Dat kwalitatieve groei het kader zou moeten zijn van deze raamvertelling. Waarin hij het onderscheidende karakter van de regio neerzet in drie verhaallijnen. En tenslotte stelt hij dat ANNO III in het verlengde van dat verhaal en die verhaallijnen geformuleerd moet worden. Prof. Caspar van den Berg van de Rijksuniversiteit Groningen, campus Fryslân stelde in de informerende raadsbijeenkomst van 3 maart (het webinar) dat Noordoost Fryslân als regio goud in handen heeft. Hij geeft aan dat de randvoorwaarden om gezamenlijk meters te maken voorhanden zijn. Ten eerste door de hoge kwaliteit van samenleving en leefomgeving. En ten tweede door een sterk bestuurlijke regionaal ecosysteem. Beide bijdragen zijn opgenomen in het bijlagenboek.

ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN 7

LEESWIJZER In deze agenda gaat het op hoofdlijnen over drie zaken: waarom willen we samenwerken, op welke onderwerpen willen we dat doen, en hoe gaan we dat doen. In de hoofdstukken twee en drie beschrijven we waarom de samenwerking aan de Agenda voor ons vanzelfsprekend is en hoe de regio er in cijfers en feiten uit ziet. Hoofdstuk vier laat zien wat onze visie op de regio is en wat we willen bereiken. In 2040 willen we de topregio zijn in Noord-Nederland als het gaat om wonen, werken en recreëren, met de nadruk op sûn, grien en ûndernimmend – vitaal, groen/duurzaam en ondernemend. We willen dat bereiken door gezamenlijk een aantal opgaven op te pakken. Deze zijn omschreven in het vijfde hoofdstuk. De laatste hoofdstukken gaan over het ‘hoe’. De manier waarop we samenwerken zodat we vreugdevol tot resultaten kunnen komen, staan in hoofdstuk 6. De organisatie en aansturing zodat we in een flexibele netwerkstructuur tot resultaten kunnen komen, zijn beschreven in hoofdstuk zeven. In een (los) bijlagenboek zijn opgenomen: 1. Bijdrage Prof. dr. Marijn Molema, bestuurlijk overleg, 5 februari 2021 2. Bijdrage Prof. Casper van den Berg, informerend webinar, 3 maart 2021 3. Regionale analyse, feiten en cijfers (aanvullend op hoofdstuk 3) 4. Adviezen Opgaventafels

8 ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN

ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN 9

VANZELF SPREKEND ANNO! 10 ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN

SAMEN MAKEN WE DE REGIO BETER EN MOOIER! Waarom een Agenda Netwerk Noordoost? We zijn één regio: plattelandsgemeenten met dezelfde uitdagingen en kansen, gelegen tussen en ‘afgebakend door’ de stedelijke netwerken Leeuwarden, Drachten en Groningen. Een inwoner, bezoeker of werknemer trekt zich niets aan van gemeentegrenzen. Oftewel: vanuit economisch en toeristisch perspectief zijn we een logische regio. Ook vanuit bestuurlijk perspectief zijn we dat. Onze samenwerking gaat met voorlopers van ANNO I en II terug naar de jaren zeventig van de vorige eeuw. Als vier gemeenten, provincie en wetterskip kennen we elkaar, daardoor zijn er korte lijnen en weten we elkaar te vinden. Bovendien (her)kennen beslissers en beleidsmedewerkers van andere overheden ons als regio; we zijn een sterk merk.

We hebben al veel mooie resultaten geboekt. De wapenfeiten variëren van de aanleg van de Centrale As en de ontwikkeling van de dorpsontwikkelingsmaatschappijen in ANNO I tot de mobiliteitscentrale Jobinder en de Regiodeal Versnellingsagenda Noordoost Fryslân in ANNO II. En we ontmoeten elkaar politiek in regionale commissievergaderingen en weten woningbouwafspraken te maken waarbij de regie in de regio zelf ligt. Gemeenten sluiten aan bij de beleidsdoelen van provincie en wetterskip; we helpen elkaar om resultaten te bereiken. Door te koppelen staan we sterker en dat heeft effect in de regio en erbuiten. We hebben een sterk netwerk gebouwd voor opgaven die te complex zijn om solitair op te pakken; er is regionale organisatiekracht. We kunnen die kansenregio worden, als we willen.

ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN 11

WE ZETTEN ALS KANSENREGIO EEN STAP NAAR VOREN

status ons 3,5 miljoen euro aan rijksgeld zou opleveren.

Als overheden formuleren we onze visie met ambitie,

leefbaarheid op peil te houden of zelfs te verbeteren.

en opgaven om die ambitie waar te maken. Dat vormt

In totaal is er tijdens ANNO II 37,9 miljoen euro

tezamen de agenda. We kiezen voor een offensieve

beschikbaar gekomen. Dit is inclusief de middelen van

strategie en we zien onszelf als kansenregio. Samen

de Regiodeal, die ook in de jaren na 2019 uitgegeven

zijn we proactief en doen we een stap naar voren. Daar

worden. Geen gering bedrag wanneer men bedenkt

betrekken we onze samenwerkingspartners bij. Als we

dat we per opgave de financiering hebben moeten

weten waar we voor willen gaan, dan kunnen we de

zoeken. We hebben bewezen dat we de middelen

inhoud verder uitwerken.

gaandeweg weten te organiseren, en dat kunnen we

Middelen om de sociaaleconomische situatie en de

nog steeds: we pakken kansen als ze zich voordoen, en

KRACHTEN BUNDELEN De samenwerking vermindert ‘bestuurlijke drukte’.

weten ze soms zelfs te creëren.

Bovendien maakt eendracht macht: aankloppen in

ANNO IS EEN STERK MERK

bijvoorbeeld Den Haag namens 125.000 inwoners

Last but not least staan we bekend als sterke regio.

maakt meer indruk dan voor dertig- of veertigduizend.

Dat beeld is er bij de provincie en op ministeries. Onze

Dat red je niet altijd als individuele gemeente.

inzet voor de regio wordt gewaardeerd en dat zien we

Bovendien zullen geldstromen nog meer dan in het

ook terug in de middelen die we weten te organiseren.

verleden regionaal verdeeld worden en hebben we

Ons imago als regio met organisatiekracht, waar de

elkaar nodig om externe financiering naar de regio te

mens gekenschetst wordt als doorpakker en waar men

halen. Massa is kassa. Dat geldt ook voor de middelen

denkt in mogelijkheden, helpt ons daarbij. Dat maakt

die nu nog niet bekend zijn. Bij de start van ANNO I

dat we de naam Agenda Netwerk NoordOost blijven

wisten we niet dat de Regiodeal Versnellingsagenda

voeren: ANNO III. Het is ons merk, dat staat voor een

Noordoost Fryslân ons 18 miljoen euro en de Krimp-

eensgezinde en eigengereide samenwerking waarin we met ambitie resultaten weten te boeken. Samen maken we de regio beter en mooier; we zijn een kansenregio!

ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN 13

REGIONALE ANALYSE FEITEN EN CIJFERS 14 ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN

ER IS MEER EN MEER AANDACHT VOOR WELZIJN EN WELVAART De regio Noordoost Fryslân is gelegen tussen drie stedelijke netwerken en de Waddenzee, bestaande uit dorpen, stad en platteland. Met mooie natuur en mensen die de handen uit de mouwen steken en ondernemend zijn; doorpakkers zijn het, die denken in mogelijkheden. Hoe staat deze regio er voor, en wat zien we op ons afkomen? De cijfers en prognoses maken een analyse mogelijk. Van wat is en wat zou kunnen zijn. Het is de basis om te bepalen waar we naar toe willen. Wat is onze ambitie? Hoe zien we de toekomst van de regio voor ons? Daarvoor moeten we beginnen bij het hier en nu.

BREDE WELVAART ALS MAATSTAF De data in dit hoofdstuk komen uit de publicatie Regionale Monitor Brede Welvaart Noordoost Fryslân van mei 2021. Na de Brede welvaartsmonitor, die een bredere kijk geeft op ontwikkeling van de regio, volgen sociaal economische en sociaalculturele trends voor de regio Noordoost Fryslân. Informatie over demografische ontwikkelingen en de verbondenheid in de regio zijn in het bijlagenboek opgenomen.   





 

 

 

  

 

 

   

Bron: Regionale Monitor Brede Welvaart Noordoost Fryslân, FSP mei 2021

ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN 15

De brede welvaartsmonitor laat zien hoe het met de welvaart in de regio Noordoost Fryslân gesteld is. De monitor past binnen de beweging waar meer en meer aandacht is voor welzijn en welvaart, en niet alleen voor economische groei zoals het aantal banen en het gemiddeld inkomen. Er zijn meer factoren die bepalen

SOCIAAL ECONOMISCHE TRENDS

of mensen een gevoel van welvaart ervaren. Het FSP

Om het sociaal economische domein te

duidt die door, in navolging van het CBS, onderscheid

versterken hebben we de Versnellingsagenda.

te maken tussen brede welvaart ‘hier & nu’ en brede

Om te kunnen bepalen welke ambitie we in de

welvaart ‘later’.

volle breedte voor de regio willen formuleren,

Brede welvaart ‘hier & nu’ verdeelt 33 indicatoren

nemen we trends op dit gebied ook mee in de

van brede welvaart in 8 thema’s, die hierboven in

analyse voor ANNO III.

de diagram zijn weergegeven. Brede welvaart ‘later’ wordt verdeeld in 4 kapitaalvormen: sociaal, menselijk,

Wanneer we naar de ontwikkeling van het aantal

economisch en natuurlijk kapitaal.

banen kijken, dan zien we dat de regio zich

Het FSP concludeert: “Uit het onderzoek blijkt dat de

minder makkelijk herstelt van de dip in 2005

kwaliteit van leven in Noordoost Fryslân hoog is. Dat

in vergelijking met de provincie in zijn geheel.

komt onder andere doordat inwoners een hoog niveau

Waar het aantal banen voor de provincie een

van welzijn ervaren, er veel onderlinge verbondenheid

forse stijging laat zien, haalt de regio in 2017

is en omdat mensen zich veilig en tevreden voelen. De

pas hetzelfde niveau. Het toont aan dat de regio

regio is kwetsbaar op met name economisch gebied.

minder veerkracht heeft. Uit de vitaliteitsscan

Er is sprake van een lager gemiddeld inkomen en

2020 blijkt dat het aantal werkzoekenden hoger

opleidingsniveau.”

is in vergelijking met nationale gemiddelden, maar lager dan het provinciale gemiddelde. Ook

De regio Noordoost Fryslân heeft ook te maken met

zijn er minder banen.

demografische veranderingen, ontwikkelingen die

Belangrijkste sectoren in Noordoost Fryslân

van invloed zijn op de samenstelling van de Mienskip.

zijn agro-food, bouwnijverheid en industrie

Informatie over deze demografische trends en ook

(handel/reparatie). De Versnellingsagenda legt

de manier hoe wij als regio met elkaar verbonden

de nadruk op deze sectoren, bijvoorbeeld met

zijn, niet alleen bestuurlijk maar ook voor gebruik van

de Bouwcampus (sector bouw), de Shared

voorzieningen, is opgenomen in het bijlagenboek.

Facility Centres (sector industrie) en het FjildLab (agrosector).

16 ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN

We hebben nu nog geen goed zicht op de impact van corona, maar de verwachting is dat deze er zeker zal zijn. De werkloosheid valt nog mee, waarschijnlijk door de dempende werking van regelingen als de NOW en TOZO. De verwachting is dan ook dat het aantal faillissementen – dat in 2020 ‘achterbleef’ bij 2019 – snel gaat toenemen, ook in Noordoost Fryslân. De regio kenmerkt zich door een nadruk op bouwnijverheid en dat is een sector die ‘laat-cyclisch’ reageert op crises. Dat wil zeggen dat activiteiten die al in de pijplijn zaten wel door gaan, maar dat nieuwe opdrachten afnemen. Ten aanzien van de bouwsector laten de laatste sectorprognoses van de Rabobank zien dat de bouw goed herstelt. Risico’s zijn vooral gelegen in het stikstofdossier dat uitgifte van vergunningen in de weg kan zitten en het tekort aan specialistisch personeel. Wat overeind blijft is dat de werkgelegenheid in NOF relatief sterk afhangt van wat er met de bouwsector gebeurt.

SOCIAAL-CULTURELE TRENDS We zien een beweging waar meer en meer aandacht is voor welzijn en welvaart en niet alleen voor economische groei. Dat blijkt onder meer uit het toenemende gebruik van de brede welvaartsmonitor, door bijvoorbeeld de provincie in het bestuursakkoord Geluk op één. Een andere trend is dat het effect van Corona een herwaardering van het landelijk gebied lijkt te zijn. De trek van de (Rand)stad naar het platteland tekent zich voorzichtig af. Het hybride werken, waarbij we niet meer dagelijks op kantoor aanwezig hoeven te zijn maar thuiswerken combineren met kantoorwerken, lijkt het nieuwe normaal te worden. De afstand tussen wonen en werken en de reistijd die we acceptabel vinden, wordt hierdoor groter. We zien hier een voorzichtige trend ontstaan. Deze trend krijgt voorzichtige steun uit onderzoek van CBS, dat laat zien dat in 2020 meer mensen vanuit de Randstad naar de periferie verhuisden dan andersom. Ook voor de COROP regio Noord-Friesland is het verhuissaldo positief, in tegenstelling tot grote delen van de Randstad.

Bron: Provincie Fryslân, Wurkgelegenheid 2020

ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN 17

VISIE EN AMBITIE 18 ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN

De visie op de regio staat sinds het begin van ANNO I als een huis. Deze vindt zijn basis in het sociaal economisch masterplan ‘Wonen en werken in netwerken’ van 2010, dat voor ANNO II op onderdelen geactualiseerd is. Deze visie houden we vast, met meer aandacht voor vitaliteit en duurzaamheid; meer aandacht voor sûn, grien en ûndernimmend en de brede welvaart voor onze inwoners. De doelen uit de Versnellingsagenda passen naadloos in deze visie. De visie stáát, en dat vraagt om het formuleren van ambitie en opgaven waar je elkaar voor nodig hebt.

VISIE ANNO III De regio is een vitale regio, en wil dat blijven. Ze wil de demografische transitie keren en naar een toekomstbestendig niveau gaan van onderwijs, zorg, wonen, detailhandel en overige voorzieningen. Zo houden we de leefbaarheid op peil; inwoners ervaren een brede welvaart. De regio kenmerkt zich door een sterke ‘mienskipssin’. Doordat alle partijen in de regio samenwerken maakt de regio haar ambities waar. De unieke natuurkwaliteiten van de regio zoals Nationale Parken, Nationaal Landschap, Wadden en biotopen bieden volop kansen voor recreatie. In combinatie met optimale bereikbaarheid kan Noordoost Fryslân zich ontwikkelen tot een kwalitatieve woonregio. De regio zet hierbij in op de kracht van de steden in de driehoek Leeuwarden, Drachten

ONZE AMBITIE BEPALEN De visie heeft een lange horizon; verandert daardoor logischerwijs ook weinig. Maar … der moat fjoer yn sitte! We hebben vuur in de agenda gebracht door onze gezamenlijke ambitie – de stip op de horizon – te formuleren. Hoe ziet de regio Noordoost Fryslân er over vijftien, twintig jaar uit?

en Groningen en het verder verbeteren van de bereikbaarheid over weg, water, spoor en digitaal. Ze zet in op verbetering van het opleidingsniveau van de bevolking en het (kennis)netwerk van ondernemers, onder meer in de Versnellingsagenda.

AMBITIE ANNO III In 2040 wil Noordoost-Fryslân de topregio zijn waar het goed wonen, werken en recreëren is, met de focus op sûn, grien en ûndernimmend.

NOORDOOST-FRYSLÂN, SÛN, GRIEN EN ÛNDERNIMMEND

met onze (maatschappelijke) partners. Onze

Noordoost Fryslân is in 2040 de topregio van

ondernemerschap: ondernemen op basis van sociale

Noord Nederland waar het goed leven is in een

waarden en met oog voor impact op het milieu.

groene omgeving. De kwaliteit van leven is hoog

Noordoost Fryslân is het land van mogelijkheden; we

en de economie is gezond. De regio is vitaal en

pakken kansen die er zijn of creëren nieuwe kansen.

toekomst-bestendig en excelleert in duurzame

Er is letterlijk ruimte om te experimenteren en van

oplossingen. Ondernemers worden uitgedaagd om

gebaande paden af te dwalen. Ruimte voor flexibel

te experimenteren en innoveren en bieden volop

bouwen, voor zorginnovaties en het ontwikkelen

werkgelegenheid op elk niveau.

van nieuwe bouwmaterialen en grondstoffen. We

De omgeving kenmerkt zich nog steeds door rust,

dagen ook onze inwoners uit: ambitie wordt beloond,

ruimte en natuur, en er is ook genoeg te beleven.

burgerinitiatieven worden gefaciliteerd en we werken

Cultuur is hierbij een drager en verbinder van onze

met elkaar samen.

regio, die zorgt voor een klimaat waarin innovatieve

basishouding kenmerkt zich daarbij door duurzaam

antwoorden op nieuwe uitdagingen gevonden worden.

BREDE WELVAART

We houden deze kwaliteiten niet meer alleen voor ons

Onderzoeken laten al zien dat onze regio op het gebied

zelf, maar zetten Noordoost Fryslân in de etalage.

van veel brede welvaartsindicatoren in de lift zit en wij willen deze groeicurve doorzetten. Noordoost

LAND VAN MOGELIJKHEDEN

Fryslân investeert, in aansluiting bij de doelen van

Rode draad binnen onze ambitie is dat we

de Versnellingsagenda, daarom in de brede welvaart

proactief inzetten op het vormgeven van onze

voor alle inwoners. Sûnens is hierbij een belangrijk

eigen toekomst, dit doen we als overheden samen

aandachtspunt.

20 ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN

EEN KIJKJE IN DE TOEKOMST

IN 2040... ... zijn er voor alle doelgroepen voldoende, betaalbare woningen van goede kwaliteit beschikbaar. Ze zijn toekomstbestendig en duurzaam. Er zijn prachtige inbreidingslocaties ontstaan en ook op uitbreidingslocaties is ruimte voor onconventionele nieuwbouw. De voorzieningen zijn bereikbaar en de mienskip zorgt voor een sterke sociale binding en dus sociaal kapitaal. Ouderen kunnen blijven wonen in of nabij de plekken waar ze willen in de regio. Het is aangenaam leven te midden van het

Maar de regio is niet alleen gastvrij voor bezoekers.

coulisselandschap, het Lauwersmeer en de

We hebben ook ruimte gecreëerd voor startende

Waddenkust. We hebben een goed onderhouden

ondernemers en industrie die aansluit bij de regio.

netwerk van fietsroutes, die zowel recreatief gebruikt

Dit heeft voor meer werkgelegenheid gezorgd, ook

wordt als door scholieren en mensen op weg naar

voor hoger opgeleiden. De trek van jongeren naar

het werk. Toeristen genieten van het aanbod van

de Randstad is dan ook al jaren aan het afnemen.

vakantieparken en kleinschalige overnachtingslocaties,

Innovatiekracht en ondernemerschap zit in het DNA

die aandacht besteden aan het cultureel erfgoed. Het

van Noordoost Fryslân.

is prachtig overnachten in oude scholen, molens en fabrieken.

Wij hebben als regio daarnaast onze (organisatie-) kracht weten vast te houden door te investeren in een

De bermen nodigen bijen en andere insecten uit en

goede ontsluiting, zowel digitaal als op het gebied

geven een prachtige omlijsting aan het landschap. Het

van mobiliteit. Werknemers in Groningen of zelfs de

landschap wordt geëtaleerd als een schilderij met een

Randstad kunnen dit goed combineren met landelijk

rijk aanbod aan culturele activiteiten. Landschapskunst

wonen in Noordoost Fryslân. Door daarnaast volop

ondersteunt en verbeeldt de geschiedenis van het

aandacht te besteden aan verduurzaming, behoud van

landschap en de cultuur. Noordoost Fryslân kent haar

landschap en natuur, biodiversiteit, enzovoorts, kunnen

oorsprong, is daar trots op en draagt dat uit.

we onze regio met een gerust hart overdragen aan toekomstige generaties.

ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN 21

22 ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN

REDENERING VOOR EEN OFFENSIEVE AMBITIE Hoe komen we tot deze offensieve ambitie? De grootste uitdaging waar we mee te maken krijgen is de demografische transitie: er zullen in de toekomst steeds minder mensen in de regio wonen, en het aandeel

NOORDOOST FRYSLÂN, DE TOPREGIO VAN HET NOORDEN

ouderen zal relatief groter zijn. Het zet de leefbaarheid

Kortom: in 2040 hebben we kansen verzilverd en gecreëerd om in de volle breedte van kwantitatieve groei naar kwalitatieve groei te gaan. Onze inwoners, ondernemers en bestuurders zijn trochpakkers, en dat heeft er voor gezorgd dat we van een krimpregio een topregio geworden zijn.

van Leeuwarden, Drachten of Groningen, die op zoek

en vitaliteit van dorpen en het platteland onder druk: het aantal vrijwilligers en mantelzorgers neemt naar verwachting af evenals het gebruik van voorzieningen. Daarnaast zien we de voorzichtige nieuwe trend van het ‘hybride werken’. De plek van wonen en werken wordt meer en meer losgekoppeld. Het lijkt opeens niet meer zo vreemd om naar de regio te kijken en te zien dat deze aantrekkelijk kan zijn voor een grotere groep mensen om te komen wonen, dan voorheen het geval was. Gezinnen met jonge kinderen uit de centra zijn naar meer ruimte en meer groen. En neem een ontwikkeling als de Lelylijn, die mogelijk kansen biedt. Die kan de afstand in reistijd tussen het Noordoosten en Zwolle of zelfs de Randstad enorm verkleinen. We zetten ons in voor de mensen die hier zijn, voor de mensen die al dan niet tegen hun zin weggaan, en voor de mensen die we willen aantrekken. Friezen om útens bijvoorbeeld. Genoeg argumenten voor Noordoost Fryslân om te kiezen voor een offensieve strategie.

ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN 23

THEMA’S & OPGAVEN 24 ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN

THE PROOF OF THE PUDDING IS IN THE EATING

ANNO III is een Agenda, die tot doel heeft onze gezamenlijke opgaven te agenderen. Wat hebben we samen op te pakken om de regio verder te brengen en onze ambitie te realiseren? Na het vaststellen van de Agenda volgt het concreet maken van de opgaven in uitvoeringsplannen. Dan bepalen we preciezer wat we gaan doen, hoeveel het mag kosten in tijd en geld, waar de financiering vandaan komt en met welke maatschappelijke partners we de opgaven oppakken. The proof of the pudding is in the eating, zoals de Britten zeggen, en eigenlijk doet de regio dat pas bij het vaststellen van de uitvoeringsplannen. Dan brengen we echt in beeld wat we willen, maar vooral ook kunnen. Het vaststellen van een agenda met ambitie en opgaven is een noodzakelijke stap die daar aan vooraf gaat en die we nu nemen. TWEE SOORTEN OPGAVEN

weinig tot geen nieuwe besluitvorming nodig. De basis,

Dat we de winkel al een tijdje open hebben is helder;

het fundament, van de topregio, zogezegd. Daarnaast

de samenwerking gaat immers decennia terug. We

hebben we opgaven geformuleerd die nu actueel

werken op verschillende manieren samen; we doen

zijn, opgepakt en opgestart moeten worden of die de

aan visievorming, uitvoering, afstemmen, lobbyen. Ook

focus leggen op onze sûnne, griene en ûndernimmende

dat heeft invloed op de opgaven die we gezamenlijk

ambitie. Die zijn onderverdeeld in twee thema’s:

agenderen en op willen pakken. Een aantal lopen door

duorsume ekonomy en boeie, brûzje en bine. We brengen

vanuit ANNO II en die noemen we ‘sterke basisopgaven’.

focus aan door sterke basisopgaven en (op)nieuw te

We werken er al jaren succesvol aan samen en er is

ontwikkelen opgaven te onderscheiden.

ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN 25

De Agenda is een ‘dynamische agenda’. Dit betekent

met maatschappelijke partners erbij. De inbreng

dat onderwerpen vanuit de sterke basisopgaven

van de gemeenteraden eind maart 2021, is daarin

uitgewerkt geagendeerd kunnen worden bij de

meegewogen. De Opgaventafels hebben een advies

fjoergroep, wanneer ze zich voordoen. Komt er

opgeleverd om een opgave al dan niet op deze

bijvoorbeeld een Lelylijn, dan kunnen de bestuurders

agenda te zetten. Vervolgens is door bestuurders

en ambtenaren van de opgave mobiliteit dat

integraal afgewogen welke opgaven gezamenlijk

agenderen in de fjoergroep en ervoor zorgen dat het

opgepakt worden. Deze zijn ter verdieping in de bijlage

een opgave wordt, die uitgewerkt kan worden in een

opgenomen, en dienen als basis voor de op te stellen

uitvoeringsplan, samen met maatschappelijke partners

uitvoeringsplannen.

(indien wenselijk). In onderstaande afbeelding zijn ambitie en opgaven – De opgaven voor ANNO III zijn geformuleerd aan

gegroepeerd naar sterke basisopgaven en naar thema –

zogenaamde Opgaventafels in gecombineerde

samengevat. Na de afbeelding worden deze toegelicht.

sessies van bestuurders en ambtenaren, soms ook

26 ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN

STERKE BASIS OPGAVEN Een aantal opgaven lopen door vanuit ANNO II, de zogenaamd sterke basisopgaven. We werken er al jaren succesvol aan samen en er is weinig tot geen nieuwe besluitvorming nodig. De basis van de topregio, zogezegd; het fundament. Deze opgaven hebben bestaande plannen en overlegstructuren en kunnen na bevestiging door vaststelling van de Agenda, direct aan de slag. Wanneer er besluitvorming nodig is die verder gaat dan de bevoegdheden van het portefeuillehoudersoverleg, dan kan dit zonder tussenkomst van thematafels aan de stuurgroep voorgelegd worden. Het vereenvoudigt én versnelt besluitvorming en daarmee daadkracht. Afstemming met andere opgaven vindt onder meer in het regioteam plaats. Op de Agenda staan vier sterke basisopgaven: woningbouw, mobiliteit, dorpsontwikkelingsmaatschappijen (DOM’s) en grien en blau. In het bijlagenboek zijn de uitgewerkte adviezen van de opgaventafels opgenomen.

ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN 27

OPGAVE WONINGBOUW We gaan als regio gezamenlijk verder met de uitvoering van onze woningbouwafspraken en met de woningbouwprogrammering, zoals wij dat gewend zijn. Op deze manier kunnen we zowel kwalitatief als kwantitatief inzetten op een topregio waar het goed wonen is voor alle doelgroepen. De gemeenten en provincie hebben reeds afspraken gemaakt voor de komende tien jaar over woningbouw, kern van de afspraak is onder eigen regie sturen op balans. Transformatie en herstructurering van de bestaande voorraad is de kern van de opgave, waarbij leefbaarheid, kwaliteit en duurzaamheid deelopgaven zijn. De regie op de transformatie ligt bij de regio. Er zal met name ook aandacht zijn voor de specifieke woonwensen van onze jeugd die we graag voor de regio willen behouden. Naast de bestaande voorraad hebben we oog voor toevoeging en vernieuwing. We willen initiatieven steunen en kansen benutten. Onze flexibele woningbouwprogramma’s bieden daarvoor de basis. We gaan na hoe we de opgave die we hebben voor herstructurering van de bestaande voorraad, de ontwikkelingen rond het Deltaplan en de mogelijkheden die dit onze regio biedt, in de uitwerking van de programmering mee kunnen nemen.

28 ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN

OPGAVE MOBILITEIT

Noordoost Fryslân vastgesteld en ingestemd met zes

Een goede bereikbaarheid van onze regio en een

regionale samenwerking blijven vragen. Daarnaast

goede mobiliteit voor onze inwoners en bezoekers zorgt voor de dynamische plattelandsregio die we willen zijn. Een regio waar het mooi wonen,

regionale opgaven als start voor de uitvoering. Aan de opgavetafel hebben de betrokkenen geconcludeerd dat deze opgaven nog steeds actueel zijn en om zijn er twee aanvullende procesmatige opgaven geformuleerd, namelijk wendbaar inspelen op actualiteiten en bestuurlijke lobby op regionaal niveau.

werken en leven is. Met een gezonde, vlotte, veilige en duurzame mobiliteit, en een regionaal mobiliteitsnetwerk dat daarbij past. Het wordt steeds belangrijker om niet naar de individuele modaliteiten (vervoerwijzen) te kijken, maar naar het geheel, naar mobiliteit. Een samenhangend mobiliteitssysteem verknoopt de bestaande netwerken voor fiets, openbaar vervoer en auto. Zodat iedereen kan kiezen hoe hij wil reizen, en het makkelijk is om

OPGAVE DORPS ONTWIKKELINGS MAATSCHAPPIJEN

over te stappen. De fiets, bus, trein en ook de auto vullen elkaar aan en zorgen samen voor een goede

Dorpsontwikkelingsmaatschappijen (DOM’s)

mobiliteit voor onze inwoners en bezoekers. We

dragen bij aan de zelfredzaamheid en sociale

verbinden de dorpen en voorzieningen in onze regio zo

structuren van de dorpen, wat een positief effect

met elkaar en met het stedelijk netwerk om ons heen.

heeft op de leefbaarheid en de Mienskip. Dorpen

Door de analyse van de ontwikkelingen die er allemaal

in de ANNO-regio die nu nog niet bij DOM’s zijn

zijn in en om onze regio en hoe ons regionaal netwerk

aangesloten, kunnen dat alsnog doen.

er nu uitziet, hebben we meer inzicht gekregen in de opgaven die er liggen om dit te bereiken.

We willen dit oppakken in ANNO-verband, omdat DOM’s zich ontwikkelen door van elkaar te leren. De

Na een positief advies van de stuurgroep ANNO op

methodiek verbetert daardoor. De provinciale schaal is

12 december 2019 hebben alle betrokken colleges

daarvoor te groot; de gemeentelijke te klein. De regio

van B&W en GS op 21 januari 2020 de mobiliteitsvisie

Noardeast-Fryslân leent zich hier goed voor.

ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN 29

Bovendien worden de DOM’s en de onderliggende methodiek door zowel provincie als gemeente meer en meer gebruikt om zaken in gemeenschappen voor elkaar te krijgen, zoals bij de provinciale erfgoedregeling en GKK. Elkaar daarbij vasthouden en van elkaar leren heeft absolute meerwaarde. De uitvoering/uitrol van de DOM’s is vervolgens iets wat de gemeenten afzonderlijk kunnen. We maken in het proces dus een onderscheid tussen kennisdelen en verbetering, en uitrol en toepassing: eerst richten we ons op de doorontwikkeling en afstemming van het grotere geheel (kennisdeling, methodiek verder uitwerken, geldstromen die vanuit de provincie beschikbaar zijn), en wanneer de DOM’s in nieuwe dorpen zijn geland, kan het onderwerp over op de uitvoeringsagenda en kunnen we de opgave desgewenst afbouwen.

OPGAVE GRIEN EN BLAU De opgave grien en blau (groen en blauw) is een brede opgave doordat de onderwerpen die er onder vallen van allemaal verschillende doelen hebben die gerealiseerd moeten worden in het buitengebied/ landelijke gebied. Het zijn projecten die onder ANNO II opgezet zijn en voortgezet worden. Daarnaast zijn het ook nieuwe opgaven. Grien en blau gaat over opgaven op het terrein van klimaat, biodiversiteit en landbouw, waarbij de verschillende overheden en samenwerkingspartners hun opgaven bij elkaar brengen, afstemming zoeken en samenwerken in programmering en uitvoering. Provincie en wetterskip zijn van de overheidspartners bij de meeste grien en blaue opgaven leidend. Daarnaast zijn dit de opgaven waar we gebiedsgericht kunnen werken: afstemming tussen de partners wanneer ergens de schop de grond in gaat, zodat zo integraal mogelijk gewerkt wordt. Zo verzilveren we koppelkansen. Vanuit het principe dat we geen dingen dubbel doen, laten we de opgaven of projecten die we op een ander schaalniveau oppakken, daar waar ze zijn. Deelopgaven of bijvoorbeeld gezamenlijke voorbereiding pakken we wel in regionaal verband op. De opgaven die we willen oppakken betreffen

landbouw, klimaatadaptatie en biodiversiteit. Bij

verbreed voortgezet worden. Doelen van zowel

landbouw gaat het om duurzamere landbouw die

samenwerkingspartners als overheden kunnen bij

steeds meer kringlopen sluit en grondgebonden is.

elkaar gebracht worden, waarbij naar versterking

Landbouw in een breder perspectief, met onderwerpen

en meerwaarde wordt gezocht. Hoe kun je in alle

als natte teelt en stikstof. Het is van belang dat we

activiteiten die uit worden gevoerd in de toekomst

goed met onze bodem omgaan. Landbouw zit

biodiversiteit meenemen of een waarde toekennen?

ook in de Versnellingsagenda met businesscase 2d

In ANNO II was het onderdeel van Better Wetter.

project Fjildlab. Doel daarvan is om in de regio een

De kerngroep van Better Wetter is voorstander van

economische slim en ecologisch verantwoorde sector

continuering, in die zin dat het onderdeel zou moet

te hebben, die als kennislab kan functioneren voor de

zijn of worden van alle Better Wetter projecten. Het

rest van Nederland. Daarvoor zijn innovaties en nieuwe

is dan wel zaak kennis en ervaring die we opdoen te

verdienmodellen nodig.

bundelen, zodat we inzicht krijgen en deze kunnen delen.

Voor klimaatadaptatie zoekt het waterschap een platform om de opgaven met medeoverheden en andere partners in het gebied te concreet te maken. Gemeenten hebben voor klimaatadaptatie met inwoners te communiceren; planvorming wordt op provinciale schaal opgepakt. Flexibel waterbeheer is ook onderdeel van de klimaatopgave. Verzilting en berging bij forse regenbuien horen bij flexibel waterbeheer. Naast het wetterskip hebben ook gemeenten een forse opgave, zoals onder meer het opvangen van water in de bebouwde kom. Daarnaast wil het wetterskip aan de slag met het ontwikkelen van (natuurlijke) oeververbindingen. Een aantal van deze zaken pakken we in het verband van Better Wetter op. We gaan na of we Better Wetter kunnen verbreden en meer gemeentelijke overheden aan het project kunnen binden.

DRIE UITGANGSPUNTEN VOOR DE UITVOERING VAN GRIEN EN BLAU We werken aan concrete maatregelen om doelen voor klimaatadaptatie, nieuwe landbouw en biodiversiteit in het gebied te realiseren. Hoe we dat gaan doen, werken we na vaststelling van ANNO III verder uit. Daarbij hebben we in ieder geval voor ogen: 1. Interbestuurlijk actief participeren en aansluiten bij de lopende initiatieven; 2. In de regio werken aan meer samenhang, onder andere qua doelstellingen en uitvoering in projecten; 3. Toewerken naar een gebiedscontract met grondeigenaren.

Biodiversiteit is een project uit ANNO II en kan

ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN 31

THEMA 1

DUORSUME EKONOMY DUURZAME ECONOMIE

De regio heeft de ambitie in 2040 een topregio te zijn, waar sûn, grien en ûndernimmend de focus heeft. De regio wil daarom transformeren naar een sterke en duurzame economie. De opgaven economie en duurzaamheid dragen daar aan bij, versterken elkaar en zijn daarom onder één thema geclusterd. Juist door stevig aan de energietransitie te werken willen we de economie versterken. Nauwe aansluiting wordt gezocht bij de Versnellingsagenda. De doelstelling voor 2040 is: de regio excelleert in eigen duurzame opwek en werkgelegenheid voor de totale transitie van mens en maatschappij. De volgende opgaven maken dat we tot een duurzamere economie komen. In het bijlagenboek zijn de uitgewerkte adviezen van de opgaventafels opgenomen.

32 ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN

ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN 33

OPGAVE ECONOMIE DE GROENE KANSENDRIEHOEK

van onze economische inzet is de bestaande

Om onze Topregio inhoud en ‘fjoer’ te geven willen

ondernemers letterlijk en figuurlijk ruimte te bieden

we inzetten op verduurzaming en circulariteit van

om te ondernemen. Dat geldt eveneens voor nieuwe

de regionale economie en ons daarmee profileren.

ondernemers welke een onderneming starten. Het

We willen de ‘tripple helix’ benadering van de

gaat om ‘boeien en binden’ van bedrijven aan de regio,

Versnellingsagenda blijven benutten. Het is een

waarin zij zich thuis en welkom voelen. Ondernemers

(niet vrijblijvend) samenspel van het onderwijs,

bieden niet alleen werkgelegenheid (welvaart),

ondernemers en overheden in de regio. Ieder met

maar dragen ook bij sport en cultuur (welzijn) in

eigen verantwoordelijkheden en een duidelijke agenda

de regio. Samen kunnen we meer toegevoegde

om het samen tot een succes te maken. Dat vraagt een

waarde leveren dan ieder voor zich. Een uitnodigend

verdiepingsslag. In onze regio zijn diverse voorlopers

ondernemersklimaat is ons doel. Goede infrastructuur

die we willen uitdagen om ons te inspireren en te

(fysiek en digitaal) is een randvoorwaarde even als

stimuleren. Datzelfde geldt voor het ter hand nemen

goede vestigingsmogelijkheden. De provincie is

van de uitgangspunten voor de circulaire economie;

daarin een belangrijke partner. Nu er steeds meer

grondstoffen, energie en mensen (iedereen doet mee).

zelfstandigen en Zzp’ers een bedrijf starten zien

Projecten die daarbij zijn genoemd zijn het voortzetten

we ook goede mogelijkheden voor kleinschalige

van projecten als ‘Energie voor MKB’, het verder

vestigingsmogelijkheden bij de dorpen. Dat komt ten

intensiveren van samenwerking tussen onderwijs en

goede aan de leefbaarheid van deze dorpen.

ondernemers op kansrijke beroepen in bijvoorbeeld de energietransitie, verduurzaming van bedrijventerreinen en bedrijven, waarbij circulaire bedrijven als een ‘specialty’ kunnen worden gezien. Een (digitaal) energie(k) loket dat kennis biedt aan ondernemers zien we als een passende verbreding op het loket gericht op de inwoners van de regio.

BOEIEN EN BINDEN

OPGAVE DUURZAAMHEID DECENTRAAL ENERGIESYSTEEM Een Top regio zorgt er voor dat energie die nodig is voor de energie- en warmtetransitie zo veel mogelijk

Vanaf 2010 werken de gemeenten in de regio

lokaal wordt opgewekt en op een slimme manier wordt

op economisch gebied samen. Economie houdt

gedistribueerd. Dat zorgt voor zo weinig mogelijk

zich niet aan gemeentegrenzen. Het zwaartepunt

verlies bij transport, draagvlak in de Mienskip en een zo

34 ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN

laag mogelijke belasting van het netwerk. Smart grids

kunnen en moeten benutten om onze doelstelling

- ook wel ‘intelligente netten’ genoemd - zijn volop

om een Top regio te worden, waar te kunnen maken.

in ontwikkeling. Het is eigenlijk de communicatie-

Onderzoek naar de mogelijkheden van eigen opwek en

infrastructuur die het mogelijk maakt om netten en

koppeling van lokale initiatieven, incluis mogelijkheden

aansluitingen flexibeler te maken en vraag en aanbod

als groen gas, waterstof, aquathermie etc., past hier bij.

van elektriciteit beter op elkaar af te stemmen. Door als regio in te zetten op een decentraal

ENERGIELOKET +

energienetwerk inclusief smartgrid, kan een aantal

De gemeenten beschikken over hun eigen energieloket

opgaven zoals energie vanuit landschap, gezamenlijke

c.q. bouwloket waar de inwoners van een gebied

aanpak Warmte Uitvoering Programma, koppeling

individueel en laagdrempelig geholpen worden bij hun

DOM/SOM met duurzaamheid en energie voor MKB)

eigen duurzaamheidsopgave. De afstand is letterlijk

gekoppeld worden. Deze zijn opgenomen in de bijlage

en figuurlijk klein en dat werkt goed. Een belangrijke

bij het advies van Opgavetafel 1, de zgn. matrix. Verder

‘+’ kan wel bereikt worden door kennis te bundelen in

kan gezamenlijk ingezet worden op innovatie op dit

een gezamenlijk kenniscentrum. Ook de coördinatie

gebied, zoals bijvoorbeeld de opslag van energie en

en inzet van energiecoaches, via de lokale loketten,

experimenteren met circulaire economie en duurzame

zou hierin afgestemd kunnen worden. Dit draagt bij

bouwmethoden in samenwerking met het (lokale)

aan kennisdeling, een efficiënte inzet van middelen en

bedrijfsleven. Juist in deze regio zit veel kennis en

innovatie binnen de regio en sluit daarmee goed aan

innovatiekracht bij grote en kleinere bedrijven die we

bij de doelstellingen van een Topregio.

ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN 35

THEMA 2

BOEIE, BRÛZJE EN BINE BOEIEN, BRUISEN EN BINDEN

De blijvende ontwikkeling van de leefbaarheid van het gebied is een belangrijke voorwaarde om een topregio te worden. Wanneer mensen er goed en graag wonen in of bij dorpen, die bereikbaar zijn, waar voldoende voorzieningen zijn en de gemeenschapszin hoogtij viert, dan kunnen we spreken van een vitale topregio. Het thema boeie, brûzje en bine draagt met een vijftal opgaven aan deze ontwikkeling bij. De doelstelling voor 2040 is: gelukkigste regio van Nederland voor jong en oud. Met de volgende opgaven gaan we de komende jaren aan de slag, zodat we het boeien, brûzjen en binen in de regio versterken. In het bijlagenboek zijn de adviezen van de opgaventafels opgenomen.

36 ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN

ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN 37

OPGAVE WOONZORGVISIE Samen met Ameland en Schiermonnikoog hebben alle vier gemeenten in de regio Noordoost behoefte om een regionale woonzorgvisie op te stellen. Men kent elkaar nog van ANNO II waar samen aan de opgave zorglandschap is gewerkt. De woonzorgvisie is hier een logisch en concreet vervolg op. Het doel van de woonzorgvisie is een regionaal dekkend en passend wonen- en zorgaanbod voor ouderen te formuleren, dat antwoord biedt op de toekomstige vraag van onze inwoners. Bedoeling is dat een bredere doelgroep hier op mee kan liften. Samen, omdat inwoners zich niet aan geografische grenzen houden en door wetten heen ‘trekken’ of bewegen. Dat geldt ook voor het gecontracteerde aanbod: de

38 ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN

zorgaanbieders. In deze visie zal dan ook aandacht moeten zijn voor ontschotting – zowel financieel als vanuit clientniveau/perspectief, schaalvergroting van de inkoop van zorg en het ontwikkelen van sturing en grip op het aanbod. Er is consensus om dit gezamenlijk op te pakken en er een regionale visie van te maken, die aan de raden ter vaststelling wordt voorgelegd. Waarbij in de volgorde een omgekeerde trechteraanpak de voorkeur heeft: gemeenten stellen samen met de andere financiers van zorg zoals de zorgverzekeraar en het zorgkantoor, een startnotitie in de vorm van een conceptvisie op, waarin de haalbaarheid van een gezamenlijke visie wordt getoetst. Ze betrekken bij de verdere uitwerking andere relevante stakeholders. Voor de individuele gemeenten levert het concreet een (regionale) woonzorgvisie op. Met als mogelijkheid op termijn de verwerking in een lokaal uitvoeringsprogramma, waarin onderdelen kunnen zitten – en ruimte – is voor regionale samenwerking.

OPGAVE GEBIEDSPROMOTIE Als we meer mensen of andere doelgroepen willen aantrekken moeten we weten wie we zijn, wat we te bieden hebben en dit aan

OPGAVE BLOEIZONE

de wereld vertellen. Ook is het goed om na te gaan wie er willen komen en wie niet, en waarom niet en of wij daar iets aan kunnen veranderen. Samen maken we het verhaal van de regio, om het vervolgens met verve uit te dragen. Het verhaal van Noordoost Fryslân, moet van

De Bloeizone is een concept dat

ons allemaal worden; bestuurders en ambtenaren, maatschappelijke

zich richt op mensen als gezonde en

partners en niet in de laatste plaats onze bedrijven en inwoners, onze

gelukkige inwoners. Het is afgeleid

Mienskip.

van de zgn. blue zones waarin mensen

Het verhaal van de regio is input voor en onderdeel van de strategie

vitaal en gelukkig oud worden.

voor gebiedspromotie.

Het concept is omarmd door de

Gebiedspromotie is een van de dragers om een topregio te kunnen

provincie. Inzetten op dit concept

worden. Het is een belangrijk hulpmiddel om onze ambitie te

kan goed bijdragen aan de ambitie

bereiken. We willen de kwaliteiten van de regio zichtbaar maken;

van de regio om topregio te worden,

onszelf op de kaart zetten. Dit kan uitmonden in een situatie

omdat de nadruk op vitaliteit – sûn –

waarin je als regio gevonden wordt, niet alleen door toeristen en

gelegd wordt. In de uitwerking in het

nieuwe bewoners, maar ook door nieuw te vestigen bedrijven en

uitvoeringsplan gaan we na wat het

(kennis-)partners die met ons willen samenwerken aan bijvoorbeeld

de regio op kan leveren, maar vooral

innovaties.

ook hoe en met wie we dit willen

Bij het uitwerken van de opgave verkennen we hoe we aan kunnen

oppakken. Maatschappelijke partners

sluiten bij wat er al is en hoe dat elkaar kan versterken, zoals

spelen hier een belangrijke rol in.

bestaande toeristische promotie. Te beginnen bij RMT en de plannen die zij hebben voor destinatiemarketing. We gaan geen dingen dubbel doen. De strategie voor gebiedspromotie versterkt onze lobby. Of er een aparte opgave nodig is of dat we het beter onder de lobby scharen, bepalen we in de uitwerking. In Businesscase 3B uit de Versnellingsagenda vinden we wellicht middelen voor deze opgave.

ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN 39

OPGAVE CULTUUR Door cultuur als gezamenlijke opgave op te pakken, kunnen we als regio steviger worden op cultureel gebied. Cultuur moet hierbij breed worden opgevat; ook als drager van ambitie en leefbaarheid, oftewel als ondersteuning aan de topregio. Een bloeiende culturele omgeving trekt (ook) jongeren aan en kan daarmee krimp of leegloop van de regio tegengaan. We werken toe naar gemeenten waar ruimte is voor culturele ontwikkeling en waar een goede structurele basis wordt neergezet. Deze is er voor een brede doelgroep doordat er een link is naar de lokale gemeenschappen. Dit geeft enerzijds een impuls aan recreatie & toerisme en leefbaarheid: we zijn hiermee een aantrekkelijke regio om te wonen en te werken. Anderzijds gaat het om cultuur op zichzelf, dus niet alleen als drager van verbinding, maar ook om de verdere ontwikkeling van het cultuuraanbod en de cultuurparticipatie. Bij het uitwerken van de opgaven leggen we de focus op structurele versterking van cultuur in de regio, in plaats van bijvoorbeeld het eenmalig organiseren van een cultureel evenement. Denk aan brûsplakken of aan ((twee)jaarlijks) terugkerende evenementen, zoals een beeldenroute, atelierroute, Biënnale van het Noorden of een taalproject. Ook onze ‘kroonjuwelen’ kunnen worden ingezet bij deze opgave, bijvoorbeeld landschapsbeleving via vaarroutes.

Het gezamenlijk afstemmen in de regio behoort ook tot de mogelijkheden; bij één grote publiekstrekker kunnen kleinere initiatieven meeliften, zonder daarbij in elkaars vaarwater te zitten.

40 ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN

KORTOM 4 2 6

STERKE BASISOPGAVEN THEMA’S OPGAVEN EN TOCH INTEGRAAL

De opgaven voor ANNO III vallen uiteen in twee thema’s: duorsume ekonomy en boeie, brûzje en bine. Daarnaast hebben we nog vier sterke basisopgaven. Ondanks dat we de opgaven zo hebben geordend en ingedeeld, staan ze niet los van elkaar. We willen integraal werken, ook over de thema’s heen, wanneer dat het resultaat versterkt. Insteek is dat overal en altijd te doen, en het krijgt concreet vorm in het regioteam.

EFFECTEN METEN EN KENNIS BORGEN Om te weten hoe het gaat in de regio, en om de vraag te kunnen beantwoorden of de samenwerking effect heeft en ons dichter bij onze ambitie brengt, gaan we kennis borgen door te monitoren. Tijdens ANNO II maakte de Fryske Akademy vier sociaal economische vitaliteitsscans. Bij ANNO III trekken we dit breder met de regionale brede welvaartsmonitor. Het FSP maakt deze jaarlijks voor de Versnellingsagenda, waarbij ze ieder jaar een verdiepingsonderzoek doen dat aansluit bij één van de programmalijnen van de Versnellingsagenda. We gaan na hoe we die monitor samen kunnen benutten. Dat geeft een totaalbeeld van de brede welvaart in de regio. We kunnen dan vergelijken met andere regio’s en met het verleden; boeken we de resultaten die we wilden boeken? Naast een totaalbeeld voor de regio gaan we ook per opgave na of we indicatoren en effecten kunnen meten, zodat we kunnen bespreken of we met de goede dingen bezig zijn en de kennis die we verzamelen kunnen borgen. In een jaarlijkse voortgangsrapportage verantwoorden we per opgave de voortgang. Ook gaan we na of we iets kunnen melden over het dichterbij brengen van onze ambitie, aan de hand van de brede welvaartsmonitor of kwalitatieve beschrijvingen.

ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN 41

UITGANGS PUNTEN VOOR SAMENWERKING

Samenwerken is best hard werken, en gaat niet altijd vanzelf. Om resultaten te kunnen boeken moeten er energie en middelen in gestopt worden. Partijen moeten iets bijdragen, zoals menskracht en geld. Samen beslissen en uitvoeren voelt wellicht als het inleveren van een stukje autonomie. De gezamenlijke resultaten en het plezier van samenwerken maken dat meer dan goed. Als overheden in Noordoost Fryslân hebben we die ervaring, dat samenwerken loont. We zetten dat doelbewust voort. We hanteren daarbij een aantal uitgangspunten, die de manier waarop we samenwerken bepalen, zodat deze goed loopt en loont. Op het moment dat het onverhoopt minder gaat, kunnen ze helpen om samen te bepalen hoe we verder gaan. We kunnen elkaar er op aanspreken.

42 ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN

HALEN EN BRENGEN IS IN BALANS; WE GUNNEN ELKAAR WAT PLATFORM VOOR AFSTEMMING EN SAMENWERKING

we op lange termijn resultaten boeken. Halen en

Naast het samen oppakken van projecten of opgaven,

dat we elkaar wat gunnen. We weten dat wat goed

is het zijn van een samenwerkingsplatform een

is voor het geheel ook goed is voor de delen. Van

belangrijke functie voor de partners in de regio

belang is dat we samen opgaven oppakken waarbij

Noordoost-Fryslân. Een platform waar we elkaar vinden

we elkaar nodig hebben om het resultaat verder te

om af te stemmen en samen te werken; langdurig

brengen. We brengen in beeld wat de meerwaarde is

en ad hoc, samenwerkingspartners uit de mienskip

voor de afzonderlijke partners, de meerwaarde voor

en overheden. Vooral voor wetterskip en provincie

de regio, en hoe het bijdraagt aan het realiseren van

heeft dit meerwaarde om hun slagvaardigheid te

de ambitie om van Noordoost-Fryslân een topregio

vergroten. Zo kunnen we integraal afstemmen voor we

te maken.

brengen moeten in balans zijn, waarbij voorop staat

gebiedsgericht aan de slag gaan of een sub-podium vormen om de onderhandelingen in de provinciale RES aan te vliegen. Het zijn twee voorbeelden van het adagium dat je samen verder komt.

HALEN EN BRENGEN IN BALANS BIJ EEN DYNAMISCHE AGENDA We maken een dynamische agenda: er kunnen opgaven bij, af en anders, mits ze bijdragen aan de visie en ambitie en mits het eigenaarschap goed geborgd is. Het zou een misverstand zijn te denken dat dynamisch betekent dat samenwerken vrijblijvend is. Dat is het niet! Alleen met gecommitteerde partners kunnen

ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN 43

IN EEN FLEXIBELE NETWERK STRUCTUUR Deze nieuwe ronde biedt nieuwe kansen. De wereld

SAMENWERKEN IN VERSCHILLENDE VORMEN: UITVOEREN, AFSTEMMEN EN LOBBYEN

ziet er anders uit dan ten tijde van ANNO I en II. Neem

De ANNO-opgaven zijn ongelijksoortige opgaven, en

alleen al de vermindering van het aantal gemeenten

dat heeft vooral te maken met abstractieniveau en

en hun organisaties. Daarom gaan we na of we het

de manier van samenwerken. Per opgave gaan we na

netwerk flexibel en wendbaar kunnen organiseren,

wat de beste manier van samenwerken is: uitvoeren,

samen met stakeholders uit de mienskip. En wel zo

afstemmen en of lobbyen.

dat we resultaten kunnen boeken. En de voortgang en

Ook is er verschil in de opgaven voor wat de

samenhang kunnen bewaken waar dat nodig is.

voortrekkersrol betreft. Dat heeft alles te maken met

Om uit de startblokken te kunnen, beginnen we met

verantwoordelijkheden en bevoegdheden. Liggen

een structuur die lijkt op die van ANNO II. Dat liep

deze meer op het bordje van de gemeenten, zoals

in de basis goed. We beginnen met een fjoergroep,

in het domein leefbaarheid en vitaliteit, dan zullen

themagroepen en opgaven. In de loop van ANNO III

zij de abstractere opgaven dragen en het voortouw

kunnen we nagaan of er verandering nodig is om de

nemen om deze samen met anderen op te pakken.

structuur optimaal en flexibel te maken.

Liggen deze meer bij provincie en wetterskip, zoals

EEN SAMENWERKING DIE RUIMTE GEEFT

bij grien en blau, dan zijn de onderwerpen concreter en is het netwerk met samenwerkingspartners heel belangrijk. Het afstemmen en samenwerken in een

ANNO is een stevige samenwerking waar resultaten

platform waardoor we elkaar gemakkelijk kunnen

worden geboekt, maar geen exclusieve. Opgaven

vinden, is relevant bij deze opgaven. De leidende

met andere buren oppakken kan en mag nog steeds,

ANNO-organisaties zijn wetterskip en de provincie; de

natuurlijk! Expliciet kiezen voor gezamenlijke opgaven

opgaven en daarmee de trekkersrol liggen meer op

in ANNO-verband betekent wel commitment aan

hun bord.

elkaar en aan die opgaven. Daar is geen ruimte voor vrijblijvendheid. Dat op tafel leggen en bespreekbaar

NAAST DE VERSNELLINGSAGENDA

maken, maakt de samenwerking des te steviger.

In het Noordoosten hebben we een stevige regionale opgave op het gebied van economie, arbeidsmarkt en onderwijs. In de Regiodeal / Versnellingsagenda is het doel om de economische structuur versneld

44 ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN

te versterken. Om deze versnelling slagvaardig aan te jagen wordt er nauw samengewerkt tussen bedrijfsleven, onderwijs en overheid. Deze visie neemt dat gegeven mee en wil ook de paraplu voor de Versnellingsagenda zijn. We doen geen dingen dubbel, maar willen elkaar versterken en aanvullen. De doelstellingen en de middelen liggen vast in de Versnellingsagenda. We kunnen ons voorstellen dat we daar aan bijdragen door projecten (ook) in de ANNO-structuur op te pakken. Formuleren we in deze agenda een sociaal economische opgave, dan pakken we die in samenhang met de (doelen van de) Versnellingsagenda op. We maken duidelijk voor samenwerkingspartners waar ze moeten zijn met hun vraagstukken en ideeën. Wat en wie er achter welke deurbel zit.

SAMEN MET DE SAMENWERKINGSPARTNERS Het is belangrijk om ons te realiseren: we draaien als overheden lang niet bij alles aan de knoppen. Onze rol en verantwoordelijkheid is beperkt. We kunnen niet alles alleen oplossen; bij complexe problemen hebben we anderen nodig – en zij ons – om tot resultaten te komen. In het uitwerken van de opgaven betrekken we de samenwerkingspartners, als dat niet al gebeurd is in een eerder stadium. Voor bijvoorbeeld grien en blau loopt de samenwerking met partners als jaren goed. Zij zijn al betrokken in de fase van agendavorming, waar we de opgaven geformuleerd hebben.

ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN 45

ORGANISATIE & AANSTURING VAN DE SAMENWERKING 46 ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN

STRUCTUUR EN AANSTURING Hoe organiseren we de samenwerking? Met elkaar als zes overheden, bestuurlijk en ambtelijk, èn met onze samenwerkingspartners. Het betreft het bestuurlijk en ambtelijk samenspel en de manier waarop we tot besluiten komen. In het Handboek ANNO III hebben we omschreven hoe we de goede dingen op de goede manier kunnen doen.

DE INHOUD IS LEIDEND We organiseren dat lyts en linich. We baseren ons op de structuur van ANNO II en brengen daar enkele verbeteringen in aan. Zodat we de snelheid er in kunnen houden en zowel de overheden zelf als de samenwerkingspartners met meer gemak (nieuwe) opgaven kunnen agenderen, en we tegelijkertijd ook de voortgang en resultaten kunnen bewaken en het fjoer brandend kunnen houden. Uitgangspunt is dat inhoud leidend is aan structuur. Dat betekent onder meer dat we de opgaven en dus onze inhoudelijk betrokken spelers – portefeuillehouders en ambtenaren – een centrale plek geven in de structuur. Opgaventrekkers, intern coördinatoren en de programmacoördinator van Team ANNO treffen elkaar met enige regelmaat om op inhoud en proces de onderlinge samenwerking steviger te maken in een regioteam. Het regioteam heeft een cruciale rol in het leggen van verbindingen en integraal werken. In het Handboek ANNO III dat als bijlage bij de samenwerkingsovereenkomst is gevoegd, is helder gedefinieerd wat rol en verantwoordelijkheid van ieder gremium zijn.

ANNO III SAMENWERKINGSAGENDA REGIO NOORDOOST FRYSLÂN 47

UITGANGSPUNT IS DAT INHOUD LEIDEND IS AAN STRUCTUUR PARTNERS ORGANISEREN EIGENAARSCHAP EN DRAAGVLAK

aan te kunnen, is cruciaal voor het welslagen. Interne

Regionaal samenwerken kan vleugels krijgen als

draagvlak. Mensen zien dat samenwerken loont. Als

alle partijen overtuigd zijn van de meerwaarde, en

laatste is het raadzaam de interne afstemming en

dat ook organiseren in eigen huis. Alle ‘lagen’ van de