05 - Bijlage 1 - Eindevaluatie Grondstoffenbeleid 2020-2025 en Grondstoffenbeleid vanaf 2026

EINDEVALUATIE GRONDSTOFFENBELEID 2020-2025 & GRONDSTOFFENBELEID VANAF 2026

It is tiid om efkes stil te stean, efterom te sjen, om ús hinne te sjen, wat der yn de ôffalomjouwing feroare is en ús rûte oan te foljen om ús paad mei krêftige pas te ferfolgjen…

… Op nei in sirkelgong ekonomy

Ambtenaar: Sjoukje Minnema - Van der Weg Afdeling: Beheer en beleid buitenruimte 12 augustus 2025 Versie: Ambtelijk definitief – Behandeld in het college 19 augustus 2025

2 Op nei in sirkelgong ekonomy…

Samenvatting Gemeente Tytsjerksteradiel is 2020 met veel energie en enthousiasme van start gegaan met een vernieuwde afvalinzameling, bedoeld om een trendbreuk te veroorzaken en onze inwoners te bewegen om afval te voorkomen, beter te scheiden en zo weinig mogelijk afval nog te verbranden. Een en ander zoals vastgelegd in het Grondstoffenbeleid 2020-2025. Het is tijd om even stil te staan, achterom te kijken, om ons heen te kijken wat er in de afvalomgeving is veranderd en onze route aan te vullen om ons pad te vervolgen – “Op nei in sirkulêre ekonimy”! De raad heeft op 19 september 2019 het Grondstoffenbeleid voor de periode 2020 – 2025 vastgesteld. Met als doel om richting de landelijke– milieudoelstellingen VANG (van afval naar grondstof) voor 2025 te gaan. In 2019 was dit doel het terugbrengen van de hoeveelheid verbrand huishoudelijk restafval (fijn, grof, bouw en sloop) naar 30 kilo’s per inwoner per jaar én 90% afvalscheiding. Het Grondstoffenbeleid is ons beleidsdocument om invulling te geven aan de wettelijke taken met als grondslag de Wet Milieubeheer (artikel 10) op het gebied van afvalinzameling. Ook is het onderdeel van de uitwerking van de duurzaamheidsagenda. In 2021 heeft de raad de duurzaamheidsagenda Tytsjerksteradiel vastgesteld. “Duorsum Tegearre dwaan” en de Friese Energiestrategie. De doelstelling voor Tytsjerksteradiel is in 2040 energieneutraal te zijn.

De behaalde resultaten met het Grondstoffenbeleid zijn onderdeel van en draagt bij aan de duurzaamheidsagenda. Waar staan we nu, peiljaar 2024? De meeste maatregelen uit het Grondstoffenbeleid zijn inmiddels uitgevoerd. De voorbereiding op en de uitvoering van de invoering van de belangrijkste maatregel “Frequentie Gestuurd scheiden” vanaf 1 januari 2021 is vrij geruisloos verlopen, ondanks het invoeren van deze ingrijpende maatregel voor inwoners tijdens diverse lockdowns. De nog niet gerealiseerde maatregelen en de maatregelen vanaf 2026, zijn de basis voor het Grondstoffenbeleid vanaf 2026. Milieu De VANG-doelstellingen gaan over de totale hoeveelheid huishoudelijk restafval, fijn-, inclusief grof-, bouw en sloop afval, dat wordt verbrand en het scheidingspercentage dat met bron- of nascheiding wordt behaald. Van de totale jaarlijkse afvalproductie per inwoner, wordt in gemeente Tytsjerksteradiel in de huidige situatie (peiljaar 2024) in een jaar nog gemiddeld 97,8 kilo’s restafval verbrand. Dit is een stuk minder dan in 2018, toen we nog 136 kilo verbrandden. Landelijk is een herijking gedaan op het uitvoeringsprogramma VANG huishoudelijk afval voor de periode 2021- 2025. Het accent ligt nu meer op een hoge kwaliteit van de gescheiden afvalstromen.

Vervuilde stromen zoals restafval in het vooraf gescheiden oud papier en karton of textiel betekent afkeur achteraf en alsnog verbranding van deze stromen. De VANG-doelstelling van 30 kilo in 2025 is geen harde lijn meer, echter om tot een circulaire economie te komen moeten we wel verdere stappen blijven maken. Ten slotte heeft het Rijk de Recycle-doelstellingen van 65% in 2035 toegevoegd aan de opgave. Onterechte kilo’s in de Sortibak Er is ten opzichte van 2018 in totaal beter gescheiden en daardoor minder restafval aangeleverd, in totaal zijn er nu minder onterechte kilo’s aanwezig in de sortibak. In de gemeente Tytsjerksteradiel zit per inwoner van de totale afvalproductie van 475 kilo, exclusief bouw- en sloopafval en grof huishoudelijk

3 Op nei in sirkelgong ekonomy…

afval, nog 62 kilo onterecht in de sortibak. Circa 42 % van het huishoudelijk afval in de sortibak kan nog beter gescheiden worden. Het gaat hierbij om het bioafval, oud papier, textiel, glas, elektrische apparaten en klein chemisch afval (KCA). De terechte fracties 58% zijn 84 kilo’s per inwoner per jaar. Ten opzichte van het peiljaar GBP 2018 is dit verbeterd (41% onterecht en 59% terecht; 71 onterecht en 100 kilo terecht). Terechte kilo’s in de Sortibak De terechte fracties in de sortibak worden nagescheiden in de sorteer- en bewerkingsinstallatie van Omrin. Een deel van deze kilo’s is vanwege kwaliteit van de nagescheiden plastic, metalen en drankenkartons niet herbruikbaar en wordt alsnog verbrand in de Rest Energie Centrale (REC). Binnen de nascheidingsinstallatie zijn er nog verbeteringen mogelijk. Deze beïnvloedingsmogelijkheid ligt binnen de technische mogelijkheden van de Sorteer- en bewerkingsinstallatie, de kostenafweging en de korte- en lange termijnvisie van Omrin. Milieustraat: grof huishoudelijk afval en bouw- en sloopafval rest In het grof huishoudelijk afval en bouw- en sloop afval zijn nog grondstoffen aanwezig die door optimale scheiding op de milieustraat kunnen worden verminderd.

Op de milieustraat zijn vanaf 2020 maatregelen doorgevoerd die ervoor hebben gezorgd dat deze kilo’s al goed zijn verminderd: het invoeren van beperkt 0-tarief: alle gesorteerde en herbruikbare stromen gratis; uitbreiden van openingstijden en meer mogelijkheden voor het brengen van klein chemisch afval). Service De algehele service van de afvalinzameling voor de verschillende te scheiden stromen is hoger geworden met de invoer van het Grondstoffenbeleid. De service voor het aan- huis kunnen aanbieden van het huishoudelijk restafval (verpakkingsafval plastic, metalen en drankenkartons en overig restafval) is lager geworden. Er zijn alternatieven voor inwoners die incidenteel of structureel niet uitkomen met de ruimte in hun sortibak. Via het participatieplatform “Denk mee met Tytsjerksteradiel” hadden inwoners in maart 2025 de gelegenheid hun mening te geven over afvalscheiden in onze gemeente. Via diverse kanalen, zowel online als fysiek, is de enquête onder de aandacht gebracht. De enquête is in totaal 2.850 ingevuld. De enquête is goed verspreid en door inwoners vanuit alle dorpen ingevuld. In bijlage 2 is de rapportage van de uitkomsten van de enquête opgenomen. De belangrijkste conclusies zijn meegenomen in de eindevaluatie grondstoffenbeleid en vaststelling Grondstoffenbeleid 2026.

Kosten De afvalstoffenheffing, vergeleken met andere Friese gemeenten was in 2019 laag te noemen. De afvalstoffenheffing is met de invoering van het Grondstoffenbeleid verhoogd. Gemeente Tytsjerksteradiel heeft ook in 2025 een van de laagste ASH ten opzichte van andere Friese gemeenten. Met de maatregelen temperen we een verdere stijging van de afvalstoffenheffing. Efficiënte uitvoering van maatregelen Grondstoffenbeleid De afgelopen jaren is efficiënt omgegaan met de uit te voeren werkzaamheden en is de gehele invoering van het GBP met een klein aantal eigen medewerkers gerealiseerd. Dit heeft een besparing van de kosten opgeleverd, terwijl er in het plan ook financiële ruimte was ingebouwd voor projectondersteuning. Het is echter wel goed om te realiseren dat medewerkers die ook zorg hebben voor een ander beleidsveld deze taak ernaast bleven uitvoeren en dat hier tijdens de invoering van het GBP geen vervanging voor is geweest. De invoering van het GBP is een zeer intensieve tijd geweest voor de betrokken medewerkers, inclusief de regelmatige lockdowns en het vele verplicht thuiswerken (inclusief kinderen thuis). Dit heeft zijn weerslag gehad op deze medewerkers en andere beleidsterreinen waar zij zorg voor hebben. Vanaf

4 Op nei in sirkelgong ekonomy…

2022 worden er voor de andere beleidsterreinen (bodem en verlichting) meer kosten gemaakt voor inhuur van personeel of advies om deze verdere overbelasting te voorkomen en achterstallige werkzaamheden uit te voeren. Gunstig dividend Afvalsturing Friesland De afgelopen jaren zijn er dividenduitkeringen van Afvalsturing Friesland. Omrin maakt vooral door de hoge energieopbrengst hoge winsten. Ook zijn de marktprijzen hoog voor herwonnen grondstoffen uit de sorteer- en bewerkingsinstallatie (SBI, ofwel nascheidingsinstallatie), scheidingsinstallatie en kunststoffen sorteerinstallatie (KSI). De voorziening afvalstoffenheffing is tot en met 2023 jaarlijks gegroeid. Eind 2022 is door de raad besloten om een deel van de opgebouwde voorziening terug te laten vloeien om de afvalstoffenheffing voor alle inwoners lager te laten uitkomen. In de begroting 2023 is € 149.000,- gebruikt uit de voorziening om een korting door te voeren in de afvalstoffenheffing van 2023. Door gunstige kostenontwikkeling in 2023 was de lagere heffingsopbrengst echter al voldoende voor alle kosten. Vanaf 2024 is besloten om de voorziening jaarlijks met € 182.000,- terug te laten vloeien om de afvalstoffenheffing vanaf 2024 te verlagen en zal bij een nul afvalresultaat leiden tot een jaarlijks lagere voorziening. In 2024 waren de verwerkingskosten hoger dan begroot en de werkelijke onttrekking € 288.000.

De stand van de voorziening per 31-12-2024 is: € 387.000. Door de korting over meerdere jaren uit te smeren voorkomen we grote schommelingen in afvalstoffenheffing. De uitwerking en besluitvorming hiervan vindt plaats in de begroting 2026 en verder. Sleutels voor het bereiken van dit tussenresultaat 1. Inwoners een handelingsperspectief bieden en optimaal en helder communiceren. Het vrij geruisloze overgaan naar een nieuwe afvalinzameling is bereikt doordat we ruim een jaar voorafgaand aan de ingrijpende maatregel “Frequentie gestuurd Scheiden” een bewustwordingscampagne hebben opgezet. Deze campagne is inhoudelijk door beleidsmedewerkers Afval in samenwerking met afdeling communicatie uitgewerkt en gedeeld. Daarnaast is de campagne binnen “Samen Halen We Alles Eruit” en “de Luie Wereldverbeteraar” gedeeld. De boodschappen van beide campagnes versterken elkaar. 2. Het lijkt een gouden greep om de drempel om afval te scheiden te verlagen door de service te verhogen. Inwoners kunnen vanaf 2020 hun gesorteerde afvalstromen gratis, en door de ruimere openingstijden op meer momenten brengen op de milieustraat en het composteerterrein en naar meer ondergrondse containers voor glas en textiel. 3. Het vlot persoonlijk beantwoorden van vragen en klachten van inwoners en uitgebreide informatie en FAQ op de website hebben positief bijgedragen.

Inwoners zijn op deze manier volledig geïnformeerd over het nieuwe afvalbeleid en er is een handelingsperspectief geboden. Met een klein team van eigen buiten- en binnendienstmedewerkers hebben we het plan vormgegeven én uitgevoerd. Elke medewerker met raakvlakken tot de afvalinzameling is een afvalcoach en draagt dit ook zo uit. Dat we de afvalinzameling in eigen dienst uitvoeren is hierin een belangrijke factor. Samen één doel willen behalen met korte lijnen, grote betrokkenheid en hoog verantwoordelijkheidsgevoel zijn hierbij de

5 Op nei in sirkelgong ekonomy…

kernwoorden. Er is binnen- en buiten veel kennis en kunde opgedaan. Dit is een goede basis om nog meer successen te behalen, om zo verder tot een circulaire economie te komen. Grondstoffenbeleid vanaf 2026 We blijven ons fijn huishoudelijk restafval nascheiden en zetten het Grondstoffenbeleid – Frequentie gestuurd scheiden – voort. In de tussenevaluatie in 2023 is aangegeven dat de huidige inzamelwijze voldoet en de gewenste resultaten vanuit de afvaldriehoek heeft opgeleverd. Frequentie gestuurd scheiden heeft goede tussenresultaten en geeft vergelijkbare resultaten als Diftar+. Onze inwoners zijn inmiddels gewend aan Frequentie gestuurd scheiden. Het is in de uitvoering ook goedkoper dan het invoeren van Diftar+ waarbij er naast technische aanpassingen aan de inzamelauto’s ook een uitgebreide afvaladministratie moet worden opgezet. Omdat we met de huidige manier van inzamelen nog diverse mogelijkheden zien die een de vermindering van de VANG-kilo’s kunnen opleveren, zien wij op dit moment geen reden om de afvalinzamelingswijze te veranderen. Wat opvalt is dat we in Nederland de enige gemeente zijn die de inzamelwijze - frequentie gestuurd scheiden - heeft in combinatie waarbij het verpakkingsmateriaal (plastic, blikjes en drankenkartons) worden nagescheiden.

Gezien onze huidige prestaties en vergeleken met andere Friese gemeenten zijn we medekoploper en is Tytsjerksteradiel binnen diverse onderdelen van de afvalinzameling het voorbeeld voor andere gemeenten. Landelijk is dit opgevallen en is Tytsjerksteradiel al meerdere keren gevraagd haar ervaringen op landelijke podia te delen. De grote stap is gezet. De vervolgstap is om op elementen de afvalinzameling zo aan te passen en in te zetten op het voorkomen van afval en afvalscheiding om zo de VANG kilo’s verder te beperken, het scheidingsresultaat verder te verbeteren om zo te streven het hoogst haalbare recyclingresultaat te behalen. Doelstellingen vanaf 2026 De doelstellingen voor 2035 zijn: Richting 30 kg per inwoner per jaar verbrand fijn huishoudelijk afval* 90% afvalscheiding én Recyclingpercentage van 65% in 2035 als tussenstap naar een circulaire economie (volgens de R-ladder) *Dit is het afval wat overblijft na nascheiding van het afval uit de sortibak en op de milieustraat (100% van de groot huishoudelijke container en 50% van het ongesorteerd bouwafval).

De nog niet voltooide maatregelen uit de tussenevaluatie Grondstoffenbeleid voeren we nog uit. Verder worden vanaf 2026 de volgende aanvullende maatregelen uitgevoerd: Inzameling oud papier en karton (OPK) Per 1 januari 2026 wordt de inzameling van huishoudelijk afval Oud papier en Karton wordt ongewijzigd uitgevoerd door verenigingen, zolang dit door de desbetreffende vereniging per kalenderjaar wordt aangegeven via het “verzoek inleveren inzamelgegevens oud papier en karton”. De inzamelingfrequentie blijft 1 x in de vier weken huis-aan-huis inzameling, met minimaal 11 inzamelmomenten per kalenderjaar. Het college wijst jaarlijks de verenigingen aan met een Aanwijzingsbesluit Inzameling Oud Papier en Karton.

6 Op nei in sirkelgong ekonomy…

Tijdens de opiniërende raadsvergadering van 9 oktober heeft de raad gesproken over het concept voorstel. In dat voorstel zou de eigen buitendienst vanaf 1 januari 2027 het oud papier en karton ophalen. Alle huishoudens zouden dan een minicontainer met blauwe deksel van 240 liter krijgen. Die wordt één keer per vier weken geleegd. De raad is het hier niet mee eens. Volgens de raad past dit niet bij de belangrijke rol die verenigingen spelen in de Mienskipssin. De maatregel over de inzameling van oud papier en karton is op basis van wat door de raad is aangegeven daarom aangepast. Een nadere toelichting over het inzamelen van oud papier en karton is opgenomen in bijlage 4 “Uiteenzetting oud papier inzameling”. De keuze om de inzameling van huishoudelijk afval Oud papier en Karton wordt ongewijzigd wordt uitgevoerd door verenigingen betekent dat er geen vervolg stap gezet wordt in de afvalscheiding op het gebied van oud papier en karton uit de sortibak. Dit besluit kan gevolgen hebben voor de VANG-kilo’s waardoor we als gemeente meer kilo’s afval verbranden. De huidige manier van inzamelen, waarbij verenigingen het papier ophalen en daarvoor een vergoeding krijgen, zorgt ervoor dat de afvalstoffenheffing per jaar per huishouden 3 tot 6 euro hoger is dan wanneer de eigen inzameldienst de inzameling van OPK met minicontainer (240L) verzorgt.

De inzameling van OPK is kwetsbaarder, afhankelijker van externe factoren, minder bedrijfsvoering- en kostenefficiënt wanneer de verenigingen de inzameling verzorgen dan wanneer de gemeente de inzameling zelf zou verzorgen. De inzamelingfrequentie blijft 1 x in de vier weken huis-aan-huis inzameling, met minimaal 11 inzamelmomenten per kalenderjaar. Er is sprake van een onrechtmatige situatie. Dit brengt risico’s met zich mee op het gebied van rechtmatigheid en het rechtsgelijkheidsbeginsel. In bijlage 4 is dit risico nader uitgewerkt. Wekelijkse frequentie bioafval verlengen van 1 november -> 1 december De biobak wordt per 2026 in de periode van vanaf 1 maart tot 1 december wekelijks geleegd. De wens komt voort uit de Denk Mee enquête en de buitendienst. De buitendienst ziet dat in november meer sortibakken worden afgevuld met bladafval. Door de wekelijkse frequentie een maand te verlengen wordt in november het bladafval beter gescheiden en verhoogt het de service in een periode dat inwoners hun bladafval, dat niet meer in de perken van de tuin past, aan-huis kwijt kunnen. Een maand langer wekelijks legen van de biobak zorgt voor een beperkte verhoging van de afvalstoffenheffing voor alle huishoudens van Tytsjerksteradiel.

Beperken en terugnemen 2e sortibak voor huishoudens Vanaf 2026 is het alleen voor huishoudens vanaf 4 personen mogelijk tegen betaling één extra sortibak aan te vragen. Alle huishoudens van 1 t/m 3 personen zullen per brief worden geïnformeerd over deze wijziging. De eerder verstrekte extra sortibak zal aan huis worden opgehaald. Dit geldt ook voor enkele grotere huishoudens (tot en met 6 personen) die een tweede extra sortibak in gebruik hebben. Huishoudens vanaf 7 personen hebben de mogelijkheid een tweede extra sortibak aanvragen. Een uitzondering is er voor huishoudens met medisch afval. Zij kunnen een gratis 2e sortibak aanvragen voor de periode dat zij medisch afval hebben.

7 Op nei in sirkelgong ekonomy…

Het principe van frequentie gestuurd scheiden is dat de ruimte van de sortibak inwoners beweegt hun afval te scheiden zodat alleen de juiste afvalstromen in de sortibak komen. Uit de foto’s gemaakt met de camera’s van de zijladers blijkt dat wanneer er ruimte is in een container er gelegenheid is de container af te vullen met onjuiste afvalstromen. Dit is onwenselijk en zorgt voor VANG-kilo’s, een lager scheidings-en recyclingsresultaat. Op basis van de gezinsgrootte heeft een huishouden van 1 t/m 3 meer ruimte over in de sortibak dan een huishouden van 4 of meer personen. In 2026 zal in het uitvoeringsbesluit afvalstoffenverordening deze wijziging worden opgenomen ter besluitvorming van het college van B&W. Het beperken en terugnemen zorgt voor een beperkte verhoging van de afvalstoffenheffing voor alle huishoudens van Tytsjerksteradiel. Evaluatiemoment GBP Onderliggende Grondstoffenbeleid is van kracht vanaf 2026. We zien dat de meeste maatregelen uitvoerend van aard zijn en daarmee de bevoegdheid van het college. Het is van belang (tussentijds) de resultaten en ontwikkelingen op het gebied van afvalscheiding en recycling bij te houden en hier als gemeente op te blijven anticiperen zodat het beleid hierop kan worden bijgesteld. In 2030 wordt het gehele Grondstoffenbeleid geëvalueerd en opnieuw ter besluitvorming aan de raad voorgelegd.

8 Op nei in sirkelgong ekonomy…

Inhoudsopgave 1.

Inleiding .............................................................................................................................................................. 10 1.1 Aanleiding ....................................................................................................................................................... 10 1.2 Doel eindevaluatie 2020-2025 & grondstoffenbeleid vanaf 2026 .......................................................... 10 1.3 Kaders ............................................................................................................................................................. 10 1.4 Medewerkers ................................................................................................................................................. 13 1.5 Mening inwoners over afvalscheiden in onze gemeente .......................................................................... 13 1.6Leeswijzer .......................................................................................................................................................... 13

2. Resumé: Wat wilden we bereiken in 2025? ........................................................................................................ 15 2.1 Wat hebben we afgesproken en hoe wilden we dit bereiken? ................................................................. 15 3.Wat hebben we gedaan in de periode 2020-2025? ........................................................................................... 17 3.1Invoering grondstoffenbeleid ......................................................................................................................... 17 3.2 Stand van zaken maatregelen ....................................................................................................................... 17 3.3 Sleutel succes : Inwoners een handelingsperspectief bieden, optimaal en helder communiceren.... 19 4.1 Milieu ................................................................................................................................................................ 20 4.2 Service ............................................................................................................................................................... 24 4.3 Kosten ...............................................................................................................................................................

30 5.Ontwikkelingen Landelijk - Regionaal .................................................................................................................. 32 5.1 Welke ontwikkelingen zijn van invloed op onze afvalinzameling? ........................................................... 32 6. Conclusie: Resultaat Grondstoffenbeleid 2020-2025 ....................................................................................... 38 6.1 Totaal balans maatregelen ............................................................................................................................ 38 6.2Totaal balans doelstellingen 2020-2025........................................................................................................ 38 6.3Vertrekpunt Grondstofbeleid vanaf 2026 ..................................................................................................... 38 7. Grondstoffenbeleid vanaf 2026 ........................................................................................................................... 41 7.1 Doelstellingen vanaf 2026 .............................................................................................................................. 41 7.2 Maatregelen vanaf 2026 .................................................................................................................................

41 7.4 Inzameling oud papier en karton (OPK) ....................................................................................................... 42 7.5 Wekelijkse frequentie bioafval verlengen van 1 nov -> 1 dec .................................................................. 43 7.6 Extra sortibak alleen voor huishoudens vanaf 4 personen....................................................................... 44 7.7 Evaluatiemoment Grondstoffenbeleid ......................................................................................................... 45 Bijlage 1 - Afvalstoffenheffing gemeenten 2025 Bijlage 2 - Resultaten DENK MEE enquête Bijlage 3 - Infografic – Wat doen wij met uw afval? Bijlage 4 – Uiteenzetting inzameling Oud Papier en Karton

9 Op nei in sirkelgong ekonomy…

1. Inleiding Voor u ligt het Grondstoffenbeleid (GBP), het plan om te komen tot een circulaire economie in 2050 op het gebied van huishoudelijk afval. Het onderhavige stuk bestaat uit twee delen: Het eerste deel beschrijft de eindevaluatie van het uitgevoerde grondstoffenbeleid 2020-2025. Het tweede deel beschrijft de vastlegging van het beleid vanaf 2026. Deze delen zijn apart van elkaar te lezen. Dit hoofdstuk omschrijft het kader van het GBP.

1.1 Aanleiding Het Grondstoffenbeleid 2020-2025 dat op basis van deze uitgangspunten is vastgesteld, loopt dit jaar af. Dit vraagt om een eindevaluatie en vaststelling van (nieuwe) ambities en beleid, waarbij rekening wordt gehouden met de huidige en verwachte ontwikkelingen. Het Grondstoffenbeleid vanaf 2026 geeft duidelijkheid over de stappen die we de komende jaren zetten in Gemeente Tytsjerksteradiel, op weg naar een circulaire afvalvrije economie. De inzameling van het huishoudelijk afval is een zorgplicht van de gemeente. Zonder goede afvalinzameling vervuilt de gemeente en kunnen onhygiënische situaties ontstaan. We werken aan een duurzame manier van inzamelen van afval en grondstoffen, waarmee zowel het milieu als de inwoners gediend zijn en waarbij de kosten beheersbaar blijven.

1.2 Doel eindevaluatie 2020-2025 & grondstoffenbeleid vanaf 2026 Het doel is om stil te staan bij het Grondstoffenbeleid 2020-2025, en te kijken waar nu staan en hoever we zijn gekomen. Om vervolgens vooruit te kijken en met ferme pas door te stappen naar een circulaire economie. In het Grondstoffenbeleid vanaf 2026: 

Leggen we onze ambities vast op het gebied van inzameling en recycling van huishoudelijk afval;



Beschrijven we welke maatregelen in de komende jaren een bijdrage gaan leveren aan het realiseren van onze doelen;



Geven we inzicht in de verwachte effecten op milieu, service en kosten



Leggen we de vervolg maatregelen vast van de uitvoeringsplanning;

1.3 Kaders 1.3.1 Wetgeving De gemeente heeft een zorgplicht voor de inzameling van huishoudelijk afval. Dit is vastgelegd in de Wet milieubeheer (artikel 10.21 t/m 10.29). Landelijk beleid In een circulaire economie worden spullen die nu nog als afval worden gezien, opnieuw als product hergebruikt of gerecycled. Zo hebben we minder of geen nieuwe grondstoffen uit de aarde nodig. Daarom wil het kabinet dat de economie in 2050 volledig circulair is. In 2023 is in Nederland het Nationale Programma Circulaire Economie (NPCE) van start gegaan. Daarin staan maatregelen om de komende jaren zuiniger om te gaan met grondstoffen.

10 Op nei in sirkelgong ekonomy…

In het NPCE zijn vier circulariteitsknoppen als strategieën genoemd om deze ambitie te behalen: 1. Grondstoffengebruik verminderen Het verminderen van de Nederlandse grondstoffenvoetafdruk, zowel vanuit productie- als consumptieperspectief. 2. Grondstoffen substitutie Het zoveel mogelijk vervangen van nieuw-gewonnen grondstoffen door grondstoffen die via recycling beschikbaar zijn. Of door duurzame hoogwaardige biogrondstoffen, die hiervoor speciaal geteeld worden (denk aan hout, vlas, suikerbieten). Of het gebruik van andere beschikbare grondstoffen met een lagere milieudruk. 3. Levensduurverlenging Het aansturen op een maximale levensduur voor producten en onderdelen, onder andere door hergebruik, refurbishment (opknappen) en reparatie. 4. Hoogwaardige verwerking Het verbeteren van schone, goed gesorteerde inzamelstromen en terugwinning van materialen. Zodat we die materialen vervolgens weer als grondstof kunnen inzetten om vergelijkbare producten te maken. Dus van plastic verpakking naar plastic verpakking in plaats van naar plastic bermpaaltje. Om gemeenten te helpen de nodige stappen te zetten richting een circulaire economie heeft de rijksoverheid het programma VANG 1 – Huishoudelijk Afval 2015-2025 ontwikkeld.

Dit programma was tot en met 2020 vooral gericht op meer gescheiden inzameling van grondstoffen en minder restafval (100 kg per inwoner per jaar in 2020 en 30 kilo in 2025). In Uitvoeringsprogramma VANG 2021-2025 staat een uitwerking van de Europese Kaderrichtlijn Afvalstoffen met concrete doelstellingen voor de komende jaren voor de recycling van ingezamelde grondstoffen. Deze Europese richtlijn bevat recyclingdoelstellingen voor stedelijk afval: dit is niet alleen het afval van huishoudens, maar ook van kantoren, winkels en diensten. In 2020 was het recyclepercentage voor stedelijk afval in Nederland gemiddeld 52,5%. Dat betekent dat meer dan de helft van al het stedelijk afval dat in 2020 vrij kwam beschikbaar is gekomen voor recycling. Op basis van deze Europese richtlijn luiden de Nederlandse doelstellingen voor stedelijk afval voor de komende jaren als volgt: * 2025: 55% recycling * 2030: 60% recycling Als gemeente hebben we geen zicht op het afval van kantoren, winkels en diensten; dit valt ook buiten onze zorgplicht. We kiezen ervoor om in dit grondstoffenbeleid de Europese recycledoelstellingen te hanteren voor (alleen) het huishoudelijk afval van onze inwoners (zie ook het kader).

*Een gemiddeld recyclepercentage voor Nederland van 55% betekent dat van elke 100 kg huishoudelijk afval die inwoners aanbieden uiteindelijk 55 kg daadwerkelijk wordt ingezet als grondstof voor nieuwe producten. We hebben als gemeente twee manieren om tot meer recycling van grondstoffen te komen: 1. door meer grondstoffen gescheiden in te zamelen die nu nog in het restafval verdwijnen; 2. door de kwaliteit van de ingezamelde grondstoffen te verbeteren (minder vervuiling, minder stoorstoffen).

11 Op nei in sirkelgong ekonomy…

1.3.2 De weg van Tytsjerksteradiel, op naar een circulaire economie In 2021 heeft de raad de duurzaamheidsagenda Tytsjerksteradiel vastgesteld. “Duorsum Tegearre dwaan” en de Friese Energiestrategie. De doelstelling voor Tytsjerksteradiel is in 2040 energieneutraal te zijn. De behaalde resultaten met het Grondstoffenbeleid zijn onderdeel en draagt bij aan van de duurzaamheidsagenda.Het Grondstoffenbeleid is ons beleidsdocument om invulling te geven aan de wettelijke taken met als grondslag de Wet Milieubeheer (artikel 10) op het gebied van afvalinzameling. Ook is het onderdeel van de uitwerking van de duurzaamheidsagenda. Het Grondstoffenbeleid is in 2019 (kenmerk S2019-21685) vastgesteld om invulling te geven aan de opgave om richting de Van Afval Naar Grondstof (VANG)-doelstellingen te gaan. Na 3 jaar is een tussenbalans opgemaakt van het uitgevoerde beleid. De raad is in 2020 en 2021 op diverse momenten via de LIST geïnformeerd over de invoering van het nieuwe afvalbeleid met (LIST-stukken S2020-09077, S202110762, S2021-12477 en S2021-29962) en 21 september 2023 is de tussenevaluatie Grondstoffenbeleid (S2023-12690) behandeld. Uit de tussenevaluatie blijkt dat we op de goede weg zijn.

Ten opzichte van 2018 en andere Friese gemeenten hebben we met Frequentie Gestuurd scheiden een grote stap gemaakt in het terugdringen van kilo’s verbrand huishoudelijk afval en scheidingspercentage. Dit door inwoners een drempelverlagende service te geven en zij afgedankte spullen en grondstoffen naar de milieustraat en meerdere ondergrondse containers kunnen brengen. Dit tegen een relatief lage afvalstoffenheffing. Het grondstoffenbeleid vertaalt onze visie “Op nei in sirkelgong ekonomy” in strategische doelstellingen en maatregelen om samen met de inwoners van Tytsjerksteradiel te zorgen voor vermindering en hergebruik van huishoudelijk afval. Het uitgangspunt hierbij is de VANG-doelstelling, met het plan met de meeste meerwaarde voor service aan en kosten voor onze inwoners. Om dit te behalen hebben we in onze gemeente een aantal stappen te zetten. Onterechte kilo’s aan grondstoffen moeten uit de Sortibak (grijze container) en juist gescheiden worden voor een optimaal resultaat.

Figuur 1 De Afvaldriehoek

In deze eindevaluatie en de vaststelling van het grondstoffenbeleid vanaf 2026 hanteren we de aspecten van de Afvaldriehoek (milieu, service en kosten). Op wereldschaal is, na het vaststellen van het Grondstoffenbeleid in 2019, veel gebeurd en veranderd wat van invloed is op de wereldeconomie, productie en levering van producten en aanwezigheid van grondstoffen. Op dit moment hebben we te maken met schaarste aan grondstoffen en hogere grondstofen energieprijzen. Deze ontwikkelingen hebben invloed op de afvalinzameling en -verwerking van huishoudelijk afval van inwoners in onze gemeente. Daarnaast heeft de inwoner/consument een cruciale rol in het proces om de hoeveelheid huishoudelijk afval te verminderen en grondstoffen uit ons afval te hergebruiken. Het loont om afval te voorkomen en afval te scheiden, voor zowel het milieu als voor de portemonnee, en daarmee het temperen van het stijgen van de afvalstoffenheffing.

12 Op nei in sirkelgong ekonomy…

1.4 Medewerkers Aandachtspunten vanuit de medewerkers vanuit onze binnen- en buitendienst zijn meegenomen in de eindevaluatie grondstoffenbeleid en vaststelling Grondstoffenbeleid 2026.

1.5

Mening inwoners over afvalscheiden in onze gemeente

Via het participatieplatform “Denk mee met Tytsjerksteradiel” hadden inwoners in maart 2025 de gelegenheid hun mening te geven over afvalscheiden in onze gemeente. Via diverse kanalen, zowel online als fysiek, is de enquête onder de aandacht gebracht. De enquête is goed verspreid, door veel inwoners uit alle dorpen ingevuld In bijlage 2 is de rapportage van de uitkomsten van de enquête opgenomen. De belangrijkste conclusies zijn meegenomen in de eindevaluatie grondstoffenbeleid en vaststelling Grondstoffenbeleid 2026.

1.6

Leeswijzer

Het onderhavige stuk bestaat uit twee delen: Deel 1: hoofdstuk 2 t/m 6 gaat over de eindevaluatie van het uitgevoerde grondstoffenbeleid 2020-2025. Deel 2: In hoofdstuk 7 is het Grondstoffenbeleid vanaf 2026 uitgewerkt. Deze delen zijn apart van elkaar te lezen. In de eindevaluatie en vaststelling grondstoffenbeleid 2026 komt het volgende aan bod: In hoofdstuk 2 t/m 6 kijken we terug: - In hoofdstuk 2 beschrijven we: Wat zijn de algemene doelen van het Grondstoffenbeleid 2020 -2025 en hoe willen we die bereiken? Hoofdstuk 3 geeft antwoord op de vraag: Wat hebben we al gedaan? Binnen het plan, waarbij een trendbreuk in de afvalinzameling plaatsvindt, zijn maatregelen opgenomen om de afvalscheiding zo optimaal en klantgericht mogelijk te maken. We geven aan hoe de invoer van het Grondstoffenplan is verlopen en hoever we zijn met de maatregelen. Hoofdstuk 4 beschrijft de tussenresultaten na 4 jaar. In hoofdstuk 5 wordt ingegaan op de landelijke en regionale ontwikkelingen. Ten slotte maken we in hoofdstuk 6 de eindbalans op van 2020-2025 en geven we het vertrekpunt vanaf 2026. In Hoofdstuk 7 kijken we vooruit: - Het Grondstoffenbeleid vanaf 2026: beschrijven we welke stappen we zetten we zetten vanaf 2026.

13 Op nei in sirkelgong ekonomy…

Eindevaluatie Grondstoffenbeleid 2020-2025 Hoofdstuk 2 t/m 6

14 Op nei in sirkelgong ekonomy…

2.

Resumé: Wat wilden we bereiken in 2025?

In dit hoofdstuk herhalen we kort de algemene doelen van het Grondstoffenbeleid 2020-2025 en hoe we dit wilden bereiken.

2.1

Wat hebben we afgesproken en hoe wilden we dit bereiken?

2.1.1 Milieu De raad wil zich inzetten om de landelijke– milieudoelstellingen Van Afval Naar Grondstof (VANG) voor 2025 te behalen. Het Grondstoffenbeleid is in 2019 (kenmerk S2019-21685) vastgesteld om invulling te geven aan de opgave om richting de Van Afval Naar Grondstof (VANG)-doelstellingen* te gaan- in 2025 nog 30 kilo afval per inwoner te verbranden en 90% van ons afval te scheiden. We willen scheidingsdoelstellingen halen en steeds meer stappen zetten naar een circulaire economie. We streven naar een zo hoog mogelijk scheidingsrendement en service voor de juiste prijs. Het verlagen van de hoeveelheid restafval kunnen we bereiken door een trendbreuk te realiseren in de afvalinzameling, waarbij we rekening houden met de afvaldriehoek gebaseerd op milieu, service en kosten. We willen de VANG-doelstellingen behalen met het meest gunstige plan voor service en kosten voor onze inwoners. Om dit te behalen hebben we in onze gemeente nog een aantal stappen te zetten: Î

Onterechte kilo’s aan grondstoffen moeten uit de Sortibak (grijze container) en juist gescheiden worden voor een optimaal resultaat. Het gaat hierbij om het bioafval, oud papier, textiel, glas, elektrische apparaten, klein chemisch afval (KCA) en milieustraatstromen.

Î

De VANG kilo’s restant grof huishoudelijk afval moeten omlaag.

Î

De VANG kilo’s restant bouw- en sloopafval moeten omlaag.

Accentwijzigingen in de landelijke doelstellingen worden beschreven in hoofdstuk 5. *Dit is het afval wat overblijft na nascheiding van het afval uit de sortibak en op de milieustraat (100% van de groot huishoudelijke container en 50% van het ongesorteerd bouwafval).

2.1.2 Service De mate van service die wij bieden aan inwoners bepaalt of we de afvalscheidingsdoelstellingen halen. Hoe makkelijker we het scheiden van grondstoffen maken en burgers een handelingsperspectief geven, hoe eerder zij gemotiveerd zijn om ze apart te houden. Los van de scheidingsdoelstellingen willen we dat bewoners tevreden zijn met onze service. We hebben de volgende twee service-doelen met het Grondstoffenbeleid: 1. Elk huishouden kan waardevolle grondstoffen zoals bioafval, oud papier en karton, textiel, glas, elektrische apparaten en klein chemisch afval (KCA) en milieustraatstromen gemakkelijk gescheiden aanbieden. 2. Inwoners zijn tevreden over de service van de gemeente Tytsjerksteradiel. Dit tegen een algehele hogere service en het streven de kostenstijgingen beperkt te houden. In het grondstoffenbeleid heeft de raad aangegeven hoe het om wil gaan met het inzamelen, ophalen en verwerken van het huishoudelijke afval.

15 Op nei in sirkelgong ekonomy…

2.1.3 Planning Grondstoffenbeleid 2020-2025 Onderstaand (figuur 2) is de uitvoeringsplanning van het Grondstoffenbeleid opgenomen. In hoofdstuk 6 gaan we in of de planning van het GBP is gehaald, motiveren we de keuze voor nascheiding PMD en de huidige wijze van afvalinzameling.

Figuur 2 Planning Grondstoffenbeleid 2019 tm 2025 –Frequentie Gestuurd Scheiden

2.1.4 Kosten Grondstoffen leveren meer op wanneer ze worden hergebruikt, o.a. besparing van grondstoffen, stikstof en CO2 reductie, dan wanneer ze worden verbrand. Daarnaast kost het verbranden van restafval geld en wordt een afvalverbrandingsbelasting geheven. We streven naar een zo hoog mogelijk scheidingsrendement en service voor de beste prijs. We hebben de volgende ambities: 1. 2.

Een duurzame bedrijfsvoering ten aanzien van de afvalinzameling op basis van continue afweging van milieu, service en kosten. Effecten van de maatregelen op de hoogte van de afvalstoffenheffing moeten voor de meeste gezinssituaties meevallen, mits zij hun afval goed scheiden.

We zetten onze aanpak voor strategische kostenbeheersing voort. We combineren gedetailleerd inzicht in onze kosten en opbrengsten met een continue focus op efficiëntieverbetering. De doelstellingen op het gebied van milieu en service zijn hierin leidend. Kostenstijging ten gevolge van inflatie kunnen we niet voorkomen, maar door goede marktkennis kunnen we wel continu blijven zoeken naar de gewenste duurzame oplossingen en verwerkingsmethoden die vanuit kostenoogpunt het meest gunstig zijn. We bereiken onze ambities en doelen door in te zetten op de volgende zaken: Î

Zorgen dat de inkomsten uit de afvalstoffenheffing (bij vast of eventueel variabel tarief) de totale afvalkosten blijven dekken (100% dekking).

Î

Doorrekenen van de inflatie in de afvalstoffenheffing om deze kostenstijging te kunnen dekken.

Î

Blijven monitoren van de kosten en opbrengsten per afvalstroom om goed zicht te houden op de kosten per inzameleenheid.

16 Op nei in sirkelgong ekonomy…

3.

Wat hebben we gedaan in de periode 2020-2025?

In dit hoofdstuk herhalen we de vastgestelde maatregelen van het Grondstoffenbeleid. Daarnaast geven we aan hoe de invoer van de maatregelen uit het Grondstoffenbeleid zijn verlopen. En geven we aan hoever we zijn met de maatregelen.

3.1

Invoering grondstoffenbeleid

Er is afgelopen van 2020 t/m 2025 trapsgewijs een nieuwe manier van afvalinzameling ingevoerd, aan de hand van twee stappen:

> Stap 1 De eerste stap die in 2020 is uitgevoerd om optimale afvalscheiding mogelijk te maken is ervoor zorgen dat de basis infrastructuur en diensten op orde zijn zodat optimale afvalscheiding mogelijk is. Maatregelen zijn o.a. het verruimen van de openingstijden van milieustraat en composteerterrein, kca wekelijks brengen, 0-tarief voor gesorteerd afval op de milieustraat, en het uitbreiden van de ondergrondse containers voor textiel en glas om de brengvoorzieningen gemeente dekkend te maken. Daarnaast is ingezet om de kennis van en bewustwording over afvalscheiding van onze inwoners te vergroten. Verstrekken van informatie en communicatie met onze inwoners in de vorm van een bewustwordingscampagne draagt bij aan een optimale afvalscheiding.

> Stap 2 Vervolgens zijn we 2021 overgegaan op een andere manier van inzamelen: Frequentie Gestuurd scheiden geeft inwoners een extra prikkel om restafval nog beter te scheiden, in combinatie met verdere maatregelen. ‘Frequentie Gestuurd scheiden’ gaat uit van het stimuleren van betere scheiding door aanpassing in de frequentie van de inzameling met een volume prikkel. We halen het restafval 1 keer in de 3 weken op en de container met bioafval wordt in de periode van vanaf 1 maart tot 1 november wekelijks geleegd.

3.2

Stand van zaken maatregelen

De meeste maatregelen van het grondstoffenbeleid en nieuwe maatregelen aangegeven in de tussenevaluatie grondstoffenbeleid zijn inmiddels uitgevoerd. Een aantal zijn nog in uitvoering. Andere maatregelen kunnen we gemotiveerd niet realiseren, zoals aangegeven in tabel 1.

17 Op nei in sirkelgong ekonomy…

Tabel 1 Stand van zaken maatregelen

18 Op nei in sirkelgong ekonomy…

3.2.1 Hoe is de invoering van het grondstoffenbeleid verlopen? Frequentie gestuurd scheiden in combinatie met de andere maatregelen: De voorbereiding op en de uitvoering van de invoering van de belangrijkste maatregel “Frequentie Gestuurd scheiden” is vanaf 1 januari 2021, ondanks het invoeren van deze ingrijpende maatregel voor inwoners en de diverse lockdowns in de Corona periode vrij geruisloos gegaan.

3.3

Sleutel succes :

Inwoners een handelingsperspectief bieden, optimaal en helder communiceren Bij een groot deel van de huishoudens gaat het goed en heeft men een weg gevonden zodat hun afval in de sortibak past: door goed hun afval te scheiden, door lucht uit de verpakkingen te halen en/of het afval los in de sortibak te doen. Voor een aantal inwoners betekent dit echter wel een aanpassing in hoe men om moet gaan met hun afval. Een beperkt aantal inwoners geeft aan nog steeds niet uit te komen met de ruimte in de sortibak. De redenen en situatie bij deze mensen is verschillend en dit vraagt elke keer een andere benadering. Door goed te luisteren naar waar men tegen aan loopt en hoe de samenstelling van het huishouden is of hoe men woonachtig is wordt op maat advies gegeven. Handelingsperspectief bieden: Inwoners die na het toepassen van alle tips niet goed uitkomen kunnen gratis hun zakken met huishoudelijk afval brengen naar de ruim geopende milieustraat in Burgum. Inwoners kunnen dan in dezelfde rit hun gesorteerde spullen én zakken met huishoudelijk afval meenemen naar de milieustraat. Voor inwoners die structureel niet uitkomen is er de mogelijkheid om eventueel een extra sortibak aan te vragen (een huishouden vanaf 6 personen of 5 personen met 1 kind in de luiers tegen een gereduceerd tarief). De vrij geruisloze overgang is, naar ons idee, te danken aan de volgende aspecten: 

We hebben ruim een jaar voorafgaande aan de maatregel Frequentie gestuurd Scheiden de tijd genomen voor het gedegen opzetten en via alle gemeentelijke mediakanalen uitrollen van een bewustwordingscampagne. Deze campagne is inhoudelijk door de beleidsmedewerkers Afval in samenwerking met afdeling communicatie uitgewerkt en gedeeld. Tegelijkertijd hebben we de campagne van “Samen Halen We Alles Eruit” gedeeld. De boodschappen van beide campagnes versterkten elkaar.



Daarnaast heeft het gewerkt om de drempel te verlagen om afval te scheiden en tegelijk de service te verhogen. Inwoners kunnen hun gesorteerde afvalstromen gratis en op meer momenten brengen op de milieustraat en het composteerterrein en naar meer ondergrondse containers voor glas en textiel.



Ten slotte heeft het vlot persoonlijk beantwoorden van vragen en klachten van inwoners en hun volledig te informeren over het nieuwe afvalbeleid en uitgebreide informatie en FAQ op de website bijgedragen.

Op eigen kracht, met een klein team van buiten- en binnendienstmedewerkers, hebben we het beleidsplan vormgegeven én uitgevoerd. Dat de uitvoering van de afvalinzameling door de eigen dienst wordt uitgevoerd, is mede een succesfactor. Elke medewerker met raakvlakken tot de afvalinzameling is een afvalcoach en draagt dit ook zo uit. Korte lijnen, grote betrokkenheid en verantwoordelijkheidsgevoel vanuit alle medewerkers en samen één doel willen behalen zijn hierbij de kernwoorden. Ook het snel schakelen met een eigen dienst ten het persoonlijke maatwerk wat we met de eigen dienst kunt leveren is ook een succesfactor.

19 Op nei in sirkelgong ekonomy…

4.

Wat zijn de eindresultaten na 5 jaar?

In dit hoofdstuk geven we aan de hand van de afvaldriehoek aan wat de eindresultaten zijn. We gaan in op detailcijfers van het aangeboden afval in relatie tot de VANG-kilo’s en vragen, klachten, meldingen, opmerkingen en de mening van inwoners. Maar ook cijfers van aangevraagde extra sortibakken, de milieustraat, het huidige beeld van de openbare ruimte in relatie met dumpingen en zwerfafval.

4.1

Milieu

4.1.1 Resumé peiljaar 2018 Bij de vaststelling van het grondstoffenbeleid gingen we uit van cijfers van 2018. Op dat moment verbrandden we na afvalscheiding per inwoner nog 136 kilo huishoudelijk afval, de VANG-kilo’s* en hadden we een afvalscheidingspercentage van 75 %. *Dit is het afval wat overblijft na nascheiding van het afval uit de sortibak en op de milieustraat 100% van de groot huishoudelijke container en 50% van het ongesorteerd bouwafval.

Figuur 3 Proces van afval per inwoner totaal, bronscheiding, nascheiding en uiteindelijk verbrand afval 2018

In 2018 produceerden onze inwoners gemiddeld per inwoner 428 kilo huishoudelijk afval, zie figuur 3. Dit is exclusief 31 kilo bouw- en sloopafval en grof huishoudelijk afval. In 2018 is door onze inwoners 257 kilo (60 gewichts%) brongescheiden. Het gaat daarbij om bioafval, oud papier en karton, textiel, glas, elektrische apparaten, klein chemisch afval en milieustraatstromen. Het andere deel van het afval kan men in onze gemeente via de Sortibak aanbieden. Dit was 171 kilo per inwoner in de Sortibak. Het gaat hierbij om plastic, metalen en drankenkartons, luiers en ondefinieerbaar restafval. Het afval in de Sortibak wordt nagescheiden in de Sorteer- en bewerkingsinstallatie van Omrin. In 2018 werd 66 kilo per persoon van het afval nagescheiden. Uiteindelijk werd er nog 136 kilo verbrand, inclusief de 31 kilo bouw- en sloopafval en grof huishoudelijk afval.

20 Op nei in sirkelgong ekonomy…

4.1.2 Jaarcijfers 2024 Over 2024 verbrandden we na afvalscheiding per inwoner 97,8 kilo huishoudelijk afval, de VANG-kilo’s* en hadden we een afvalscheidingspercentage van 82 % (figuur 4). In bijlage 3 is een simplistische weergave in een infografic opgenomen.

Figuur 4 Proces van afval per inwoner totaal, bronscheiding, nascheiding en uiteindelijk verbrand afval 2024

De totaalresultaten van het GBP laten een positief beeld zien. Uit figuur 5 blijkt dat we op de tweede plek staan van de Fryske gemeenten die het minste huishoudelijk afval verbranden. Op de eerste plek staat gemeente Heerenveen, die 7 acht kilo afval minder per inwoner verbrand afval dan Tytsjerksteradiel. Ondanks de lockdowns en meer ingezameld huishoudelijk restafval, waardoor bij andere gemeenten meer afval verbrand werd, is in Tytsjerksteradiel over 2020 vrijwel geen stijging gezien in het aantal kilo verbrand afval. Vanaf 2021 is er minder huishoudelijk restafval (hha) (via de sortibak, inclusief de ingezamelde zakjes restafval op de milieustraat) ingezameld. In 2022 zamelden we het minste aantal tonnen in, 4563 ton. De afgelopen 2 jaar is er lichte stijging in de hoeveelheid ingezameld hha te zien, dit geldt voor alle gemeenten in Fryslân. Ten opzichte van 2018 zamelen we nu (5.427 ton - 4.759 ton) 668 ton minder huishoudelijk afval in, dit is 146 kilo per inwoner. Andere deelstromen/ grondstoffen zamelen we nu meer gescheiden in. Op de milieustraat komt er steeds minder grof huishoudelijk afval (GHA) in de container terecht omdat er vooraf beter gescheiden wordt. Ten opzichte van 2018 (24,3 kilo) is dit in 2024 per inwoner nog 14,1 kg.

Wat opvalt is dat in Tytsjerksteradiel, maar ook in alle andere Friese gemeenten, de hoeveelheid ingezameld Overig Bouw en Sloopafval de laatste jaren is toegenomen, van 7,8 in 2028 naar 18,5 in 2024. 50% van het Overig B&S afval wordt nagescheiden en wordt hergebruikt, de andere 50% wordt verbrand. Ook is er een trend zichtbaar dat er meer bouwgerelateerde afvalstromen op de milieustraten worden gebracht.

21 Op nei in sirkelgong ekonomy…

VANG, kg per inwoner 250,0 200,0 150,0 100,0 50,0 -

Achtkarspelen

Dantuma diel

De Fryske Marren

Harling-en

Heeren-veen

Leeuwar-den

Noard east Fryslan

Ooststellingwerf

Realisatie 2018, 61,6%

157,8

149,5

133,9

176,9

126,9

171,2

-

141,2

117,8

155,8

134,1

156,9

193,6

Realisatie 2019, 62,6%

164,6

150,8

136,8

175,2

104,4

172,5

153,6

114,3

116,6

155,6

131,3

159,1

196,4

Realisatie 2020, 59,1%

162,2

155,5

138,0

179,2

109,4

173,7

160,1

118,7

122,3

161,0

131,2

165,4

200,2

Realisatie 2021, 64,7%

161,4

158,8

142,9

188,6

115,5

173,1

162,8

127,0

124,0

170,4

124,0

169,7

197,8

Realisatie 2022, 56,3%

132,3

131,1

116,4

160,6

95,2

131,4

136,5

110,2

106,4

142,6

102,7

146,8

164,3

Realisatie 2023, 50,7%

122,5

120,5

107,4

142,0

87,9

108,4

124,6

104,0

97,2

129,0

95,7

132,9

150,4

Realisatie 2024, 51,0%

128,1

123,0

110,4

149,3

90,7

109,5

128,6

107,9

100,6

135,4

97,8

136,4

156,0

Opster-land

Sudwest Fryslan

Tytsjerksteradiel

Waad-hoeke

Weststel lingwerf

Figuur 5 VANG-kilo’s t/m 2024 – per inwoner Fijn huishoudelijk restafval, kg per inwoner 300,0 250,0 200,0 150,0 100,0 50,0 0,0 Achtkar-spelen

Dantuma-diel

De Fryske Marren

Harlingen

Heeren-veen

Leeuwar-den

Ooststellingwerf

Opster-land

Sudwest Fryslan

Tytsjerksteradiel

Waad-hoeke

Weststellingwerf

2018

200,5

204,2

168,5

224,3

153,1

209,2

2019

196,9

203,7

169,5

215,2

121,4

204,3

205,8

167,7

152,5

210,1

170,6

198,5

244,4

123,6

148,0

206,2

165,9

196,4

2020

208,9

218,8

180,5

224,5

131,8

216,8

239,9

221,2

134,3

158,2

217,6

175,4

209,5

2021

217,6

209,7

177,7

221,9

131,4

246,6

213,4

209,9

140,6

153,1

213,8

149,3

202,2

2022

206,2

195,5

167,6

209,5

237,8

123,1

190,3

194,9

132,4

149,5

200,9

141,3

196,3

2023

204,1

195,0

167,3

225,6

199,3

122,1

157,3

194,9

130,7

148,0

196,4

144,9

192,1

2024

208,5

196,1

170,2

222,9

205,4

127,2

154,1

197,2

132,6

149,0

203,4

146,0

193,5

223,4

2018

2019

2020

Noardeast Fryslan

2021

2022

2023

2024

Figuur 6 Hoeveelheid ingezameld fijn huishoudelijk restafval 2018-2024 – kg per inwoner

4.1.3 Ingezamelde hoeveelheid afvalstromen per inwoner, t.o.v. 2018

Stroom

2018 - 2024 Verschil ingezameld Gewicht (kg) Effect p. inw/jaar

Huishoudelijk afval Bioafval Papier/ karton (huis-aan-huis en milieustraat) Glas Groot restafval Totaal bouw en sloop Overig Bouw&sloop

-24,6 33,7 -10,4 -3,0 -10,2 8,2 10,7

Tabel 2 Ingezamelde hoeveelheid afvalstromen per inwoner ten opzichte van 2018

Ten opzichte van 2018 is in tabel 7 per inwoner een reductie te zien van restafval van circa 24,6 kg. Reductie van deze stroom zorgt voor minder VANG kilo’s. We zien dat er 33,7 kilo meer bioafval is ingezameld. In de lockdowns is er meer papier en karton ingezameld, maar er is een trend dat dit de laatste jaren afneemt door minder papiergebruik. In Burgum verdwijnt huishoudelijk papier in de bedrijfspapier route/ via de containers op de loswal van OPA (bron: LIST Z2024-02840 / S2024-21858, resultaat DENK MEE enquête en grote verschillen ingezamelde hoeveelheden OPK in Burgum).

22 Op nei in sirkelgong ekonomy…

Op de milieustraat is in 2024, vergeleken met 2018, totaal meer afval (in gewicht) door inwoners gebracht. In 2020 en 2021 tijdens de corona-periodes zijn meer deelstromen gebracht, toen de milieustraat een uitje was. De afvalstromen die vrijkomen bij bouw- en sloopwerkzaamheden door inwoners, zoals (geïmpregneerd) hout, gips, dakleer en overig bouw- en sloopafval nemen ten opzichte van 2018 toe. Deze toename is te relateren aan maatregel 3, alle milieustraatstromen gratis gesorteerd gebracht kunnen worden. Ook nemen de laatste jaren de bezoekersaantallen naar de milieustraat sterk toe, net als in de andere Friese gemeenten. Omdat de helft van het “overige bouwafval” verbrand wordt, wordt het aandeel van deze stroom voor het aantal VANG kilo’s groter. Door betere scheiding van de verschillende deelstromen reduceert de hoeveelheid groot huishoudelijk ongesorteerd restafval.

4.1.4 Sorteeranalyse 2024 huishoudelijk afval in de sortibak Jaarlijks vindt in oktober een sorteeranalyse in de gemeente plaats van de inhoud van de sortibak, verspreid over drie delen van de gemeente (Hurdegaryp, Noardburgum, Wyns en omgeving). Tevens wordt een sorteeranalyse uitgevoerd van de inhoud van de ondergrondse restafvalcontainers. Een sorteeranalyse is een momentopname rond hetzelfde moment in het jaar. Over het algemeen zien we dat het huishoudelijk afval vanaf 2020 beter wordt gescheiden en er minder onjuiste afvalstromen in de sortibak zitten. Vooral het aandeel onterecht aanwezige bioafval is sterk gedaald in de sortibak. In onderstaande figuren 7, 8 en 9 is dit weergegeven. In onderstaande figuur 7 valt op dat onze inwoners het afval beter scheiden in 2024 ten opzichte van het gemiddelde van Friesland. Verder valt wel op dat er in de sortibak in Tytsjerksteradiel, in het aandeel bioafval, nog veel kilo’s in de vorm van ongeleegde/ verpakkingen met etenswaren zitten.

Figuur 7 Sorteeranalyse 2024 inhoud sortibak gemiddeld in Friesland en gemeente Tytsjerksteradiel (bron: Omrin)

23 Op nei in sirkelgong ekonomy…

Figuur 8 Terechte kilo’s / onterechte kilo’s - inhoud sortibak - sorteeranalyse 2024

Figuur 9 Bioafval (%) onterecht in sortibak - sorteeranalyse 2024

4.2

Service

4.2.1 Resumé peiljaar 2018 Het uitgevoerde gemeentelijke inwonersonderzoek van 2017 is de 0-situatie voor het Grondstoffenbeleid. Volgens het inwonersonderzoek in 2017 was 75% van de inwoners tevreden met de afvalinzameling.

4.2.2 Tussenstand 2025 De algehele service van de afvalinzameling voor de verschillende te scheiden stromen is met het Grondstoffenbeleid hoger geworden. Elk huishouden kan waardevolle grondstoffen zoals bioafval, oud papier en karton, textiel, glas, elektrische apparaten en klein chemisch afval (KCA), gemakkelijk gescheiden aanbieden. De service voor het aan- huis kunnen aanbieden van het huishoudelijk restafval (verpakkingsafval plastic, metalen en drankenkartons en overig restafval) is lager geworden. Er zijn alternatieven voor inwoners die incidenteel of structureel niet uitkomen met de ruimte in hun sortibak.

24 Op nei in sirkelgong ekonomy…

4.2.1.1 Enquête afvalinzameling via de participatiewebsite Denk Mee Via het participatieplatform “Denk mee met Tytsjerksteradiel” hadden inwoners in maart 2025 de gelegenheid hun mening te geven over afvalscheiden in onze gemeente. Via diverse kanalen, zowel online als fysiek, is de enquête onder de aandacht gebracht. De enquête is in totaal 2.850 ingevuld. De enquête is goed verspreid en door inwoners van uit alle dorpen ingevuld. In de enquête, is na de demografische vragen vraag 1 in de afval enquête bedoeld als een vraag die mensen doet nadenken wat kan en niet kan. De beantwoording is – mee eens / niet mee eens. De inwoners konden deze vraag beantwoorden zoals ze zelf van mening zijn. Per afvalstroom / dienstverlening is gekeken “wat giet goed; wat kin better?” – vormgegeven in gesloten en open vragen. Inwoners kunnen hun mening geven. Er is ruimte voor opmerkingen zodat zij hun totale ervaringen en aanbevelingen kunnen delen. De 1e vraag van de enquête is prikkelend ervaren door de inwoners en de raad in maart 2025. Zoals aangegeven is deze prikkeling in de vraagstelling bewust gedaan en zorgde ervoor dat de enquête onder de aandacht is gekomen en is ingevuld. Deze manier van communiceren is hoe we als deelnemende gemeenten Friesland breed ook onze afvalcommunicatiecampagnes insteken, voorbeelden zijn “Scheidadvies” en “De Luie Wereldverbeteraar”.

De gedachte hierachter is dat wanneer een campagne of item niet prikkelend wordt gebracht, dit wegvalt in de dagelijkse zaken en er weinig tot geen bereik is. Het is ambtelijk niet de onderliggende gedachte geweest om naar een inzameling van 4 weken te gaan. Wél zouden huishoudens met een grootte van 1 tot 4 personen, na goed scheiden en het afval luchtdicht in de container te doen ruimte over zouden moeten hebben en om met een 4-wekelijkse lediging toe te kunnen. Voor gezinnen vanaf 4 personen wordt dit lastig(er). In bijlage 2 is de rapportage van de uitkomsten van de enquête opgenomen. De huishoudens in Tytsjerksteradiel zien het op dit moment niet zitten dat de inzamelingsfrequentie gaat naar een 4-wekelijkse inzameling. De belangrijkste conclusies zijn meegenomen in de eindevaluatie grondstoffenbeleid en vaststelling Grondstoffenbeleid 2026.

4.2.3 Frequentie gestuurd scheiden Vanaf 2021 wordt de sortibak drie-wekelijks geleegd en de biobak in de periode van 1 maart tot 1november wekelijks (en winters twee-wekelijks).

4.2.3.1 Frequentie Sortibak Zoals aangegeven in hoofdstuk 3.3. gaat het bij een groot deel van de huishoudens goed en heeft men een weg gevonden zodat hun afval in de sortibak past. Een beperkt aantal inwoners geeft aan nog steeds niet uit te komen met de ruimte in de sortibak. De huishoudens in Tytsjerksteradiel zien het op dit moment niet zitten dat de inzamelingsfrequentie gaat naar een 4-wekelijkse inzameling. Huishoudens, ongeacht de grootte van het huishouden - met kinderen 4 jaar of jonger, geven aan dat zij het niet eens zijn dat de inzamelingsfrequentie gaat naar een 4-wekelijkse inzameling. Het gebruik van de Afvalapp (met reminder) is positief, containers worden volgens schema geleegd. Er wordt aangegeven dat een 3- wekelijkse inzameling nét kan maar een 4-wekelijkse inzameling niet haalbaar is. Ook zijn er inwoners die graag een 2-wekelijkse inzameling willen. De redenen en situatie bij deze mensen is verschillend en dit vraagt elke keer een andere benadering. Door goed te luisteren naar

25 Op nei in sirkelgong ekonomy…

waar men tegen aan loopt en hoe de samenstelling van het huishouden is of hoe men woonachtig is wordt op maat advies gegeven.

4.2.3.1 Frequentie Biobak In de periode van 1 maart t/m 1 november zien we dat inwoners graag gebruik maken van de mogelijkheid om hun biobak wekelijks aan te bieden. Dit zorgt voor een toename in het ingezamelde bioafval en zorgt voor minder bioafval in de sortibak. Ervaringen inwoners Uit de Denk Mee enquête blijkt dat ongeveer evenveel respondenten aangeven het prima vinden dat de frequentie in de zomermaanden 1 keer in de 2 weken zou worden als geleegd als dat er respondenten zijn die aangeven het hier niet mee eens zijn. 80% van de respondenten is tevreden met de huidige frequentie van het legen van de groene container. 68% van de respondenten vindt dat we niet ook in november de biobak wekelijks moeten komen te legen. Het hangt vooral hangt van de grootte van het perceel en de inrichting van de tuin of men de voorkeur heeft voor een wekelijkse of een twee wekelijke leging. Daarnaast kunnen we concluderen dat inwoners met een grote tuin of inwoners die dichtbij grote bladverliezende bomen in het openbaar groen wonen graag willen dat de biobak ook in november nog wekelijks geleegd wordt i.v.m. bladafval. Men is tevreden over het legen van de container voor bioafval, vooral de wekelijkse leging in de zomermaanden om stank en ongedierte te voorkomen.

Inwoners met grote tuinen geven aan een extra biobak te hebben en hierdoor minder vaak naar het composteerterrein hoeven te gaan. Ervaringen buitendienst Buitendienstmedewerkers zien dat vooral in de maand november sortibakken worden afgevuld met bioafval, vergeleken met de zomermaanden.

4.2.4 Inzameling Oud Papier en Karton Veilig inzamelen De afgelopen jaren – vanaf 2021 - heeft de gemeente aandacht gehad voor het veilig inzamelen van OPK. Het dossier papier inzamelen is eind 2024 afgerond. Alle OPK-verenigingen zamelen nu veilig het huishoudelijk OPK in. Met een vereniging in Burgum hebben we gedurende 3 jaar een kwestie gehad over het veilig inzamelen, wat erin heeft geresulteerd dat er geen tijd over bleef om openstaande maatregelen van het GBP uit te voeren. De raad is geïnformeerd over het OPK-dossier (Z2024-02840 / S2024-21858). Onder andere in december 2024 is tijdens het Iepen Podium een toelichting gegeven over dit onderwerp. Trend afname ingezameld OPK De raad is in december 2024 ook geïnformeerd dat de inzamelresultaten van het OPK in de gemeente Tytsjerksteradiel, in Fryslân en landelijk, laten zien dat de ingezamelde hoeveelheid OPK in totaal afneemt. Er worden minder kilo's per inwoner per jaar ingezameld. Dit zien we ook in de opbrengsten van OPK in de dorpen van onze gemeente. Ten opzichte van 2021 wordt 31% minder OPK ingezameld in 2024. In 2025 zien we dat deze daling verder voorzet. Ervaringen inwoners Er blijkt een verschil te zijn in de (verwachting) van inwoners in hun scheidingsgedrag van het oud papier en karton wanneer zij wel of niet gebruik maken van een papiercontainer.