06 - Bijlage 1 - Onderzoeksrapport RKC inwonersinitiatieven
Tekst van het document
2 Bron: interviews. 3 Bron: interviews. 4 Bron: interviews.
Pagina 23
3.2
Het beleid van de gemeente Tytsjerksteradiel
Het gemeentebestuur (raad en college) vindt het belangrijk dat inwoners actief betrokken zijn en zelf ook een bijdrage leveren aan de kwaliteit van hun leefomgeving. De gemeente beschikt over een recent door de raad vastgestelde beleidsnotitie ‘Overheidsparticipatie bij burgerinitiatieven’ en een verordening op het burgerinitiatief. De beleidsnotitie en de verordening zijn in 2021 door de raad vastgesteld5. Het beleid is ontwikkeld op basis van evaluaties van eerdere inwonersinitiatieven door middel van een zogenaamde ‘klantreis’ en rondetafelgesprekken met initiatiefnemers op 13 februari 2020. De gemeente hanteert in haar beleid de volgende definitie voor overheidsparticipatie: DEFINITIE INWONERSINITIATIEF VAN DE GEMEENTE TYTSJERKSTERADIEL ‘Bij overheidsparticipatie nodigen de inwoners de gemeente uit tot meedenken en meedoen bij een idee of initiatief dat zij zelf hebben bedacht. In de volksmond worden dit veelal burgerinitiatieven genoemd. De gemeente is in deze situatie meestal één van de stakeholders.’ Bron: Beleidsnota Overheidsparticipatie bij burgerinitiatieven, 20 april 2021.
Het doel van de beleidsnota ‘Overheidsparticipatie bij burgerinitiatieven’ en de ‘Verordening op het burgerinitiatief’ is er voor zorgen dat het voor de inwoners, gemeenteraad, het college en de ambtelijke organisatie helder is wat een inwonersinitiatief is, aan welke kaders een inwonersinitiatief moet voldoen zodanig dat de gemeente een bijdrage kan leveren, middels welke stappen een inwonersinitiatief vorm kan krijgen en wat ieders rol is. Inwoners kunnen het beleid van de gemeente raadplegen op een speciale participatiewebsite van de gemeente. Zij kunnen vervolgens de gemeente uitnodigen om mee te denken of mee te doen bij een idee of initiatief. Inwoners kunnen daar ook hun initiatief op plaatsen.
Zie: https://denkmee.t-diel.nl/nl-NL/ Doelen De gemeente Tytsjerksteradiel heeft met de beleidsnota ‘Overheidsparticipatie bij burgerinitiatieven’ en de ‘Verordening op het burgerinitiatief’, twee hoofddoelen voor ogen te weten6: 1 Kansen benutten die door inwonersinitiatieven worden geboden: > Door een goede samenwerking tussen de gemeente en inwoners ontstaat er bij de gemeente meer kennis over wat er leeft in de dorpen en kan de gemeente hier beter op aansluiten; > Door een goede samenwerking tussen de gemeente en inwoners ontstaat er ook een integrale werkwijze over de beleidsdomeinen heen; > De betrokkenheid en het eigenaarschap voor de eigen leefomgeving worden vergroot; > Inwoners ervaren door een goede samenwerking met de gemeente een verbeterde dienstverlening van de gemeente, omdat de ‘vraag achter de vraag’ meer centraal komt te staan. 2 Heldere kaders scheppen: > Het wordt de raad mogelijk gemaakt om te beoordelen of er sprake is van een inwonersinitiatief en hoe het initiatief kan worden gefaciliteerd, gevolgd en gemonitord. > Het wordt de raad mogelijk gemaakt om inwonersinitiatieven aan de hand van gestelde kaders te bespreken en daarmee een gewogen keuze te kunnen maken. Dit om verwachtingen over en weer vroegtijdig in het proces helder te maken.
5 Raadsvoorstel ‘Vastelling beleidsnotitie Overheidsparticipatie bij burgerinitiatieven en Verordening burgerinitiatief’, 10 juni
2021. 6 Raadsvoorstel ‘Vastelling beleidsnotitie Overheidsparticipatie bij burgerinitiatieven en Verordening burgerinitiatief’, 10 juni
2021.
Pagina 24
Afwegingskader voor de raad De beleidsnota ‘Overheidsparticipatie bij burgerinitiatieven’ biedt ook een toetsingskader waarmee de raad afwegingen kan maken om een inwonersinitiatief al dan niet te ondersteunen. Het toetsingskader bestaat uit kernvragen die de raad helpen om dat te doen. De kernvragen dekken in onze ogen ook goed de drie verschillende succesfactoren van het evaluatiemodel zoals wij dat hanteren in het onderzoek, zie de onderstaande tabel 3.1. Succesfactor
Toetsingskader van de gemeente Tytsjerksteradiel. Kernvragen als hulpmiddel voor afwegingen door de raad. Bron: beleidsnota ‘Overheidsparticipatie bij burgerinitiatieven’
REALISATIEKRACHT VOOR HET REALISEREN VAN
•
PUBLIEKE DOELEN
Initiatieven vormen geen doel op zich, het gaat erom dat initiatiefnemers iets concreets willen realiseren, iets willen bijdragen aan de lokale leefomgeving. CONSTRUCTIEVE SAMENWERKING Doorgaans zijn initiatiefnemers aangewezen op samenwerking met anderen. Dit kan de gemeente zijn, andere inwoners maar ook bedrijven en/of maatschappelijke instellingen.
• •
DEMOCRATISCH SAMENSPEL Initiatiefnemers hebben ook te maken met verschillende belangen in de samenleving. Zij zullen met die belangen om moeten gaan en kunnen daar zelf mee aan de slag en/of kunnen de gemeente (raad en/of college) daarbij om hulp vragen.
•
• • • •
Welk probleem lost het initiatief op, wat is de meerwaarde voor de buurt/wijk/gemeente? Zijn de effecten incidenteel of structureel? Wat zijn de kosten en hoe wordt het gefinancierd? Hoe worden resultaten gemonitord en gemeten? Vraagt het een financiële bijdrage van de gemeente? Wat is nodig qua ambtelijke inzet? Past het binnen het bestaande beleid van de gemeente? Hoe groot is het draagvlak, welke belangen spelen er mee en zijn er risico’s voor specifieke doelgroepen of een bepaald gebied?
Tabel Deel II 3.1: Toetsingskader van de gemeente Tytsjerksteradiel.
Het proces De beleidsnota ‘Overheidsparticipatie bij burgerinitiatieven’ beschrijft het proces waarmee de gemeente inwonersinitiatieven wil ondersteunen. Dat proces bestaat uit vijf fases: 1 Van idee naar initiatief; 2 Van een initiatief naar een concreet plan; 3 Van een plan naar de uitwerking; 4 Uitvoering; 5 Evaluatie. De gemeente biedt initiatiefnemers hulp in iedere fase. Zij kunnen de participatiewebsite van de gemeente raadplegen, die hulp biedt bij het uitdenken van hun idee en zelfstandig beoordelen of het idee kans van slagen heeft om samen te werken met de gemeente (een invulformulier biedt hiervoor kernvragen die initiatiefnemers doen nadenken). De participatiewebsite geeft zicht op het proces dat initiatiefnemers kunnen doorlopen in het geval zij willen samenwerken met de gemeente. Ook kunnen initiatiefnemers via een ‘initiatieloket’ contact leggen met een ‘ambtelijk coördinator burgerinitiatieven’ die een helpende hand biedt in alle fases en de initiatiefnemers ook in contact kan brengen met andere ambtenaren voor hulp.
Pagina 25
4
De praktijk In dit hoofdstuk worden de deelvragen 3 t/m 5 beantwoord. Het hoofdstuk start direct onder het kader met een beantwoording van de deelvragen. Dit doen we wederom met een kort antwoord en een toelichting daarop. Voor een verdere verdieping en een onderbouwing met bevindingen kunnen de navolgende paragrafen van dit hoofdstuk worden geraadpleegd. DEELVRAGEN 3 Hebben de gemeenten in de coalitieperiode 2018-2022 overeenkomstig de ambitie in de coalitieakkoorden inwoners in staat gesteld hun initiatieven te ontplooien? a Zijn initiatiefnemers door de gemeenten gestimuleerd, ondersteund of gefaciliteerd? b Wat verwachten de initiatiefnemers van inwonersinitiatieven van de gemeente en worden die verwachtingen volgens de inwoners ook waargemaakt? c Hoe ervaren college en ambtelijke organisatie de inwonersinitiatieven in hun gemeente?
4
Welke maatschappelijke waarde hebben de inwonersinitiatieven die van de grond zijn gekomen?
5
Welke obstakels zijn er in termen van gemeentelijk handelen, beleid, regels, subsidie- en vergunningvoorschriften, financiële of andere (inperkende) kaders? a Welke risico's en praktische vraagstukken doen zich voor bij inwonersinitiatieven?
Beantwoording van de deelvragen met de kernbevindingen 3
Beide gemeenten hebben inwoners in staat gesteld hun initiatieven te ontplooien. De gemeenten hebben hiervoor de juiste voorwaarden ingevuld en ondersteunen en faciliteren initiatieven op verschillende wijzen. Het beeld daarover is tussen de ambtelijk contactpersonen en initiatiefnemers over het algemeen eensluidend en positief over alle drie succesfactoren van het evaluatiemodel: realisatiekracht, democratisch samenspel en samenwerking. Daar waar initiatiefnemers en ambtelijk contactpersonen kritischer zijn gaat het om: > De kwaliteit van samenwerking in het geval een initiatief een langdurig karakter heeft. Het vraagt dan aandacht en inspanning om elkaar langdurig vast te houden en de continuïteit van samenwerking te waarborgen. Dat is bijvoorbeeld het geval bij de casus Sprank Woonzorglocatie; > De realisatiekracht in het geval meerdere doelen tegelijkertijd moeten worden gerealiseerd, waarbij deze doelen elkaar kunnen versterken maar ook dwars kunnen zitten. Dat is bijvoorbeeld het geval bij de casus Mei Elkoar Yn Droegeham (MEYD).
4
De initiatiefnemers hebben doelen voor ogen die zij met het initiatief willen realiseren. Veelal dragen deze doelen bij aan meerdere maatschappelijke opgaven tegelijkertijd. Dat zijn maatschappelijke opgaven op een breed terrein, zoals opgaven in het sociale domein, natuur & milieu, educatie, economie, cultuur et cetera.
5
Er zijn ook obstakels en risico’s die het ontplooien van inwonersinitiatieven in de weg staan. Dit zijn op hoofdlijnen: > Een integrale aanpak is complex en maakt dat het verbinden van doelen moeilijk is; > Het waarborgen van initiatieven die een permanent karakter hebben op langere termijn; het is niet eenvoudig om voldoende vrijwilligers langere tijd te binden;
Pagina 26
> > > >
Bij langdurige complexere projecten neemt de complexiteit gaandeweg toe, ontbreekt het aan (tussentijdse) successen en loopt het vast door slepende kwesties die zich voordoen; Initiatiefnemers vinden het moeilijk om goede toegang te krijgen tot hun doelgroep, zij hebben daarvoor niet de juiste informatiepositie; Initiatiefnemers krijgen niet altijd gehoor bij partners waarmee zij willen samenwerken, de prioriteiten van deze partners liggen dan anders; Voor initiatiefnemers is continuïteit in de relatie met de gemeente belangrijk. Het is voor de gemeente echter moeilijk om dit te waarborgen door personele wisselingen. Dit geldt des te meer voor langdurige projecten en initiatieven met een permanent karakter.
Pagina 27
4.1
Inwonersinitiatieven nader bekeken: algemeen beeld
Per gemeente zijn vier casussen geselecteerd ter verdieping, zie de onderstaande tabel. De casussen zijn geselecteerd om een verdiepend inzicht te krijgen in de daadwerkelijke praktijk binnen de twee gemeenten. Dat is in twee stappen gedaan: 1 Als eerste stap is een verdiepende online enquête uitgezet onder de initiatiefnemers en ambtelijk contactpersonen met verdiepende vragen over het initiatief. Allen hebben de online enquête ingevuld met uitzondering van de initiatiefnemers van Sprank Woonzorglocatie. Deze initiatiefnemers hebben wel meegewerkt aan de telefonische enquête voorafgaande aan de online enquête. In bijlagen 2 en 3 worden de resultaten van de verdiepende online enquêtes gepresenteerd, per gemeente en per initiatief. 2 Als tweede stap is per gemeente een werkatelier georganiseerd waarvoor raads- en collegeleden en initiatiefnemers zijn uitgenodigd. In de werkateliers is een dialoog gevoerd over obstakels die zich hebben voorgedaan bij het realiseren van de inwonersinitiatieven en tips geïnventariseerd voor initiatiefnemers en de gemeenten. In bijlage 4 worden de bijdragen van deelnemers aan de werkateliers gepresenteerd waarbij deze voor beide gemeenten zijn samengevoegd.
Geselecteerde casussen ter verdieping Gemeente Tytsjerksteradiel Haven Ryptsjerk De realisatie van een nieuwe haven als vervanger van een oude verloederde haven buiten het dorp. MFC Jistrum Het realiseren van een multifunctionele accommodatie in het dorp. Trynwậlderein Het opzetten van een netwerk van en voor ouderen. Karantêne Het realiseren van een kilometerslange ontdekkingstocht in en rond de volkstuin en het natuur- en cultuurpark Vijversburg met kunst, zang, muziek, dans, gedichten en theater. Gemeente Achtkarspelen Mei Elkoar Yn Droegeham Het stimuleren van positieve gezondheid, ontmoeten en activiteiten met als (MEYD) kerndoel hoe met elkaar gezond ouder te worden. Sprank Woonzorglocatie Een zoektocht door ouders naar een woonlocatie voor hun volwassen kinderen met een beperking. Leefbaar winkelgebied De zichtbaarheid van het winkelgebied vergroten. Groenonderhoud Spikant Inwoners die zelf het openbaar groen in hun straat onderhouden. Tabel Deel II 4.1: geselecteerde initiatieven voor het verdiepende deel van het onderzoek. Voor alle initiatieven zijn zowel de initiatiefnemers als de gemeenten eensluidend in hun oordeel. Dat oordeel is positief en daarbij is er geen verschil tussen de gemeente Achtkarspelen of Tytsjerksteradiel. Initiatiefnemers vinden dat de gemeenten goed de helpende hand bieden om inwonersinitiatieven te laten ontplooien.
Zij geven namelijk een hoog cijfer voor zowel het proces als voor het resultaat: > Cijfers van initiatiefnemers over het proces variëren van een 7 t/m een 10. > Cijfers van initiatiefnemers over het resultaat variëren van een 8 tot een 9; > Cijfers van de ambtelijk begeleiders over de bijdrage van de gemeente variëren van een 7 tot een 9. Twee casussen laten een negatieve afwijking zien ten aanzien van dit positieve beeld: > Mei Elkoar Yn Droegeham in Achtkarspelen: initiatiefnemers geven een cijfer 5 voor het resultaat van het initiatief; > Sprank Woonzorglocatie in Achtkarspelen: ambtelijk begeleiders geven een cijfer 6 voor de bijdrage van de ambtelijke organisatie. Deze twee casussen worden verder toegelicht in paragraaf 4.3
Pagina 28
4.2
Beeld in Tytsjerksteradiel
Hieronder preciseren we verder het beeld in Tytsjerksteradiel rondom de geselecteerde casussen op alle drie succesfactoren van het evaluatiemodel. Op de volgende bladzijden worden hiervoor de resultaten uit de online enquête gepresenteerd voor de drie succesfactoren van het evaluatiemodel. Hieruit ontstaat een overwegend positief beeld omtrent de mate waarin initiatiefnemers en de gemeente de juiste voorwaarden invullen om initiatieven te laten ontplooien. Initiatiefnemers of ambtelijk begeleiders beoordelen een tweetal voorwaarden met een onvoldoende (in de tabellen rood gemarkeerd): > Realisatiekracht: de realisatiekracht van initiatiefnemers: zie casus Haven Ryptsjerk; > Democratisch samenspel: de inzet van de gemeente om te helpen bij het overbruggen van tegengestelde belangen: zie de casus Karantêne. We lichten dit hieronder verder toe. CASUS HAVEN RYPTSJERK Het gaat hier om de realisatie van een nieuwe haven, als vervanger van een oude verloederde haven buiten het dorp. Dit is een groot project, het is evident dat de initiatiefnemers niet in staat zijn om dit alleen te realiseren en hulp van de gemeente een belangrijke voorwaarde is. Dit verklaart het oordeel van de ambtelijke begeleider dat initiatiefnemers zelf niet over voldoende realisatiekracht beschikken.
De bijdrage van de gemeente bestond uit het maken van een bestek voor de nieuwe haven, het invullen van het opdrachtgeverschap voor dat bestek en het samen met de initiatiefnemers begeleiden van de uitvoering. Ook het college was betrokken bij dit initiatief. Er speelden namelijk verschillende belangen waarbij de gemeente heeft geholpen om tegengestelde belangen te overbruggen. Voornamelijk omwonenden moesten op een goede wijze worden meegenomen in dit project. De gemeente heeft zich hiervoor ingespannen en heeft, in de ogen van inititatiefnemers, verschillende belangen zorgvuldig afgewogen. Dat verklaart het positieve oordeel van de deelnemers omtrent het democratisch samenspel. CASUS KARANTÊNE Het gaat hier om de realisatie van een vier kilometerslange route als ontdekkingstocht in en rond volkstuinen en het natuur- en cultuurpark Vijversburg met kunst, zang, muziek, dans, gedichten en een theater. De initiatiefnemers hebben als doel dat mensen de kracht van de natuur en het landschap beleven en zich tevens verbonden gaan voelen met lokaal voedsel van eigen bodem.
De initiatiefnemers hadden zelf zicht op de verschillende belangen die speelden. Het is in de ogen van de initiatiefnemers gelukt om deze zelf te overbruggen. Dat verklaart waarom de deelnemers aangeven dat de gemeente hierbij niet heeft geholpen. Zij geven daarom op dit punt een negatieve score. Ons inziens zou hier een neutrale score meer recht doen aan de rol van de gemeente.
Pagina 29
I REALISATIEKRACHT in Tytsjerksteradiel Karantêne
Haven Ryptsjerk
Trynwậlderein
MFA Jistrum
Volgens de ambtelijk begeleider
Volgens deelnemers
Volgens de ambtelijk begeleider
Volgens deelnemers
Volgens de ambtelijk begeleider
Volgens deelnemers
Volgens de ambtelijk begeleider
Volgens deelnemers
De doelen van het initiatief zijn gerealiseerd
n.v.t.
++
+
++
o
+
+
++
Door samenwerking met de gemeente zijn de doelen sneller gerealiseerd
n.v.t.
+
n.v.t.
++
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
++
Door samenwerking met de gemeente heeft het initiatief meer doelen bereikt
n.v.t.
+
n.v.t.
++
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
++
De gemeente heeft slagvaardig gehandeld
n.v.t.
++
n.v.t.
++
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
+
De gemeente heeft flexibel gehandeld: de regels waren/zijn niet knellend
n.v.t.
++
n.v.t.
++
n.v.t.
+
n.v.t.
+
n.v.t.
n.v.t.
++
n.v.t.
o
n.v.t.
+
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
-
n.v.t.
+
n.v.t.
o
n.v.t.
De gemeente heeft een goede bijdrage geleverd aan het initiatief Initiatiefnemer heeft voldoende realisatiekracht om doelen te realiseren
II Democratisch samenspel in Tytsjerksteradiel Karantêne
Haven Ryptsjerk
Trynwậlderein
MFA Jistrum
Volgens de ambtelijk begeleider
Volgens deelnemers
Volgens de ambtelijk begeleider
Volgens deelnemers
Volgens de ambtelijk begeleider
Volgens deelnemers
Volgens de ambtelijk begeleider
Volgens deelnemers
De initiatiefnemers hebben zicht op de belangen van anderen die geraakt worden door of te maken hebben met het initiatief
n.v.t.
++
+
+
+
+
+
++
De initiatiefnemer heeft inzet gepleegd om tegengestelde belangen te overbruggen, bv. door compromissen te sluiten
n.v.t.
++
o
+
o
+
+
++
Het is de initiatiefnemer gelukt om de tegengestelde belangen te overbruggen
n.v.t.
+
o
+
o
+
+
++
De gemeente helpt het initiatief bij het overbruggen van eventuele tegengestelde belangen
n.v.t.
-
o
++
o
n.v.t.
+
++
De gemeente legt goed uit hoe eventuele besluitvorming loopt en hoe zij tot haar besluiten is gekomen
n.v.t.
+
+
++
n.v.t.
n.v.t.
+
++
De gemeente weegt bij besluiten de inbreng en belangen zorgvuldig af
n.v.t.
+
+
+
n.v.t.
n.v.t.
+
++
De betrokkenheid van inwoners bij het dorp of de wijk is door dit initiatief toegenomen
+
niet bekend
o
+
+
+
+
++
Pagina 30
III Kwaliteit van samenwerking in Tytsjerksteradiel Karantêne
Haven Ryptsjerk
Trynwậlderein
MFA Jistrum
Volgens de ambtelijk begeleider
Volgens deelnemers
Volgens de ambtelijk begeleider
Volgens deelnemers
Volgens de ambtelijk begeleider
Volgens deelnemers
Volgens de ambtelijk begeleider
Volgens deelnemers
Er is een goede samenwerking tussen gemeente en initiatiefnemer(s)
n.v.t.
++
+
++
+
+
+
++
De initiatiefnemer is netjes en respectvol door de gemeente behandeld
n.v.t.
++
n.v.t.
++
n.v.t.
+
n.v.t.
++
De gemeentelijke regels en kaders en de eventuele rol/inzet van de gemeente voor het initiatief zijn duidelijk
n.v.t.
++
+
+
o
n.v.t.
+
o
De gemeente heeft aan de initiatiefnemer(s) helder gemaakt wat de gemeente kon betekenen voor het initiatief
n.v.t.
+
+
++
+
n.v.t.
+
o
De gemeente zoekt naar ‘ruimte’ binnen de regels om het initiatief verder te helpen
n.v.t.
n.v.t.
+
++
o
n.v.t.
+
+
De gemeente stelt alle relevante informatie beschikbaar om het initiatief verder te helpen
n.v.t.
+
+
++
+
n.v.t.
+
+
De gemeente geeft alle informatie die nodig is en geeft deze tijdig
n.v.t.
+
+
++
o
n.v.t.
+
o
De gemeente heeft een open en constructieve houding
n.v.t.
++
+
++
+
+
+
++
De initiatiefnemer heeft een open en constructieve houding
n.v.t.
n.v.t.
+
n.v.t.
+
n.v.t.
+
n.v.t.
Bij een eventueel te nemen besluit heeft de gemeente duidelijk aangegeven wanneer het besluit zou worden genomen
n.v.t.
+
+
++
n.v.t.
n.v.t.
+
+
Tabellen Deel II 4.2: resultaten online enquête onder initiatiefnemers en ambtelijk begeleiders.
Pagina 31
4.3
Beeld in Achtkarspelen
Hieronder preciseren we verder het beeld in Achtkarspelen rondom de geselecteerde casussen op alle drie succesfactoren van het evaluatiemodel. Op de volgende bladzijden worden hiervoor de resultaten uit de online enquête gepresenteerd voor de drie succesfactoren van het evaluatiemodel. Hieruit ontstaat een overwegend positief beeld omtrent de mate waarin initiatiefnemers en de gemeente de juiste voorwaarden invullen om initiatieven te laten ontplooien. Twee casussen laten een negatieve afwijking zien ten aanzien van dit positieve beeld: > Mei Elkoar Yn Droegeham in Achtkarspelen: de ambtelijk begeleider geeft aan dat de doelen zijn gerealiseerd (groen gemarkeerd). De initiatiefnemers staan hier echter zelf kritischer tegenover met een neutrale score (roze gemarkeerd). Zij geven zoals eerder genoemd in paragraaf 4.1 een cijfer 5 voor het resultaat (zie bijlage 3). > Sprank Woonzorglocatie in Achtkarspelen: ambtelijk begeleiders geven een relatief laag cijfer (een 6) voor de bijdrage van de ambtelijke organisatie (zie bijlage 3). De initiatiefnemers scoren de mate waarin zij hun doelen realiseren en de tijdigheid van informatieverstrekking door de gemeente met een onvoldoende (rood gemarkeerd). We lichten dit hieronder verder toe. INITIATIEF MEI ELKOAR YN DROEGEHAM (MEYD) De initiatiefnemers staan zelf kritisch ten aanzien van het verbinden van meerdere doelen aan elkaar.
Dat is een grote uitdaging en verklaart het lage cijfer dat zij zelf geven voor het resultaat.
MEYD is een team van dorpsbewoners in de vorm van meerdere werkgroepen. Het is ontstaan vanuit een bijeenkomst die was geïnitieerd door de gemeente Achtkarspelen en het RIVM, in samenwerking met de huisartsenpraktijk Drogeham. Gezondheidsprofessionals en inwoners van Drogeham zijn tijdens de bijeenkomst met elkaar in gesprek gegaan. De doelstelling van deze bijeenkomst was: hoe kunnen we met elkaar gezond oud worden? Wat zou moeten resulteren in minder ziekenhuis- en huisartsbezoeken. En wat is daarvoor nodig? Het kernteam van MEYD richt zich nu op drie speerpunten in het dorp. Voor elk speerpunt is er een werkgroep ingericht: 1 Werkgroep Fit & Sûn: doel is het realiseren van positieve gezondheid; 2 Werkgroep De Doarpskeamer: elkaar ontmoeten; 3 Werkgroep Activiteiten: samen meedoen aan allerlei activiteiten. De initiatiefnemers geven aan dat de doelen voor een deel zijn gerealiseerd, maar dat het nog beter zou moeten. Zij willen namelijk de speerpunten ‘positieve gezondheid’ en ‘ontmoeten’ meer met elkaar verbinden. Deze doelen kunnen elkaar versterken, maar zitten elkaar ook regelmatig dwars. Als mensen elkaar ontmoeten kiezen ze namelijk vaak voor de gezelligheid, en niet altijd voor het meest gezonde eten7. De kwaliteit van samenwerking met de gemeente wordt verder als positief beoordeeld.
De initiatiefnemers geven daarbij wel aan hulp te kunnen gebruiken bij het vinden van mensen die tot hun doelgroep behoren8: hoe kun je mensen vinden met een ongezonde leefstijl?
7 Bron: online enquête en werkatelier 8 Bron: werkatelier
Pagina 32
SPRANK WOONZORGLOCATIE De initiatiefnemers van Sprank Woonzorglocatie hebben niet deelgenomen aan de online enquête en ook niet aan een werkatelier. Wel hebben zij deelgenomen aan de telefonische enquête en heeft de ambtelijk begeleider deelgenomen aan de online enquête. Hierop baseren we de onderstaande bevindingen.
De doelen van de initiatiefnemers zijn niet gerealiseerd, namelijk het realiseren van een woonzorglocatie voor hun volwassen kinderen met een beperking. Het vinden van een geschikte locatie blijkt in de praktijk namelijk een weerbarstige opgave. Samenwerking met de gemeente is hierbij essentieel, want de initiatiefnemers beschikken zelf niet over voldoende realisatiekracht om hun doelen te realiseren. Maar ook voor de gemeente blijkt het lastig om een goede locatie te vinden en hiervoor de juiste vergunningen te verlenen. Het initiatief is een langlopend traject. Het is 15 jaar geleden begonnen met een idee van de initiatiefnemers. Zij wilden een woonzorglocatie vinden voor hun volwassen kinderen met een beperking. In de eerste periode is het hen gelukt om hulp te krijgen van een stichting waardoor een locatie is gevonden. Om dit te kunnen realiseren is ook samengewerkt met een architect en een investeerder. Op enig moment bleek de samenwerking met de stichting echter niet verder van de grond te komen en kwam het project stil te liggen. Na lange tijd moedigden de architect en de investeerder de initiatiefnemers weer aan om het initiatief weer op te pakken. Stichting Sprank, een organisatie met dertig zorglocaties in Nederland, sloot zes jaar geleden aan en er is contact gezocht met de gemeente.
Er leek namelijk een kans te ontstaan doordat een gebouw leeg stond in een winkelcentrum. Het lukte de gemeente echter niet om een vergunning rond te krijgen voor deze locatie. Hierover is veel overleg gepleegd met de gemeente en deze gaf aan verder te helpen bij het vinden van een geschikte locatie. Ook de raad stond inmiddels achter het initiatief en heeft dat verder bekrachtigd met een motie. Er lijkt daardoor nu zicht op een locatie, zie het onderstaande besluit van het college van Achtkarspelen. De initiatiefnemers hopen nu dat de nieuwe raad en een nieuw college deze lijn ook blijft volgen. De ambtelijke organisatie geeft in ieder geval aan dat er inmiddels met de initiatiefnemers een planning en een overlegstructuur is afgesproken. Een belangrijke les blijkt namelijk dat er regelmatig contact nodig is over de voortgang, ook als er sprake is van vertraging9. Collegebesluiten Achtkarspelen week 44 2021 Het college heeft verschillende ontwikkelingsmogelijkheden voor de locatie Voorstraat 63 in Buitenpost uitgewerkt. Alle scenario’s zijn getoetst op haalbaarheid en wenselijkheid vanuit de diverse beleidsvelden. Het college heeft besloten om de mogelijkheid van appartementen aan de voorzijde en een woonzorglocatie aan de achterzijde van het terrein verder uit te werken.
Naar aanleiding van een motie van de raad van 14 oktober 2021 zal de woonzorglocatie in samenwerking met stichting Sprank worden ontwikkeld. Deze stichting ondersteunt een groep ouders die op zoek zijn naar een locatie in Buitenpost voor begeleid wonen voor de doelgroep jongvolwassenen met een beperking. De verkoop van de locatie zal in de markt worden gezet. De wijze van verkoop wordt nader onderzocht en uitgewerkt.
9 Bron: online enquete
Pagina 33
I REALISATIEKRACHT in Achtkarspelen MEYD
Leefbaar
Groenonderhoud
Sprank Woonzorg-
winkelgebied
Spikant
locatie
Volgens de ambtelijk begeleider
Volgens deelnemers
Volgens de ambtelijk begeleider
Volgens deelnemers
Volgens de ambtelijk begeleider
Volgens deelnemers
Volgens de ambtelijk begeleider
De doelen van het initiatief zijn gerealiseerd
+
0
+
++
+
++
-
Door samenwerking met de gemeente zijn de doelen sneller gerealiseerd
n.v.t.
0
n.v.t.
+
n.v.t.
++
n.v.t.
Door samenwerking met de gemeente heeft het initiatief meer doelen bereikt
n.v.t.
0
n.v.t.
+
n.v.t.
++
n.v.t.
De gemeente heeft slagvaardig gehandeld
n.v.t.
0
n.v.t.
+
n.v.t.
++
n.v.t.
De gemeente heeft flexibel gehandeld: de regels waren/zijn niet knellend
n.v.t.
0
n.v.t.
+
n.v.t.
++
n.v.t.
+
n.v.t.
+
n.v.t.
++
n.v.t.
+
+
n.v.t.
+
n.v.t.
++
n.v.t.
-
De gemeente heeft een goede bijdrage geleverd aan het initiatief Initiatiefnemer heeft voldoende realisatiekracht om doelen te realiseren
Volgens deelnemers
II Democratisch samenspel in Achtkarspelen MEYD
Leefbaar
Groenonderhoud
Sprank Woonzorg-
winkelgebied
Spikant
locatie
Volgens deelnemers
Volgens de ambtelijk begeleider
Volgens deelnemers
Volgens de ambtelijk begeleider
Volgens de ambtelijk begeleider
Volgens deelnemers
Volgens de ambtelijk begeleider
De initiatiefnemers hebben zicht op de belangen van anderen die geraakt worden door of te maken hebben met het initiatief
n.v.t.
+
+
n.v.t.
n.v.t.
+
+
De initiatiefnemer heeft inzet gepleegd om tegengestelde belangen te overbruggen, bv. door compromissen te sluiten
n.v.t.
n.v.t.
+
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
+
Het is de initiatiefnemer gelukt om de tegengestelde belangen te overbruggen
n.v.t.
n.v.t.
+
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
o
De gemeente helpt het initiatief bij het overbruggen van eventuele tegengestelde belangen
n.v.t.
n.v.t.
+
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
+
De gemeente legt goed uit hoe eventuele besluitvorming loopt en hoe zij tot haar besluiten is gekomen
n.v.t.
n.v.t.
+
+
+
++
+
De gemeente weegt bij besluiten de inbreng en belangen zorgvuldig af
n.v.t.
n.v.t.
++
n.v.t.
+
++
+
De betrokkenheid van inwoners bij het dorp of de wijk is door dit initiatief toegenomen
++
+
+
+
+
++
+
Volgens deelnemers
Pagina 34
III Kwaliteit van samenwerking in Achtkarspelen MEYD
Leefbaar
Groenonderhoud
Sprank Woonzorg-
winkelgebied
Spikant
locatie
Volgens deelnemers
Volgens de ambtelijk begeleider
Volgens deelnemers
Volgens de ambtelijk begeleider
Volgens de ambtelijk begeleider
Volgens deelnemers
Volgens de ambtelijk begeleider
Er is een goede samenwerking tussen gemeente en initiatiefnemer(s)
+
+
+
++
++
++
+
De initiatiefnemer is netjes en respectvol door de gemeente behandeld
n.v.t.
++
n.v.t.
++
n.v.t.
++
n.v.t.
De gemeentelijke regels en kaders en de eventuele rol/inzet van de gemeente voor het initiatief zijn duidelijk
+
+
o
++
+
++
+
De gemeente heeft aan de initiatiefnemer(s) helder gemaakt wat de gemeente kon betekenen voor het initiatief
+
+
o
++
+
++
+
De gemeente zoekt naar ‘ruimte’ binnen de regels om het initiatief verder te helpen
n.v.t.
n.v.t.
o
+
o
++
+
De gemeente stelt alle relevante informatie beschikbaar om het initiatief verder te helpen
+
n.v.t.
+
++
+
++
+
De gemeente geeft alle informatie die nodig is en geeft deze tijdig
+
n.v.t.
+
++
+
++
-
De gemeente heeft een open en constructieve houding
+
++
+
++
+
++
+
De initiatiefnemer heeft een open en constructieve houding
+
n.v.t.
o
n.v.t.
++
n.v.t.
+
n.v.t.
n.v.t.
+
+
n.v.t.
++
o
Bij een eventueel te nemen besluit heeft de gemeente duidelijk aangegeven wanneer het besluit zou worden genomen
Tabellen Deel II 4.3: resultaten online enquête onder initiatiefnemers en ambtelijk begeleiders.
Volgens deelnemers
Pagina 35
4.4
Maatschappelijke waarden van initiatieven
Inwonersinitiatieven leveren in nagenoeg alle gevallen aan meerdere maatschappelijke opgaven tegelijkertijd een bijdrage. Dat blijkt uit de onderstaande tabel, waarin aan de hand van de doelen van de initiatiefnemers rondom de geselecteerde casussen een reconstructie is gemaakt van maatschappelijke opgaven, waaraan inwonersinitiatieven een bijdrage leveren. De reconstructie is gebaseerd op de doelen die de initiatiefnemers zelf aangeven in de online enquête. Deze hebben wij vertaald naar de verschillende maatschappelijke opgaven waaraan deze doelen een bijdrage kunnen leveren. De mate waaraan de doelen van de initiatiefnemers een bijdrage leveren aan de maatschappelijke opgaven is verder niet onderzocht. Opvallend is dat enkel de casus Sprank Woonzorglocatie zich richt op een enkele specifieke opgave, namelijk de zorg en het welzijn van volwassen kinderen met een beperking. Wij merken daarbij op dat uit onze onderzoekspraktijk blijkt dat inwonersinitiatieven over het algemeen op een grotere bijdrage van gemeenten kunnen rekenen indien er aan meerdere maatschappelijke opgaven tegelijkertijd een bijdrage geleverd wordt.
Casus/ Maatschappelijke opgave Kwaliteit fysieke leefomgeving Duurzaamheid Energietransitie Natuur en Milieu Zorg en Welzijn Saamhorigheid en zorgen voor elkaar Gezondheid, Fysiek en Mentaal Cultuur Educatie Recreatie en toerisme Economie
Groenonderhoud Spikant
Trynwậlderein
MEYD
Sprank woonzorglocatie
MFA Jistrum
Karantêne
Haven Ryptsjerk
Leefbaar winkelgebied
x
x
x
x
x
x x x
x
x x
x
x
x
x
x
x
Tabel Deel II 4.4: bijdrage van inwonersinitiatieven aan maatschappelijke opgaven.
Pagina 36
4.5
Werkatelier: inventarisatie van de blokkades en suggesties
In de voorgaande paragrafen is per casus inzichtelijk gemaakt in hoeverre de gemeenten en initiatiefnemers de juiste voorwaarden invullen om inwonersinitiatieven te ontplooien. Daaruit komt een overwegend positief beeld naar voren. In werkateliers is hierop verder ingezoomd met als doel: > Een inventarisatie welke blokkades er nog zijn om initiatieven te ontplooien; > Tips en suggesties te inventariseren van initiatiefnemers en gemeenten. In bijlage 4 worden de bijdragen van deelnemers aan de werkateliers gepresenteerd. We vatten de belangrijkste genoemde blokkades hieronder samen en doen dit wederom langs de drie pijlers van het evaluatiemodel. Blokkades
REALISEREN VAN PUBLIEKE DOELEN
REALISATIEKRACHT VOOR HET
Succes- Blokkades die zich voordoen factor • Meervoudige doelen realiseren door integraal te werken is moeilijk
•
•
•
SAMENWERKING H SAMENSPEL
DEMOCRATISC
CONSTRUCTIEVE
•
•
•
De doelen van inwonersinitiatieven zijn vaak meervoudig. Dat is op zichzelf goed, want daarmee ontstaan de juiste verbindingen en kan in een klap aan meerdere maatschappelijke opgaven een bijdrage worden geleverd. Dat vraagt echter wel om een integrale aanpak en dat is niet makkelijk. Een illustratief voorbeeld is de casus MEYD. De initiatiefnemers streven een gezonde leefstijl na. Doelen zijn gezond te eten/bewegen (fysieke gezondheid) en ontmoeting (sociale gezondheid). Als mensen elkaar ontmoeten kiezen ze echter in eerste instantie voor gezelligheid en niet altijd voor het meest gezonde voedsel. Dit is overigens de reden waarom MEYD zelf kritisch is over het eigen resultaat; MEYD wil op dit punt een verbeterslag maken. Waarborgen van continuïteit op lange termijn Veel initiatieven hebben een permanent karakter. Het is dan niet altijd makkelijk om de continuïteit te waarborgen. Hoe zorg je ervoor dat voldoende vrijwilligers beschikbaar zijn op langere termijn en hoe de energie en het enthousiasme erin te houden? Uitblijven van tussentijdse successen door toenemende complexiteit en slepende kwesties Sommige initiatieven starten als behapbare projecten maar gaandeweg blijken zij steeds complexer te worden dan vooraf was ingeschat.
Zo’n project vraagt steeds meer inspanning van de initiatiefnemers en van de gemeente en eindigt vaak in een slepende kwestie die jarenlang voort kan duren. Dat leidt tot teleurstelling bij initiatiefnemers en de gemeente omdat (tussentijdse) successen uitblijven. Een illustratief voorbeeld is Sprank woonzorglocatie. Vinden en aanhaken van de doelgroep Voor initiatiefnemers is het niet makkelijk om voldoende mensen te vinden die behoren tot de doelgroep van het initiatief. Zo worstelt MEYD met de vraag hoe je de mensen goed kan bereiken met een ongezonde leefstijl. Geen gedeelde prioriteiten Initiatiefnemers kunnen in veel gevallen hun doel niet individueel realiseren, er is samenwerking nodig met anderen, waaronder de gemeente. Initiatiefnemers krijgen echter niet altijd gehoor omdat de prioriteiten bij anderen anders liggen. Continuïteit in de relatie is op langere termijn moeilijk Initiatiefnemers vinden een vast contactpersoon bij de gemeente belangrijk. Vanwege personele wisselingen is dit echter niet altijd mogelijk, dit geldt des te meer voor langlopende projecten. Gaandeweg gaan belangen botsen Bij de start van een initiatief is iedereen enthousiast en de doelen worden omarmd. Naarmate het initiatief concreter gaat worden en in uitvoering komt, wordt het voor anderen ook helder wat het effect is van het initiatief op hun eigen belangen.
Dan ontstaan er gaandeweg conflicterende belangen.
Tabel Deel II 4.5: blokkades genoemd per pijler.
Pagina 37
Tips en suggesties In de werkateliers zijn tips en suggesties geïnventariseerd voor verdere doorontwikkeling van inwonersinitiatieven. De bijdragen van deelnemers zijn te vinden in bijlage 4. We geven hieronder een korte samenvatting. SUGGESTIES VOOR DE GEMEENTE > Waardeer vrijwilligers. Niet door hen op het podium te zetten, maar vraag waar zij behoefte aan hebben. Vrijwilligers waarderen het dat de gemeente hen soms in de schijnwerpers plaatst, maar zij vinden dat niet het belangrijkste. Een daadwerkelijke bijdrage aan de realisatie van hun doelen vinden zij veel belangrijker. > Biedt aan initiatiefnemers een vorm van intervisie om weerbarstige vraagstukken bespreekbaar te maken. > Maak je niet te veel zorgen over de continuïteit van een inwonersinitiatief. Niets is namelijk eeuwig maar vraag je af: is het erg als dit initiatief stopt, wat missen we dan en is dit een probleem? > Probeer hulp te bieden met het zoeken naar financieringsbronnen en -modellen voor inwonersinitiatieven. > In het geval de gemeente samenwerkingspartner is, zorg dan voor een onafhankelijk voorzitter voor werkgroepen waaraan initiatiefnemers en de gemeente deelnemen. > Initiatiefnemers worden door vele onderzoeksbureaus benaderd, dat vraagt veel tijd van de initiatiefnemers. Probeer daarin als gemeente een regisserende rol te spelen om de initiatiefnemers enigszins te beschermen.
SUGGESTIES VOOR INITIATIEFNEMERS > Denk in mogelijkheden in plaats van onmogelijkheden. Betrek dan ook mensen in het initiatief die kunnen ‘omdenken’. Bijvoorbeeld: kinderen en jeugdigen, kunstenaars, ondernemers. > Respecteer daarentegen ook mensen die onmogelijkheden zien, zij bieden kritisch tegenwicht om te voorkomen dat problemen pas achteraf zichtbaar worden.
Pagina 38
5
Rol van de raad In dit hoofdstuk wordt deelvraag 6 beantwoord. Het hoofdstuk start direct onder het kader met een beantwoording van deze deelvraag. Dit doen we wederom met een kort antwoord en een toelichting daarop. Voor een verdere verdieping en een onderbouwing kunnen de navolgende paragrafen van dit hoofdstuk worden geraadpleegd. DEELVRAAG 6 Hoe ervaren raadsleden de inwonersinitiatieven vanuit hun volksvertegenwoordigende, kaderstellende en controlerende rol? > Welke rol spelen raadsleden en hoe doen ze dat? > Participeren raadsleden in inwonersinitiatieven?
Beantwoording van de deelvraag met de kernbevindingen In het algemeen vinden alle twee de raden van de twee gemeenten het belangrijk dat inwoners verantwoordelijkheid en initiatief nemen voor de kwaliteit van hun eigen leefomgeving. Zij waarderen de initiatiefnemers hierom. De twee raden stimuleren dan ook verschillende vormen van initiatieven die door inwoners worden ondernomen. TYTSJERKSTERADIEL Binnen de gemeente Tytsjerksteradiel is de kaderstellende en controlerende rol van de raad verankerd met vastgesteld beleid rondom inwonersinitiatieven en de raad vervult deze rol ook. De raadsleden zien nog wel vraagstukken waarbij de gemeente het beleid en de werkwijze verder kan doorontwikkelen: > Het zo laagdrempelig mogelijk maken voor initiatiefnemers om hulp te vragen aan de gemeente, mede in het kader van de nieuwe Omgevingswet; > Het inrichten van een flexibel budget en tegelijkertijd kunnen omgaan met onzekerheid die daarbij speelt. Het is moeilijk te voorspellen hoeveel initiatiefnemers om hulp zullen vragen en er is nog onvoldoende zicht op alle initiatieven binnen de gemeente. ACHTKARSPELEN Binnen de gemeente Achtkarspelen is er geen vastgestelde werkwijze of rol voor de raad. Initiatiefnemers kunnen zich via verschillende wegen melden bij de gemeente als zij hulp nodig hebben.
Wanneer de raad daarbij nodig is, dan spant de raad zich daarvoor in en/of raadsleden verwijzen initiatiefnemers naar de juiste ambtenaren. Er is binnen de raad verder geen eensluidend beeld over wat precies een inwonersinitiatief is en er bestaan dan ook verschillende beelden over onder welke voorwaarden de raad een inwonersinitiatief zou moeten ondersteunen.
Pagina 39
5.1
Verankering van de rol van de raad
TYTSJERKSTERADIEL Zoals eerder besproken werkt de gemeente Tytsjerksteradiel vanuit een door de raad vastgesteld beleid, een afwegingskader voor de raad en een werkwijze en proces. Het afwegingskader van de gemeente Tytsjerksteradiel biedt de raad hulp om weloverwogen en op een navolgbare wijze beslissingen te nemen om een inwonersinitiatief al dan niet te ondersteunen.
De raad is hiermee in positie gebracht om zijn kaderstellende rol in te kunnen vullen, en wel op twee manieren: > Beleidsmatig met vaststelling van de beleidsnota ‘Overheidsparticipatie bij burgerinitiatieven’ en de ‘Verordening op het burgerinitiatief’; > De raad heeft een rol om te toetsen of de gemeente een bijdrage kan of wil leveren aan een inwonersinitiatief. Het beleid van de gemeente schrijft ook voor dat wanneer een plan van een inwonersinitiatief is gerealiseerd er een evaluatie plaatsvindt. De gemeente evalueert dan samen met betrokkenen het initiatief. Het huidige beleid is daarom ook ontwikkeld op basis van evaluaties van eerdere inwonersinitiatieven, door middel van een zogenaamde ‘klantreis’ en rondetafelgesprekken met initiatiefnemers op 13 februari 2020. Met de evaluaties kan de raad ook zijn controlerende rol invullen. ACHTKARSPELEN De gemeente Achtkarspelen hanteert momenteel een pragmatische werkwijze zonder vooraf beleid, een afwegingskader of werkwijze te hebben vastgesteld. Inwoners met een initiatief die willen samenwerken met de gemeente en een bijdrage vragen van de gemeente (in welke vorm dan ook) kunnen direct contact opnemen met de desbetreffende beleids- of vakafdeling. Er wordt per situatie en op maat bekeken of de raad in positie moet worden gebracht.
5.2
Ervaringen van raadsleden
Voor dit onderzoek is per gemeente met een afvaardiging van fracties gesproken in een groepsgesprek. We vatten de belangrijkste bevindingen uit deze gesprekken hieronder samen10. In het algemeen vinden alle twee de raden het belangrijk dat inwoners verantwoordelijkheid en initiatief nemen voor de kwaliteit van hun eigen leefomgeving. Zij waarderen de initiatiefnemers hierom. De twee raden stimuleren dan ook verschillende vormen van initiatieven die door inwoners worden ondernomen. TYTSJERKSTERADIEL Raadsleden zijn goed op de hoogte van het vastgestelde beleid, de werkwijze van de gemeente en de rol van de raad omtrent inwonersinitiatieven. Zij vinden een inwonersinitiatief dermate belangrijk dat zij de drempel voor initiatiefnemers die om hulp willen vragen aan de gemeente, zo laag mogelijk willen zien. Mede in het kader van de nieuwe Omgevingswet geven zij aan dat het aan de voorkant zo laagdrempelig mogelijk georganiseerd moet worden.
Uit het gesprek in het kader van dit onderzoek komt naar voren dat zij nog wel worstelen met de vraag hoe een budget vast te stellen voor inwonersinitiatieven. Er zijn gedachten over een flexibel budget, maar de vraag is dan hoe om te gaan met onzekerheden. Het is immers niet te voorspellen hoeveel
10 Bron: interviews
Pagina 40
initiatiefnemers hulp zullen vragen aan de gemeente en ook zijn niet alle inwonersinitiatieven in beeld bij de raad. Veel initiatieven lopen bijvoorbeeld via de dorpsbelangen en dorpshuizen. ACHTKARSPELEN De raad heeft zicht op die initiatieven die door de gemeente worden ondersteund. Als dat zicht in hun gevoel niet volledig is, kunnen raadsleden daar vragen over stellen aan het college. Daarmee is er echter geen zicht op alle relevante initiatieven binnen een gemeente, want niet alle initiatiefnemers willen hulp van de gemeente of weten altijd de juiste weg te vinden. Initiatiefnemers melden zich dan ook soms direct bij raadsleden, die dan de initiatiefnemers verwijzen naar de desbetreffende ambtenaren. Ook komen initiatieven in beeld via inspraak in de zogenaamde ‘informatiecarrousel’ van de raad en kan een initiatief worden geagendeerd in de raad. Raadsleden geven daarbij aan dat deze laatste in veel gevallen zijn te typeren als een idee van inwoners, maar waar vervolgens de gemeente het project ter hand moet nemen.
Aangezien er geen door de raad vastgesteld beleid is ten aanzien van inwonersinitiatieven, is er binnen de raad geen eensluidend beeld over wat precies een inwonersinitiatief is. In het gesprek in het kader van dit onderzoek bleken daar verschillende beelden over te bestaan. Tevens bleken er ook verschillende beelden te bestaan over hoe de raad zou kunnen omgaan met inwonersinitiatieven en onder welke voorwaarden de gemeente een inwonersinitiatief zou moeten ondersteunen.
Pagina 41
Deel III De Bijlagen
Pagina 42
Bijlage 1 Inventarisatie van inwonersinitiatieven In het onderzoek zijn met een telefonische enquête in totaal 34 inwonersinitiatieven in kaart gebracht, zie onderstaande tabel. De acht geselecteerde initiatieven die verder zijn verdiept in dit onderzoek zijn gemarkeerd.
Gemeente Achtkarspelen Naam van het initiatief
Korte omschrijving
1
Dorpskarwij Gerkesklooster-Stroobos
2
Mei Elkoar Yn Droegeham (MEYD)
3
Speeltuin Acht oan de diken
4
Knarrenhof Surhuisterveen/Feansterhof
5
Project Zwerfafval Achtkarspelen
6
Muurschildering loods
7
Bloeiende Bollen voor Bijen en Burgers in Buitenpost en Kollum
8
Pilot jongerenwerk
Een vrijwilligersnetwerk in Gerkesklooster-Stroobos voor hulp bij huishoudelijke klusjes, opvang bij bijvoorbeeld ziekte, kleine tuinklusjes, vervoer naar dokter/ziekenhuis, dieren verzorgen, hulp bij invullen formulieren, schrijven van brieven, hulp met computer of eens een gezellig praatje aan de keukentafel. Vanuit visie positieve gezondheid meer samenwerken aan gezondheid en vitaliteit in Drogeham. Drie pijlers zijn gekozen: elkaar ontmoeten, gezond eten en bewegen, activiteiten organiseren. De gemeente kwam zelf naar de inwoners met het idee om twee speeltoestellen te plaatsen op het braakliggend veld in een redelijk nieuwe wijk. De buurt gaf aan vier speeltoestellen te willen. De gemeente had budget voor twee toestellen. Toen heeft een groep van 4 à 5 inwoners met een architect de indeling bekeken, zodat het veldje geschikt zou worden voor jong tot oud. Nu is het een veld met vier toestellen, maar ook geschikt voor zelf spelen en picknicks of barbecues voor de buurt. Een woongemeenschap in mienskipszin waar bewoners aan elkaar denken. Niet alleen voor ouderen of dementerenden, maar vanaf 50+ die gevoel hebben voor mienskip. Een gemêleerde groep, zodat ieder wat kan bijdragen. De verpakkingsindustrie kwam met een voorstel om zwerfaval op straat (hun eigen afval eigenlijk) aan te pakken. Dat is in het dorp opgepakt met de voetbal- en korfbalvereniging.
Het gaat om het bewust worden van de jeugd dat je niet zomaar alles op straat kunt weggooien. De jeugd van de verenigingen gaat in totaal vijf à zes keer per jaar het dorp door om zwerfafval op te pakken, drie keer de voetbaljeugd en drie keer de korfbaljeugd. De dorpsraad heeft informatie opgehaald bij kinderen uit het dorp. Zij vonden het dorp wat saai en grijs. Toen is er het idee ontstaan om graffiti op een van de wanden van de bedrijfspanden te ontwerpen. Het gaat om een wand van 1000 m². Samen met scholen en jeugdwerk wordt nu gekeken hoe de muurschildering praktisch ontworpen kan worden door de kinderen uit het dorp, met uiteindelijk een professionele uitvoering door een bedrijf. Samen met inwoners, instellingen en bedrijven (Mienskip) 55.000 biologische bijvriendelijke bollen planten langs een vernieuwde route van de Foodwalk, in Buitenpost en Kollum. Doelen: • Biodiversiteit, om in het vroege voorjaar meer voedselaanbod te hebben voor insecten; • Meer bewustwording bij de burgers door ze te betrekken; • Educatie: natuur- en milieueducatie en natuurbeleving voor middelbaar en basisonderwijs; • Tevens kond middels dit initiatief de reeds bestaande Foodwalk aantrekkelijker gemaakt worden/versterkt worden. Het initiatief omvat een plan voor de inzet van een aantal goede jongerenwerkers in kleine gebieden.
Dit voor een periode van drie jaar waardoor met 20 uur per week jongerenwerkers vier à vijf keer per week aanwezig en zichtbaar zijn op plekken waar zich veel jongeren verzamelen.
Pagina 43
Gemeente Achtkarspelen Naam van het initiatief
Korte omschrijving
9
Stichting Groen
10
Groenonderhoud Spikant
11
Leefbaar winkelgebied Surhuisterveen
12
Sprank Woonzorglocatie Buitenpost
13 14
Zwerfafval/prullenbakken Het grote zwerfafvalproject Aktie Zwerfvuilacties Buitenpost
Vanuit de dorpsraad van Gerkesklooster-Stroobos is een aantal jaren geleden aan de gemeente gevraagd of zij zelf het groenonderhoud in het dorp mogen verzorgen. Het idee was dat zij het zelf in combinatie met inwoners, bedrijven en instellingen beter konden dan de gemeente. Na een pilotperiode is er een Stichting Groen opgericht die nu het maaien en schoffelen uitvoert, inclusief het afhandelen van meldingen hierover in het dorp. De stichting is een samenwerking tussen bedrijven en de dorpsraad. Dit initiatief is ontstaan toen er op het openbaar groen bezuinigd werd en bij de reconstructie in de straat (riolering, nieuwe bestrating) heesterperken werden omgevormd naar gazon. Inwoners hebben aangegeven zelf het onderhoud te willen verzorgen zodat er voor een onderhoudsintensievere inrichting kon worden gekozen. In overleg met de gemeente is de plantkeuze bepaald en sindsdien verzorgen inwoners elke vrijdagmiddag in het seizoen een ’schoffelbijeenkomst‘ met tien à elf mensen met een glaasje/iets lekkers na afloop. Zij noemen dat het schoffelcafé, dit geeft direct saamhorigheid. De initiatiefneemster heeft, vanuit haar rol in het bestuur van de vereniging Handel & Industrie Surhuisterveen (H&I), een subsidie aangevraagd bij de provincie om de zichtbaarheid van het winkelgebied te vergroten. Dit om meer bezoekers naar het koopcentrum te trekken.
Vanuit dit initiatief zijn diverse acties uitgezet om de presentatie, promotie en profilering van het winkelgebied te versterken. Ook is een bidbook ontwikkeld. Via shared space worden leegstaande panden aangeboden om startende ondernemers kans te bieden zich verder te ontwikkelen. In dit initiatief hebben ouders zich verenigd in hun zoektocht naar een woonzorglocatie voor hun volwassen kinderen met een beperking. Dit in samenwerking met een investeerder, een architect en een zorgaanbieder. Minder zwerfafval en het netjes houden van het dorp. Minder zwerfafval en het netjes houden van het dorp.
15
16
Gezond leven (preventie) in Gerkesklooster-Stroobos
17
Multi Functionele Accommodatie (MFA) Twijzelerheide
18
Baggeren Fabryksfeart
De zwerfvuilacties worden geïnitieerd en gecoördineerd door de vereniging Plaatselijk Belang Buitenpost. Aanleiding was het besluit van de gemeente om het opruimen van zwerfafval over te laten aan de dorpsgemeenschap. Aanleiding was de aanpak Jongeren op Gezond Gewicht (JOGG), erop gericht om de leefomgeving van kinderen/jongeren gezonder te maken. Met dit initiatief heeft het Generatiehuis dit breder getrokken naar alle leeftijdsgroepen in het dorp en zijn er projecten geïnitieerd om hier uitvoering aan te geven. Zo zijn er kookworkshops op basisscholen georganiseerd. Er is in het dorp een zogenaamde Bloeizone ontwikkeld, gericht op vitaal en gezond ouder worden. Daarnaast zijn werkgroepjes gevormd waarin ideeën van andere inwoners rondom gezondheid worden uitgewerkt. Vanuit zo'n werkgroep is ook een wandelclub en samen koken ontstaan. Doel is een gezonde leefomgeving voor de inwoners en een impuls te geven om elkaar te vinden in ideeën, die preventief bijdragen aan de gezondheid van de inwoners van het dorp en door samenwerking hier uitvoering aan te geven. In 2019 heeft de raad het Integrale Huisvestingsplan Onderwijs vastgesteld. Twee scholen (openbaar en christelijk) zouden onder één dak moeten. De peuterspeelzaal moest er bij. Het budget werd daarvoor vastgesteld.
Toen dachten inwoners: kunnen we de voetbalaccommodatie (kantine en kleedkamers) ook niet combineren met de MFA? Later kwamen daar ook het dorpshuis en de gymvereniging bij. Ook is de IJsvereniging ingestapt om te zien of dat op een toekomstbestendige manier te combineren is. Initiatiefnemers willen een sterk vervuilde vaart laten baggeren. De sterk vervuilde vaart gaf aanwonenden overlast (stank en onaantrekkelijk). Voor 2007 had de
Pagina 44
Gemeente Achtkarspelen Naam van het initiatief
Korte omschrijving buurtvereniging zich hiermee beziggehouden, maar het bleek te veel tijd te kosten. In de periode van 2007 tot 2010 hebben initiatiefnemers vooral veel gesprekken gevoerd met betrokken instanties, waaronder het waterschap (als eigenaar) en de gemeente. Dit heeft er in 2020 toe geleid dat een traject van 300 meter aan bewoond deel van de vaart is gebaggerd. Voor het baggeren van de rest van de vaart (700 meter) moet opnieuw budget worden vrijgemaakt. Dit moeten de initiatiefnemers weer oppakken
Pagina 45
Gemeente Tytsjerksteradiel Naam van het initiatief
Korte omschrijving
1
Energiegroep Burgum
2
Dorpstuin Hurdegaryp
3
Zon-wind-opslag
4
Trynwâlderein
5
Dorpsontwikkelingsmaatschappij (DOM) Jistrum
6
Trynergie: zonnecentrale op het dak van een bedrijf
7
Haven Ryptsjerk
8
Karantêne
Energiegroep Burgum zet zich in voor schone energie. Is bezig met het realiseren van zonneweide (zonnepanelen), samen met een bedrijf. Een initiatief van een groep inwoners voor een dorpstuin waar biologische groenten en fruit worden gekweekt. Er wordt gewerkt aan verschillende thema’s: biodiversiteit, verkoop van eigen groenten, fruit en bloemen, educatieve activiteiten voor verschillende doelgroepen, stimuleren van het eten van lokaal geteeld biologisch voedsel. Doelen zijn iedereen een kans geven om gezond te eten, lokaal, zinvol en gezond werk verrichten. De Enerzjykoöperaasje Garyp (EKG) is een pilotproject gestart waarbij de volgende stap in de energietransitie voor Garyp onderzocht gaat worden. Er gaat gekeken worden naar de opwekmogelijkheden zoals zon en wind. Ook zal worden onderzocht of het interessant is om de opgewekte stroom tijdelijk op te slaan en deze pas later te leveren als het moment gunstiger is. Een veelomvattend onderzoek waarvoor een projectgroep binnen EKG is opgericht. Deze projectgroep zal over deze eerste verkenningsfase naar verwachting begin 2023 een rapport opleveren. Het rapport zal verslag doen van de onderzochte mogelijkheden en naar verwachting een advies opleveren omtrent het te volgen scenario.
Trynwâlderein zet zich er voor in dat ouderen zolang mogelijk in de Trynwâlden kunnen blijven wonen, te midden van familie en vrienden, binnen een ouderen-voorouderen netwerk dat ‘Zorg voor elkaar’ centraal stelt en zich actief inzet voor ieders welzijn én voldoende voorzieningen. De Stichting Trynwâlderein heeft ten doel het behartigen van de belangen van de ouderen en tracht dit doel onder meer te bereiken door: • Het stimuleren van de samenwerking tussen vrijwillige zorgaanbieders, professionele zorgaanbieders en zorgvragers binnen de ouderenzorg in de Trynwâlden; • Het faciliteren van een netwerk waarbinnen vrijwillige zorgaanbieders en zorgvragers binnen de Trynwâlden elkaars welzijn bevorderen voor kleine zorgvragen als een wandelingetje, werk nodig in de tuin of gesprekjes bij eenzaamheid. Een multifunctionele accommodatie waar alles samen komt, met bundeling van o.a. onderwijs en sport. De DOM Jistrum is voor het onderzoek een samenwerking aangegaan met een architectenbureau voor een vlekkenplan met financierings- en exploitatieberekeningen. Daaruit komt naar voren dat diverse activiteiten in Jistrum in een nieuw MFA gebundeld kunnen worden: een ontmoetingsplek, een gymzaal, een kinderopvang, een peuterspeelzaal, een kerk, een sportvereniging en een school kunnen onder één dak.
De energiecoöperatie wil in acht dorpen groene energie leveren, inwoners bewust maken van groene energie en kennis delen. De opbrengst te veel aan opgewekte energie moet terug vloeien naar de deelnemers. Dit initiatief gaat om de verplaatsing van de bestaande (jacht)haven voor recreatievaart naar een andere locatie aan de vaart/sloot (bij de Wide). Op de bestaande locatie lag de jachthaven uit het zicht en naast een opslagplaats van vuilcontainers. Hierdoor was het doelwit voor vernieling, verrommeling en diefstal. Een vier kilometerlange ontdekkingstocht in en rond de volkstuin en het natuur- en cultuurpark Vijversburg, met kunst, zang, muziek, dans, gedichten en theater. Doel van het project is het beleven van de kracht van natuur en landschap, verbondenheid met boeren en voedsel, meer zelfvoorziening en meer zorg voor elkaar. Het is een groot Mienskipsproject, waaraan zo'n 100 mensen in het dorp meedoen.
Pagina 46
Gemeente Tytsjerksteradiel Naam van het initiatief
Korte omschrijving
9
Warmtenet Ryptsjerk
10
Blommenpaad Gytsjerk
11
De Sinneskeppers in Jistrum-Skûlenboarch
12
Bijenweide Oentsjerk
13
Energiek Hurdegaryup
14
Tirza, Coöperatie Zorg en Welzijn
15
Zonnepark De Griene Greide in Garyp
De energiewerkgroep Ryptsjerk ook wel Warmtenet Ryptsjerk genoemd, is een lokaal initiatief van vier personen dat zich inzet om, samen met andere maatschappelijke partijen, zich sterk te maken voor de uitvoering van het klimaatakkoord op dorpsniveau. De naam van het initiatief is gekozen omdat een kleinschalig warmtenet als haalbare basis voor een collectieve oplossing wordt gezien. De initiatiefnemers hebben onderzoek laten doen naar mogelijke oplossingen. Naar aanleiding van het beschikbaar stellen van subsidie voor biodiversiteitsprojecten van provincie Fryslận in 2020 heeft een werkgroep van Dorpsbelang Gytsjerk en de Wielenwerkgroep een subsidieaanvraag gedaan voor het verhogen van de biodiversiteit van het ruitermenpad bij Gytsjerk-Oentsjerk. De werkgroep gaat hiervoor wilde bloemenmengsels inzaaien, bosschages aanplanten, de bermen en de sloten natuurvriendelijk beheren en educatie geven aan inwoners van Gytsjerk en Oentsjerk. De werkgroep is inmiddels omgevormd tot een Stichting Cultuur en Landschap Trynwậlden. Mede doel van het initiatief is betrokkenheid van inwoners en bedrijven te stimuleren. De Sinneskeppers is een coöperatie gestart vanuit het initiatief van een inwoner (en dorpsbelang) om het dorp Jistrum zo duurzaam mogelijk te maken, door het opwekken en gebruiken van duurzame energie.
Doel van dit initiatief is om een collectief zonnedak te realiseren, waarop 200 zonnepanelen geplaatst worden. Inwoners kunnen gebruik maken van de PostCodeRoosregeling, door het kopen van zonnepanelen op het collectieve zonnedak. Naar aanleiding van het project Fryslận Zoemt van de Friese Milieufederatie heeft de initiatiefnemer een voorstel in gediend voor een bijenweide aan de Van Haersmasingel. De Friese Milieufederatie heeft subsidie in de vorm van zaad gegeven om dit project uit te voeren. De initiatiefnemer heeft dit terrein afgeplagd en ingezaaid en er is een informatiebord geplaatst over het leven van de bij. Samen met de scholen zijn twee bijenhotels gemaakt. Voor de instandhouding van de bijenweide met bijenhotels en informatiebord is (dat is bekostigd door de gemeente), is een beheersovereenkomst van tien jaar afgesloten met de initiatiefnemer. Doelen zijn het vergroten van de biodiversiteit en de bewustwording in de gemeenschap. Initiatiefnemers zijn in 2019 begonnen na een advertentie in 'Buurkracht'. Daarop is een energieavond georganiseerd met tien aanbieders op het gebied van duurzame energie. Daar kwamen 120 bewoners op af. De initiatiefnemers willen een eigen coöperatie oprichten of aansluiten bij een bestaande coöperatie in de omgeving. Doelen zijn: • Medebewoners helpen met energieneutraal te worden.
• Gebruik maken van de kennis van professionals en/of geïnteresseerde medebewoners op het gebied van duurzaamheid/energie. Kennis bundelen. Tirza is opgericht in 2015 door initiatiefnemers die zelf geen zorg verlenen, maar ervoor zorgen dat goede zorg wordt verleend. Er zijn drie speerpunten: een lokale zorgcoach, kleinschalige woonzorgvoorzieningen en ZorgThuis. Deze drie speerpunten zijn gerealiseerd en daarom is op 16 september 2021 besloten de coöperatie op te heffen. Het gaat om langdurige, complexe zorgvraagstukken, dus niet om de kortdurende zorgvragen. Bijvoorbeeld voor dementerenden, die vroeger sneller werden opgenomen. Er zijn in vijf jaren 90 mensen geholpen door tussenkomst van de zorgcoach. Van de 700 gezinnen zijn er 250 lid van de coöperatie. In 2016 het grootste initiatief op dit gebied in Nederland. Doelen zijn:
Pagina 47
Gemeente Tytsjerksteradiel Naam van het initiatief
Korte omschrijving • Mienskipsgevoel, en het is van de coöperatie zelf, van en voor de dorpsgemeenschap. Circulair: productie en gebruik in dezelfde regio. Er is structurele werkgelegenheid ontstaan. Bij de bouw is gebruik gemaakt van plaatselijke en regionale aannemers. Onderhoud door medewerkers uit omgeving via ‘Niemand aan de Zijlijn’. Bij excursies maakt de EKG (Enerzjykoöperaasje Garyp) gebruik van catering etc. uit eigen dorp. • Goed voor de middenstand in verband met alle activiteiten rond het zonnepark en de EKG met alle projecten. Positieve opbrengsten vloeien terug naar de dorpsgemeenschap via het Mienskipsfûns Garyp. Garyp wil het eerste aardgasvrije dorp van Nederland worden. De gemeente Tytsjerksteradiel en de EKG willen binnen 5 jaar 80 tot 90% van alle woningen in Garyp van het aardgas afkoppelen. De gemeente krijgt hiervoor een bijdrage van 5,5 miljoen euro uit het rijksprogramma ‘Proeftuinen voor aardgasvrije bestaande wijken’. Elke provincie heeft minimaal één proeftuin. De plannen zijn beoordeeld op kwaliteit, op financiële onderbouwing en op haalbaarheid.