07 - Bijlage 1 - Ontwerp Volkshuisvestingsprogramma

Volkshuisvestingsprogramma Aan het werk

18 mei 2026 Concept

DATUM

18 mei 2026

TITEL

Volkshuisvestingsprogramma

OPDRACHTGEVER

Gemeente Tytsjerksteradiel

AUTEUR(S)

Bram Klouwen (Companen) Jill Geurts (Companen)

PROJECTNUMMER

737.105

STATUS

Concept

Tivolilaan 205 6824 BV Arnhem Postbus 1174 6801 BD Arnhem www.companen.nl info@companen.nl 026 351 25 32 KvK-nummer: 09035291 BTW-nummer: NL001826517B01

Inhoud 1 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5

Inleiding Wonen in Tytsjerksteradiel en haar kernen Positionering volkshuisvestingsprogramma Participatieverslag totstandkoming programma Plan-MER-beoordeling Kritische succesfactoren

4 4 5 6 7 7

2

Beleidskaders voor het volkshuisvestingsprogramma Tytsjerksteradiel Landelijke kaders Regionale kaders Lokale kaders

9 9 9 11

2.1 2.2 2.3 3 3.1 3.2 3.3

Toekomstbestendige woon- en leefomgeving 14 Programmalijn bestaande voorraad 17 Programmalijn energie 18 Programmalijn toekomstbestendige en gezonde leefomgeving 19

4 4.1 4.2

Nieuwbouw Programmalijn nieuwbouw kwantitatief Programmalijn nieuwbouw kwalitatief

21 26 28

5 5.1 5.2 5.3

Wonen & zorg voor ouderen Programmalijn ouderenhuisvesting Programmalijn toekomstbestendige zorg Programmalijn vitale en veerkrachtige dorpen

30 32 33 33

6 6.1

Huisvesting aandachtsgroepen Programmalijn: huisvesting aandachtsgroepen

35 38

6.2

Programmalijn: fijn wonen voor iedereen

7 7.1

Uitvoering van het volkshuisvestingsprogramma 40 Organisatie en samenwerking: rollen en verantwoordelijkheden 40 Toetsingskader nieuwe initiatieven 41 Planning, prioritering en kosten 42 Monitoring 44

7.2 7.3 7.4

38

Bijlage 1: Uitvoeringstabel

46

Bijlage 2: Overzicht relevante beleidsdocumenten

53

Bijlage 3: Overzicht van definities

54

Bijlage 4: Kaarten beter benutten bestaande voorraad

57

Bijlage 5: Kaarten voorzieningenniveau

59

1 Inleiding 1.1 Wonen in Tytsjerksteradiel en haar kernen Tytsjerksteradiel is een groene en levendige gemeente met een sterk eigen karakter: aantrekkelijk landschap, vitale dorpen en een hechte mienskip. Het is een plek waar mensen graag wonen, werken en leven. De afgelopen jaren heeft de gemeente een verandering doorgemaakt door de verschuivende woon- en leefwensen en nieuwe ruimtelijke opgaven. Uit eerdere provinciale prognoses bleek dat meerdere gemeentes aanvankelijk met een krimpscenario te maken kregen. Toch is de vraag naar wonen in een rustige en groene omgeving aanwezig gebleven. Huidige ontwikkelingen laten zien dat de woningmarkt sterk verandert, met name door de groei van het aantal eenpersoonshuishoudens. Deze ontwikkeling biedt kansen om gericht te bouwen aan een toekomstbestendige gemeente, met oog voor kwaliteit. Binnen deze brede ontwikkeling speelt volkshuisvesting een centrale rol. De gemeente wil zorgen voor een woningvoorraad die aansluit bij de vraag en behoefte van de inwoners. Tytsjerksteradiel zet in op voldoende betaalbaar wonen voor verschillende doelgroepen. Er is aandacht voor starters, gezinnen en ouderen. De gemeente ziet een vraag naar woonruimte voor veel verschillende doelgroepen, waaronder jongeren en nieuwkomers die zich willen vestigen. Ook hebben ouderen een verhuiswens.

Om aan die vraag te voldoen wordt voornamelijk gekeken naar kansen in de nieuwbouw, maar er liggen ook mogelijkheden om bestaande woningen aan te passen. Het behouden van de omgevingskwaliteit in de groene gemeente is daarbij ook van belang.

Naast voldoende aanbod betekent wonen in Tytsjerksteradiel ook betaalbaar en comfortabel wonen. De gemeente maakt zich hard voor verduurzaming en beweegt zo richting “energieneutrale gemeente” in 2040. Dit heeft de gemeente vastgelegd in de Duurzaamheidsagenda uit 2021. In december 2025 is deze geëvalueerd en heeft de Raad dit doel herbevestigd. Op dit uitgangspunt is het Warmteprogramma gebaseerd. Een belangrijk uitgangspunt van het Warmteprogramma geldt ook voor het volkshuisvestingsprogramma; de gemeente bouwt samen met haar inwoners aan sterke en leefbare dorpen die klaar zijn voor de toekomst. De kracht ligt hier in de mienskip. De gemeente beweegt toe naar een toekomstige woningvoorraad die passend is bij de veranderende bevolkingssamenstelling. De dubbele vergrijzing heeft effect op de inrichting van het gewenste woonzorglandschap in de gemeente. Inwoners wonen steeds langer zelfstandig thuis. Ook verandert de inrichting van de zorg; vanwege personeelstekorten staan zorgfuncties onder druk. Dit vraagt een herbezinning op de inrichting van het woonzorglandschap in de verschillende kernen. De verschuiving naar extramurale zorg betekent dat zorg vaker in eigen woning en woonomgeving wordt verleend. Ook het voorzieningenniveau van kleine kernen staat onder druk, door economische schaalvergroting en door een veranderende bevolkingssamenstelling in de kernen.

Hierdoor ziet de gemeente een groeiende rol voor inwoners. De buurt en/of het dorp vormt hierin de basis: inwoners wonen in een zorgzame woonomgeving met een sterk sociaal netwerk. De gemeente bouwt hiertoe voort op kernkwaliteiten zoals de sociale samenhang en de kracht van de dorpen. De gemeente geeft in dit volkshuisvestingsprogramma richting aan deze ontwikkelingen, door een praktische en uitvoeringsgerichte werkwijze met

737.105 | Volkshuisvestingsprogramma

4

concrete doelen en maatregelen. Een belangrijk onderdeel van het opstellen van dit programma is het participatietraject, met zowel interne als externe stakeholders. Ook betrekken we hierbij het vervolg op de Woon- en Leefbaarheidsagenda. Daarbij komt dat nieuwe wetgeving in voorbereiding is, die gemeenten verplicht haar aanpak op verschillende woonopgaven in een programma vast te leggen. Met dit volkshuisvestingsprogramma is de gemeente klaar voor de vereisten van deze nieuwe wetgeving, het uitvoeren van de doelen en ambities en het doorzetten van de versnelling van de woningbouw.

1.2 Positionering volkshuisvestingsprogramma Het volkshuisvestingsprogramma wordt bij invoering van de Wet versterking regie volkshuisvesting opgenomen in de Omgevingswet. Daarmee wordt het formeel een verplicht programma als uitwerking van de omgevingsvisie van de gemeente. In het programma komen het fysieke en het sociale domein samen (zie figuur 1). Het volkshuisvestingsprogramma is een werkbaar document met een looptijd van vier jaar. Het volkshuisvestingsprogramma wordt vastgesteld door het college van burgemeester en wethouders van de Gemeente Tytsjerksteradiel, omdat het primair gericht is op de uitvoerbaarheid en concrete programmering van beleid. Het gaat daarbij om de praktische uitwerking van vastgestelde ambities in maatregelen, planning en prioritering. De onderliggende visies, zoals de omgevingsvisie en de visie op het sociaal domein, worden daarentegen vastgesteld door de gemeenteraad. De omgevingsvisie en visie sociaal domein is vastgesteld door de gemeenteraad in 2023. Deze documenten bevatten de strategische doelen en richtinggevende keuzes voor de lange termijn en zijn politiek-bestuurlijk van aard. Daarmee ligt de kaderstellende en politieke

737.105 | Volkshuisvestingsprogramma

besluitvorming bij de raad, terwijl het college verantwoordelijk is voor de nadere uitwerking en uitvoering via het programma. In het volkshuisvestingsprogramma ligt het zwaartepunt rondom wonen. Het programma beschrijft hoe de volkshuisvesting in Tytsjerksteradiel zich gaat ontwikkelen en geeft hierin duidelijke maatregelen. De omgevingsvisie geeft hierin de ambities die worden geconcretiseerd in het programma. Welke woningen waar toegevoegd moeten worden, hoe de bestaande voorraad goed benut kan worden en welke diensten in de omgeving nodig zijn om goed te kunnen wonen. Bij dit laatste liggen er ook dwarsverbanden met de gemeentelijke visie voor het sociaal domein. Zo beschrijft de gemeente in haar visie sociaal domein dat inwoners zo lang mogelijk zelfstandig in hun eigen woonomgeving kunnen wonen door ondersteuning van het sociale netwerk in de dorpen. Het volkshuisvestingsprogramma is geen plan voor het sociaal domein, maar geeft wel aan welke ontwikkelingen nodig zijn voor mensen om (langer) zelfstandig te kunnen wonen. Het programma vloeit voort uit de integrale ambities en strategieën die de gemeente Tytsjerksteradiel verwoordt in haar omgevingsvisie, maar ook in haar visie sociaal domein. Hetzelfde geldt bijvoorbeeld rondom het verduurzamingsbeleid van de gemeente.

Waar in 2021 de gemeenteraad zijn TransitieVisie Warmte heeft vastgesteld, is dit in 2026 geconcretiseerd in een uitvoerbaar Warmteprogramma.

5

Figuur 1: Positie Volkshuisvestingsprogramma

en Inwonersparticipatie vastgesteld. Dit verrijkt haar participatiebeleid. Deze visie benadrukt het belang van participatie tussen inwoners en gemeente en ambieert een structurele inbedding van participatie in haar organisatie. In 2023 is de gemeente Tytsjerksteradiel gestart met een gezamenlijk proces om de toekomstbestendigheid van alle dorpen in beeld te brengen. Dit heeft geresulteerd in de Woon- en leefbaarheidsagenda, waarin samen met inwoners is gekeken naar de ontwikkeling van de dorpen, met aandacht voor zowel wonen als leefbaarheid. In 2026 heeft dit traject een vervolg gekregen, waarbij de focus specifieker is komen te liggen op het woonaspect, inclusief een prioritering van mogelijke nieuwbouwlocaties.

Het Volkshuisvestingsprogramma kent een aantal wettelijk verplichte onderwerpen. We vatten deze onderwerpen samen in vier thema’s: • Toekomstbestendige woon- en leefomgeving en bestaande voorraad • Nieuwbouwprogrammering • Woonzorgbehoefte voor ouderen • Passend huisvesten van aandachtsgroepen

1.3 Participatieverslag totstandkoming programma

Bij het opstellen van zowel de Woon- en leefbaarheidsagenda als het vervolgtraject zijn dorpsbelangen actief betrokken, waardoor een goed en breed gedragen beeld is ontstaan van de wensen en behoeften van inwoners in de verschillende dorpen. De uitkomsten van dit vervolg vormen een belangrijke basis voor dit volkshuisvestingsprogramma. Zo wordt aangesloten bij de vastgestelde woonbehoefte tot 2035 en worden uitkomsten meegenomen in het vaststellen van prioritering van locaties. Daarmee neemt het volkshuisvestingsprogramma indirect de stem van inwoners mee en hebben zij via dit participatietraject aantoonbaar invloed gehad op de keuzes die in dit programma zijn gemaakt. In het participatietraject voor het vervolg op de woon- en leefbaarheidsagenda, ofwel Uitvoeringsplan Wonen, zijn inwoners via dorpsbelangen uitgenodigd om samen in gesprek te gaan. Aan de hand van kaarten konden zij vanuit hun eigen perspectief gericht de kansen voor hun dorp verkennen en bespreken. De uitkomsten uit de eindrapportage zijn dan ook verwerkt in dit volkshuisvestingsprogramma.

De gemeente hecht waarde aan een zorgvuldig proces. Door middel van participatie worden verschillende partijen, zoals stakeholders en inwoners, betrokken in het proces. De gemeente heeft onlangs haar Visie op Overheids-

737.105 | Volkshuisvestingsprogramma

6

Daarnaast zijn externe stakeholders betrokken door een interactieve workshop. In deze stakeholderbijeenkomst zijn thema’s gebiedsgericht uitgewerkt, vanuit de praktijkervaring van partners. Binnen de gemeente zijn meerdere disciplines, zoals ruimtelijke ontwikkeling, natuur en landschap en sociaal domein, betrokken bij het opstellen van het programma. In meerdere interne workshops met verschillende afdelingen zijn dwarsverbanden voor een integraal volkshuisvestingsprogramma benoemd. Tijdens de eerste workshop zijn er algemene kansen, knelpunten, oplossingsrichtingen en randvoorwaarden opgehaald. De tweede versie stond in het teken van een toetsing van de uitvoering. Zo ontstaat er een programma waar de gemeente met haar volkshuisvestelijke partners mee aan de slag kan.

1.5 Kritische succesfactoren De gemeente beschrijft in dit programma zowel doelen als maatregelen. Het betreft een werkdocument dat gedurende de looptijd kan worden bijgesteld. De uitvoering van de maatregelen vindt plaats mits randvoorwaarden op orde zijn. Op een deel daarvan heeft de gemeente geen invloed, terwijl zij op andere, zoals netbewuste woningbouw, onrendabele investeringen en personele inzet, wél een afweging kan maken. Het is daarom van belang deze kritische succesfactoren te onderkennen en mee te wegen bij de beoordeling van de verschillende maatregelen. Het invullen van de kritische randvoorwaarden ligt vaak op provinciaal of nationaal niveau. Daarom vragen we in Fries verband om invulling van deze kritische succesfactoren.

1.4 Plan-MER-beoordeling Op grond van artikel 16.4 van de Omgevingswet geldt een plan-MER-plicht voor onder meer programma’s die wettelijk of bestuursrechtelijk zijn voorgeschreven en die kaderstellend zijn voor MER-plichtige of MER-beoordelingsplichtige besluiten. Zo kan de gemeente de milieueffecten bij haar afwegingen betrekken. Dit kan ook gelden voor het volkshuisvestingsprogramma. Omdat dit volkshuisvestingsprogramma alleen kleine wijzigingen bevat in nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen, en geen concrete locaties zijn benoemd die MER-plichtig zijn, is een plan-MER nu niet nodig. Bij de ruimtelijke afweging van locaties zal dit dan alsnog moeten gebeuren, rond de omgevingsvisie of bij het omgevingsplan.

1

Stikstof De stikstofproblematiek vormt een belangrijke externe randvoorwaarde voor nieuwbouwontwikkelingen. Vergunningverlening staat onder druk en procedures nemen meer tijd in beslag, wat leidt tot vertraging en onzekerheid van nieuwbouwprojecten. Zeker nabij het Natura2000-gebied van de Alde Feanen is risico van planvertraging of -uitval realistisch. Hier zijn extra corrigerende maatregelen noodzakelijk. Personele capaciteit De uitvoering van de maatregelen vraagt personele capaciteit, zowel bij de gemeente als bij haar volkshuisvestelijke partners. We zien dat de arbeidsmarkt krap is. Dat geldt niet alleen bij de gemeenten. Procesoptimalisatie als parallel plannen1 kan helpen bij het vinden van meer personele ruimte. Echter de

Parallel plannen: diverse fases van een bouwproject worden gelijktijdig en samenhangend uitgevoerd (Bron handreiking Realisatiestimulans).

737.105 | Volkshuisvestingsprogramma

7

expertise is in onze gemeente hiervoor nog in mindere mate aanwezig en bovendien geldt hierbij dat dit eerst een financiële en tijdsinvestering vraagt voordat het rendeert. Netcongestie We zien dat het stroomnet onder druk staat. Nieuwe aansluitingen worden steeds lastiger. Tot voor kort gold dit niet voor woningen (kleinverbruik). Maar nieuwe aansluitregels van de Autoriteit Consument en Markt hebben ook invloed op woningbouw. Woningen worden niet meer zondermeer aangesloten. Wij constateren dat dit onder druk staat, en spelen hier dan ook al actief op in. Wekelijks vindt overleg plaats met Liander en daarnaast loopt er een pilot over netbewust bouwen. In samenspraak met Liander zullen we de planning voor nieuwe woningen en de aansluiting op het stroomnet moeten afstemmen. Netcongestie blijft daarmee een zeer kritische factor in de uitvoering van dit programma. Beïnvloedingsruimte gemeente De gemeente heeft een belangrijke regisserende rol op de woningmarkt, maar voert dit programma maar beperkt zelf uit. Zij is afhankelijk van uitvoering door ontwikkelaars en woningcorporaties. Tegelijkertijd geeft de gemeente wel de richting aan, en met de nieuwe wetgeving (Wet versterking regie volkshuisvesting) is een deel van die richting dwingend. Of vervolgens geïnvesteerd wordt is afhankelijk van partners.

We zijn ons bewust van onze positie in het netwerk, en werken dan ook volop samen met onze partners om de uitvoering handen en voeten te geven.

737.105 | Volkshuisvestingsprogramma

Versterking samenhang sociaal en fysiek domein De opgaven in het sociale en fysieke domein zijn steeds meer met elkaar verweven. De groeiende vraag naar passende huisvesting voor kwetsbare (urgente) aandachtsgroepen vraagt om investeringen in de samenwerking tussen beide domeinen. Dat geldt ook voor de woonzorgopgave voor ouderen die langer thuis wonen. Dit vraagt niet alleen samenwerking binnen de gemeente maar ook met zorgpartijen en de mienskip. Investeringsruimte Woningbouw vraagt investeringen in de omgeving, mobiliteit, etc. Een deel van die investeringen is niet volledig (via kostenverhaal) terug te verdienen. De inzet van de realisatiestimulans helpt hierbij door € 7.000 per betaalbare woning. Deze bijdrage moet in elk geval worden ingezet voor de realisatie van betaalbare woningbouw, maar kan vrij worden besteed om dit doel te bereiken. Ook investeringen in sociale huur zijn grotendeels niet renderend. Corporaties investeren per woning meer dan zij terugverdienen. Stijgende bouwkosten, renteontwikkelingen, belastingen en toenemende beheerlasten zetten de financiële ruimte van corporaties nog verder onder druk. Dit beperkt de investeringsruimte van woningcorporaties. In geval van Tytsjerksteradiel is WoonFriesland de enige corporatie binnen de gemeente die een sterke positie heeft.

Accolade heeft nog beperkt bezit in de gemeente, dat naar verwachting zal worden verkocht.

8

2 Beleidskaders voor het volkshuisvestingsprogramma Tytsjerksteradiel In het volkshuisvestingsprogramma sluit de gemeente aan bij de ambities die in de omgevingsvisie en visie sociaal domein zijn geformuleerd. We vertalen die naar doelen gelinkt aan de vier thema’s vanuit het Besluit versterking regie volkshuisvesting. Deze doelen zijn zo SMART mogelijk geformuleerd. Uiteindelijk ontstaat er een uitvoerbaar programma. Ook zijn er nog andere relevante beleidsdocumenten die kaders meegeven voor dit uitvoeringsprogramma, zoals de Woondeal. Een overzicht van belangrijk en onderliggend beleid is te vinden in bijlage 1.

2.1 Landelijke kaders Niet alleen de woningmarkt in Tytsjerksteradiel heeft de afgelopen jaren veranderingen doorgemaakt, ook landelijke wetgeving is sterk in beweging. Vanuit het Rijk wordt regie op de woningmarkt herpakt. Dit resulteert in kaders waarin het gemeentelijk beleid zich moet bewegen. Deze staan voorgeschreven in het Wetsvoorstel regie op de volkshuisvesting. De gemeente beschrijft hun aanpak in het Volkshuisvestingsprogramma. In de Wet versterking regie op de volkshuisvesting stuurt het Rijk op een versnelling van de woningbouw, met nadruk op betaalbaarheid. Daarnaast is er expliciete aandacht voor huisvesting van urgente en aandachtsgroepen. De belangrijkste uitgangspunten zijn als volgt: •

In iedere gemeente dient minimaal twee derde van het woningbouwprogramma te bestaan uit betaalbare woningen, waaronder sociale huur (€ 932,93), middenhuur (tot € 1.228) en betaalbare koopwoningen (tot € 420.000): prijspeil 2026.

737.105 | Volkshuisvestingsprogramma

•

•

In gemeenten waar het aandeel sociale huur in de woningvoorraad onder het landelijke gemiddelde ligt (zoals in Tytsjerksteradiel), moet minimaal 30% van het totale nieuwbouw woningprogramma bestaan uit sociale huurwoningen. Gemeenten dienen in hun Volkshuisvestingsprogramma de huisvestingsopgave voor aandachtsgroepen expliciet te benoemen.

Op dit moment is de inwerkingtreding van de Wet versterking regie volkshuisvesting nog onzeker. Hierdoor zijn bovenstaande uitgangspunten op dit moment nog geen verplichting (datum: 1-3-2026). De beoogde inwerkingtreding is 1 juli 2026.

2.2 Regionale kaders Woondeal Noordoost Fryslân De woondeals in provincie Fryslân sturen voor de periode 2022 - 2030 op toevoeging van bruto 17.720 woningen in Fryslân. Gemeente Tytsjerksteradiel valt onder Woondeal regio Noordoost-Fryslân. Deze Woondealregio is verantwoordelijk voor de realisatie van 2.660 woningen tot en met 2030. In de eerste Woondeal uit 2023 stond de gemeente Tytsjerksteradiel voor een opgave van 690 woningen tot en met 2030. In de herijkte Woondeal uit 2025 staat Tytsjerksteradiel voor een inspanningsverplichting van 854 woningen van 2022 - 2030. Hierbij is het streven dat ten minste twee derde van deze woningen betaalbaar is. De provincie Fryslân werkt samen met gemeenten en het Rijk aan de bouw van nieuwe woningen, wat is vastgelegd in de regionale woondeals. De woning-

9

bouwprojecten in Fryslân zijn voornamelijk kleinschalig. Samen leveren deze projecten een betekenisvolle bijdrage aan de woningbouwopgave én aan de leefbaarheid van de dorpen. Om tot realisatie van de aantallen benoemd in de Woondeal te komen, is het benutten van deze kleine projecten noodzakelijk. Om ook woningbouw in kleine kernen mogelijk te maken is de Kleine Kernen Aanpak ontwikkeld in samenwerking met de Provincie Fryslân en haar gemeentes. De Kleine Kernen Aanpak is gericht op het ondersteunen van kleinschalige projecten. Door een servicebureau op te richten kunnen gemeenten aanspraak doen op menskracht en benodigde expertise. Gemeente Tytsjerksteradiel maakt op dit moment nog geen gebruik van ondersteuning vanuit dit servicebureau. De gemeente staat positief tegenover het verkennen van de mogelijkheden binnen deze aanpak. Gedurende de looptijd van het programma kan het gebruik daarom variëren.

Provinciale Omgevingsvisie (ontwerp) Medio 2026 wordt de Provinciale Omgevingsvisie (POVI) verwacht. Het college van Gedeputeerde Staten van Fryslân heeft de Provinciale Ontwerp Omgevingsvisie vastgesteld. De nieuwe Omgevingsvisie biedt een inspirerend en uitnodigend perspectief op de toekomst van de Friese leefomgeving. Deze omschrijft ambities van nu, tot straks (2035), naar later (2050 en verder). De ambities in de Ontwerp Omgevingsvisie worden ingevuld aan de hand van vier bewegingen. De bewegingen geven invulling aan de beschreven opgaven en zetten de noodzakelijke transities in gang: 1. naar een schone, gezonde, inclusieve en veilige leefomgeving met identiteit; 2. naar een sterke landbouw en natuur in een klimaatbestendig Fryslân; 3. naar vitale steden en dorpen in een verbonden Fryslân; 4. naar een fossielvrije en circulaire samenleving.

737.105 | Volkshuisvestingsprogramma

Regio Deal Noordoost-Fryslân II In de regio Noordoost-Fryslân werken vier gemeenten samen met de provincie Fryslân aan het versterken van de brede welvaart. Met de Regio Deal bundelen de betrokken partijen hun krachten om gezamenlijk te leren, ontwikkelen en uitvoeren. Daarnaast wordt met de Regio Deal geïnvesteerd in een participatieve aanpak om de woningbouw in de kleinere kernen te versnellen. Eén van de vier speerpunten van de Regio Deal is dan ook Noflik Wenje “aangenaam wonen”. Gemeenten in de regio, waaronder Tytsjerksteradiel, kunnen zowel gezamenlijk als zelfstandig aanspraak maken op de beschikbare financiering. De gemeente maakt op dit moment ook gebruik hiervan.

Visie Wonen met Welzijn & Zorg In 2024 heeft de regio Noordoost Friesland de Visie Wonen met Welzijn & Zorg vastgesteld. Het doel van de visie is om gezamenlijk met betrokken partijen een ontwikkelrichting te bepalen. De focus ligt in de visie op het anticiperen op de toenemende zorgvraag, het waarborgen van adequate zorg en het vervangen en uitbreiden van geschikte huisvesting voor kwetsbare inwoners in de regio. De overkoepelde ambitie is dat de regio bestaat uit een duurzaam aanbod van wonen met welzijn en zorg, waarbij kwetsbare inwoners zo lang mogelijk of weer zelfstandig thuis in een passende woning en woonomgeving wonen met een sterke sociale basis en de zorg en ondersteuning die ze nodig hebben. Omdat de Gemeente Tytsjerksteradiel uit meerdere kernen bestaat, verschillen de opgaven voor het toekomstbestendig inrichten van het woonzorglandschap per dorp. In de regionale visie wordt daarom een onderscheid gemaakt tussen drie typen dorpen: • Voorzieningenkernen (complete zone): waar een breed scala aan zorgvoorzieningen in de directe omgeving aanwezig is; zoals Burgum,

10

•

•

Hurdegaryp en de Trynwâlden (het cluster Oentsjerk e.o. en Gytsjerk samengevoegd tot cluster Trynwâlden). Basisdorpen (medium zone): waar een centrale ontmoetingsplek is waar ook zorg kan worden geboden of dagbesteding kan plaatsvinden. Deze dorpen beschikken daarnaast over enkele geclusterde en/of levensloopbestendige woningen; zoals Aldtsjerk, Tytsjerk, Ryptsjerk. Woondorpen (zone basis): hier is uitsluitend volledig zelfstandig wonen mogelijk. Eventueel is een laagdrempelige ontmoetingsplek aanwezig, maar deze is niet ingericht voor zorg of ondersteuning; zoals Suwâld of Wyns.

Onze koers: We wonen, werken en ontspannen in vitale en leefbare dorpen en in een aantrekkelijk buitengebied. De leefomgeving beweegt mee met de ontwikkelingen van deze tijd, met respect voor de bestaande ruimtelijke en sociaal-culturele kwaliteiten. Omgevingsvisie Tytsjerksteradiel 2023-2040

Regionaal gezien wonen van de 65-plussers 45,5% in een voorzieningenkern, 28,7% in een basisdorp en 25,8% in een woondorp (Visie Wonen, Welzijn en Zorg; 2024). Met het toekomstbestendig inrichten van de woonomgeving helpt dit onderscheid de gemeente gerichte keuzes te maken voor woningbouw, zorgvoorzieningen en leefbaarheid, afgestemd op de specifieke mogelijkheden en behoeften van elke dorpsomgeving.

737.105 | Volkshuisvestingsprogramma

2.3 Lokale kaders Omgevingsvisie In 2023 stelde de gemeente haar Omgevingsvisie vast. De Omgevingsvisie bevat in hoofdlijnen de ambities voor de ruimtelijke ontwikkeling van Tytsjerksteradiel tot 2040. Hoe de gemeente deze doelen tot uitvoering gaat brengen, komt ondermeer terug in dit Volkshuisvestingsprogramma. De koers van de Omgevingsvisie is uitgewerkt in acht ambities: In 2040 in Tytsjerksteradiel 1. heeft iedere inwoner een passende woonruimte; 2. heeft iedere inwoner toegang tot werkgelegenheid; 3. is de economie vitaal en toekomstgericht; 4. bewegen en ontspannen alle inwoners in een gezonde, veilige en groene omgeving; 5. zijn er genoeg ontmoetingsplekken en voorzieningen; 6. is de mobiliteit gezond, vlot en veilig; 7. is de leefomgeving aangepast aan het veranderende klimaat en de biodiversiteit hersteld; 8. heeft iedere inwoner toegang tot schone energie. Voor de gemeente is het vanuit de Omgevingsvisie belangrijk dat de woningvoorraad aansluit bij de vraag en behoefte van iedere inwoner. Op dit moment is er meer vraag dan aanbod en hierdoor lukt het verschillende doelgroepen niet om een passende woonruimte te vinden. Er liggen kansen in nieuwbouw en mogelijkheden in de bestaande voorraad. En ook staat de gemeente open voor vernieuwende (innovatieve) woonvormen. Innovatieve woonvormen zijn woonconcepten die afwijken van traditionele woningtypen.

Voorbeelden hiervan zijn woningsplitsing, optoppen en collectieve of tijdelijke woonvormenof projecten. Wel moet dit passen binnen het wonen in een groene en

11

landschappelijke gemeente. Behoud van omgevingskwaliteit staat daarom ook centraal. Naast het thema wonen spreekt de Omgevingsvisie ook ambities uit over andere beleidsterreinen. Zo heeft de gemeente de ambitie om de leefomgeving zo in te richten dat deze uitnodigt om naar buiten te gaan, te bewegen en te ontmoeten door middel van voldoende voorzieningen en ontmoetingsplekken, zoals sportclubs en Multi Functionele Centra (MFC’s). Zij wil de mobiliteit verbeteren door het accent te leggen op lopen en fietsen in plaats van de auto. De woon- en leefomgeving in Tytsjerksteradiel moet zo zijn ingericht dat die de gevolgen van klimaatverandering aankan en ook tegengaat, en er moet in 2040 schone energie beschikbaar zijn voor iedere inwoner. Bij verschillende ambities beschrijft de gemeente ook een rol vanuit de mienskip.

Vervolg Woon- en Leefbaarsheidsagenda: Uitvoeringsplan Wonen In 2023 is KAW begonnen met de Woon- en Leefbaarheidsagenda. Dit proces richt zich met name op de toekomstbestendigheid van de verschillende dorpen, zowel op het gebied van wonen als leefbaarheid. Het vervolg, ofwel Uitvoeringsplan Wonen, gaat uitsluitend over het woonspoor. Dit vervolg werkt ook een prioritering van mogelijke nieuwbouwlocaties uit. Dit uitvoeringsplan beschrijft de volgende doelen: • jaarlijks 95 woningen in de gemeente als geheel; • nieuwbouw in ieder dorp naar aard en schaal, conform het woningmarktonderzoek; • met een planning, waarbij binnen het tijdspad van de woondeal, in elk dorp wat mogelijk is. Het Uitvoeringsplan Wonen benoemt vier pijlers waarop de gemeente zich kan richten om de uitvoering te vereenvoudigen en te versterken. De gemeente kan

737.105 | Volkshuisvestingsprogramma

zichzelf helpen door gebruik te maken van strategische en juridische instrumenten, financiële hulpmiddelen en -bronnen, deels intern en deels extern. Dit leidt tot de volgende overkoepelende acties. 1. Planning en prioritering 2. Actieve regie en uitnodigingsplanologie 3. Extra capaciteit en expertise 4. Planologische en financiële instrumenten In dit volkshuisvestingsprogramma wordt binnen het thema nieuwbouw (hoofdstuk 4) de verdere uitwerking van deze acties opgenomen. Daarbij wordt nadrukkelijk aangesloten bij de uitkomsten van dit Uitvoeringsplan Wonen, mede gezien de betrokkenheid van dorpsbelangen bij de totstandkoming ervan.

Visie versterken sociale basis Naast de fysieke leefomgeving kent de gemeente ook een beleid gericht op sociaal domein. Veel beleidsterreinen binnen het sociaal domein kennen een eigen beleidsdocument, zoals onderwijs, armoede, cultuur ect. Dit volkshuisvestingsprogramma gaat dieper in op de sociale basis omdat dit direct samenhangt met de fysieke leefomgeving. De Visie Sociale Basis, genaamd ‘’Mienskip als basis’’, gaat over het versterken van de sociale structuren binnen de gemeente. Zo richt de gemeente zich op het vergroten van de betrokkenheid en sociale samenhang onder inwoners. De gemeente ziet op dit moment al een sterk sociaal netwerk maar wil zich inzetten zodat er een sociaal vangnet is voor iedereen. De veerkracht van inwoners gaat zo omhoog. Het verhogen van de zelfredzaamheid en samenredzaamheid is noodzakelijk in het licht van ontwikkelingen in de zorg. Het sociaal vangnet blijft daarbij een essentiële basis: wie niet zelfredzaam is, moet kunnen rekenen op passende ondersteuning. Juist de gemeenschapskracht zorgt voor toekomstbestendige dorpen waarin mensen gezond en zo lang mogelijk zelfstandig kunnen wonen. Dit is

12

niet alleen maatschappelijk wenselijk, maar ook financieel noodzakelijk om de zorg betaalbaar en beschikbaar te houden. Daarnaast wil de gemeente zorgen dat alle inwoners zich maximaal kunnen ontwikkelen en gezond kunnen opgroeien. De gemeente zet zich in op minder gezondheidsverschillen en meer kansengelijkheid. De Visie Sociale Basis gaat ervan uit dat inwoners steeds vaker zelf activiteiten starten. Tegelijk is het belangrijk dat vrijwilligers, professionals en de gemeente hierbij betrokken

737.105 | Volkshuisvestingsprogramma

blijven. Door vrijwilligers goed te ondersteunen en samen te werken met professionals kan de gemeente zorgen voor passende ondersteuning van inwoners. De gemeente heeft hierbij een verbindende rol en werkt samen met inwoners, vrijwilligers en professionals om de visie in de praktijk te brengen.

13

3 Toekomstbestendige woon- en leefomgeving De gemeente heeft meerdere ambities als het gaat om een toekomstbestendige woon- en leefomgeving. De gemeente wil actief zoeken naar kansen voor meervoudig ruimtegebruik. Hiermee wil zij de bestaande omgeving efficiënter en beter benutten. Daarnaast heeft Tytsjerksteradiel de ambitie om in 2040 volledig energieneutraal te zijn, en wil voorop blijven lopen op het gebied van duurzaamheid. Ook ziet de gemeente de grote mate aan gemeenschapszin als een van de sterkste kwaliteiten en wil dit blijven faciliteren. Het stimuleren van initiatieven vanuit de mienskip is essentieel om de leefbaarheid te waarborgen. Deze ambities dragen samen bij aan een duurzame, leefbare en veerkrachtige gemeente. Samenvattend: waar willen we naartoe? • Iedere inwoner een passende woonruimte: mede door mogelijkheid te bieden bestaande woningen aan te passen. • De woonomgeving is groen en klimaatbestendig. • Iedere inwoner toegang tot schone energie. • Genoeg ontmoetingsplekken en voorzieningen. • Alle inwoners bewegen en ontspannen in een gezonde, veilige en groene omgeving.

Analyse Ook in Tytsjerksteradiel verandert de bevolkingssamenstelling. Een toename van kleine huishoudens en ouderen zorgt voor een verschuivende woningbehoefte. Tegelijkertijd vraagt de energietransitie om duurzame oplossingen. De gemeente bestaat uit veel kernen met een sterke sociale cohesie, die een belangrijke basis vormen voor de leefbaarheid. Een toekomstbestendig woonbeleid richt zich daarom niet alleen op het toevoegen van nieuwe woningen maar ook op het optimaal benutten van bestaande woonmilieus. Hierbij wordt de kwaliteit van het bestaande woongebied optimaal benut en blijft de omgeving groen.

Figuur 2: Gemeente Tytsjerksteradiel; eigendom naar kern (grootste kernen) Hurdegaryp Noordburg… Eastermar Sumar Earnewâld Tytsjerk Ryptsjerk Mûnein Aldtsjerk

Met het oog op de veranderende samenstelling van bevolking en de energietransitie is het goed om te kijken naar de huidige woningvoorraad, en de toekomstbestendigheid daarvan.

Burgum

0%

20% Koopwoning

40% 60% 80% Particulier Corporatie

100%

Bron: Lokale monitor wonen VNG (2024), bewerking Companen.

737.105 | Volkshuisvestingsprogramma

14

De huidige woningvoorraad in de gemeente Tytsjerksteradiel kenmerkt zich door een groot aandeel grondgebonden woningen (88%) en weinig appartementen (12%). De meeste woningen zijn een koopwoning, ruim 72%. Dit heeft een historische achtergrond, in het verleden waren voldoende betaalbare woningen beschikbaar en zelfbouw was populair. De ligging van de gemeente trekt ook forenzen aan wat de samenstelling van de bevolking mede bepaalt en het aanbod aan koopwoningen versterkt. De vraag naar sociale huur ligt hier relatief lager, met minder aanbod aan sociale huurwoningen als gevolg. De huidige woningvoorraad kent 19% sociale huurwoningen en 9% in de particuliere huursector. In vergelijking met Nederland is het aandeel koopwoningen in de voorraad groot. In Nederland is 57% een koopwoning en 29% een corporatiewoning. De onderverdeling naar eigendomstype naar kernniveau (grootste kernen) is te vinden in figuur 2. Burgum kent de meeste sociale huurwoningen en Tytsjerk de minste. Niet alle kernen staan in dit overzicht, omdat voor kleinere kernen de onderliggende data niet beschikbaar zijn.

houdens, mantelzorg, urgenten, lokale doorstroommogelijkheden, transformatie leegstaand vastgoed). In bijlage 3 zijn de kansen voor beter benutten van de woningvoorraad voor de gemeente Tytsjerksteradiel weergegeven (zie kaart 1 & 2 in bijlage 3). De mogelijkheden liggen daarbij met name in Hurdegaryp (8%) en Burgum (9%). De gemeente gebruikt ook andere mogelijkheden voor toevoegen van woningen, namelijk functiewijziging door middel van herbestemming. Panden die zich hier goed voor lenen zijn leegstaande scholen, winkels, boerderijen, ect. Ook woningdelen of gemeenschappelijk wonen is een innovatieve manier om meer woonruimte beschikbaar te krijgen. Gemeentelijk beleid voor pre-mantelzorgwoningen en familiewoningen stuurt momenteel al op het vergroten van de bestaande woningvoorraad. Voornamelijk grote eengezinswoningen kunnen meerdere huishoudens huisvesten. Kernen zoals Ryptsjerk en Tytsjerk hebben veel grote eengezinswoningen en daar zijn de kansen voor deze alternatieve woonvorm dus ook het grootst.

Beter benutten bestaande voorraad In Tytsjerksteradiel zijn er sinds 1 januari 2022 52 woningen toegevoegd door splitsing. Tytsjerksteradiel benut kansen, zoals woningsplitsing, in de bestaande voorraad. Op dit moment voert de gemeente geen actief beleid op deze kansen en ontstaan ontwikkelingen vanuit particuliere initiatieven. De praktijk leert dat veel initiatiefnemers afhaken vanwege onduidelijke kaders en processen, bijvoorbeeld met betrekking tot mogelijkheden van woningsplitsing. WoonFriesland geeft aan zeer selectief mogelijkheden te zien voor het beter benutten van de bestaande voorraad door splitsing, transformatie of optoppen. De mogelijkheden zijn beperkt door de samenstelling van de woningvoorraad en het dorpse karakter van de gemeente. Echter bespaart het beter benutten van de bestaande woningvoorraad hoge ontwikkelkosten voor nieuwbouw. Deze hoge ontwikkelkosten maken immers de puzzel om betaalbare woningbouw te realiseren lastiger. Het beter benutten van de voorraad kan een praktische en efficiënte aanvulling zijn voor woon- en huisvestingsvraagstukken van specifieke doelgroepen (eenpersoonshuis-

Energietransitie Naast een veranderende bevolkingssamenstelling heeft ook de energietransitie effect op de toekomstige woon- en leefomgeving. De energietransitie moet klimaatverandering tegengaan door de CO2-uitstoot binnen de gemeente te verlagen. Dit gaat door besparing en duurzame opwekking van energie. Onlangs heeft de gemeente een Warmteprogramma opgesteld dat de keuzes uit de Transitievisie Warmte (2020) en de ambitie uit de Omgevingsvisie verder uitwerkt. Een belangrijke bijdrage aan het klimaatdoel is het verduurzamen van woningen. In het Warmteprogramma staan duidelijke acties gekoppeld aan het verduurzamen van de woningvoorraad zoals het opstellen van een Energieloket. Niet alleen zorgen duurzamere woningen voor het reduceren van energieverbruik maar duurzame woningen kennen ook lagere energielasten en leveren zo een bijdrage aan het bestrijden van energiearmoede. In Tytsjerksteradiel leeft ongeveer 7% van de huishoudens in energiearmoede.

737.105 | Volkshuisvestingsprogramma

15

Ongeveer 36% van de woningen heeft een energiezuinig energielabel (A+++ tot A). Landelijk ligt dit aandeel iets hoger, op ruim 40%. Tegelijkertijd is het aandeel woningen met een lager energielabel in Tytsjerksteradiel kleiner (circa 19%) dan het landelijk gemiddelde van ongeveer 21%. Bij corporatiewoningen heeft 11% van de woningen energielabel D of slechter en 3% van de corporatiewoningen heeft energielabel E of slechter (WoonFriesland, peildatum 31-12-2025).

Tabel 2: Gemeente Tytsjerksteradiel; gemiddelde afstand tot voorzieningen in kilometers

Tabel 1: Gemeente Tytsjerksteradiel; energieklasse woningvoorraad

De gemiddelde afstand tot deze voorzieningen is wisselend binnen de gemeente. De nabijheidscore, op kaart 3 en 4 in bijlage 5, laat dit zien. Deze score berekent de afstand tot de belangrijke voorzieningen zoals huisarts, apotheek, supermarkt, scholen en treinstation. De nabijheidsscore is wisselend en daarmee dus ook de daadwerkelijke afstanden tot bovengenoemde voorzieningen. In de grote kernen zoals Burgum en Hurdegaryp scoort de afstand tot de voorzieningen goed; namelijk 60% tot 80%. In middelgrote kernen zoals Oentsjerk en Garyp scoort deze weliswaar minder, maar nog steeds goed met 40% tot 60%. In de kleine kernen en in het buitengebied is de bereikbaarheid van deze voorzieningen het laagst. In kleinere dorpen wordt daardoor een groter beroep gedaan op zelfredzaamheid en op het netwerk van familie, buren en vrijwilligers.

Situatie in 2026 Gemeente Tytsjerksteradiel (2026) Nederland (2025)

A+++/A++/A+/A 36,4% 40,9%

B/C 44,9% 37,8%

D/E/F/G 18,7% 21,3%

totaal 100% 100%

Bron: Klimaatmonitor RVO

Toekomstbestendige woon- en leefomgeving Een toekomstbestendige woon- en leefomgeving vraagt ook aandacht voor vitale leefgemeenschappen in de dorpen en buurten. De omgeving waarin je huis staat doet iets voor de ervaren woonkwaliteit: de voorzieningen, het groen en infrastructuur. Voor het behoud van een vitale woongemeenschap zijn het voorzieningenniveau en de sociale structuren voor bewoners belangrijk. Voorzieningen en een sterke sociale basis versterken de leefbaarheid in dorpen en wijken. Een sterk esociale verbondenheid vergroot de zelfredzaamheid van mensen en daarmee de mogelijkheid dat ouderen nog op hogere leeftijd zelfstandig blijven wonen. Over het algemeen zijn in Tytsjerksteradiel de gemiddelde afstanden tot dagelijkse voorzieningen groter dan gemiddeld in de Provincie Fryslân en Nederland, zie tabel 2. Met name de afstand tot een huisartsenpraktijk ligt hoger dan gemiddeld. Voor inwoners van de kleinere dorpen binnen de gemeente vraagt dit aanpassingsvermogen. Zij zijn vaker afhankelijk van vervoer, zoals de auto, het openbaar vervoer of hulp van naasten, om toegang te krijgen tot basiszorg. Dit kan met name voor ouderen, mensen met een beperkte mobiliteit of inwoners zonder eigen vervoer een drempel vormen.

737.105 | Volkshuisvestingsprogramma

Afstand tot huisartsenpraktijk Afstand tot grote supermarkt Afstand tot kinderdagverblijf Afstand tot school (basisonderwijs)

Tytsjerksteradiel 1,6 1,4 0,9 0,8

Provincie Fryslân 1,3 1,1 0,9 0,8

Nederland 1,0 0,9 0,8 0,7

Bron: CBS nabijheidstatistiek 2024.

Conclusie De gemeente Tytsjerksteradiel kent drie belangrijkste uitdagingen rond wonen in een toekomstbestendige woon- en leefomgeving: • De huidige woningvoorraad, gekenmerkt door een groot aandeel grondgebonden eengezinswoningen, past niet meer volledig bij de toekomstige bevolkingssamenstelling. Dit vraagt om het toevoegen van kleine woonvormen passend bij eenpersoonshuishoudens. Al zal het niet de belangrijkste weg zijn om woningen toe te voegen, er zijn mogelijkheden voor toevoegingen van woningen door het beter benutten van de bestaande voorraad. • Op het gebied van verduurzaming van de woningvoorraad is de gemeente sterk afhankelijk van inwoners door het grote aandeel koopwoningen. In het

16

•

Warmteprogramma beschrijft de gemeente haar aanpak om samen met de mienskip toe te werken naar een energieneutraal Tytsjerksteradiel in 2040. Niet elke kern in de gemeente beschikt over de basisvoorzieningen. Voornamelijk de afstand tot de huisarts ligt hoger dan gemiddeld. De bereikbaarheid van deze voorzieningen is voor inwoners in kleine kernen laag. Deze inwoners zijn afhankelijk van hun eigen sociale netwerk.

3.1 Programmalijn bestaande voorraad De gemeente heeft oog voor de omgevingskwaliteit en behoud van landschappelijke kwaliteit. De gemeente beschikt over een woningvoorraad wat gekenmerkt wordt door eengezinswoningen in de koopsector. De huidige vraag op de woningmarkt wordt gekenmerkt door de groei van eenpersoonshuishoudens die behoefte hebben aan kleinere woningen. De bestaande voorraad zou zo levensloopbestendig moeten worden ingericht om aan te sluiten bij de woonbehoefte van de ouderen en de dubbele vergrijzing. Dit kan bijvoorbeeld door aanpassing binnen de woning (zie hoofdstuk 5). Mogelijkheden voor het beter benutten van de voorraad doet zich op kleinschalig niveau voor. Veel ontwikkelingen zijn afhankelijk van particuliere initiatieven en de geschiktheid van woningen en percelen. In kleinere kernen liggen er kansen door middel van splitsing van grote eengezinswoningen. De gemeente merkt interesse en enthousiasme onder inwoners; dit wel vraagt om kennis en maatwerk. De bestaande voorraad kan daarmee een waardevolle maar bescheiden rol spelen in het opvangen van de vraag. In Burgum liggen er kansen voor herstructurering van enkele locaties. Dit geeft een impuls aan de omgevingskwaliteit en kan gelijktijdig een koppelkans zijn met verduurzaming van de omgeving.

737.105 | Volkshuisvestingsprogramma

Doel Wat willen we bereiken? 1. De bestaande woningvoorraad sluit aan bij de veranderende huishoudenssamenstelling: binnen het bestaande aanbod streven we naar de groei van het aantal levensloopgeschikte en kleinere woningen.

Maatregelen Hoe gaan we dat bereiken? (De maatregelen zijn niet gerangschikt naar prioriteit). • Voor het beter benutten van de bestaande voorraad brengen we gemeentelijke regelgeving in beeld. o Uitvoeringsplan Wonen: we kijken hier naar mogelijkheden om een handreiking op te stellen voor het beter benutten van bestaande bebouwing voor initiatiefnemers. In deze handreiking geven we aan welke voorwaarden gelden voor woningsplitsing. We publiceren deze handreiking op onze website, zodat geïnteresseerden deze kunnen raadplegen wanneer zij een aanvraag willen indienen. • We stimuleren inwoners om actief signalen bij de gemeente af te geven over de toegankelijkheid van de openbare ruimte. We nemen dit mee in ons beheer van de openbare ruimte. Waar mogelijk gebruiken we deze signalen bij het opstellen van onze locatie specifieke eisen. • We onderzoeken de mogelijkheid het aanpassen naar levensloopbestendige woningen actief te ondersteunen waar nodig, bijvoorbeeld door wijziging van het bestemmingsplan. • We maken in het proces van prestatieafspraken concrete afspraken met WoonFriesland over het beter benutten van de bestaande voorraad, waaronder het aanpassen van bestaande woningen en het verkennen van mogelijkheden om kleinere eenheden te verhuren ten behoeve van aandachtsgroepen.

17

3.2 Programmalijn energie De gemeente werkt actief aan een duurzame toekomst. De overstap naar duurzame energie moet toegankelijk zijn voor iedere inwoner. Met het Warmteprogramma zet de gemeente een belangrijke stap richting een energieneutrale gemeente in 2040. Deze transitie sluit aan bij wat de dorpen echt nodig hebben en past bij de mienskip. Enkele actiepunten, zoals de Dorpenaanpak en de Brede aanpak, zijn verwerkt in dit volkshuisvestingsprogramma. De uitvoering hiervan staat dan ook uitgebreid beschreven in het Warmteprogramma. Naast de uitvoering van het Warmteprogramma richt de gemeente zich nadrukkelijk op betaalbaar duurzaam wonen. Dit doet zij via het isolatieprogramma (NIP), de inzet van energieadviseurs en het netwerk van energiecoaches. Met deze ondersteuning helpt de gemeente inwoners om hun woningen energiezuiniger te maken op een manier die financieel haalbaar blijft. Zo worden duurzaamheidsmaatregelen toegankelijk voor iedereen en dragen zij bij aan lagere energielasten, meer wooncomfort en een toekomstbestendige woningvoorraad. Daarnaast neemt de gemeente een aantal aanvullende maatregelen om de druk op het elektriciteitsnet te verminderen en energiebesparing te stimuleren.

Deze maatregelen richten zich onder andere op het stimuleren van slim energiegebruik, het ondersteunen van bewoners en bedrijven bij het verminderen van hun verbruik, en het inzetten van innovatieve oplossingen die piekbelasting op het net helpen voorkomen.

Doel Wat willen we bereiken?

737.105 | Volkshuisvestingsprogramma

2. Tytsjerksteradiel is in 2040 een energieneutrale gemeente. Een energieneutrale gemeente is een gemeente die net zoveel energie opwekt als zij samen verbruikt. Dat betekent dat alle huizen, gebouwen en activiteiten in de gemeente genoeg duurzame energie produceren, bijvoorbeeld met zonne- of windenergie, om het totale gebruik te compenseren. Daardoor hoeft de gemeente geen extra energie van buiten te halen.

Maatregelen Hoe gaan we dat bereiken? (De maatregelen zijn niet gerangschikt naar prioriteit). In haar Warmteprogramma werkt de gemeente haar werkwijze uit om samen naar een energieneutraal Tytsjerksteradiel in 2040 toe te groeien. Enkele speerpunten zijn: • Ieder dorp en buitengebied krijgt een vast contactpersoon binnen de gemeente. Samen zorgen het Energieloket en de vaste contactpersoon voor een structuur waarin inwoners en hun initiatieven goed worden ondersteund. • In 2026 starten enkele kernen met de Dorpenaanpak. In Burgum, Sumar, Earnewâld en Hurdegaryp wordt een uitvoeringsplan opgesteld voor mogelijke warmteoplossingen. • De rest van de dorpen kunnen aan de slag via de Brede aanpak. Een onderdeel hiervan is het oprichten van het Energieloket. Dit Energieloket wordt ingericht als een aanspreekpunt voor alle inwoners. Algemene maatregelen energie (De maatregelen zijn niet gerangschikt naar prioriteit). • We onderzoeken hoe de inzet van energiecoaches kan worden gekoppeld aan huisbezoeken vanuit het sociaal domein. Op deze manier kunnen inwoners die zich in een kwetsbare of lastige situatie bevinden

18

•

•

automatisch ondersteuning krijgen bij het verlagen van hun woonlasten, met name door het reduceren van hun energiekosten. We werken conform het nieuwe prioriteringskader van de ACM en kijken waar optimalisatie van de aansluitvolgorde nog mogelijk is. Dit zodat energieprojecten met maatschappelijke waarde niet in het geding komen. Per kern, en mogelijk bedrijventerrein, verkennen we hoe we relevante gegevens en informatie inzichtelijk maken. We doelen daarbij op de volgende informatie: o Huidige netbelasting, netcapaciteit vanuit data Liander o Dorpsprofielen en gebruiksprofielen bedrijventerreinen o Toekomstige energievraag (warmte/elektronen) o Extra benodigde opwekcapaciteit o Locaties voor duurzame opwek (zon, wind warmte) en opslag icm ruimtelijke kaders o Potentiële Energiehub locaties o Opstellen van een ‘opslagstrategie 2040’ (thuis-buurt-grootschaligsysteem-batterijen en warmteopslag) o Potentiële Energiehub locaties o Geplande woningbouw o Benodigde kabelverzwaring en transformatorlocaties

3.3 Programmalijn toekomstbestendige en gezonde leefomgeving De gemeente zet zich hard in om de leefomgeving zo gezond mogelijk in te richten, met oog voor biodiversiteit, beweging en ontmoeting in een duurzame leefomgeving. Ook organiseert Tytsjerksteradiel jaarlijks een week waarin de gezonde leefomgeving centraal staat, in het teken van het Bloeizone gedachtegoed. Activiteiten in deze Bloeiweek dragen bij aan het realiseren van de

737.105 | Volkshuisvestingsprogramma

doelstellingen uit de Duurzaamheidsagenda. Activiteiten met betrekking tot het verbeteren van de leefomgeving komen voor deze subsidie in aanmerking. Inwoners kunnen bij de gemeente een subsidieaanvraag doen om hun eigen activiteit te organiseren, tot maximaal € 2.000 per initiatief. De gemeente is zich bewust dat de bereikbaarheid van voorzieningen en de nabijheid van ontmoetingsplekken niet overal optimaal is. Desalniettemin laat de sterke sociale verbondenheid zien dat inwoners samenredzaam zijn. Dit uitgangspunt sluit aan bij de regionale visie Wonen, Welzijn en Zorg, waarin wordt benadrukt dat voorzieningen, zorg en ondersteuning zoveel mogelijk dicht bij het dagelijkse leven van inwoners georganiseerd moeten worden, maar dat clustering en centralisatie nodig zijn om continuïteit en kwaliteit te waarborgen. De Visie sociale basis bouwt daarop voort en geeft aan dat de mienskip het sociale vangnet is. Vanuit deze beleidskaders streeft de gemeente ernaar functies te bundelen op centrale locaties, bijvoorbeeld in multifunctionele centra (MFC’s), waar wonen, welzijn en (lichte) zorg samenkomen. Clustering van voorzieningen draagt bij aan het behoud van kwaliteit en daarmee ook continuïteit van die voorzieningen; liefst op centrale, goed bereikbare locaties.

Hiermee neemt wel de fysieke nabijheid van een voorziening voor inwoners af maar is er een toekomstbestendig alternatief. Deze afweging is uitvoerig besproken in de eerste Woon- en leefbaarheidsagenda uit 2023. Een gezonde leefomgeving gaat ook hand in hand met het versterken van de biodiversiteit De gemeente concretiseert haar doelen en bijbehorende uitwerking hiervan mede in het nieuwe Water en rioleringsprogramma (Wrp). Hierin staat onder meer het vergroten van groen in de openbare ruimte, het creëren van gevarieerde beplanting die flora en fauna ondersteunt en het nemen van maatregelen die bijdragen aan klimaatadaptatie.

19

Doel Wat willen we bereiken? 3. We streven naar het bundelen van functies op centrale en goed bereikbare locaties. Voorzieningen zijn meer geclusterd om zo de continuïteit te waarborgen. 4. Water en rioleringsprogramma (Wrp): We streven naar een klimaatrobuuste openbare ruimte.

Maatregelen Hoe gaan we dat bereiken? (De maatregelen zijn niet gerangschikt naar prioriteit).

737.105 | Volkshuisvestingsprogramma

•

•

•

In ANNO-verband verkennen we de mogelijkheden of we een subsidiespecialist kunnen aanstellen, dit voor meerdere terreinen. Deze zou vanuit regionaal perspectief kunnen kijken waar er kansen en financiële mogelijkheden liggen in de realisatie van ontmoetingsplekken en/of MFC’s. We stimuleren de dorpen om bij te dragen aan het Bloeizone gedachtegoed. We stellen jaarlijks subsidie beschikbaar voor initiatieven die bijdragen aan de doelstellingen van de Duurzaamheidsagenda zoals het bevorderen van een gezonde leefomgeving. We onderzoeken de mogelijkheid om kaders rondom duurzaamheid op te nemen in het Omgevingsplan.

20

4 Nieuwbouw De gemeente wil woningzoekenden ook in de toekomst een fijne en passende plek bieden om te wonen. De behoefte groeit, waardoor het toevoegen van meer woningen noodzakelijk is om aan die behoefte te voorzien. Deze opgave wordt vervuld door kansen in de bestaande voorraad te benutten, maar ook nieuwbouw is nodig om hieraan te voldoen. Elk dorp in de gemeente heeft een eigen karakter en specifieke woonbehoeften. De gemeente spreekt daarom expliciet de ambitie uit om voldoende en passende woningen te realiseren voor haar inwoners. Dit gebeurt met oog voor kwaliteit: omgevingskwaliteit vormt de basis voor alle ontwikkelingen. Door zorgvuldig om te gaan met de beschikbare ruimte en kansen te benutten waar dit kan, werkt de gemeente aan een woonomgeving die aansluit bij de behoeften van vandaag en morgen. Samenvattend: waar willen we naartoe? • Iedere inwoner een passende woonruimte: bouwen naar behoefte, aard en schaal met behoud van omgevingskwaliteit. • Ruimte voor alternatieve en innovatieve vormen van woningbouw, zoals splitsing en collectieve of tijdelijke woonvormen en projecten.

Analyse De woningbehoefte in Tytsjerksteradiel groeit de komende jaren verder. De druk op de woningmarkt is hoog: inwoners van starter tot senior zoeken een huis, en ook voor mensen van buiten de gemeente is Tytsjerksteradiel aantrekkelijk vanwege de groene omgeving, nabijheid van de stad en de relatief lagere prijs per m2 woonoppervlakte. De gemeente heeft een gunstige ligging naast de stad Leeuwarden en Drachten en kent een goede (trein)verbinding met Groningen. Om het woningtekort te verkleinen, zullen meer woningen toegevoegd moeten worden. De kwantitatieve en kwalitatieve woonbehoefte verschilt per dorp. Toekomstige woningbouwontwikkelingen vragen daarom maatwerk op basis van specifieke kenmerken per dorp. In het “Vervolg op de Woon- en Leefbaarheidsagenda” ofwel Uitvoeringsplan Wonen zijn de verschillen in kaart gebracht. Per dorp wordt inzicht gegeven in het aantal benodigde woningen op basis van de eerdere woningmarktanalyse. Daarnaast wordt de beschikbare plancapaciteit weergegeven, inclusief een overzicht van plannen die al in uitvoering zijn of zich in de voorbereidingsfase

737.105 | Volkshuisvestingsprogramma

bevinden. Ook beschrijft het Uitvoeringsplan Wonen enkele strategische en juridische instrumenten, financiële hulpmiddelen en -bronnen. In dit hoofdstuk leggen we verbanden met de middelen uit het Uitvoeringsplan Wonen. Kwantitatieve behoefte De nieuwbouwopgave in de gemeente wordt in belangrijke mate bepaald door de demografische ontwikkeling van de huishoudens. De komende jaren verandert zowel het totaal aantal huishoudens als de samenstelling van de bevolking, met een groei van het aantal eenpersoonshuishoudens en een toenemend aandeel oudere huishoudens. Naar verwachting groeit het aantal huishoudens met circa 200 tot 2030 en nog eens circa 200 tussen 2030 en 2035. Vanuit verschillende beleidsplannen liggen er ambities rond de woningbouwopgave in Tytsjerksteradiel. Die hebben elk een andere achtergrond en planning. We zetten deze ambities en de daarvoor beschikbare plancapaciteit bij elkaar in de volgende tabel.

21

Tabel 3: Overzicht toekomstige woonbehoefte en huidige plannen, inclusief termijnen Verwijzing Aantal Termijn Ambitie herijkte Woondeal 854 (waarvan tot 1 januari 2022 t/m 2030 2026 420 gerealiseerd*) Woonbehoefteonderzoek KAW 910 - 1.150 2025 tot 2035 Plancapaciteit planmonitor 700 Vanaf 2026 (peildatum 4.3.2026) Plannen uit Uitvoeringsplan 1.347 Vanaf 2026 Wonen Realisatie = Nieuwbouw totaal + toevoegingen totaal + wijzigingen gebruiksfunctie Bron: Companen.

Binnen dit volkshuisvestingsprogramma volgen we de behoefteraming tot 2035 als minimum-ambitie: dus toevoegen van minimaal 1.150 woningen tot 2035. Deze behoefte spreidt zich als volgt over de kernen:

737.105 | Volkshuisvestingsprogramma

• Burgum 33% • Trynwâlden 28% • Hurdegaryp 20% • Overige kernen 19% De huidige plancapaciteit in de planmonitor laat zien dat de meeste plannen zich ook in Burgum, Hurdegaryp en Trynwâlden bevinden. Woningbouw draagt bij aan de vitaliteit van de kernen, zeker in de kleine kernen. Dit biedt kansen voor het voorzieningenniveau, mits bewoners gebruik maken van aanwezige voorzieningen. De plancapaciteit uit het Uitvoeringsplan Wonen biedt voldoende ruimte om de ambitie te halen. Naast de 700 woningen uit de planmonitor zijn ook plannen toegevoegd die (nog) niet formeel geregistreerd zijn in de monitor (samen een kleine 500 woningen). De planfase verschilt sterk en hierdoor is het nog onzeker of alle plannen uit het Uitvoeringsplan Wonen daadwerkelijk tot uitvoering komen. Meer plannen zullen hard moeten worden, voornamelijk in de periode na 2030.

22

Tabel 4: Onderverdeling plancapaciteit naar kernniveau Plannen Uitvoeringsplan Wonen

Plancapaciteit Planmonitor*

Behoefte %

Behoefte

Hard 135

Zacht 232

Totaal 367

Totaal 518

% 33

305-385

130% benodigde plancapaciteit t.b.v. behoefte 470

Earnewâld

8

16

24

24

2

15-20

20-25

Eastermâr

32

5

37

81

3

25-35

40

Garyp

11

20

31

70

8

70-90

110

Hurdegaryp

69

49

118

150

20

185-235

290

Jistrum

8

37

45

27

2

15-20

20

Mûnein Noardburgum Sumar

0 37 10

11 10 1

11 47 11

0 59 27

4 3

35-45 20-30

45 30

Suwâld

2

13

15

25

1

10

10

Aldtsjerk Oentsjerk Wyns Gytsjerk Ryptsjerk Tytsjerk Trynwâlden totaal

0 8 1 22 21 0 52

23 0 2 37 18 20 100

23 8 3 59 39 20 152

59 21 1 85 30 49 245

28

200-350

445

Totaal

364

494

858

1.226

100%

Min. 1.150

1.485

Kern Burgum

Doorvertaling beleid en conclusies 50% benodigde Conclusie: Tekort 130% harde plancapaciteit t.o.v. huidige capaciteit t.b.v. behoefte 100, door inzet 175 Uitvoeringsplan Wonen Voldoende planaanbod 10

Conclusie: Tekort 50% hard t.o.v. huidige capaciteit 40

45

Voldoende harde plannen Voldoende harde plannen 35

105

35

10

Voldoende harde plannen

Voldoende planaanbod 20, door inzet Uitvoeringsplan Wonen 5, door inzet Uitvoeringsplan Wonen

20 15

15 5

5

Voldoende harde plannen

290, door inzet Uitvoeringsplan Wonen

175

125

5, door inzet Uitvoeringsplan Wonen 80, door inzet Uitvoeringsplan Wonen 170, door inzet Uitvoeringsplan Wonen Voldoende planaanbod

15

Min. 575

* De cijfers uit de Planmonitor zijn een momentopname; aantallen en planstatus kunnen gedurende de looptijd van dit volkshuisvestingsprogramma veranderen. Bron: Planmonitor gemeente & Uitvoeringsplan Wonen (peildatum 4.3.2026).

737.105 | Volkshuisvestingsprogramma

23

Op basis van tabel 3 concluderen we dat de plancapaciteit per kern sterk uiteenloopt, zowel in omvang als planstatus hard of zacht. In een aantal kernen, zoals Burgum, Garyp en Hurdegaryp, Sumar en Trynwâlden sluit de totale plancapaciteit nog onvoldoende aan om minimaal 130% van de lokale woningbehoefte te programmeren. Deze 130% houdt rekening met planuitval. Daarnaast zijn er kernen waar het aandeel harde plannen nog onder de 50% ten opzichte van de woningbehoefte blijft. Minimaal 50% harde plancapaciteit stuurt op voldoende definitieve plannen. Dit speelt in Burgum, Garyp, Hurdegaryp, Noardburgum, Sumar en Trynwâlden. In deze kernen ligt de nadruk op het versnellen en hard maken van bestaande zachte plannen. Tot slot zijn er kernen waar het aandeel harde plannen minimaal 50% bedraagt ten opzichte van de behoefte. Dit geldt voor Jistrum, Eastermâr en Earnewâld. In deze kernen richten we ons primair op het prioriteren en faseren van plannen om de uitvoering beheerst te laten verlopen. Concrete maatregelen en uitvoeringsacties zijn te vinden in de uitwerking van de programmalijn. Flexibiliteit van de woningvoorraad is essentieel om in te spelen op veranderende woonwensen en demografische ontwikkelingen. Alternatieve of innovatieve vormen van woningbouw kunnen een belangrijke bijdrage hieraan leveren, denk aan transformatie, splitsing of optoppen. Ook flexwonen kan bijdragen.

De gemeente is op dit moment bezig naar het verkennen van haar mogelijkheden tot flexwonen. Flexwoningen maken het mogelijk om sneller in te spelen op de woningvraag en op korte termijn te voldoen aan de kwantitatieve behoefte. Bij een eventueel achterblijvende bouwproductie bieden flexwoningen een passend alternatief, zodat het woningtekort niet oploopt. Mits dit niet ten koste gaat van leefbaarheid, woonkwaliteit, en ruimtelijke kwaliteit. De ervaringen uit de gemeentelijke verkenning laten zien dat de business case voor flexwonen vaak negatief is. Daarbij blijkt dat samenwerking met partners nog beperkt is en dat flexwonen niet per definitie sneller gerealiseerd kan worden dan reguliere bouw. Wel zijn er subsidies beschikbaar die dit kunnen compenseren. Met name voor specifieke doelgroepen, zoals uitstromers uit zorginstellingen en statushouders, kan flexwonen een kansrijke aanvulling zijn.