05 - Bijlage 1 - Eindevaluatie Grondstoffenbeleid 2020-2025 en Grondstoffenbeleid vanaf 2026

Op basis van de resultaten van de enquête concluderen we dat wanneer inwoners een eigen papiercontainer hebben zij beter hun oud papier en karton scheiden. Dit blijkt ook uit landelijke ervaringen.

26 Op nei in sirkelgong ekonomy…

Van de reacties uit de woonplaatsen Suwâld, Noardburgum en Wyns geeft 69% aan dat ze beter OPK zijn gaan scheiden na de introductie van de oud papier container (container met blauwe deksel). Wanneer we reacties zien uit de andere dorpen geeft 31 % aan dat ze denken beter OPK te scheiden met een container i.p.v. het in dozen aan de weg te zetten. Wat hieruit blijkt is dat men het idee heeft al goed te scheiden, maar dat na het introduceren van een papier-container het scheiden van OPK nog beter wordt. Burgum: Uit de afval enquête voor de eindevaluatie en vaststelling Grondstoffenbeleid blijkt dat er van de 828 reacties uit Burgum door 20 inwoners een toelichting geschreven waarbij letterlijk aangegeven wordt dat zij hun oud papier en karton naar de loswal in de containers van OPA brengen. Dit is een economisch delict, zoals al eerder tijdens het Iepen Podium raadsvergadering van 19 december 2024 (Z2024-02840 / S2024-21858) is aangegeven, en vraagt actie op dit fenomeen door team Toezicht en Handhaving. Ervaringen buitendienst In 2021 in Suwâld, in 2022 in Noardburgum en 2024 in Wyns hebben huishoudens een papier container aan huis gekregen. We zien dat in deze dorpen het aandeel onjuist papier en karton in de sortibak sterk is afgenomen of niet meer aanwezig is, op basis van ervaringen zijladerchauffeurs en uitgevoerde sorteeranalyses (tabel 3).

Dit in tegenstelling tot de andere dorpen die het OPK inzamelen met dozen. Op basis van Landelijke ervaringen en ervaringen in de regio blijkt dat er minder vervuiling van OPK bij het fijn huishoudelijk restafval zit wanneer inwoners aan-huis een Papier container hebben.

Jaartal

Aandeel OPK in de sortibak

2019 2021 2022 2023 2024

gewicht% 6,70% 5,50% 1,36% 3,60% 3,80%

Tabel 3: Aandeel OPK in de sortibak, dorp Noardburgum

4.2.5 Bezoekers milieustraat en composteerterrein Na het verruimen van de openingstijden, uitbreiden van de brengmogelijkheid van KCA en het invoeren van het beperkt 0-tarief (maatregelen 1 t/m 3) zien we dat er veel meer gebruik wordt gemaakt van de milieustraat en composteerterrein. Jaartal 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024

Milieustraat 24378 24741 42331 45738 45504 44933 49013

Composteerterrein 12894 13305 16630 13423 12220 13059 14197

Tabel 4: Bezoekersaantal milieustraat en composteerterrein

De bezoekersaantallen (tabel 4) op de milieustraat zijn meer dan verdubbeld na 2020. De reden voor deze toename lijkt te relateren aan maatregel 1, het verruimen van de openingstijden en maatregel 3: het 0tarief voor het brengen van gescheiden afvalstromen naar de milieustraat. Na de coronaperiode is het bezoekersaantal in 2022 gelijk gebleven aan 2020 en 2021. Donderdag is de meest rustige dag van de week, al de gehele periode 2020-2025.

27 Op nei in sirkelgong ekonomy…

Op het composteerterrein vlakt het aantal bezoekers na grote een toename in 2020 weer wat af tot het niveau van 2018. Een reden hiervoor is dat, vanwege vergunning technische redenen, vanaf 2021 op het composteerterrein geen (paarden)mest meer gebracht mag worden. In 2024 zijn er daarentegen weer meer bezoekers geweest. Ervaringen inwoners De meeste inwoners zijn tevreden met de openingstijden en tarieven van de milieustraat en het composteerterrein. We zien inwoners vooral vanaf de leeftijdscategorie vanaf 25 jaar de milieustraat en composteerterrein bezoeken. De meeste inwoners geven aan in 2024 tussen de 0 en 5 keren op de milieustraat te zijn geweest. Veel mensen vinden de milieustraat vaak en lang genoeg open. Gratis afval brengen wordt als positief ervaren en er wordt gedacht dat dit illegale dumping voorkomt. Tevredenheid openingstijden milieustraat en composteerterrein Veel inwoners geven aan tevreden zijn met de huidige openingstijden. Een aantal inwoners geeft aan dat de milieustraat ook op maandag open zou mogen zijn óf langer open (tot 17 uur of eventueel een avond) is zodat na het werk afval weg kan worden gebracht. Tevredenheid tarieven milieustraat en composteerterrein 80% van de respondenten geeft aan dat zij tevreden zijn met de huidige tarieven. 20% zegt niet tevreden te zijn met de huidige tarieven.

Ze geven hier de voornaamste redenen aan: Er wordt aangegeven dat er genoeg belasting wordt betaald en het daarom logisch is dat afval gratis gebracht kan worden. Anderzijds zijn er reacties waar aangegeven wordt dat de vervuiler zou moeten betalen. 18% heeft de vraag niet ingevuld. Er is ruimtegebrek op de milieustraat vooral wanneer het druk is, daardoor langere wachttijden. Er is ontevredenheid over de beperkte mogelijkheden om het KCA (chemisch afval) in te kunnen leveren. Ervaringen buitendienst De ervaringen van de buitendienst zijn vergelijkbaar aan de mening van de inwoners.

4.2.6 Tegen betaling uitgegeven extra sortibakken en biobakken 2018-2024 Na het invoeren van de maatregel Frequentie gestuurd inzamelen en de sortibak vanaf 1 januari 2021 3wekelijks wordt geleegd is het aantal extra sortibakken, die tegen betaling worden afgenomen, toegenomen. Na het invoeren van een wekelijkse lediging van de biobak in de periode 1 maart tot 1 november zijn is het aantal extra biobakken, die tegen betaling worden afgenomen, afgenomen (tabel 5). In 2024 had Tytsjerksteradiel 14.016 huishoudens. 11.227 van de huishoudens bestaat uit 1 t/m 3 personen. Er zijn 2.753 huishoudens bestaande uit 4 personen of meer. Het blijkt dat de 14.016 huishoudens, inclusief de huishoudens groter dan 4 personen, over het algemeen uitkomen met één sortibak en genoeg hebben aan 240L inhoud. 3% (443 huishoudens) van het totaal aantal huishoudens, neemt tegen (gereduceerd) tarief een extra sortibak af. Wat opvalt is dat 29% van de extra sortibakken zijn uitgegeven aan huishoudens van 1 t/m 3 personen. Het lijkt erop dat een deel van de inwoners het ongemak van het frequentie gestuurd scheiden heeft "afgekocht" door een tweede sortibak te nemen.

28 Op nei in sirkelgong ekonomy…

Jaartal 2018 2024

* *

Extra sortibakken

Extra biobakken

Hoog tarief Gereduceerd tarief* 118 319 124 Huishoudens 5 personen en minimaal 1 kind in de luiers Huishoudens vanaf 6 personen

374 264

Tabel 5: Aantallen uitgegeven extra sortibakken en biobakken, peiljaar 2018 en eind 2024

4.2.7 Gebrachte zakken huishoudelijk afval op de milieustraat We zien dat het afval steeds beter gesorteerd wordt aangeboden en in de verschillende afvalstromen op de milieustraat. De beheerder en medewerkers doen er alles aan om dit nóg verder te verbeteren. Vanaf 1 januari 2021 ontvangen we zakken met huishoudelijk afval (wat in de sortibak hoort) op de milieustraat. Bezoekers weten de milieustraat te vinden en maken gebruik van de mogelijkheid om zakken met huishoudelijk afval op de milieustraat te brengen. Over het algemeen heeft een bezoeker maximaal twee zakjes huishoudelijk afval bij zich. In combinatie wordt meestal ook ander afval gebracht. Er zijn geen waarnemingen dat er bezoekers zijn die structureel veel zakken inleveren. We zien dat het aantal zakken met huishoudelijk afval wat gebracht wordt gestabiliseerd is. Omdat er vanaf 2021 een perscontainer voor huishoudelijk afval op de milieustraat staat is vanaf 2022 gekozen om ook klein huishoudelijk afval, wat anders in de container voor groot huishoudelijk afvalcontainer ging (en verbrand werd), in deze perscontainer te doen. Zo kan het materiaal mogelijk na nascheiding nog worden hergebruikt. Dit betekent een sterke daling van het totaal groot huishoudelijk afval en direct het terugbrengen van de VANG-kilo’s.

4.2.8 Dumpingen/ bijplaatsingen en zwerfafval In de periode 2021 t/m 2024 zagen we geen toename van dumpingen in de openbare ruimte. In een enkel geval is er een bijplaatsing van (een) zak(ken) met huishoudelijk afval. Deze zijn vergelijkbaar met 2020. We kunnen concluderen dat het beleid geaccepteerd is en er ook goed naar gehandeld wordt. Naast deze monitoring zijn we alert op signalen en waarnemingen over zwerfafval. Open deksels van sortibakken kunnen zorgen voor zwerfafval, maar ook hinder van ongedierte en stank ontstaat. Dit is onwenselijk.

4.2.9 Vragen, opmerkingen, meldingen en klachten van inwoners Zoals aangegeven in de memo van januari 2022 merken we op dat na de zomervakantie 2021 vrijwel geen vragen of klachten over het afvalbeleid meer worden ontvangen. Wat opvalt is dat er klachten ontstaan omdat sommige inwoners niet op tijd hun container aanbieden en de gemeente op een ander tijdstip komt dan men gewend was. In de (warme) zomerperiode komen wel eens klachten over stank of vragen over het voorkomen van maden binnen. Met de juiste tips proberen we persoonlijk te helpen het ontstaan van maden en stankoverlast te voorkomen. Vanaf mei 2024 sturen we structureel brieven naar adressen wanneer we onjuiste afvalstromen zien in de inhoud van de biobak en sortibak. Ongeveer 10% van de inwoners belt, na het ontvangen van een brief, met de administratieve medewerker van het Team Uitvoering buitenruimte. Soms in verband met vragen of opmerkingen, vaak om mondeling bevestigd te krijgen wat in de brief staat. We zien dat vrijwel alle aangeschreven inwoners het scheidingsgedrag aanpast en dit uitvoert zoals het hoort.

29 Op nei in sirkelgong ekonomy…

4.3

Kosten

4.3.1 Verloop afvalstoffenheffing 2019 – 2025 De afvalstoffenheffing, vergeleken met andere Friese gemeenten was in 2019 laag te noemen. De afvalstoffenheffing is vanaf 2020 gestegen, na invoering van de maatregelen van het Grondstoffenbeleid. Zoals eerder eind 2019 uitgelegd aan de gemeenteraad waren de overheadkosten niet doorberekend in het Grondstoffenbeleid. Ook heeft de raad destijds besloten dat de kwijtschelding per 2020 is verlegd van het sociaal domein naar de afvalstoffenheffing. Tenslotte waren er nog autonome ontwikkelingen en viel in 2020 de afvalstoffenheffing (ASH) hoger uit dan vooraf begroot. In bijlage 1 is de ASH van 2025 van alle Friese gemeenten opgenomen. Gemeente Tytsjerksteradiel heeft ook in 2025 een van de laagste ASH ten opzichte van andere Friese gemeenten. Opgemerkt wordt dat, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Achtkarspelen en Noardeast-Fryslân, Tytsjerksteradiel heeft gekozen de compensabele B.T.W. niet toe te rekenen aan de ASH. Dit is een van de oorzaken van de gunstige ASH. Te belangrijkste ontwikkelingen de afgelopen jaren in relatie tot de financiën zijn: -

een gunstigere volumeontwikkeling van deelstromen dan begroot en gunstig prijseffect van grondstoffen waardoor er een hogere opbrengst of lagere verwerkingskosten zijn;

-

een efficiënte uitvoering van maatregelen Grondstoffenbeleid;

-

een gunstig dividend Afvalsturing Friesland;

Onderstaand gaan we in op deze punten.

4.3.1.1 Gunstigere volumeontwikkeling van deelstromen dan begroot en gunstig prijseffect van grondstoffen Op de milieustraat zien we dit de laatste jaren terug: wanneer inwoners het huishoudelijk afval vooraf goed scheiden geldt voor veel deelstromen dat dit geld oplevert door de hoge marktprijzen. Oud papier en karton is hierop een uitzondering en de opbrengst is sterk wisselend. De lage marktprijzen in 2020 van €25,- per ton en hoge marktprijzen in 2021 van €170,- per ton zijn verleden tijd en zijn al geruime tijd à 70,- per ton geweest. De laatste tijd gaan de prijzen weer omhoog richting de € 90,- en uitschieters van €120,-.We zien dat, net als de trend in heel Fryslân, dat voor de stroom Overig Bouw- en Sloop afval de laatste jaren de bezoekersaantallen en de hoeveelheid gebrachte tonnen toenemen. De verwerkingsprijs voor deze stroom zijn de laatste jaren sterk toegenomen. De oorzaak van deze toename lijkt in Tytsjerksteradiel door het acceptatiebeleid- en tarieven te komen. Alle gescheiden stromen worden gratis geaccepteerd op de milieustraat. In de omliggende gemeenten is vaak wel een tarief voor overig bouw- en sloopafval.

4.3.1.2 Efficiënte uitvoering van maatregelen Grondstoffenbeleid De afgelopen jaren is efficiënt omgegaan met de uit te voeren werkzaamheden en is de gehele invoering van het GBP met een klein aantal eigen medewerkers gerealiseerd. Dit heeft een besparing van de kosten opgeleverd, terwijl er in het plan ook financiële ruimte was ingebouwd voor projectondersteuning. Het is echter wel goed om te realiseren dat medewerkers die ook zorg hebben voor een ander beleidsveld deze taak ernaast bleven uitvoeren en dat hier tijdens de invoering van het GBP geen vervanging voor is geweest. De invoering van het GBP is een zeer intensieve tijd geweest voor de betrokken medewerkers, inclusief de regelmatige lockdowns en het vele verplicht thuiswerken (inclusief kinderen thuis). Dit heeft zijn weerslag gehad op deze medewerkers en andere beleidsterreinen waar zij zorg voor hebben. Vanaf

30 Op nei in sirkelgong ekonomy…

2022 worden er voor de andere beleidsterreinen (bodem en verlichting) meer kosten gemaakt voor inhuur van personeel of advies om deze verdere overbelasting te voorkomen en achterstallige werkzaamheden uit te voeren.

4.3.1.3 Gunstig dividend Afvalsturing Friesland De afgelopen jaren zijn er dividenduitkeringen van Afvalsturing Friesland. Omrin maakt vooral door de hoge energieopbrengst hoge winsten. Ook zijn de marktprijzen hoog voor herwonnen grondstoffen uit de sorteer- en bewerkingsinstallatie (SBI, ofwel nascheidingsinstallatie), scheidingsinstallatie en kunststoffen sorteerinstallatie (KSI). De voorziening afvalstoffenheffing is tot en met 2022 jaarlijks gegroeid. Eind 2022 is door de raad besloten om een deel van de opgebouwde voorziening terug te laten vloeien om de afvalstoffenheffing voor alle inwoners lager te laten uitkomen. In de begroting 2023 is € 149.000,- gebruikt uit de voorziening om een korting door te voeren in de afvalstoffenheffing van 2023. Door gunstige kostenontwikkeling in 2023 was de lagere heffingsopbrengst echter al bijna voldoende voor alle kosten. Vanaf 2024 is besloten om de voorziening jaarlijks met € 182.000,- terug te laten vloeien om de afvalstoffenheffing vanaf 2024 te verlagen en zal bij een nul afvalresultaat leiden tot een jaarlijks lagere voorziening. In 2024 waren de verwerkingskosten hoger dan begroot en de werkelijke onttrekking € 288.000. De stand van de voorziening per 31-12-2024 is: € 387.000. Door de korting over meerdere jaren uit te smeren voorkomen we grote schommelingen in afvalstoffenheffing.

De uitwerking en besluitvorming hiervan vindt plaats in de begroting 2026 en verder. een persoonshuishouden € meer persoonshuishouden € geld in de voorziening (einde jaar) €

2020 2021 2022 198,00 € 205,20 € 204,00 € 283,20 € 292,80 € 291,60 €

2023 193,80 € 277,20 €

198.000 € 503.000 € 683.000 € 675.000 €

begrote teruggave korting ASH € werkelijke teruggave €

- € - €

- € - €

- € 149.000 € - € 8.000 €

2024 2025 197,40 € 211,80 282,00 € 302,40

2026

2027

387.000 € 205.000 xxxxxx

xxxxxx

182.000 € 182.000 xxxxxx 288.000 xxxxxx

xxxxxx xxxxxx

Tabel 6 Verloop voorziening Afvalstoffenheffing

De raad en college hebben in de uitvoerings- en coalitieprogramma’s aangegeven ambitie te tonen voor het realiseren van een nieuwe en grotere milieustraat, dit is opiniërend in de raad van mei 2025 besproken. Vanuit de afvalinzameling is vervanging van de voertuigen nodig. Daarom is het verstandig voldoende geld in de voorziening te hebben, om zo de ASH te kunnen temperen wanneer er grote uitgaves zijn. Vergeleken met andere Friese gemeenten betalen de inwoners in Tytsjerksteradiel een vergelijkbare tot lage ASH (zie bijlage 1).

31 Op nei in sirkelgong ekonomy…

5.

Ontwikkelingen Landelijk - Regionaal

In dit hoofdstuk is er aandacht voor de landelijke en regionale ontwikkelingen die van invloed zijn op onze afvalinzameling, zoals we dit hebben vastgesteld in het Grondstoffenbeleid. Deze landelijke ontwikkelingen gaan over de veranderende inzichten van het uitvoeringsprogramma Van Afval Naar Grondstof (VANG) en de sterkere rol van de producenten(verantwoordelijkheid). De regionale ontwikkelingen gaan over hoe de Friese gemeenten in beweging zijn/komen om de VANGdoelstellingen te halen.

5.1 Welke ontwikkelingen zijn van invloed op onze afvalinzameling? Na de invoering van het GBP zijn er een aantal ontwikkelingen gaande waar we in deze paragraaf op ingaan.

5.1.1 Landelijke ontwikkelingen – verwerken recyclepercentage 5.1.1.1 Uitvoeringsprogramma VANG-HHA na 2021-2025 Op dit moment is er nog geen informatie bekend wat het Uitvoeringprogramma huishoudelijk afval (HHA) na 2025 zal zijn. Het uitvoeringsprogramma VANG HHA 2021-2025 bevat de volgende speerpunten om tot een betere recycling te komen. Door de EU zijn deze (nieuwe) recycledoelstellingen vastgesteld. Om tot nog betere recycling te komen heeft het programma twee speerpunten: •

De focus blijft liggen bij het nog beter scheiden van huishoudelijk restafval – 90% in 2025 - en op het voorkomen van het verbranden van huishoudelijk afval;

•

Het verbeteren van de kwaliteit van ingezamelde deelstromen.

Daarnaast kijkt het programma ook naar mogelijkheden om de hoeveelheid afval te beperken door waar mogelijk in te zetten op preventie – het voorkomen van afval. De doelstelling 30 kilo per inwoner verbrand in 2025 is in het uitvoeringsprogramma geen harde doelstelling meer. Dit is een verschuiving van wat eerder is vastgelegd. Van kilo’s verbrand restafval en scheidingspercentage wordt de nadruk gelegd op het percentage recyclebaar materiaal in het totale huishoudelijke afval. In 2025 moet 55%, in 2030 60% en in 2035 moet 65% van al het huishoudelijk (of eigenlijk stedelijk) afval worden gerecycled. Dit betekent dat er ook gekeken wordt naar daadwerkelijke recycling in plaats van de hoeveelheid gescheiden inzameling. De nieuwe doelstellingen betekent een verbreding van de focus van kwantiteit naar kwaliteit van gescheiden grondstoffen. Want: hoe schoner de gescheiden grondstoffen, hoe meer er daadwerkelijk kan worden gerecycled. En hoe dichter we bij een circulaire economie komen. Hoeveel invloed heeft de gemeente op het behalen van de nieuwe recycledoelstellingen? Het uitgangspunt is dat schone deelstromen verderop in de keten zorgen voor meer recycling. Daar ligt een gedeelde verantwoordelijkheid. De gemeente probeert inwoners zo goed mogelijk te informeren, faciliteren en motiveren om hun afval juist te scheiden.

Omrin zorgt dat de stromen die juist in de sortibak zitten uit het huishoudelijk restafval worden nagescheiden. Producenten werken aan verpakkingen die steeds beter te recyclen zijn (zie ook: kidv.nl). Daarnaast worden recyclingstechnieken bij verwerkers ook steeds beter. Zo zorgen we er gezamenlijk voor dat we meer gaan recyclen.

32 Op nei in sirkelgong ekonomy…

Er is een landelijke rekentool om per gemeente het recyclingspercentage te berekenen. Dit is echter een percentage die gebaseerd is op landelijke uitgangspunten. Samen met Omrin bepalen we als gemeenten een realistisch recyclingspercentage die hoort bij de verwerking en recycling van huishoudelijk restafval en grondstoffen. Dit is in ontwikkeling. Afvalpreventie – rol gemeente Een groot deel van het voorkomen van afval gaat over koopgedrag of de wijze hoe we dingen doen. De gemeente heeft hier vooral een informerende en bewustmakende rol. Vanuit de VANG Huishoudelijk afval worden landelijke ervaringen gedeeld. In de menukaart afvalpreventie VANG HHA worden de meest succesvolle afvalpreventie interventies gedeeld. Voorbeelden zijn het afvalvrij inkopen, het repareren van spullen en apparaten en het terugdringen en voorkomen van luierafval en incontinentiemateriaal. Luiers zijn nu 9 gewichts% (sorteeranalyse 2024) van de totale hoeveelheid restafval, want als kinderen eerder zindelijk zijn, zijn er minder luiers nodig. Ook is de mogelijkheid van herbruikbaar en wasbaar alternatief voor wegwerpluiers, incontinentie en menstruatiemiddelen.

5.1.1.2 LAP 3 wordt Circulair Materialenplan (CMP) Het Circulair Materialenplan (CMP) is een belangrijk instrument dat vanaf 2025 als opvolger van het LAP3 wordt ingezet om een circulaire economie te bereiken. Het biedt een uniform kader voor het gebruik van grondstoffen, het omgaan met afval en het verlenen van vergunningen. Het geeft een overzicht van het bindende Nederlandse beleid voor afvalstoffenbeheer. Het helpt bedrijven meer circulaire keuzes te maken in hun bedrijfsvoering. En bevoegde gezagen volgen het CMP bij het nemen van besluiten en de handhaving ervan. Het CMC is de brug tussen het beleid en de wetgeving en de uitvoeringspraktijk van bedrijven en overheden. Het CMC bevat alle onderwerpen uit het LAP3, maar met meer aandacht voor alle stappen uit de keten. Het plan stimuleert de transitie naar een circulaire economie. Een voorbeeld: bepaalde sectorplannen in het huidige LAP3 worden in het CMP ketenplannen. Een ketenplan geeft een overzicht van een circulaire werkwijze voor een bepaalde materiaalstroom en de wetgeving die hierop van toepassing is.

5.1.1.3 Schaarste aan grondstoffen en trend marktprijzen De vraag naar grondstoffen neemt wereldwijd toe. Door de sterke groei van de vraag naar natuurlijke hulpbronnen neemt de dynamiek tussen vraag en aanbod toe. De winning van sommige grondstoffen wordt moeilijker door uitputting van relatief makkelijk toegankelijke reserves of concentratie in een beperkt aantal landen. Dat kan leiden tot stijgende prijzen. De toenemende consumptie van grondstoffen leidt ook tot een zeer hoge druk op onze leefomgeving. Uitstoot van broeikasgassen, vervuiling van watersystemen en de afvalproblematiek zetten onze planeet onder druk en vormen een bedreiging voor de leefomgeving van toekomstige generaties. In figuur 10 zien we de voorraad uitgezet in de tijd aan grondstoffen wereldwijd.

33 Op nei in sirkelgong ekonomy…

Figuur 10 Voorraad Grondstoffen wereldwijd 2022. bron: presentatie Circulair Friesland

Maatregelen voor een circulair Nederland Er zijn vier factoren waarmee het kabinet de Nederlandse economie zo snel mogelijk circulair wil maken vertaald in de “R-ladder” (figuur 11). De R-ladder geeft de mate van circulariteit aan. De R-ladder heeft 6 tredes (R1 tot en met R6) die verschillende strategieën van circulariteit weergeven. Strategieën hoger op de ladder, besparen meer grondstoffen.

Figuur 11 R-ladder met strategieën van circulariteit

R1 - Grondstoffengebruik verminderen (afvalpreventie) – Refuse en Rethink– afwijzen, heroverwegen, – R2 - verminderen We hoeven minder grondstoffen te gebruiken als we minder producten kopen, deze delen of ze efficiënter produceren.

34 Op nei in sirkelgong ekonomy…

R3 - Levensduur verlengen – R4 - repareren, opknappen, reviseren, hergebruiken We kunnen producten en onderdelen langer en intensiever gebruiken. Bijvoorbeeld door ze te hergebruiken en te repareren. Zo zijn er minder vaak nieuwe grondstoffen nodig voor nieuwe producten. R5 - Grondstoffen vervangen Als er nieuwe grondstoffen nodig zijn, moeten we zoveel mogelijk duurzaam geproduceerde, hernieuwbare en beschikbare grondstoffen gebruiken. Zoals biomassa: een grondstof uit planten, bomen en voedselresten. Dit maakt Nederland minder afhankelijk van fossiele grondstoffen en het is beter voor het milieu. R6 - Hoogwaardige verwerking We kunnen materialen en grondstoffen recyclen zodat er nieuwe producten van worden gemaakt. Zo hoeven we minder afval te storten of te verbranden. En ontstaat er een groter aanbod van duurzame grondstoffen. Voor elk van deze vier manieren van grondstoffengebruik staan maatregelen in het Nationaal Programma Circulaire Economie 2023-2030. In dat programma zijn ook maatregelen voor specifieke productgroepen te vinden, zoals meubels en woningen. Ook staan er ondersteunende maatregelen in voor bijvoorbeeld het onderwijs, circulair inkopen of circulair ondernemen. (Bron PwC) Om naar een circulaire economie in Tytsjerksteradiel te komen gebruiken we de R-ladder en voeren we de GBP maatregelen uit die zorgen voor afvalpreventie, hergebruik van spullen en apparaten.

5.1.1.4 Uitgebreide producente Verantwoordelijkheid (UPV’s) Op Europees niveau is de kaderrichtlijn afvalstoffen de belangrijkste richtlijn waarin eisen worden gesteld aan de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid. Het doel van ‘uitgebreide producentenverantwoordelijkheid’ (UPV) is om productketens meer circulair te maken. In een circulaire economie blijven grondstoffen en producten zo lang mogelijk in gebruik. In 2018 zijn in de kaderrichtlijn afvalstoffen onder andere algemene minimum vereisten geïntroduceerd waaraan nationale UPV-regelingen, al dan niet vastgesteld op grond van Europese verplichtingen, moeten voldoen. Op nationaal niveau mogen meer of verdergaande eisen worden gesteld aan de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid Producten worden waar mogelijk hergebruikt, gerepareerd, opgeknapt of gerecycled. UPV is een van de manieren om hieraan bij te dragen. UPV legt de verantwoordelijkheid voor het financieren (en vaak ook het organiseren) van het afvalbeheer van producten bij de producenten. Voor een aantal stromen, zoals matrassen, betekent dit dat we als gemeente vanaf 2023 vergoeding krijgen voor deze stroom, in plaats van we dit als dure stroom afvoeren naar een erkende verwerker.

Voor de volgende stromen is er al een UPV: PMD’s, papier en karton (deels), Glas (deels), elektrische apparaten, Batterijen en accu’s, Vlakglas (vrijwillig), matrassen (vrijwillig) en autobanden (deels). Zeker is dat er nog UPV’s volgen voor Textiel, Luiers, zwerfafval (deels UPV en Singel Use Plastics (SUP)). Verder is men landelijk nog aan het onderzoeken of een UPV wenselijk is voor vloerbedekking, zitmeubilair en medicijnen. Het is nog onbekend wat alle UPV’s gaan betekenen voor de algehele afvalinzameling. Of de producenten zelf inzamelstructuren gaan opzetten of dat ze de bestaande infrastructuur van de gemeente gaan gebruiken. De NVRD en VNG zijn onze partners om de belangen van de gemeenten te laten horen en dat deze worden meegenomen. Deze ontwikkelingen volgen we op de voet. Van belang is dat de producenten niet alleen de krenten uit de pap halen en de gemeenten met de (restjes = kosten) achterblijven.

35 Op nei in sirkelgong ekonomy…

Het is goed om er rekening mee te houden dat UPV wel zorgen voor meer administratieve druk bij gemeenten en andere fiscale behandeling bij de belastingdienst (ondernemer BTW). Het risico is dat de gemeenten straks achterblijven met de duurste afvalstromen tegen hoge verwerkingskosten en raken we de grondstoffen die geld opleveren niet kwijt. De rol van de VNG, maar ook de NVRD is erg belangrijk in de overleggen zodat het belang van de gemeenten wordt meegenomen in de uitwerking van de UPV’s.

5.1.1.5 UPV verpakkingen en Keten overeenkomst verpakkingen Al een aantal jaren geldt een uitgebreide producentenverantwoordelijkheid (UPV) voor verpakkingen. Daarnaast is de gemeentelijke zorgplicht van kracht. Producenten zijn door de UPV verantwoordelijk voor het aanbieden van een passend innamesysteem en het behalen van de doelstellingen omtrent verduurzaming en recycling van verpakkingen. Hiervoor maken zij gebruik van het gemeentelijke inzamelsysteem. Gemeenten zijn via de zorgplicht verantwoordelijk voor een efficiënte en doelmatige inzameling van alle huishoudelijke afvalstromen. Dat betekent dat het totale inzamelsysteem voor inwoners logisch en begrijpelijk moet zijn. Gemeenten en producenten hebben afspraken over de samenstelling, de acceptatie, de monitoring en de vergoeding van de ingezamelde verpakkingen. De uitwerking hiervan ligt vast in de Ketenovereenkomst Verpakkingen 2020-2029. Hiermee wordt de continuïteit van het inzamelen en het verwerken van huishoudelijk verpakkingsafval (PMD, glas en papier) gewaarborgd. Verpact, VNG en NVRD voeren overleg met elkaar om te komen tot een nieuwe langjarige Ketenovereenkomst die met ingang van 1 januari 2026 van kracht moet worden.

5.1.1.6 Statiegeld op kleine PET-flesjes en op blikjes Gebruikte verpakkingen die burgers weggooien, worden door de gemeente ingezameld. Sommige gemeenten zamelen het verpakkingsafval apart in, bij andere gemeenten mag het bij het restafval. De gemeenten krijgen van de producenten van verpakkingen een vergoeding voor het inzamelen van gebruikte verpakkingen. De producenten zijn ook (financieel) verantwoordelijk voor het inzamelen van gebruikte verpakkingen van bedrijven, kantoren, ziekenhuizen en scholen. Een deel hiervan wordt apart ingezameld. Daarnaast werken producenten aan een systeem om verpakkingsafval via machines uit het bedrijfsmatig restafval te halen. Bedrijven die verpakkingen op de markt brengen, betalen hiervoor een bijdrage aan het Afvalfonds Verpakkingen. Hieruit worden de kosten voor inzameling en recycling betaald. Ook betalen bedrijven mee aan het opruimen van zwerfafval. Ook moeten producenten vanaf 2022 jaarlijks 90% van plastic flessen (vaak frisdrank) en vanaf 2023 ook 90% van de drankenblikjes inzamelen. Het doel is het terugdringen van verpakkingen in het zwerfafval. Het blijkt uit de monitoring zwerfafval in Tytsjerksteradiel dat het invoeren van statiegeld op kleine PET-flesjes en blikjes werkt en nog weinig flesjes in het zwerfafval worden teruggevonden. Eerder kwam de gehele stroom flesjes en blikjes in de sortibak terecht.

Met nascheiding werden de materialen teruggewonnen om als grondstof te dienen voor nieuwe producten. Statiegeld op flesjes en blikjes (2023) betekent een kleine tempering in de hoeveelheid te verwerken restafval.

36 Op nei in sirkelgong ekonomy…

5.1.2 Regionale ontwikkelingen Veel Friese gemeenten zijn aan de slag om de VANG doelstellingen te halen: •

Gemeente Heerenveen heeft vanaf 2019 Diftar+, is daarnaast met Omrin bezig met het opzetten van een Circulair Ambachtcentrum. Het doel is om in 2050 alle materialen en grondstoffen in de kringloop te houden. Daarom wordt de milieustraat getransformeerd tot een circulair ambachtscentrum met ruimte voor een demontagehal, kringloopcentrum, ambachtscentra voor ondernemers etc. Gemeente Ooststellingwerf en gemeente Opsterland is 2019, 2020 overgegaan naar Diftar+;

•

Gemeente Leeuwarden is 1 januari 2023 gestart met Diftar +;

•

Gemeente Weststellingwerf start 1 januari 2026 met Diftar +;

•

Gemeente De Fryske Marren heeft april 2022 een aantal extra maatregelen ingevoerd, aanvullend met een informatiecampagne over afvalscheiding. In maart 2023 besloot de raad om de informatiecampagne met een jaar te verlengen.;

•

Gemeente Noardeast-Fryslân besluit eind 2025 over een nieuwe wijze van afvalinzameling. Het voorstel is o.a. om de inzameling van oud papier en karton als gemeente voortaan zelf te verzorgen.

Omrin haalt met de nascheidingsinstallatie of zogenaamd de sorteer- en bewerkingsinstallatie (SBI) een scheidingpercentage van 49%. Het doel van de strategie 2021-2024 53% is niet gehaald. Met de bouw van een uitbreiding van de SBI en een 4e vergistingsinstallatie kan richting 70% worden gehaald. De landelijke en regionale ontwikkelingen hebben op dit moment geen grote invloed op ons Grondstoffenbeleid 2020-2025, met uitzondering het risico op de uitwerking van de UPV’s wanneer het belang van de gemeenten onderbelicht blijft en de gemeenten achterblijven met de duurste afvalstromen tegen hoge verwerkingskosten. De nadruk lag en ligt op het optimaal scheiden van afval met een hoge kwaliteit (weinig afkeur), aangevuld inwoners bewust te maken en de bewegen tot afvalpreventie.

37 Op nei in sirkelgong ekonomy…

6. Conclusie: Resultaat Grondstoffenbeleid 2020-2025 In dit hoofdstuk maken we de totale balans op van de maatregelen van het Grondstoffenbeleid, de behaalde resultaten. Ten slotte beschrijven we het vertrekpunt voor het Grondstoffenbeleid vanaf 2026.

6.1

Totaal balans maatregelen

De meeste maatregelen van het grondstoffenbeleid en de nieuwe maatregelen aangegeven in de tussenevaluatie grondstoffenbeleid zijn inmiddels uitgevoerd. Een aantal zijn nog in uitvoering. Andere maatregelen kunnen we gemotiveerd niet realiseren, zoals aangegeven in tabel 1 van hoofdstuk 3. De nog niet gerealiseerde maatregelen en de maatregelen vanaf 2026, zie Hoofdstuk 7.1, zijn de basis voor het Grondstoffenbeleid vanaf 2026.

6.2

Totaal balans doelstellingen 2020-2025

6.2.1. VANG-doelstellingen We zijn van 136 kilo over 2018 naar 97,8 kilo over 2024 gegaan – huishoudelijk restafval dat na nascheiding per inwoner per jaar nog wordt verbrand. We zijn van een scheidingspercentage van 75% over 2018 naar 82% over 2024 gegaan. We staan als Tytsjerksteradiel nu op de tweede plaats van de gemeenten in Fryslân met het minste huishoudelijk restafval wat nog wordt verbrand. De doelstelling 30 kilo per inwoner verbrand in 2025 is in het uitvoeringsprogramma geen harde doelstelling meer. Dit is een verschuiving van wat eerder is vastgelegd. Van kilo’s verbrand restafval en scheidingspercentage wordt de nadruk gelegd op het percentage recyclebaar materiaal in het totale huishoudelijke afval. Alle drie componenten – en te streven naar het hoogst haalbare - zijn de basis voor het Grondstoffenbeleid vanaf 2026.

6.3

Vertrekpunt Grondstofbeleid vanaf 2026

6.3.1 We blijven we ons fijn huishoudelijk afval nascheiden Er is geen aanleiding om de huidige wijze, waarbij we het Plastic, metalen en drankenkartons (PMD) laten nascheiden in de sorteer- en bewerkingsinstallatie in Aldehaske, te veranderen. De resultaten van nascheiding ten opzichte van bronscheiding zijn goed te noemen. Daarnaast geeft Omrin aan dat er nog mogelijkheden zijn om het scheidingsresultaat van de nascheidingsinstallatie verder te optimaliseren. Bovendien zijn wij als gemeente wij zelf ook aandeelhouder en eigenaar van Afvalsturing Friesland en hebben we al heel veel geïnvesteerd in dit bedrijf. Het zou onlogisch zijn om op een andere wijze het PDM te laten verwerken.

6.3.2 Voortzetten huidige inzamelwijze – Frequentie gestuurd scheiden In de tussenevaluatie in 2023 is aangegeven dat de huidige inzamelwijze voldoet en de gewenste resultaten vanuit de afvaldriehoek heeft opgeleverd. Frequentie gestuurd scheiden heeft goede tussenresultaten en geeft vergelijkbare resultaten als Diftar +. Onze inwoners zijn inmiddels gewend aan Frequentie gestuurd scheiden. Het is in de uitvoering ook goedkoper dan het invoeren van Diftar+ waarbij er naast technische aanpassingen aan de inzamelauto’s ook een uitgebreide afvaladministratie moet worden opgezet. Omdat we met de huidige manier van inzamelen nog diverse mogelijkheden zien die een

38 Op nei in sirkelgong ekonomy…

de vermindering van de VANG-kilo’s kunnen opleveren, zien wij op dit moment geen reden om de afvalinzamelingswijze te veranderen. Wat opvalt is dat we in Nederland de enige gemeente zijn die de inzamelwijze - frequentie gestuurd scheiden - heeft in combinatie waarbij het verpakkingsmateriaal (plastic, blikjes en drankenkartons) worden nagescheiden. Gezien onze huidige prestaties en vergeleken met andere Friese gemeenten zijn we medekoploper en is Tytsjerksteradiel binnen diverse onderdelen van de afvalinzameling het voorbeeld voor andere gemeenten. Landelijk is dit opgevallen en is Tytsjerksteradiel al meerdere keren gevraagd haar ervaringen op landelijke podia te delen. De grote stap is gezet. De vervolgstap is om op elementen de afvalinzameling zo aan te passen en in te zetten op het voorkomen van afval en afvalscheiding om zo de VANG kilo’s verder te beperken, het scheidingsresultaat verder te verbeteren om zo te streven het hoogst haalbare recyclingresultaat te behalen.

39 Op nei in sirkelgong ekonomy…

Grondstoffenbeleid vanaf 2026 Hoofdstuk 7

40 Op nei in sirkelgong ekonomy…

7. Grondstoffenbeleid vanaf 2026 In dit hoofdstuk geven we aan welke doelen we nastreven vanaf 2026 binnen het Grondstoffenbeleid vanaf 2026. Ten slotte zijn de maatregelen uitgewerkt die we de komende periode oppakken.

7.1

Doelstellingen vanaf 2026

Het is nodig om op onderdelen de afvalinzameling zo aan te passen zodat een volgende stap gezet kan worden in de afvalpreventie en afvalscheiding om zo de VANG kilo’s verder te beperken, het scheidingsresultaat verder te verbeteren om een zo hoog mogelijk recyclingresultaat te behalen. De doelstellingen voor 2035 zijn: Richting 30 kg per inwoner per jaar verbrand fijn huishoudelijk afval* 90% afvalscheiding én Recyclingpercentage van 65% in 2035 als tussenstap naar een circulaire economie (volgens de R-ladder) *Dit is het afval wat overblijft na nascheiding van het afval uit de sortibak en op de milieustraat (100% van de groot huishoudelijke container en 50% van het ongesorteerd bouwafval).

7.2

Maatregelen vanaf 2026

Vanuit het vertrekpunt voor het grondstoffenbeleid 2026, paragraaf 6.3, zetten we de huidige inzamelingswijze voort- frequentie gestuurd scheiden- en blijven we ons huishoudelijk restafval nascheiden. De nog niet voltooide maatregelen uit de tussenevaluatie Grondstoffenbeleid voeren we nog uit. En zijn een aantal aanvullende maatregelen vanaf 2026 toegevoegd. In onderstaande paragrafen gaan we in op de nieuwe maatregelen, rekening houden met de Afvaldriehoek (milieu, service, kosten). (figuur 1).

Figuur 1 De Afvaldriehoek

De maatregelen die de meeste impact hebben en kosten vragend zijn, zijn onderstaand uitgewerkt. De andere maatregelen met en een geringe impact voor inwoners/politiek en waarvoor geen middelen nodig zijn worden niet nader uitgewerkt. In tabel 7 worden de totale maatregelen vanaf 2026 weergegeven, inclusief de nog niet voltooide maatregelen uit de periode 2020-2025.

41 Op nei in sirkelgong ekonomy…

7.3

Totaaloverzicht maatregelen vanaf 2026 Aanvullende maatregelen vanaf 2026

Stimuleren bewustwording afvalscheiding en aanbieden container

Stimuleren afvalpreventie : naar meer "voorkomen" van afval

Stimuleren verlengen levensduur spullen

Reguliere Aan- huis inzameling

Communicatie Kennis en gedrag

Realisatie

20

Inwoners persoonlijke brieven versturen o.a.: alleen juist afval in biobak, sortibak, container met gesloten deksel aanbieden.

doorlopend

21

Zero waste tour samen met andere gemeenten organiseren en betrekken in de campagne Samen Halen we alles eruit

planning 2026/2027

22

Rondleidingen nascheidingsinstallatie Omrin en de gemeentelijke milieustraat organiseren. Actief onder de aandacht brengen bij inwoners, dorpsbelangen en scholen.

doorlopend

23

Onderzoeken of we informatiepakketten Afval aan nieuwe inwoners kunnen gaan verstrekken

vanaf 2027

24

Terugdringen van luierafval/ incontinentiematiemateriaal. Onderzoeken hoe we het gebruik van wasbare luiers kunnen stimuleren & Aanbieden training voor ouders om kinderen eerder zindelijk te maken

vanaf 2026

25

Onderzoeken hoe we ongeadresseerd drukwerk kunnen beperken

vanaf 2027

26

Bewustwording vergroten voor het verlengen van de levensduur van spullen door deze te repareren, opknappen, reviseren, hergebruiken

vanaf 2026

0-a

Bioafval: wekelijkse inzameling van 1 maart tot 1 december, tweewekelijkse inzameling 1 december tot 1 maart

1 janauri 2026

Afvalstoffenverordening of uitvoeringsbesluit aanpassen: 0 - b Tegen betaling in bruikleen aanvragen één extra sortibak alleen mogelijk voor huishoudens vanaf 4 personen

2026

3-a

Afvalstoffenverordening of uitvoeringsbesluit en acceptatieprotocol aanpassen om bezoekers te kunnen controlen op BSN-nummer om afvaltoerisme op de milieustraat te voorkomen

8-a

Inzameling Oud Papier en Karton: De inzameling van huishoudelijk afval OPK wordt uitgevoerd door verenigingen, zolang dit door de desbetreffende vereniging per kalenderjaar wordt aangegeven via het “verzoek inleveren inzamelgegevens oud papier en karton”. De inzamelingfrequentie blijft 1 x in de vier weken huis-aan-huis inzameling, met minimaal 11 inzamelmomenten per kalenderjaar.

doorlopend

14a

Op basis van de uitkomsten van de DENK MEE enquête en sorteeranalyse 2024 inzetten op kenniscommunicatie en vergroten bewustwording afvalscheiding

vanaf 2026

2026

Tabel 7 Maatregelen vanaf 2026

7.4

Inzameling oud papier en karton (OPK)

De inzameling van huishoudelijk afval Oud papier en Karton wordt ongewijzigd uitgevoerd door verenigingen, zolang dit door de desbetreffende vereniging per kalenderjaar wordt aangegeven via het “verzoek inleveren inzamelgegevens oud papier en karton”. De inzamelingfrequentie blijft 1 x in de vier weken huis-aan-huis inzameling, met minimaal 11 inzamelmomenten per kalenderjaar. Het college wijst jaarlijks de verenigingen aan met een Aanwijzingsbesluit Inzameling Oud Papier en Karton. Tijdens de opiniërende raadsvergadering van 9 oktober heeft de raad gesproken over het concept voorstel. In dat voorstel zou de eigen buitendienst vanaf 1 januari 2027 het oud papier en karton ophalen. Alle huishoudens zouden dan een minicontainer met blauwe deksel van 240 liter krijgen. Die wordt één keer per vier weken geleegd. De raad is het hier niet mee eens. Volgens de raad past dit niet bij de belangrijke rol die verenigingen spelen in de Mienskipssin. De maatregel over de inzameling van oud papier en karton is op basis van wat door de raad is aangegeven daarom aangepast.

42 Op nei in sirkelgong ekonomy…

Een nadere toelichting over het inzamelen van oud papier en karton is opgenomen in bijlage 4 “Uiteenzetting oud papier inzameling”.

7.4.1 Milieu Om in de komende jaren een vervolgstap te zetten richting de VANG- en recycledoelstelling is OPK een belangrijke herbruikbare grondstof die nu deels verdwijnt in de sortibak. Op basis van landelijke cijfers en bevestigd door de afvalinzameling enquête Denk Mee wordt oud papier en karton beter gescheiden met een minicontainer aan huis. Ongeacht wel of geen diftar (restafval betalen per lediging en/of gewicht) levert de minicontainer gemiddeld 32% meer papier op dan losse bundels (bron: Handboek VANG HHA OPK). Zoals aangegeven in paragraaf 4.2.4 en bijlage 4 is er een afname in het totale OPK (kg) dat jaarlijks wordt ingezameld. De keuze om de inzameling van huishoudelijk afval Oud papier en Karton wordt ongewijzigd wordt uitgevoerd door verenigingen betekent dat er geen vervolg stap gezet wordt in de afvalscheiding op het gebied van oud papier en karton uit de sortibak. Dit besluit kan gevolgen hebben voor de VANG-kilo’s waardoor we als gemeente meer kilo’s afval verbranden.

7.4.2 Kosten De huidige manier van inzamelen, waarbij verenigingen het papier ophalen en daarvoor een vergoeding krijgen, zorgt ervoor dat de afvalstoffenheffing per jaar per huishouden 3 tot 6 euro hoger is dan wanneer de eigen inzameldienst de inzameling van OPK met minicontainer (240L) verzorgt. De inzameling van OPK is kwetsbaarder, afhankelijker van externe factoren, minder bedrijfsvoering- en kostenefficiënt wanneer de verenigingen de inzameling verzorgen dan wanneer de gemeente de inzameling zelf zou verzorgen.

7.4.3 Service De inzamelingfrequentie blijft 1 x in de vier weken huis-aan-huis inzameling, met minimaal 11 inzamelmomenten per kalenderjaar.

7.4.4 Juridische punten Er is sprake van een onrechtmatige situatie. Dit brengt risico’s met zich mee op het gebied van rechtmatigheid en het rechtsgelijkheidsbeginsel. In bijlage 4 is dit risico nader uitgewerkt.

7.5

Wekelijkse frequentie bioafval verlengen van 1 nov -> 1 dec

De biobak wordt per 2026 in de periode van vanaf 1 maart tot 1 december wekelijks geleegd. Dit is een verschil met de periode van 2021-2025 toen de biobak van 1 maart tot 1 november wekelijks werd geleegd.

7.5.1 Milieu De wens komt voort uit de Denk Mee enquête en de buitendienst. De buitendienst ziet dat in november meer sortibakken worden afgevuld met bladafval. Door de wekelijkse frequentie een maand te verlengen wordt in november het bladafval beter gescheiden.

43 Op nei in sirkelgong ekonomy…

7.5.2 Kosten In tabel 9 wordt in aangegeven wat de kosten zijn wanneer het bioafval een maand langer wekelijks wordt ingezameld. Nieuwe situatie** Extra kosten inzameling

€ 9.952

Aandeel invloed ASH

Verhoging ASH

EPH MPH

€ 0,56 € 0,80

*: Inzameling biobak wekelijks van 1 maart tot 1 november **: Inzameling biobak wekelijks van 1 maart tot 1 december ASH : Afvalstoffenheffing EPH: Eenpersoonshuishouden MPH: Meerpersoonshuishouden Tabel 9 Uitwerking kosten maand langer wekelijkse inzamelen bioafval

Een maand langer wekelijks legen van de biobak zorgt voor een verhoging van de afvalstoffenheffing voor alle huishoudens van Tytsjerksteradiel.

7.5.3 Service De wens komt voort uit de Denk Mee enquête en de buitendienst. Door het bioafval een maand langer wekelijks in te zamelen verhoogt het de service in een periode dat inwoners hun bladafval, dat niet meer in de perken van de tuin past, aan-huis kwijt kunnen.

7.6

Extra sortibak alleen voor huishoudens vanaf 4 personen

Vanaf 2026 is het alleen voor huishoudens vanaf 4 personen mogelijk tegen betaling één extra sortibak aan te vragen. Alle huishoudens van 1 t/m 3 personen zullen per brief worden geïnformeerd over deze wijziging. De eerder verstrekte extra sortibak zal aan huis worden opgehaald. Dit geldt ook voor enkele grotere huishoudens (tot en met 6 personen) die een tweede extra sortibak (en in totaal 3 sortibakken) in gebruik hebben. Huishoudens vanaf 7 personen hebben de mogelijkheid een tweede extra sortibak aan te vragen. Een uitzondering is er voor huishoudens met medisch afval. Zij kunnen (al) een gratis 2e sortibak aanvragen voor de periode dat zij medisch afval hebben.

7.6.1 Milieu Om een volgende stap te zetten in de afvalpreventie en afvalscheiding om zo de VANG kilo’s verder te beperken, het scheidingsresultaat verder te verbeteren om zo het hoogst haalbare recyclingresultaat te behalen is het goed om de ruimte van de sortibak per inwoner voldoende maar niet te ruim te houden. Het principe van frequentie gestuurd scheiden is dat de ruimte van de sortibak inwoners beweegt hun afval te scheiden zodat alleen de juiste afvalstromen in de sortibak komen. Uit de foto’s gemaakt met de camera’s van de zijladers blijkt dat wanneer er ruimte is in een container er gelegenheid is de container af te vullen met onjuiste afvalstromen. Dit is onwenselijk en zorgt voor VANG-kilo’s, een lager scheidings-en recyclingsresultaat.

44 Op nei in sirkelgong ekonomy…

Op basis van de gezinsgrootte heeft een huishouden van 1 t/m 3 meer ruimte over in de sortibak dan een huishouden van 4 of meer personen. In 2026 zal in het uitvoeringsbesluit afvalstoffenverordening deze wijziging worden opgenomen ter besluitvorming van het college van B&W.

7.6.2 Kosten In tabel 10 wordt in een overzicht aangegeven wat de opbrengsten en kosten zijn van het beperken van het verstrekken van een extra sortibak. 3% (443 huishoudens) van het totaal aantal huishoudens, neemt tegen (gereduceerd) tarief een extra sortibak af. Wat opvalt is dat 29% van de extra sortibakken zijn uitgegeven aan huishoudens van 1 t/m 3 personen. Er zijn 93 extra sortibakken zijn verstrekt (peiljaar 2024) tegen een tarief van € 164,40. De totale verwachte impact op de scheiding – en de vermindering van de verbrandde kilo’s afval door deze maatregel - is niet geheel in te schatten. De verwachting is dat de meeste huishoudens het restafval dat ze hebben passend maakt in één sortibak. Een klein deel van de inwoners zal (incidenteel) het fijn huishoudelijk afval in zakken naar de milieustraat brengen. Nieuwe situatie Beperken en terugnemen 2e sortibak

€ 1.866

Inkomstenderving

€ 15.289

Aandeel invloed ASH

Verhoging ASH

EPH MPH

€ 0,11 € 0,16

Tabel 10 Beperken van het verstrekken van een extra sortibak

Het beperken en terugnemen van de 2e sortibak bij huishoudensgrootte van 1 t/m 3 personen zorgt voor een kleine verhoging van de afvalstoffenheffing voor alle huishoudens van Tytsjerksteradiel.

7.6.3 Service Elk huishouden heeft één sortibak (240L) en één biobak (240L) in bruikleen van de gemeente - aan huis. Zoals blijkt uit de cijfers in hoofdstuk 4.2.6 blijkt komen de 14.016 huishoudens, inclusief de huishoudens groter dan 4 personen, over het algemeen uit met één sortibak en de 3-wekelijkse lediging. Vanaf 4 personen dient men bewuster om te gaan met afval en de ruimte in de sortibak en zijn mogelijk aanpassingen nodig om er voor te zorgen de sortibak met de deksel gesloten aan te bieden. Voorbeelden van aanpassingen zijn: bewust inkopen (afvalpreventie), afvalscheiden, lucht uit de verpakkingen, de sortibak efficiënt te vullen en het afval los in de container te doen.

7.7

Evaluatiemoment Grondstoffenbeleid

Onderliggende Grondstoffenbeleid is van kracht vanaf 2026. We zien dat de meeste maatregelen uitvoerend van aard zijn en daarmee de bevoegdheid van het college. Het is van belang (tussentijds) de resultaten en ontwikkelingen op het gebied van afvalscheiding en recycling bij te houden en hier als gemeente op te blijven anticiperen zodat het beleid hierop kan worden bijgesteld. In 2030 wordt het gehele Grondstoffenbeleid geëvalueerd en opnieuw ter besluitvorming aan de raad voorgelegd.

45 Op nei in sirkelgong ekonomy…

Bijlage 1 – Afvalstoffenheffing gemeenten 2025 Gegevens gemeenten 2025

ou d sh ui sh

ee rp er so on M

Achtkarspelen Ameland Dantumadiel De Fryske Marren Harlingen Heerenveen Leeuwarden Noardeast-Fryslân Ooststellingwerf Opsterland Schiermonnikoog Smallingerland Súdwest Fryslân Terschelling Tytsjerksteradiel Vlieland Waadhoeke Weststellingwerf

Eé np er

2 0059 2 0060 2 1891 2 1940 2 0072 2 0074 2 0080 2 1970 2 0085 2 0086 2 0088 2 0090 2 1900 2 0093 2 0737 2 0096 2 1949 2 0098

so on s

am nt

en a

de Ge m ee

nt e

co

de Ge m ee

co Pr ov in cie

hu ish

ou d

en

en

Afvalstoffenheffing

© COELO, Groningen

euro 264 175 205 223 213 206 208 195 170 201 253 235 225 216 194 255 251 193

euro 377 229 256 286 316 267 320 278 236 244 330 277 270 216 277 340 314 290

46 Op nei in sirkelgong ekonomy…

Bijlage 2 – Resultaten DENK MEE enquête

47 Op nei in sirkelgong ekonomy…

Bijlage 3 – Infografic – Wat doen wij met uw afval?

48 Op nei in sirkelgong ekonomy…

Bijlage 4 – Uiteenzetting inzameling Oud Papier en Karton Huidige situatie en inzameling door eigen buitendienst Uitgangspunt Grondstoffenbeleid vanaf 2026 Het is nodig om op onderdelen de afvalinzameling zo aan te passen zodat een volgende stap gezet kan worden in de afvalpreventie en afvalscheiding om zo de VANG kilo’s verder te beperken, het scheidingsresultaat verder te verbeteren om een zo hoog mogelijk recyclingresultaat te behalen. Dit geeft aanleiding om de huidige OPK-inzameling te herzien en per 1 januari 2027 beleid vast te stellen. De gemeente heeft de wettelijke plicht efficiënt en effectief huishoudelijke afvalstoffen in te zamelen. Deze verantwoordelijkheid is uitgewerkt en vastgesteld in het Grondstoffenbeleid en de Afvalstoffenverordening, maar is ook een algemeen uitgangspunt bij de uitvoering van activiteiten door de gemeente, om de taken op een goede wijze tegen zo laag mogelijke kosten uit te voeren. Dit is de basis voor de keuze van de inzamelwijze van oud papier en karton. In deze bijlage wordt de huidige situatie van de inzameling huishoudelijk oud papier en karton in vergelijking met de inzameling door de eigen buitendienst nader uitgewerkt Dit document geeft achtergrondinformatie van het huidige beleid, werkwijze inzameling OPK en de teruglopende hoeveelheid OPK.

Milieu Op basis van landelijke cijfers en bevestigd door de afvalinzameling enquête Denk Mee wordt oud papier en karton beter gescheiden met een minicontainer aan huis. Om in de komende jaren een vervolgstap te zetten richting de VANG- en recycledoelstelling is OPK een belangrijke herbruikbare grondstof die nu deels verdwijnt in de sortibak. Ongeacht wel of geen diftar (restafval betalen per lediging en/of gewicht) levert de minicontainer gemiddeld 32% meer papier op dan losse bundels (bron: Handboek VANG HHA OPK). Afname hoeveelheid OPK In de inzamelresultaten van het OPK in de gemeente Tytsjerksteradiel, in Friesland en landelijk, laten zien dat de ingezamelde hoeveelheid OPK in totaal afneemt. Er worden minder kilo's per inwoner per jaar ingezameld. Dit zien we ook in de opbrengsten van OPK in de dorpen van onze gemeente. In tabel 2 wordt deze afnemende trend weergegeven. Tabel 1 – Afnemende trend inzameling OPK door inzamelaars Jaar

Tytsjerksteradiel Hoeveelheid ingezameld OPK (kg/inwoner/jaar)

Friesland Afname (%)

Hoeveelheid ingezameld OPK Afname (%) (kg/inwoner/jaar)

2021

57,7

2022

46,5

- 19,4%

47,5

- 11,0%

2023

39,7

- 14,6%

45,6

- 4,0%

Totale afname t.o.v. 2021:

53,4

- 31%

- 14,6%

Bron: OARS – cijfers gemeente Tytsjerksteradiel OPK We zien dat de hoeveelheid OPK afneemt dat door inwoners per jaar aan de weg wordt gezet en door inzamelaars aan-huis wordt ingezameld. De daling van de hoeveelheid OPK die door inzamelaars wordt ingezameld daalt wel sterker dan in heel Friesland. Ten opzichte van 2021 wordt 31% minder OPK

49 Op nei in sirkelgong ekonomy…

ingezameld in 2024. In 2025 zien we dat deze daling verder voorzet. Kosten De huis-aan-huis inzameling van OPK door onze eigen buitendienst met een minicontainer is voordeliger en levert meer OPK op dan de wijze waarbij er door verenigingen wordt ingezameld (OPK aan-huis ingezameld in dozen aan de weg) en een subsidieverordening OPK. Dit geldt bij zowel een hoge als lage Marktprijs Oud papier en Karton. In tabel 2 wordt in een overzicht aangegeven wat de opbrengsten en kosten zijn bij een h-a-h inzameling met minicontainer en met verenigingen inclusief subsidieverordening OPK – voor een laag-middel-hoge marktprijs OPK: 25 euro – 80 euro – 150 euro. Ook is de invloed is op de afvalstoffenheffing voor één- en meerpersoonshuishoudens aangegeven. € 25

Marktprijs OPK Huidige situatie handhaven* Kosten gemeente

€ -148.898

Aandeel invloed ASH EPH MPH

€ -2,62 € -3,74

€ 80

€ 150

Inzameling eigen Huidige situatie Inzameling eigen Verschil Verschil dienst** handhaven* dienst** € -102.607

€ 46.291

€ -66.013

Verlaging ASH € 2,62 € 3,74

€ -12.297

€ 53.716

Huidige situatie handhaven* € 31.121

Verlaging ASH € -3,04 € -4,34

€ 3,04 € 4,34

Inzameling eigen Verschil dienst** € 102.643

€ 71.521

Verlaging ASH € -4,04 € -5,78

€ 4,04 € 5,78

*: Inzameling door verenigingen en garantievergoeding OPK **: Inzameling eigen dienst, met minicontainers 1x p.4wkn ***: Let wel: over alle kosten wordt nog 11% overhead toegerekend voor het uiteindelijke tarief ASH ASH : Afvalstoffenheffing EPH: Eenpersoonshuishouden MPH: Meerpersoonshuishouden Tabel 2 Uitwerking kosten gemeente oude en nieuwe situatie – inzameling OPK Door de gemeenteraad is gekozen om de baten van de inzameling OPK toe te kennen aan verenigingen, daardoor leidt een eventueel voordeel uit de papierinkomsten niet tot een verlaging van de afvalstoffenheffing en is de afvalstoffenheffing dus hoger voor alle huishoudens. Daarnaast zorgt de garantieprijs voor het verhogen van de afvalstoffenheffing, vooral bij een lagere marktprijs OPK. De inzameling OPK is minder kwetsbaar en minder afhankelijk van externe factoren wanneer de gemeente dit zelf verzorgt. De inzameling van deze stroom is gelijk als die van de biobak en sortibak. Dit betekent ook dat de interne bedrijfsvoering efficiënter en meer kostenefficiënt uitgevoerd kan worden. De organisatie van de huidige manier van OPK-inzameling kost de gemeente veel tijd en personele inzet: communicatie met de verenigingen over inzameldata en afstemming hierover duurt lang. Het opstellen van een afvalkalender is elk jaar een taak die daarom relatief (erg) veel tijd kost.

Wanneer er zich een bijzondere gebeurtenis zich voordoet, zoals de coronamaatregelen, komt de kwetsbaarheid van de huidige inzameling tot uiting. Er is veel communicatie en afstemming nodig om de inzameling zo goed als mogelijk voort te zetten. Wanneer de gemeente de OPK-inzameling verzorgt, wordt dit onderdeel van de reguliere afvalinzameling en kan deze tijd benut worden voor andere taken binnen de uitvoering van de maatregelen binnen het Grondstoffenbeleid. De inzameling van oud papier en karton per definitie geld. De inzameling van OPK leidt tot kosten en is er geen sprake van een batig saldo. Binnen het gesloten stelsel van de afvalstoffenheffing horen zowel alle baten als lasten die betrekking hebben op afval, inclusief oud papier. Voor het opvangen van grote wijzigingen – hoog en laag - heeft Tytsjerksteradiel een voorziening. Door de OPK inzameling met een minicontainer te verzorgen, blijven de kosten en opbrengsten binnen de afvalstoffenheffing.

50 Op nei in sirkelgong ekonomy…

Wanneer de eigen buitendienst de inzameling oud papier en karton zou verzorgen waarbij alle inwoners een minicontainer ontvangen en het OPK wordt ingezameld door de eigen dienst betekent dit dat er milieu- en kostenefficiënter zal worden wordt ingezameld. Dit heeft invloed op de hoogte van de afvalstoffenheffing en betekent een verlaging voor alle huishoudens van Tytsjerksteradiel. Service De service is voldoende voor de inzameling van OPK, bij een frequentie van 1 x in de 4 weken. De meeste gemeenten in Nederland en alle omliggende regiogemeenten hanteren deze inzamelfrequentie (zie bijvoorbeeld o.a. de gemeente Achtkarspelen en Smallingerland). Ook wijzigt dit niet met wat de inwoners nu gewend zijn. In de afvalapp worden de inzameldata weergegeven. 79% van de huishoudens maakt gebruikt van deze afvalapp. Juridische punten Tijdens de opiniërende raadsvergadering van 9 oktober heeft de raad gesproken over het voorstel. In dat voorstel zou de eigen buitendienst vanaf 1 januari 2027 het oud papier en karton ophalen. Alle huishoudens zouden dan een minicontainer met blauwe deksel van 240 liter krijgen. Die wordt één keer per vier weken geleegd. De raad vindt dit geen goed idee. Volgens de raad past dit niet bij de belangrijke rol die verenigingen spelen in de Mienskipssin.

De maatregel over de inzameling van oud papier en karton is op basis van wat door de raad is aangegeven aangepast in het Grondstoffenbeleid vanaf 2026. Besluitvormend wordt de raad voorgesteld de inzameling van Oud papier en Karton ongewijzigd wordt uitgevoerd door verenigingen, zolang dit door de desbetreffende vereniging per kalenderjaar wordt aangegeven via het “verzoek inleveren inzamelgegevens oud papier en karton”. Het college ziet dat wanneer de raad dit besluit neemt de afslag mist om een volgende stap te zetten naar betere afvalscheiding, minder VANG-kilo’s en bewegen naar de recyclingsdoelstellingen. Dit terwijl andere gemeenten, zoals Gemeente Leeuwarden, Heerenveen, Sùd-west Fryslân, De Fryske Marren wel deze stap hebben genomen en de verenigingen een financiële comfortabele overgang hebben gegeven in de vorm van een afbouwregeling. Dit besluit kan gevolgen hebben voor de plek die we nu innemen binnen Fryslân en andere gemeenten onze 2e plek innemen, wanneer we kijken naar VANG-kilo’s. Onrechtmatige situatie De raad neemt kennis van de juridische risico’s rond de regeling voor de inzameling van oud papier. De huidige constructie, waarbij Omrin de uitbetalingen verzorgt en de gemeente aanvullend subsidie verstrekt, kwalificeert in feite als een overheidsopdracht.

Omdat deze opdracht niet als concessie is ingericht en de verenigingen/stichtingen door de subsidie geen ondernemersrisico draagt, is sprake van een onrechtmatige situatie. Dit brengt risico’s met zich mee op het gebied van rechtmatigheid en het rechtsgelijkheidsbeginsel. Voor een nadere toelichting wordt verwezen naar onderstaande. Een nadere uitwerking van de juridische en financiële gevolgen: Financiële impact voor inwoners De huidige manier van inzamelen, waarbij verenigingen het papier ophalen en daarvoor een vergoeding krijgen, zorgt ervoor dat de afvalstoffenheffing per jaar per huishouden 3 tot 6 euro hoger is dan nodig. Dat lijkt misschien een klein bedrag, maar op gemeentelijk niveau telt dit op tot een aanzienlijk bedrag. In totaal keert de gemeente jaarlijks middels subsidie € 39.000 uit aan verenigingen en stichtingen die betrokken zijn bij de inzameling van oud papier. De verenigingen en stichtingen krijgen namelijk een garantieprijs voor OPK, is de prijs laag dan legt de gemeente het verschil bij. Dit geld wordt gebruikt voor lokale activiteiten, zoals bijvoorbeeld schoolschaatsen, sportmateriaal of sinterklaasfeest. Dat is

51 Op nei in sirkelgong ekonomy…

waardevol, maar het gebeurt niet in alle dorpen, en niet op basis van een gelijke verdeling. Sommige dorpen profiteren, andere niet, terwijl alle inwoners van Tytsjerksteradiel meebetalen via de afvalstoffenheffing. Juridische kwetsbaarheid De huidige werkwijze is juridisch niet houdbaar. We geven als gemeente geld aan verenigingen voor het ophalen van oud papier. Dat roept de vraag op: is dit een subsidie òf een overheidsopdracht? Wat is het verschil? Subsidie is een financiële bijdrage voor maatschappelijke doelen, waarvoor een wettelijke grondslag en transparante regels nodig zijn. Van een overheidsopdracht is sprake wanneer de overheid een dienst inkoopt en daarvoor betaalt, zoals het ophalen van afval. Dan gelden de regels van het aanbestedingsrecht. In dit geval: 