CConstaterende datTytsjerksteradiel
Koppel je AI →
Document · PDF

05.1 - Konsept Visie en beleidskader Kultuer Frysk en Erfguod Bouwe oan de identiteit fan moarn

RAAD IT DEBAT 1 oktober 2026, gemeente TytsjerksteradielBij agendapunt: Konsept-Fyzje en beliedsramt Kultuer, Frysk en erfguod 2027-2035 - 20:2411.936 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Bouwe oan de identiteit fan moarn Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 Samen investeren in een levendig, herkenbaar en toekomstbestendig Tytsjerksteradiel Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 2 Voorwoord Bouwe oan de identiteit fan moarn "De krêft fan Tytsjerksteradiel leit net allinnich yn har doarpen, lânskip en gebouwen, mar foaral yn de minsken dy't der wenje. Tegearre jouwe sy betsjutting oan kultuer, hâlde sy it Frysk libben en drage sy it erfguod oer oan folgjende generaasjes. Sa bouwe we oan de identiteit fan moarn." [voorwoord] Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 3 Inhoud Voorwoord .....................................................................................................................................2 Samenvatting ..................................................................................................................................4 Hoofdstuk 1 Aanleiding en bestuurlijke context ......................................................................7 Hoofdstuk 2 Analyse van de huidige situatie ..........................................................................15 Hoofdstuk 3 Terugblik en lessen voor de toekomst ..............................................................23 Hoofdstuk 4 Strategische koers

...............................................................................................27 Hoofdstuk 5 De rol van de gemeente ......................................................................................37 Hoofdstuk 6 Uitvoering, financiën en monitoring ..................................................................40 Bijlage 1 Begrippenlijst ..............................................................................................................48 Bijlage 2 Wettelijk en beleidsmatig kader ...............................................................................49 Bijlage 3 Monitoringskader 2027-2035 ....................................................................................50 Bijlage 4 Uitvoerings- en subsidiekader ..................................................................................52 Bijlage 5 Huidige subsidiestromen en financiële inzet ..........................................................54 Bijlage 6 Subsidieregelingen en financieringsmogelijkheden ..............................................55 Bijlage 7 Bronnen en onderliggende gegevens ......................................................................56 Bijlage 8 Tijdlijn uitvoering 2027-2035 .....................................................................................57 Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 4 Samenvatting

Met de Visie en beleidskader Bouwe oan de identiteit fan moarn stelt de gemeente Tytsjerksteradiel de koers vast voor het cultuur-, Frysk- en erfgoedbeleid voor de periode 2027-2035. Het doel van deze nota is het versterken van de identiteit, leefbaarheid en brede welvaart van de gemeente door cultuur, taal en erfgoed nadrukkelijk te verbinden aan maatschappelijke en ruimtelijke opgaven. Cultuur, het Frysk en erfgoed worden daarbij niet alleen gezien als culturele waarden, maar ook als bouwstenen voor een sterke sociale basis, aantrekkelijke leefomgeving en toekomstbestendige samenleving. Daarnaast maakt deze Visie en beleidskader onderscheid tussen wettelijke taken en gemeentelijke ambities. Wettelijke verantwoordelijkheden op het gebied van erfgoed, de Friese taal, bibliotheekvoorzieningen en de fysieke leefomgeving vormen daarbij de basis voor bredere maatschappelijke doelen op het gebied van leefbaarheid, participatie, identiteit en brede welvaart. De aanleiding voor dit beleid ligt in belangrijke maatschappelijke ontwikkelingen zoals vergrijzing, toenemende eenzaamheid, veranderende vormen van participatie, digitalisering, druk op vrijwilligers en nieuwe verantwoordelijkheden vanuit wet- en regelgeving, waaronder de Omgevingswet. Daarnaast sluiten bestaande beleidskaders niet meer volledig aan op de huidige maatschappelijke en bestuurlijke context.

We zetten de komende jaren in op vijf maatschappelijke doelen: sterke dorpen en een actieve mienskip, een zichtbare identiteit van Tytsjerksteradiel, een levend Frysk, een toekomstbestendig cultureel ecosysteem en erfgoed als kwaliteit van de leefomgeving. Dit wordt gerealiseerd via drie strategische pijlers: Ontmoeten, Ondersteunen en Ontwikkelen. Daarbij wordt geïnvesteerd in cultuurparticipatie, erfgoedbeleving, cultuureducatie, vrijwilligerskracht, samenwerking, beleefbaar maken van erfgoed, zichtbaarheid van het Frysk en het benutten van cultuurhistorische kwaliteiten binnen de fysieke leefomgeving. Cultuur, het Frysk en erfgoed worden daarbij niet alleen ingezet voor maatschappelijke en culturele doelen, maar dragen ook bij aan de recreatieve aantrekkelijkheid en herkenbaarheid van Tytsjerksteradiel. De uitvoering van dit beleidskader vindt plaats binnen de door de gemeenteraad vastgestelde financiële kaders. Wettelijke taken op het gebied van erfgoed, het Frysk, bibliotheekvoorzieningen en de fysieke leefomgeving hebben daarbij prioriteit. De bestaande culturele basisvoorzieningen blijven het uitgangspunt van de gemeentelijke inzet. Nieuwe ambities of uitbreidingen worden alleen gerealiseerd wanneer hiervoor afzonderlijke besluitvorming en financiële dekking beschikbaar zijn.

Daarnaast zet de gemeente actief in op het benutten van provinciale, landelijke en Europese Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 5 subsidiemogelijkheden om maatschappelijke doelen te realiseren en de druk op gemeentelijke middelen te beperken. De verwachte resultaten zijn een sterkere verbondenheid tussen inwoners en hun omgeving, behoud en ontwikkeling van cultuur, taal en erfgoed, meer participatie, vitale verenigingen, een grotere zichtbaarheid van de identiteit van Tytsjerksteradiel en een leefomgeving waarin erfgoed, landschap en cultuurhistorie zichtbaar bijdragen aan ruimtelijke kwaliteit en brede welvaart. Daarnaast dragen cultuur, het Frysk en erfgoed bij aan de recreatieve aantrekkelijkheid van de gemeente en aan de profilering van Tytsjerksteradiel als herkenbare bestemming binnen Noordoost Fryslân. Wat merken inwoners hiervan? • meer mogelijkheden voor ontmoeting en cultuurparticipatie; • ondersteuning van verenigingen en vrijwilligers; • een zichtbaarder en toegankelijker Frysk; • behoud en versterking van cultuurhistorische kwaliteiten; • meer aandacht voor erfgoed, educatie en leefomgeving; • een sterkere verbinding tussen cultuur, erfgoed, welzijn en leefbaarheid. Leeswijzer Dit beleidskader kent de volgende opbouw: Hoofdstuk 1 beschrijft de aanleiding en bestuurlijke context. Hoofdstuk 2 bevat de analyse van de huidige situatie.

Hoofdstuk 3 bevat een terugblik en lessen voor de toekomst. Hoofdstuk 4 beschrijft de strategische koers voor de periode 2027-2035, inclusief de ambitie, maatschappelijke doelen en strategische pijlers. Hoofdstuk 5 beschrijft de rol van de gemeente en de samenwerking met maatschappelijke partners. Hoofdstuk 6 beschrijft de uitvoering, financiën, monitoring en verantwoording. Samen vormen deze hoofdstukken één integraal beleidskader voor Kultuer, Frysk en Erfguod in Tytsjerksteradiel. Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 6

Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 7 Hoofdstuk 1 Aanleiding en bestuurlijke context 1.1 Waarom deze visie en beleidskader? Tytsjerksteradiel is een gemeente met een sterke eigen identiteit. Het Frysk, het rijke erfgoed, het karakteristieke landschap van De Wâlden, het actieve verenigingsleven en de betrokkenheid van inwoners geven onze dorpen een eigen gezicht en dragen bij aan een prettige leefomgeving. Deze kwaliteiten maken Tytsjerksteradiel tot een gemeente waarin mensen zich thuis voelen en verantwoordelijkheid nemen voor hun omgeving. Tegelijkertijd verandert de samenleving. Vergrijzing, digitalisering, veranderende vormen van participatie en een toenemende druk op vrijwilligers vragen om nieuwe keuzes. Daarnaast krijgen gemeenten te maken met nieuwe verantwoordelijkheden vanuit wet- en regelgeving en groeit de behoefte aan een integrale aanpak van maatschappelijke vraagstukken. De bestaande beleidskaders voor cultuur, Frysk en erfgoed zijn in verschillende perioden opgesteld en sluiten niet meer volledig aan bij deze ontwikkelingen. Daarom kiezen wij voor één samenhangende Visie en beleidskader voor cultuur, Frysk en erfgoed voor de periode 2027-2035.

1.2 Doel van deze Visie en beleidskader Met dit Visie en beleidskader (hierna: het beleidskader) geven we richting aan het gemeentelijk beleid voor cultuur, het Frysk en erfgoed in de periode 2027-2035. Dit beleidskader beschrijft hoe cultuur, taal en erfgoed bijdragen aan de identiteit van Tytsjerksteradiel, aan sterke dorpen en een betrokken mienskip. Daarnaast vormt dit beleidskader het kader voor bestuurlijke keuzes, uitvoering, samenwerking, financiering en monitoring. Dit beleidskader heeft als doel: • richting te geven aan het gemeentelijk beleid voor cultuur, het Frysk en erfgoed; • de samenhang tussen deze beleidsterreinen te versterken; • cultuur, taal en erfgoed te verbinden met maatschappelijke opgaven; • uitvoering, financiën en monitoring met elkaar te verbinden; • te sturen op maatschappelijke resultaten. Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 8 1.3 Waarom cultuur, het Frysk en erfgoed ertoe doen Cultuur, het Frysk en erfgoed vormen belangrijke bouwstenen van de identiteit van Tytsjerksteradiel. Zij verbinden inwoners met elkaar, geven betekenis aan onze leefomgeving en dragen bij aan de kwaliteit van leven in de gemeente. Hun waarde reikt verder dan het culturele domein. Cultuur, taal en erfgoed dragen bij aan ontmoeting, participatie, talentontwikkeling, gezondheid, leefbaarheid en een sterke sociale basis.

Daarnaast versterken zij de herkenbaarheid van de gemeente en de aantrekkelijkheid van Tytsjerksteradiel als woon-, werk- en recreatiegemeente. Cultuur, het Frysk en erfgoed dragen daarnaast bij aan de recreatieve en economische aantrekkelijkheid van Tytsjerksteradiel. Zij vormen een belangrijk onderdeel van het toeristisch profiel van de gemeente en leveren een bijdrage aan brede welvaart, lokale bestedingen, werkgelegenheid en het onderscheidend vermogen van de gemeente als woon-, werk- en recreatiegemeente. Juist vanwege deze brede maatschappelijke betekenis kiezen wij voor een integrale benadering waarin cultuur, het Frysk en erfgoed bijdragen aan maatschappelijke opgaven en aan de ontwikkeling van sterke dorpen en een betrokken mienskip. 1.4 Ontwikkelingen die vragen om een nieuwe koers De komende jaren staan we voor een aantal samenhangende ontwikkelingen die van invloed zijn op cultuur, Frysk en erfgoed. Demografische ontwikkelingen Tytsjerksteradiel krijgt te maken met verdere vergrijzing. Het aandeel ouderen neemt toe, terwijl het aantal inwoners in de werkende leeftijd afneemt. Hierdoor groeit de vraag naar ontmoeting, maatschappelijke ondersteuning en passende voorzieningen. Ook verandert de samenstelling van huishoudens. Het aantal alleenwonenden neemt toe en gevoelens van eenzaamheid komen vaker voor.

Dit vraagt om investeringen in ontmoeting en sociale verbondenheid. Veranderende participatie Vrijwilligerswerk blijft van grote waarde voor onze gemeente. Veel culturele activiteiten, verenigingen en erfgoedinitiatieven worden mogelijk gemaakt door vrijwilligers. Tegelijkertijd wordt het steeds moeilijker om voldoende bestuursleden en vrijwilligers te vinden. Organisaties krijgen daardoor te maken met toenemende kwetsbaarheid en een grotere behoefte aan samenwerking en ondersteuning. Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 9 Digitalisering en veranderend cultuurgebruik Digitalisering verandert de manier waarop inwoners deelnemen aan cultuur, informatie delen en met taal omgaan. Vooral jongere generaties bewegen zich steeds meer in een digitale omgeving. Dit vraagt om nieuwe vormen van cultuurparticipatie, communicatie en educatie. Ook voor het Frysk ontstaan hierdoor nieuwe kansen én uitdagingen. Erfgoed en leefomgeving Met de invoering van de Omgevingswet is erfgoed nadrukkelijk onderdeel geworden van de fysieke leefomgeving. Erfgoed speelt een steeds grotere rol bij ruimtelijke ontwikkelingen, gebiedsontwikkeling en de kwaliteit van de leefomgeving. Tegelijkertijd groeit de aandacht voor immaterieel erfgoed, herinneringserfgoed, erfgoedcollecties en de overdracht van verhalen naar nieuwe generaties.

Hierdoor verschuift de aandacht van uitsluitend beschermen naar ook behouden, presenteren, beleefbaar maken en doorgeven. 1.5 Europese, landelijke, provinciale en gemeentelijke beleidsontwikkelingen Het beleid voor cultuur, het Frysk en erfgoed staat niet op zichzelf. De koers van dit beleidskader wordt beïnvloed door ontwikkelingen op Europees, landelijk, provinciaal en gemeentelijk niveau. Op Europees niveau groeit de aandacht voor de maatschappelijke betekenis van cultuur en erfgoed. Het Verdrag van Faro van de Raad van Europa benadrukt dat niet het erfgoed zelf, maar de mens en de samenleving centraal staan. Erfgoed wordt daarbij gezien als een bron van identiteit, verbondenheid, democratische participatie en maatschappelijke ontwikkeling. Het verdrag onderstreept het belang van actieve betrokkenheid van inwoners bij het herkennen, behouden, ontwikkelen en doorgeven van erfgoed aan toekomstige generaties. Ook andere Europese en internationale afspraken, zoals het UNESCO-Verdrag inzake het borgen van immaterieel cultureel erfgoed en het Europees Landschapsverdrag, benadrukken het belang van cultureel erfgoed, tradities, taal, landschap en gemeenschapsvorming als dragers van identiteit en kwaliteit van leven.

Deze ontwikkelingen sluiten goed aan bij de identiteit van Tytsjerksteradiel, waar het Frysk, het landschap van De Wâlden, cultuurhistorie en de mienskip belangrijke bouwstenen vormen van de samenleving. Op landelijk niveau hebben het Rijk, de provincies (IPO) en de gemeenten (VNG) in de Bestuurlijke Afspraken Cultuurbeoefening 2025-2028 afgesproken gezamenlijk te Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 10 werken aan een samenleving waarin iedereen gedurende zijn leven cultuur en erfgoed kan beleven én beoefenen. Daarbij staan een sterk cultureel ecosysteem, brede toegankelijkheid en de verbinding tussen cultuur en maatschappelijke opgaven centraal. Daarnaast vormen de Erfgoedwet, de Omgevingswet, de Wet gebruik Friese taal en de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen belangrijke wettelijke kaders voor het gemeentelijk beleid. Deze wetgeving vraagt van gemeenten om cultuur, taal en erfgoed niet alleen te beschermen, maar ook actief te verbinden met maatschappelijke, sociale en ruimtelijke opgaven. Op provinciaal niveau vormt de Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer (BFTK) een belangrijk kader voor het beleid rond het Frysk. De provincie Fryslân, het Rijk en samenwerkingspartners zetten gezamenlijk in op het behouden en versterken van de Friese taal, cultuur en identiteit.

Daarnaast stimuleert de provincie cultuurparticipatie, cultuureducatie, erfgoedbehoud en de ontwikkeling van een sterke culturele infrastructuur binnen Fryslân. Vertaling van wettelijke taken naar gemeentelijke ambities Een deel van het beleid voor cultuur, Frysk en erfgoed vloeit voort uit wettelijke taken van de gemeente. Daarnaast kiest de gemeente ervoor om cultuur, taal en erfgoed actief in te zetten als instrument voor leefbaarheid, participatie, identiteit en brede welvaart. Onderstaande tabel laat de relatie zien tussen wettelijke verantwoordelijkheden en de lokale ambities van Tytsjerksteradiel. Wettelijke taak Gemeentelijke ambitie Monumentenzorg en bescherming van cultureel erfgoed Erfgoed beleefbaar maken en verbinden met identiteit, participatie en leefomgeving Uitvoering Wet gebruik Friese taal Vergroten van de zichtbaarheid en het dagelijks gebruik van het Frysk Zorg dragen voor een openbare bibliotheekvoorziening De bibliotheek versterken als ontmoetingsplek voor ontwikkeling, participatie en sociale verbinding Uitvoering van de Omgevingswet Cultuurhistorie en erfgoed inzetten als kwaliteitsinstrument bij ruimtelijke ontwikkelingen Daarmee kiest de gemeente voor een benadering waarin wettelijke verantwoordelijkheden en maatschappelijke ambities elkaar versterken.

Wettelijke Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 11 taken vormen de basis, terwijl de gemeentelijke ambities zorgen voor maatschappelijke meerwaarde voor inwoners, organisaties en de mienskip van Tytsjerksteradiel. 1.6 Aansluiting bij de visie Versterken Sociale Basis Dit beleidskader sluit aan bij de gemeentelijke visie Versterken Sociale Basis. In deze visie staat een samenleving centraal waarin inwoners zoveel mogelijk meedoen, elkaar ondersteunen en verantwoordelijkheid nemen voor hun leefomgeving. Cultuur, Frysk en erfgoed leveren hieraan een belangrijke bijdrage. Zij brengen mensen samen, versterken onderlinge verbondenheid en vergroten de betrokkenheid bij dorp en omgeving. Daarmee vormen cultuur, taal en erfgoed een belangrijk onderdeel van de sociale basis van Tytsjerksteradiel. Door de verbinding met de Sociale Basis ontstaat één integrale aanpak waarin cultuur, Frysk en erfgoed bijdragen aan ontmoeting, participatie, leefbaarheid en brede welvaart. Relatie met andere gemeentelijke beleidskaders Dit beleidskader staat niet op zichzelf. Cultuur, Frysk en erfgoed dragen bij aan de realisatie van meerdere gemeentelijke beleidsdoelen en versterken de samenhang tussen verschillende beleidsvelden.

Dit beleidskader sluit aan bij de Omgevingsvisie, waarin identiteit, landschap, erfgoed en kwaliteit van de leefomgeving belangrijke uitgangspunten vormen. Daarnaast draagt het beleid bij aan de doelstellingen van het dorpenbeleid door ontmoeting, leefbaarheid, initiatiefkracht en betrokkenheid van inwoners te versterken. Ook bestaat een duidelijke relatie met het beleid voor recreatie en toerisme. Het landschap van De Wâlden, het Frysk, kunst en cultureel erfgoed vormen belangrijke dragers van de identiteit van Tytsjerksteradiel en vergroten de aantrekkelijkheid van de gemeente voor inwoners en bezoekers. Cultuur, Frysk en erfgoed leveren daarnaast een bijdrage aan het gezondheidsbeleid en de doelen van het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA). Deelname aan culturele activiteiten en ontmoetingsinitiatieven draagt bij aan sociale verbondenheid, mentale gezondheid, preventie en het tegengaan van eenzaamheid. Waar relevant wordt tevens aansluiting gezocht bij het vastgoedbeleid, zodat maatschappelijke voorzieningen optimaal kunnen bijdragen aan ontmoeting, cultuurparticipatie, erfgoedbeleving en leefbaarheid in de dorpen.

1.7 Reikwijdte van dit beleidskader Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 12 Dit beleidskader richt zich op: • wettelijke taken van de gemeente; • gemeentelijke beleidskeuzes op het gebied van cultuur, Frysk en erfgoed; • de bijdrage van cultuur, taal en erfgoed aan maatschappelijke opgaven; • de samenhang met de Sociale Basis; • uitvoering, financiering en monitoring. De concrete uitvoering wordt uitgewerkt in meerjarige en jaarlijkse uitvoeringsprogramma’s. 1.7a Erfgoed als verbinding tussen cultuur, samenleving en leefomgeving Erfgoed vormt een belangrijk onderdeel van de identiteit van Tytsjerksteradiel. Het vertelt het verhaal van onze gemeente, van het landschap waarin wij leven, de dorpen die zich door de eeuwen heen hebben ontwikkeld en de tradities, taal en gebruiken die van generatie op generatie zijn doorgegeven. Erfgoed geeft betekenis aan plaatsen, versterkt de verbondenheid van inwoners met hun omgeving en draagt bij aan de herkenbaarheid en aantrekkelijkheid van onze gemeente. Binnen dit beleidskader hanteren wij een brede erfgoedbenadering. Onder erfgoed verstaan wij zowel materieel erfgoed, zoals monumenten, archeologische waarden, historische landschappen, karakteristieke gebouwen en cultuurhistorische structuren, als immaterieel erfgoed, waaronder de Friese taal, verhalen, tradities, ambachten en gebruiken.

Samen vormen zij het cultureel geheugen van Tytsjerksteradiel en leveren zij een bijdrage aan identiteit, leefbaarheid, gemeenschapsvorming en brede welvaart. Erfgoed op het snijvlak van cultuur en leefomgeving Erfgoed heeft binnen de gemeente een bijzondere positie. Het is tegelijkertijd een culturele, maatschappelijke én ruimtelijke waarde. Erfgoed verbindt inwoners met hun geschiedenis en omgeving, maar speelt ook een belangrijke rol bij de kwaliteit en herkenbaarheid van de fysieke leefomgeving. Om recht te doen aan deze dubbele betekenis wordt erfgoed binnen de gemeente vanuit twee samenhangende beleidslijnen benaderd: • binnen deze Visie Cultuur, Frysk en Erfgoed staat de maatschappelijke, culturele en identiteitsvormende betekenis van erfgoed centraal; • binnen de instrumenten van de Omgevingswet wordt invulling gegeven aan de bescherming, ontwikkeling en juridische borging van erfgoedwaarden in de fysieke leefomgeving. Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 13 Deze benadering sluit aan bij de uitgangspunten van de Omgevingswet en zorgt ervoor dat erfgoed zowel als maatschappelijke waarde als ruimtelijke kwaliteit volwaardig wordt meegenomen in gemeentelijk beleid. Erfgoed binnen deze visie Dit beleidskader richt zich op erfgoed als drager van identiteit, cultuur en gemeenschapsvorming.

Daarbij staat niet alleen het behoud van erfgoed centraal, maar ook het beleefbaar maken, benutten en doorgeven ervan aan toekomstige generaties. Wij zetten in op: • het versterken van de relatie tussen erfgoed, identiteit en mienskip; • het zichtbaar maken en doorgeven van lokale verhalen en geschiedenis; • het behoud en de stimulering van tradities, gebruiken en immaterieel erfgoed; • erfgoededucatie voor jong en oud; • het vergroten van kennis, bewustwording en betrokkenheid bij erfgoed; • het ondersteunen van vrijwilligers, erfgoedgemeenschappen, musea, archieven en historische organisaties; • het benutten van erfgoed voor leefbaarheid, recreatie en toerisme; • het versterken van de identiteit van dorpen en de gemeente als geheel; • participatie van inwoners bij het bewaren, vertellen en benutten van erfgoed. Wij zien erfgoed daarbij niet uitsluitend als iets uit het verleden dat beschermd moet worden, maar ook als een bron van ontmoeting, verbondenheid en ontwikkeling. Erfgoed draagt daarmee bij aan maatschappelijke doelen op het gebied van cultuur, onderwijs, participatie, leefbaarheid en brede welvaart. Erfgoed binnen het ruimtelijk domein De erfgoedwaarden die onderdeel zijn van de fysieke leefomgeving worden uitgewerkt binnen de instrumenten van de Omgevingswet.

Het gaat daarbij onder meer om monumenten, archeologische waarden, historische landschappen, cultuurhistorische structuren, beeldbepalende gebouwen en beschermde dorpsgezichten. Deze erfgoedwaarden krijgen een plaats binnen de Omgevingsvisie, programma's, het Omgevingsplan en ruimtelijke ontwikkelingen, zodat zij tijdig kunnen worden Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 14 meegewogen bij gebiedsontwikkeling, inrichting van de leefomgeving en vergunningverlening. Op deze manier wordt erfgoed niet alleen beschermd, maar ook benut als kwaliteit van de leefomgeving en als drager van de identiteit van Tytsjerksteradiel. 1.8 Totstandkoming en participatie Dit beleidskader is tot stand gekomen in samenwerking met inwoners, maatschappelijke organisaties en samenwerkingspartners. De gemeente vindt het belangrijk dat het beleid aansluit bij de behoeften, ervaringen en ambities van de mienskip. Een belangrijk onderdeel van het participatieproces was de doarpentoer. Tijdens deze toer is met inwoners uit verschillende dorpen gesproken over de betekenis van cultuur, het Frysk en erfgoed voor de leefbaarheid, identiteit en toekomst van Tytsjerksteradiel. Daarbij zijn ervaringen, wensen, ideeën en aandachtspunten opgehaald die zijn meegenomen bij de ontwikkeling van dit beleidskader.

Daarnaast is een moetingsmiddei georganiseerd met stakeholders uit het culturele, maatschappelijke en erfgoedveld. Tijdens deze bijeenkomst zijn ontwikkelingen, kansen, knelpunten en ambities besproken. De opbrengsten van deze gesprekken hebben mede richting gegeven aan de strategische koers en de maatschappelijke doelen van dit beleidskader. Uit de gesprekken kwam naar voren dat inwoners en organisaties veel waarde hechten aan een sterk verenigingsleven, het behoud en gebruik van het Frysk, het zichtbaar en beleefbaar maken van erfgoed, ondersteuning van vrijwilligers, goede voorzieningen en meer samenwerking tussen organisaties. Daarnaast werd het belang van ontmoeting, leefbaarheid en sociale verbondenheid binnen de dorpen nadrukkelijk benoemd. Participatie stopt niet bij de vaststelling van dit beleidskader. Ook bij de uitvoering worden maatschappelijke organisaties en samenwerkingspartners betrokken. De gemeente werkt samen met deze partijen aan de verdere uitwerking van het uitvoeringsprogramma. Hoofdstuk 2 Analyse van de huidige situatie 2.1 Waarom deze analyse? Om richting te kunnen geven aan het beleid voor de periode 2027–2035 is inzicht nodig in de huidige situatie. Dit hoofdstuk beschrijft de kwaliteiten van Tytsjerksteradiel en de ontwikkelingen die van invloed zijn op cultuur, het Frysk en erfgoed.

De analyse is gebaseerd op beschikbare gegevens van onder andere het CBS, Planbureau Fryslân, GGD Fryslân, Provincie Fryslân, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en gemeentelijke monitoringsgegevens. De analyse laat zien dat Tytsjerksteradiel beschikt over een sterke culturele en maatschappelijke basis. Tegelijkertijd maken maatschappelijke ontwikkelingen duidelijk dat deze basis niet vanzelfsprekend is en dat gerichte investeringen nodig blijven. 2.2 Tytsjerksteradiel in vogelvlucht We zijn een groene plattelandsgemeente met 17 karakteristieke dorpen en 33.000 inwoners. De gemeente kent een sterk verenigingsleven, een rijk cultureel en historisch erfgoed en een grote betrokkenheid van inwoners bij hun leefomgeving. Cultuur, het Frysk en erfgoed zijn zichtbaar in het dagelijks leven. Zij komen tot uitdrukking in verenigingen, musea, collecties, archieven, monumenten, landschappen, evenementen, verhalen en de Friese taal. Deze kwaliteiten vormen samen de identiteit van Tytsjerksteradiel en maken de gemeente aantrekkelijk om te wonen, te werken en te recreëren.

Feitenoverzicht Inwoners | 32.880 (2026) Dorpen | 17 Rijksmonumenten | 157 Staten | 4 Gemeentelijke monumenten | nader te actualiseren Culturele organisaties | breed netwerk Bibliotheekorganisatie | Dbieb (vestiging in Burgum en Gytsjerk) Gebruik Frysk | 80 – 90% Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 | 15 Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 16 2.3 Demografische ontwikkelingen en maatschappelijke veranderingen Tytsjerksteradiel beschikt over een sterke sociale en culturele basis. Tegelijkertijd staat deze basis onder druk door verschillende demografische ontwikkelingen. Vergrijzing De gemeente krijgt de komende jaren te maken met een verdere vergrijzing. Momenteel is ongeveer 25% van de inwoners 65 jaar of ouder1. Naar verwachting stijgt dit aandeel naar 28% in 2040. Dit betekent dat er de komende jaren bijna 1.300 extra inwoners van 65 jaar en ouder bijkomen. Daarnaast neemt het aantal inwoners van 75 jaar en ouder sterk toe. Deze zogenaamde dubbele vergrijzing vergroot de vraag naar ontmoeting, participatie, ondersteuning en passende voorzieningen. Veranderende huishoudens Het aantal huishoudens groeit, terwijl het aandeel eenpersoonshuishoudens toeneemt. Hierdoor neemt het risico op sociale isolatie en eenzaamheid toe.

Toenemende druk op informele netwerken Door de dubbele vergrijzing neemt het aantal beschikbare mantelzorgers relatief af. Hierdoor komt meer druk te liggen op vrijwilligers, verenigingen en gemeenschapsinitiatieven. Waar in 2005 nog ongeveer 17 potentiële mantelzorgers beschikbaar waren per 85-plusser, is dit aantal gedaald naar 11 en wordt verwacht dat dit in 2040 nog slechts 6 bedraagt. Hierdoor neemt de druk op informele netwerken verder toe. Betekenis voor het beleid Deze ontwikkelingen vragen om investeringen in ontmoeting, sociale samenhang, vrijwilligerskracht, toegankelijkheid van cultuur en verbinding tussen generaties. 2.4 Vrijwilligers, verenigingen en de mienskip Een van de belangrijkste kwaliteiten in onze gemeente is de sterke mienskip. Inwoners zijn actief binnen verenigingen, vrijwilligersorganisaties en maatschappelijke initiatieven. Vrijwilligers vormen daarmee een onmisbare pijler onder de sociale en culturele infrastructuur van de gemeente. 1 Provincie Fryslân, Fries Sociaal Planbureau, Bevolkingsprognose Noordoost-Fryslân 2024. Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 17 Tegelijkertijd blijkt dat het steeds moeilijker wordt om voldoende vrijwilligers en bestuursleden te vinden. Vooral bestuursfuncties staan onder druk. Organisaties ervaren daardoor toenemende kwetsbaarheid.

Deze ontwikkeling raakt vrijwel alle onderdelen van het culturele ecosysteem2: van muziekverenigingen en culturele organisaties tot erfgoedinitiatieven en dorpsactiviteiten. Betekenis voor het beleid We zetten daarom in op: • ondersteuning van vrijwilligers; • versterking van bestuurskracht; • samenwerking tussen organisaties; • vereenvoudiging van subsidieregelingen. 2.5 Welzijn en sociale verbondenheid Inwoners van Tytsjerksteradiel zijn over het algemeen tevreden met hun leven en ervaren een relatief hoge kwaliteit van leven. Tegelijkertijd laat onderzoek zien dat gevoelens van eenzaamheid toenemen. In 2024 voelde 45% van de inwoners zich matig tot ernstig eenzaam. In 2020 bedroeg dit aandeel nog 36%.3 Vooral ouderen lopen risico op sociale isolatie. Cultuur, erfgoed, bibliotheken, verenigingen en ontmoetingsactiviteiten kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan sociale verbondenheid en welzijn. De bibliotheek als maatschappelijke voorziening De bibliotheek vervult een belangrijke maatschappelijke functie binnen onze gemeente. Naast haar wettelijke taak op het gebied van lezen, leren en informatievoorziening biedt de bibliotheek ruimte voor ontmoeting, ontwikkeling, taalbevordering en participatie.

De bibliotheek speelt een belangrijke rol bij het versterken van de sociale basis, het bevorderen van leesvaardigheid en digitale vaardigheden, het ondersteunen van laaggeletterdheid en het zichtbaar maken van het Frysk. Daarmee levert de bibliotheek een waardevolle bijdrage aan de leefbaarheid van de dorpen en de brede ontwikkeling van inwoners van alle leeftijden. 2 Een cultureel ecosysteem is een netwerk waarin kunstenaars, culturele instellingen, overheden, onderwijs en publiek met elkaar samenhangen. 3 Provincie Fryslân, Fries Sociaal Planbureau, Bevolkingsprognose Noordoost-Fryslân 2024. Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 18 Betekenis voor het beleid Cultuur wordt niet alleen gezien als vrijetijdsbesteding, maar ook als middel om ontmoeting te stimuleren, eenzaamheid tegen te gaan, participatie te bevorderen en inwoners actief te betrekken bij hun omgeving. 2.6 Het Frysk Het Frysk vormt een belangrijk onderdeel van de identiteit van onze gemeente. Voor veel inwoners is het de taal van het dagelijks leven, de mienskip en het verenigingsleven. De taal heeft daardoor niet alleen een culturele, maar ook een sociale betekenis. Uit onderzoek4 blijkt dat de positie van het Frysk in de regio Noordoost Fryslân sterker is dan in veel andere delen van Fryslân.

Tegelijkertijd verandert het taalgebruik onder invloed van digitalisering, individualisering en meertaligheid. Vooral jongeren groeien op in een omgeving waarin meerdere talen naast elkaar worden gebruikt. Hierdoor vraagt het bevorderen van het Frysk om nieuwe vormen van communicatie, educatie en cultuurparticipatie. Sterke punten • breed dagelijks gebruik; • sterke relatie met identiteit; • wettelijke verankering; • sterke provinciale ondersteuning. Uitdagingen • veranderend taalgebruik onder jongeren; • toenemende digitalisering; • meertaligheid; • zichtbaarheid van het Frysk in nieuwe media. Betekenis voor het beleid De opgave is niet alleen behoud van het Frysk, maar vooral het versterken van het dagelijks gebruik, de zichtbaarheid en de aantrekkelijkheid voor nieuwe generaties. 4 Provincie Fryslân, Fries Sociaal Planbureau, Bevolkingsprognose Noordoost-Fryslân 2024 Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 19 2.7 Erfgoed Tytsjerksteradiel beschikt over een rijk en veelzijdig erfgoed dat zichtbaar is in gebouwen, landschappen, verhalen, tradities, collecties en herinneringen. Erfgoed vormt een belangrijke drager van de identiteit van onze gemeente en verbindt inwoners met hun geschiedenis, hun dorp en elkaar. Erfgoed omvat zowel materiële als immateriële vormen.

Het gaat daarbij om monumenten, archeologische waarden en historische landschappen, maar ook om immaterieel erfgoed, herinneringserfgoed, lokale verhalen, tradities, archieven, museale collecties en kunstwerken. Samen vertellen zij het verhaal van Tytsjerksteradiel en dragen zij bij aan de herkenbaarheid en eigenheid van onze gemeente. Erfgoed in de gemeente Erfgoed speelt een belangrijke rol binnen Tytsjerksteradiel en kent zowel materiële als immateriële vormen. Het erfgoedbestand bestaat uit monumenten, historische landschappen, archeologische waarden, collecties, archieven, verhalen en tradities. Daarnaast krijgt erfgoed door de Omgevingswet een steeds prominentere plaats binnen de fysieke leefomgeving. Hierdoor neemt het belang toe van zorgvuldig behoud, beheer en het meenemen van cultuurhistorische waarden bij ruimtelijke ontwikkelingen. Staten Binnen het erfgoed van Tytsjerksteradiel nemen staten een bijzondere positie in. Deze historische buitenplaatsen en hun landschappelijke omgeving vertellen een belangrijk deel van de ontstaansgeschiedenis van de gemeente en vormen beeldbepalende elementen binnen het culturele erfgoed van De Wâlden. Staten hebben niet alleen cultuurhistorische en architectonische waarde, maar dragen ook bij aan educatie, erfgoedbeleving, recreatie en het vertellen van lokale verhalen.

Daarom verdienen zij binnen het gemeentelijk erfgoedbeleid specifieke aandacht. Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 20 Erfgoed en leefomgeving Met de invoering van de Omgevingswet heeft erfgoed een nadrukkelijke plaats gekregen binnen de fysieke leefomgeving. Cultureel erfgoed levert een belangrijke bijdrage aan de kwaliteit, herkenbaarheid en aantrekkelijkheid van dorpen en landschap. Binnen dit beleidskader wordt erfgoed echter breder beschouwd dan uitsluitend vanuit een ruimtelijk perspectief. Erfgoed is niet alleen een kwaliteit van de leefomgeving, maar ook een culturele en maatschappelijke waarde die bijdraagt aan identiteit, verbondenheid en brede welvaart. Sterke punten • rijk en divers erfgoedbestand; • waardevolle monumenten, landschappen en archeologische waarden; • aanwezigheid van staten; • actieve erfgoedorganisaties en vrijwilligers; • waardevolle archieven, collecties en lokale verhalen; • sterke relatie tussen erfgoed en identiteit.

Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 21 Uitdagingen • stijgende onderhouds- en beheerkosten; • behoud en overdracht van kennis, verhalen en tradities; • vergroten van de zichtbaarheid en toegankelijkheid van erfgoed; • betrekken van jongeren bij erfgoed; • verduurzaming van gebouwd erfgoed; • toekomstbestendig beheer van collecties en archieven. Betekenis voor het beleid Wij kiezen voor een brede erfgoedbenadering waarin behoud, beheer, gebruik en beleefbaarheid met elkaar worden verbonden. Daarbij zetten wij in op het duurzaam behouden en toegankelijk houden van monumenten, landschappen, collecties, archieven, tradities en andere cultuurhistorische waarden. Daarbij hebben zowel monumenten en landschappen als immaterieel erfgoed, herinneringserfgoed, collecties, archieven, kunstwerken en staten een volwaardige plaats binnen het gemeentelijk cultuurbeleid. 2.8 Kunst in de openbare ruimte Kunst in de openbare ruimte draagt bij aan de identiteit, herkenbaarheid en de kwaliteit van de leefomgeving. Kunstwerken en artistieke projecten maken verhalen zichtbaar, versterken de uitstraling van dorpen en brengen inwoners met elkaar in contact. Binnen de gemeente zijn verschillende voorbeelden van kunst in de openbare ruimte aanwezig, maar een samenhangende benadering ontbreekt nog.

Betekenis voor het beleid Wij zien kunst in de openbare ruimte als een instrument om identiteit zichtbaar te maken, erfgoed beleefbaar te maken, inwoners te verbinden en de kwaliteit van de openbare ruimte te versterken. 2.9 Conclusie De analyse laat zien dat Tytsjerksteradiel beschikt over een sterke culturele en maatschappelijke basis. Onze kracht ligt in een actieve mienskip, een sterk verenigingsleven, breed gebruik van het Frysk, rijk erfgoed, betrokken inwoners, een breed netwerk van culturele en maatschappelijke organisaties. Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 22 Tegelijkertijd staan deze kwaliteiten onder druk door: • vergrijzing; • toenemende eenzaamheid; • druk op vrijwilligers; • veranderende vormen van participatie; • digitalisering; • financiële beperkingen. De belangrijkste beleidsopgave voor de komende jaren is daarom het versterken van de sociale en culturele basis van de gemeente, zodat cultuur, Frysk en erfgoed ook in de toekomst kunnen bijdragen aan leefbare dorpen, een sterke mienskip en een herkenbaar Tytsjerksteradiel. Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 23 Hoofdstuk 3 Terugblik en lessen voor de toekomst 3.1 Inleiding De afgelopen jaren hebben we geïnvesteerd in cultuur, Frysk en erfgoed via verschillende beleidskaders, subsidieregelingen, samenwerkingsafspraken en wettelijke taken.

Samen met inwoners, vrijwilligers, verenigingen, culturele organisaties, erfgoedorganisaties, onderwijsinstellingen en maatschappelijke partners is gewerkt aan het versterken van de culturele en maatschappelijke basis van Tytsjerksteradiel. De samenleving staat echter niet stil. Veranderingen in demografie, participatie, digitalisering en wet- en regelgeving vragen om een herijking van de koers voor de komende jaren. Daarom kijken wij terug op de ervaringen van de afgelopen beleidsperiode en trekken wij lessen voor de toekomst. Dit hoofdstuk geeft antwoord op drie vragen: • Waar liggen de sterke punten waarop we kunnen voortbouwen? • Welke ontwikkelingen vragen om nieuwe keuzes? • Welke lessen nemen we mee naar de periode 2027-2035? Deze terugblik vormt de verbinding tussen de analyse van de huidige situatie en de strategische koers die in hoofdstuk 4 wordt beschreven. 3.2 Waar bouwen we op voort? De terugblik laat zien dat we beschikken over een sterke culturele en maatschappelijke basis. Dankzij de inzet van inwoners, vrijwilligers, verenigingen, culturele organisaties, onderwijsinstellingen en maatschappelijke partners is een breed aanbod van voorzieningen, activiteiten en initiatieven behouden en verder ontwikkeld. In de afgelopen beleidsperiode is geïnvesteerd in culturele basisvoorzieningen, cultuureducatie, amateurkunst, bibliotheekwerk, erfgoed en het Frysk.

Hierdoor beschikken inwoners over een toegankelijk en divers aanbod dat bijdraagt aan ontmoeting, ontwikkeling, participatie en leefbaarheid. Ook het Frysk heeft een sterke positie behouden binnen onze gemeente. De taal is zichtbaar in het dagelijks leven, het onderwijs en culturele activiteiten en vormt een belangrijk onderdeel van de identiteit van Tytsjerksteradiel. Daarnaast kunnen we voortbouwen op een sterke mienskip. Vrijwilligers, verenigingen, dorpsbelangenorganisaties en maatschappelijke initiatieven leveren een onmisbare bijdrage aan de leefbaarheid en sociale samenhang in de dorpen. Hun betrokkenheid maakt veel culturele, sociale en erfgoedactiviteiten mogelijk. Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 24 Ook op het gebied van erfgoed is een stevige basis aanwezig. Monumenten, landschappen, verhalen, tradities, collecties en archeologische waarden dragen bij aan de herkenbaarheid van de gemeente. Veel inwoners en organisaties zetten zich actief in voor het behoud en het zichtbaar maken van dit erfgoed. Tot slot is de samenwerking tussen culturele organisaties, erfgoedorganisaties, onderwijsinstellingen, maatschappelijke partners en overheden de afgelopen jaren verder versterkt. Hierdoor wordt beter gebruik gemaakt van kennis, expertise, netwerken en subsidiemogelijkheden.

Deze sterke basis vormt het vertrekpunt voor de keuzes die in de komende beleidsperiode worden gemaakt. 3.3 Welke ontwikkelingen vragen om nieuwe keuzes? De analyse in hoofdstuk 2 laat zien dat we beschikken over een sterke culturele en maatschappelijke basis. Tegelijkertijd maken verschillende ontwikkelingen duidelijk dat deze basis niet vanzelfsprekend toekomstbestendig is. De komende jaren vragen daarom om bewuste keuzes in de manier waarop wij cultuur, Frysk en erfgoed ondersteunen en ontwikkelen. De toenemende druk op vrijwilligers en bestuursleden vraagt om meer aandacht voor ondersteuning, samenwerking en het versterken van de organisatorische kracht van verenigingen en initiatieven. Het behoud van voorzieningen en activiteiten kan niet langer uitsluitend worden gebaseerd op de inzet van een steeds kleinere groep actieve inwoners. Ook verandert de manier waarop inwoners deelnemen aan cultuur. Nieuwe generaties zoeken andere vormen van cultuurbeleving en maken daarbij steeds vaker gebruik van digitale mogelijkheden. Dit vraagt om een toegankelijk en eigentijds aanbod dat aansluit bij verschillende doelgroepen en leefwerelden. Voor het Frysk ligt de opgave vooral in het versterken van het dagelijks gebruik en de zichtbaarheid van de taal.

Hoewel de positie van het Frysk in Tytsjerksteradiel sterk is, vraagt het bereiken van jongeren en nieuwe generaties om vernieuwing in communicatie, educatie en cultuurparticipatie. Binnen het erfgoedbeleid verschuift de aandacht steeds meer van uitsluitend behoud en bescherming naar betekenisgeving, participatie en beleefbaarheid. Erfgoed wordt niet alleen gewaardeerd vanwege de historische waarde, maar ook vanwege de bijdrage aan identiteit, gemeenschapsvorming, educatie en kwaliteit van de leefomgeving. Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 25 Daarnaast neemt de druk op beschikbare financiële middelen toe. Dit vraagt om een doelgerichte inzet van middelen, meer samenwerking tussen organisaties en een betere verbinding tussen subsidies, maatschappelijke opgaven en beoogde resultaten. Deze ontwikkelingen maken duidelijk dat de opgave voor de komende jaren niet ligt in uitbreiding van voorzieningen of structuren, maar in het versterken, verbinden en toekomstbestendig maken van de bestaande culturele en maatschappelijke basis. 3.4 Lessen uit de subsidiestromen De bestaande subsidieregelingen hebben de afgelopen jaren bijgedragen aan het behoud van belangrijke voorzieningen, organisaties en activiteiten op het gebied van cultuur, Frysk en erfgoed.

Daarmee hebben zij een belangrijke rol gespeeld in het versterken van de culturele infrastructuur van de gemeente. Tegelijkertijd zijn subsidieregelingen in de loop der jaren vanuit verschillende beleidsterreinen ontwikkeld. Hierdoor is een versnipperd stelsel ontstaan waarin niet altijd duidelijk zichtbaar is hoe middelen bijdragen aan de maatschappelijke doelen van de gemeente. De ervaringen van de afgelopen jaren laten zien dat behoefte bestaat aan: • meer samenhang tussen subsidieregelingen; • een eenvoudiger aanvraagproces; • meer ruimte voor samenwerking; • een sterkere verbinding tussen subsidies en maatschappelijke effecten; • meer aandacht voor initiatieven die bijdragen aan identiteit, mienskip en brede welvaart. Deze inzichten vormen de basis voor de ontwikkeling van de integrale subsidieregeling Mienskip 2028, waarin cultuur, Frysk, erfgoed en sociale basis beter met elkaar worden verbonden. 3.5 Belangrijkste lessen De terugblik laat zien dat we kunnen voortbouwen op een sterke culturele en maatschappelijke basis. Tegelijkertijd vragen maatschappelijke ontwikkelingen om nieuwe keuzes en een andere manier van ondersteunen, samenwerken en investeren.

De belangrijkste aandachtspunten voor de komende jaren zijn: • de toenemende druk op vrijwilligers en bestuursleden; • veranderende vormen van cultuurparticipatie; Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 26 • het versterken van de positie van het Frysk onder jonge generaties; • het vergroten van de maatschappelijke betekenis van erfgoed, onder meer op het gebied van identiteit, educatie en participatie; • de noodzaak om beschikbare middelen doelgericht en efficiënt in te zetten; • het vereenvoudigen en beter op elkaar afstemmen van subsidieregelingen; • het verder versterken van samenwerking tussen organisaties en initiatieven. Deze ontwikkelingen vormen de aanleiding voor de strategische keuzes die in het volgende hoofdstuk worden uitgewerkt. 3.6 Conclusie De terugblik laat zien dat we beschikken over een sterke basis van cultuur, Frysk en erfgoed. Deze basis wordt gevormd door een actief verenigingsleven, betrokken vrijwilligers, een sterke positie van het Frysk, waardevol erfgoed, culturele voorzieningen en een breed netwerk van maatschappelijke partners. Tegelijkertijd vragen maatschappelijke ontwikkelingen om nieuwe keuzes.

Vergrijzing, toenemende eenzaamheid, veranderende vormen van participatie, druk op vrijwilligers, digitalisering en financiële uitdagingen maken het noodzakelijk om de bestaande basis te versterken en toekomstbestendig te maken. De opgave voor de periode 2027-2035 ligt daarom niet in het ontwikkelen van nieuwe structuren, maar in het versterken van wat aanwezig is. Dat vraagt om blijvende investeringen in cultuur, Frysk, erfgoed, vrijwilligerskracht, samenwerking en maatschappelijke betrokkenheid. Daarbij zetten we in op een doelgerichte inzet van middelen, meer samenhang tussen initiatieven en een sterkere verbinding tussen cultuur, taal, erfgoed en maatschappelijke opgaven. Deze uitgangspunten vormen het vertrekpunt voor de strategische koers in het volgende hoofdstuk, waarin wordt uitgewerkt hoe cultuur, Frysk en erfgoed bijdragen aan sterke dorpen, een actieve mienskip, een zichtbare identiteit en een toekomstbestendig Tytsjerksteradiel. Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 27 Hoofdstuk 4 Strategische koers 4.1 Ambitie Bouwe oan de identiteit fan moarn Wij willen dat Tytsjerksteradiel in 2035 een gemeente is waarin inwoners zich verbonden voelen met hun dorp, hun omgeving en elkaar.

Een gemeente waarin cultuur, Frysk en erfgoed zichtbaar, toegankelijk en beleefbaar zijn voor iedereen en actief bijdragen aan sterke dorpen, maatschappelijke verbondenheid en een aantrekkelijke leefomgeving. Wij bouwen voort op wat sterk is, maar bieden tegelijkertijd ruimte aan ontwikkeling. Identiteit is geen statisch gegeven. Zij ontstaat door de manier waarop inwoners samenleven, verhalen delen, taal gebruiken, verantwoordelijkheid nemen voor hun leefomgeving en gezamenlijk vormgeven aan de toekomst van hun dorp en gemeente. Cultuur, Frysk en erfgoed zijn daarbij geen doel op zichzelf. Zij zijn middelen om ontmoeting, participatie, talentontwikkeling, gezondheid, leefbaarheid en brede welvaart te versterken. 4.2 Onze visie Wij zien cultuur, Frysk en erfgoed als belangrijke bouwstenen van een sterke samenleving. Cultuur brengt mensen samen, stimuleert creativiteit en biedt ruimte voor ontmoeting en persoonlijke ontwikkeling. Het Frysk versterkt de verbondenheid met de regio en verbindt verleden, heden en toekomst. De taal vormt een zichtbaar onderdeel van het dagelijks leven en draagt bij aan gemeenschapsvorming en identiteit. Erfgoed maakt de geschiedenis van onze gemeente zichtbaar. Het verbindt inwoners met hun omgeving en geeft betekenis aan dorpen, landschap en leefomgeving. Wij zien erfgoed en duurzaamheid als opgaven die in samenhang moeten worden benaderd.

Historische gebouwen, cultuurlandschappen en monumenten leveren een belangrijke bijdrage aan de kwaliteit van de leefomgeving. Door erfgoed zorgvuldig te behouden, te beheren en waar mogelijk te verduurzamen, zorgen we ervoor dat deze waarden ook voor toekomstige generaties behouden blijven. Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 28 Wij kiezen daarom voor een benadering waarin cultuur, Frysk en erfgoed bijdragen aan een sterke sociale basis, leefbare dorpen, participatie en inclusie, talentontwikkeling, gezondheid en welzijn, een aantrekkelijke leefomgeving, recreatie en toerisme en brede welvaart. Kansengelijkheid en toegankelijkheid Wij vinden het belangrijk dat alle inwoners kunnen deelnemen aan cultuur, het Frysk en erfgoed, ongeacht leeftijd, inkomen, opleidingsniveau, achtergrond of persoonlijke omstandigheden. Cultuur, taal en erfgoed zijn van waarde voor iedereen en dragen bij aan ontmoeting, ontwikkeling, gezondheid, zelfredzaamheid en verbondenheid. Daarom zetten wij in op gelijke kansen om cultuur, het Frysk en erfgoed te beleven en te beoefenen. Hierbij besteden wij extra aandacht aan inwoners voor wie deelname minder vanzelfsprekend is, zoals mensen met een beperking, inwoners met een laag inkomen, mensen die zich eenzaam voelen, laaggeletterden en inwoners die minder actief deelnemen aan het maatschappelijke leven.

Wij stimuleren een toegankelijk en laagdrempelig aanbod, zowel fysiek als digitaal, en werken samen met maatschappelijke organisaties, onderwijs, welzijnsorganisaties en culturele partners om ook deze doelgroepen te bereiken. Op deze manier dragen cultuur, Frysk en erfgoed bij aan een inclusieve samenleving waarin iedereen kan meedoen en zich verbonden voelt met de gemeenschap. 4.3 Vijf maatschappelijke doelen Doel 1 Sterke dorpen en een actieve mienskip Waarom? We kennen een sterke sociale basis waarin inwoners, verenigingen en vrijwilligers een belangrijke rol spelen. Tegelijkertijd nemen gevoelens van eenzaamheid toe en wordt het steeds moeilijker om voldoende vrijwilligers en bestuursleden te vinden. Dit vraagt om blijvende investeringen in ontmoeting, participatie en sociale verbondenheid. Wat willen we bereiken? Wij willen dat inwoners elkaar blijven ontmoeten, actief deelnemen aan het maatschappelijke leven en zich verbonden voelen met hun dorp en leefomgeving.

Wij zetten in op: • de bibliotheek als ontmoetingsplek; • amateurkunst en cultuurparticipatie; • dorpsactiviteiten en evenementen; • cultuur als middel voor welzijn en gezondheid; Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 29 • verbinding tussen generaties; • laagdrempelige deelname aan cultuur en erfgoed; • toegankelijk en laagdrempelige deelname aan cultuur, Frysk en erfgoed voor alle inwoners. Resultaat in 2035 • inwoners voelen zich sterker verbonden met hun dorp; • eenzaamheid neemt af; • inwoners nemen actief deel aan cultuur, Frysk en erfgoed; • dorpen beschikken over een sterke sociale en culturele basis. Doel 2 Een herkenbaar en zichtbaar Tytsjerksteradiel Waarom? Tytsjerksteradiel heeft een eigen karakter dat zichtbaar is in de dorpen, het landschap van De Wâlden, het Frysk, culturele activiteiten, kunst en de betrokkenheid van inwoners. In een tijd waarin dorpen en regio's steeds meer met elkaar concurreren om inwoners, bezoekers en voorzieningen, is het belangrijk om deze eigen identiteit zichtbaar en herkenbaar te houden. Een sterke identiteit draagt bij aan trots, verbondenheid en aantrekkelijkheid. Zij versterkt de leefbaarheid van dorpen en vergroot de herkenbaarheid van Tytsjerksteradiel als woon-, werk- en recreatiegemeente.

Wat willen we bereiken? Wij willen dat inwoners en bezoekers Tytsjerksteradiel herkennen als een gemeente met een eigen gezicht, een sterke mienskip en een karakteristieke leefomgeving. Wij zetten in op: • kunst en culturele initiatieven die bijdragen aan de herkenbaarheid van dorpen; • het zichtbaar maken van de kenmerken en kwaliteiten van Tytsjerksteradiel en De Wâlden; • verbinding tussen cultuur, landschap, recreatie en toerisme; • evenementen en activiteiten die de identiteit van de gemeente zichtbaar maken; • het versterken van trots, betrokkenheid en ambassadeurschap van inwoners; • het benutten van cultuur en identiteit bij gebiedsontwikkeling en promotie van de gemeente; Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 30 • het ontwikkelen van initiatieven waarin erfgoed, landschap, het Frysk en lokale verhalen met elkaar worden verbonden; • het versterken van cultuurhistorische routes, erfgoedlocaties en verhaallijnen die bijdragen aan de beleefbaarheid van Tytsjerksteradiel voor inwoners en bezoekers. Resultaat in 2035 • inwoners voelen zich verbonden met de identiteit van hun dorp en gemeente; • de identiteit van Tytsjerksteradiel is zichtbaar in dorpen, landschap en openbare ruimte; • cultuur en het Frysk dragen bij aan de herkenbaarheid van de gemeente; • bezoekers ervaren Tytsjerksteradiel als een unieke en herkenbare gemeente.

Doel 3 Levend Frysk Waarom? Het Frysk heeft een sterke positie binnen onze gemeente, maar maatschappelijke ontwikkelingen vragen om nieuwe manieren om het gebruik en de zichtbaarheid van de taal te versterken. Vooral jongeren groeien op in een meertalige en digitale omgeving. Wat willen we bereiken? Wij willen dat het Frysk een vanzelfsprekend onderdeel blijft van het dagelijks leven, de cultuur, het onderwijs en de gemeentelijke dienstverlening. Jongeren als dragers van de toekomst Jongeren spelen een belangrijke rol bij het levend houden van cultuur, het Frysk en erfgoed. Om deze kwaliteiten door te geven aan volgende generaties is het belangrijk dat jongeren zich herkennen in de activiteiten, verhalen en tradities van hun omgeving. Daarom stimuleren wij eigentijdse en innovatieve vormen van cultuur- en taalbeleving die aansluiten bij de leefwereld van jongeren. Wij betrekken jongeren actief bij de ontwikkeling van activiteiten en geven ruimte aan initiatieven waarin zij zelf mede vormgeven aan cultuur, taal en identiteit. Wij zetten in op: • zichtbaarheid van het Frysk in de openbare ruimte; • gebruik van het Frysk binnen cultuuractiviteiten; • samenwerking met onderwijs; Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 31 • digitale en innovatieve toepassingen; • jongerenparticipatie; • tweetalige dienstverlening.

Resultaat in 2035 • het Frysk wordt breed gebruikt in het dagelijks leven; • jongeren blijven actief betrokken bij de taal; • de zichtbaarheid van het Frysk neemt toe; • het Frysk blijft een levende bouwsteen van de identiteit van Tytsjerksteradiel Doel 4 Een toekomstbestendig cultureel ecosysteem Waarom? Het culturele ecosysteem van Tytsjerksteradiel bestaat uit inwoners, vrijwilligers, verenigingen, bibliotheek, culturele instellingen, erfgoedorganisaties en onderwijs. Deze infrastructuur vormt het fundament onder cultuur, Frysk en erfgoed, maar staat onder druk door vergrijzing en afnemende vrijwilligerscapaciteit. Wat willen we bereiken? Wij willen een sterk netwerk waarin organisaties samenwerken, vrijwilligers worden ondersteund en middelen doelgericht worden ingezet. Cultuureducatie als basis voor cultuurdeelname Cultuureducatie vormt een belangrijke basis voor een leven lang deelnemen aan cultuur. Door kinderen en jongeren al op jonge leeftijd kennis te laten maken met kunst, cultuur, erfgoed en het Frysk, wordt niet alleen hun creativiteit gestimuleerd, maar ook hun betrokkenheid bij de samenleving en de identiteit van Tytsjerksteradiel versterkt. Wij vinden het belangrijk dat alle kinderen en jongeren gelijke kansen hebben om cultuur te beleven en hun talenten te ontwikkelen.

Daarom stimuleren wij samenwerking tussen onderwijs, culturele organisaties, erfgoedpartners en de bibliotheek, zodat cultuureducatie toegankelijk en toekomstbestendig blijft. Wij zetten in op: • ondersteuning van vrijwilligers en verenigingen; • versterking van bestuurskracht; Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 32 • samenwerking tussen organisaties; • kennisdeling en innovatie; • een integrale subsidieregeling Mienskip 2028; • ondersteuning van museale collecties en archieven; • erfgoededucatie en overdracht van lokale verhalen; • versterken van erfgoedvrijwilligers en erfgoedgemeenschappen. • benutten van externe subsidie- en financieringsmogelijkheden. Resultaat in 2035 • vitale verenigingen en organisaties; • meer samenwerking binnen het culturele ecosysteem; • een sterke culturele infrastructuur; • effectieve inzet van beschikbare middelen. Doel 5 Erfgoed als verbinding tussen cultuur, samenleving en leefomgeving Waarom? Erfgoed verbindt verleden, heden en toekomst. Het vertelt het verhaal van Tytsjerksteradiel en geeft betekenis aan de dorpen, het landschap en de mienskip. Erfgoed draagt bij aan de identiteit van inwoners, versterkt de verbondenheid met de omgeving en maakt zichtbaar wat Tytsjerksteradiel uniek maakt.

Wij verstaan onder erfgoed zowel materieel erfgoed, zoals monumenten, historische gebouwen, archeologische waarden, landschappen en cultuurhistorische structuren, als immaterieel erfgoed, waaronder verhalen, tradities, herinneringserfgoed, archieven, collecties, ambachten en de Friese taal. Samen vormen zij het cultureel geheugen van onze gemeente en leveren zij een bijdrage aan identiteit, leefbaarheid, educatie, gemeenschapsvorming en brede welvaart. Erfgoed heeft binnen de gemeente een bijzondere positie, omdat het zowel een maatschappelijke als een ruimtelijke waarde vertegenwoordigt. Het verbindt inwoners met hun geschiedenis en omgeving, maar draagt ook bij aan de kwaliteit, herkenbaarheid en aantrekkelijkheid van de fysieke leefomgeving. Met de invoering van de Omgevingswet heeft erfgoed een nadrukkelijke plaats gekregen binnen de fysieke leefomgeving. Tegelijkertijd zien wij erfgoed als meer dan een ruimtelijke kwaliteit alleen. Erfgoed is ook een bron van ontmoeting, betrokkenheid, kennisoverdracht en identiteit. Daarom benaderen wij erfgoed vanuit de samenhang Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 33 tussen cultuur, samenleving en leefomgeving. Op die manier zorgen wij ervoor dat erfgoed niet alleen wordt beschermd, maar ook beleefd, benut en doorgegeven aan toekomstige generaties.

Wat willen we bereiken? Wij willen cultuurhistorische waarden duurzaam behouden, beschermen en benutten, zodat zij ook in de toekomst bijdragen aan een aantrekkelijke, herkenbare en kwalitatief hoogwaardige leefomgeving. Erfgoed moet niet alleen worden beschermd, maar ook duurzaam worden beheerd, gebruikt en meegenomen in ruimtelijke ontwikkelingen, zodat cultuurhistorische waarden behouden blijven voor toekomstige generaties. Daarbij besteden wij aandacht aan zowel materieel als immaterieel erfgoed en versterken wij de verbinding tussen erfgoed, cultuur, onderwijs en leefomgeving. Wij zetten in op: • behoud, bescherming en duurzame instandhouding van monumenten en cultuurhistorische waarden; • behoud en versterking van cultuurhistorische kwaliteiten van dorpen en landschap; • aandacht voor archeologie, historische structuren en waardevolle ensembles; • het meenemen van erfgoedwaarden in ruimtelijke ontwikkelingen en gebiedsprocessen; • verduurzaming en toekomstbestendig gebruik van erfgoed; • ondersteuning van monumenteigenaren en erfgoedorganisaties; • behoud en toegankelijkheid van erfgoedcollecties, archieven en museale objecten; • specifieke aandacht voor staten als bijzondere erfgoedelementen binnen de gemeente.

Resultaat in 2035 • cultuurhistorische waarden zijn duurzaam behouden voor toekomstige generaties; • erfgoed wordt vroegtijdig betrokken bij ruimtelijke ontwikkelingen; • monumenten, landschappen en cultuurhistorische structuren dragen bij aan de kwaliteit van de leefomgeving; • erfgoedorganisaties en eigenaren werken samen aan behoud en toekomstbestendig gebruik van erfgoed; • de cultuurhistorische kwaliteit van Tytsjerksteradiel is zichtbaar en geborgd binnen de fysieke leefomgeving. Concept Visie en beleidskader Kultuer, Frysk en Erfguod 2027-2035 34 4.4 Onze uitvoeringsstrategie Om de maatschappelijke doelen van deze Visie te realiseren werken wij vanuit drie samenhangende strategische pijlers: Ontmoeten, Ondersteunen en Ontwikkelen. Deze pijlers vormen het kader voor uitvoering, samenwerking, subsidieverlening en monitoring. Zij geven richting aan de keuzes die wij de komende jaren maken en verbinden cultuur, Frysk en erfgoed met de maatschappelijke opgaven van Tytsjerksteradiel. 1. Ontmoeten Cultuur, Frysk en erfgoed brengen mensen samen. Zij creëren ruimte voor ontmoeting, versterken de sociale samenhang en vergroten de betrokkenheid bij dorp en leefomgeving. Wij stimuleren activiteiten en voorzieningen die inwoners met elkaar verbinden en bijdragen aan een sterke mienskip, leefbare dorpen en een inclusieve samenleving.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://tytsjerksteradiel.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/3239947b-b56e-482b-8e4e-e31b1d19e781?agendaItemId=d0c37920-f7af-4a32-8dfe-3d47760a75b9