Programmabegroting 2026
Tekst van het document
Via bedrijfsbezoeken, het Ondernemershuis en samenwerking met de provincie blijven we in contact met ondernemers en stimuleren we verduurzaming van bedrijventerreinen. Twenterand blijft deelnemen aan de Agenda voor Twente en Twente Board, met ruimte voor een kritische blik. Daarnaast werken we verder aan het uitvoeringsprogramma voor het centrum van Vriezenveen, met aandacht voor vergroening, herinrichting en bereikbaarheid. Waar gewerkt wordt, moet ook ruimte zijn voor ontspanning. Twenterand biedt volop mogelijkheden op het gebied van cultuur, recreatie en sport. In 2026 zullen we deze kwaliteiten blijven benutten en versterken. Nu Gastvrij Twenterand stopt, neemt de gemeente tijdelijk de promotie op zich en werken we aan een nieuwe aanpak. We investeren in recreatieve voorzieningen zoals dorpsommetjes en zetten in op gebiedsmarketing rond de Engbertsdijksvenen en Den Ham. Ook reserveren we middelen voor onderzoek naar toerisme en bereikbaarheid, en bereiden we – waar nodig – fysieke investeringen voor. Op sportgebied willen we het succesvolle initiatief Sjors Sportief – Creatief structureel ondersteunen. Daarnaast zullen we in 2026 goed onderbouwde keuzes maken over onderhoud, privatisering en ontwikkeling van sportfaciliteiten. Tot slot gaat het college aan de slag met de uitvoering van het nieuwe subsidiebeleid.
Na vaststelling van de Algemene subsidieverordening in 2024 en het beschikbaar stellen van middelen in 2025, zullen in 2026 de inkoopprocedures en subsidieregelingen worden uitgewerkt.
78
Doelenboom Cultuur en Recreatie & Toerisme Doelenboom
Beoogd maatschappelijk effect en doelen Cultuur, Recreatie & Toerisme Beoogd maatschappelijk effect Inwoners hebben de mogelijkheid om elkaar te ontmoeten en zich verder te ontwikkelen en ontplooien Doelen Inwoners hebben toegang tot cultuur, kennis en informatie Hieronder wordt verstaan het openbaar bibliotheekwerk dat het digitale en fysieke knooppunt is voor cultuur, kennis en informatie. Inwoners en bezoekers hebben kennis van het lokaal erfgoed en de lokale geschiedenis Hieronder wordt verstaan de erfgoedinstellingen in onze gemeente (bijv. de lokale musea zoals bijvoorbeeld Het Historisch Museum Vriezenveen en het Veenmuseum). Ontmoetingsplekken voor verbinding, ontmoeting en educatie zijn aanwezig Hieronder wordt verstaan fysieke ontmoetingsplekken zoals CCK2, De Klaampe, Het Punt en dergelijke, maar ook digitale ontmoetingsplekken. Er is een aantrekkelijk en variëren recreatief en toeristisch aanbod Twenterand is een parel aan het snoer van het verblijfsgebied Twente, waar de Linderbeek en de Regge samenvloeien in de schilderachtige omgeving van Brinkdorp den Ham en het mooiste hoogveenrestant van de hele regio te vinden is. Toeristen die in/op onze campings, hotels en B&B's verblijven worden verrast door al het moois dat Twenterand te bieden heeft.
We blijven ook in 2026 samenwerken met de verschillende gebiedspartners om de gecontroleerde groei van deze sector te faciliteren en zetten in op de toeristische gebiedsontwikkeling van de Engbertsdijksvenen.
79
Subdoel: Er wordt ruimte geboden aan de R&T sector voor initiatieven in de samenleving en voor uitvoering van regionale en lokale promotie Activiteiten Doorontwikkelen Gastvrij Twenterand Het bestuur van Gastvrij Twenterand heeft aangegeven in 2025 te willen stoppen met hun activiteiten. Dit betekent dat er nu geen organisatie verantwoordelijk is voor de promotie van Twenterand. Waar nodig nemen wij nu zelf deze rol en er lopen gesprekken over een definitieve nieuwe werkwijze. Na de verkiezingen komen we met een voorstel.
Gebiedsmarketing Engbertsdijksvenen Het afgelopen jaar hebben we tijd geïnvesteerd in het 'laaghangend fruit'. We blijven in 2026 ook doorgaan met de gebiedsgerichte marketing van de Engbertsdijksvenen. Niet door een nieuw regiomerk op te zetten, maar we gaan ons wel oriënteren bij welke sub-regio we het gebied het beste kunnen laten renderen. Voor o.a. onderzoeken in het kader van de bevordering van toerisme en bereikbaarheid in en rondom de Engbertsdijksvenen is in de begroting 2026 een bedrag opgenomen van € 50.000. Deze komt ten laste van de reserve Engbertsdijksvenen. Voor grotere infrastructurele investeringen komen we terug bij uw raad. Daarnaast gaan we voor ons prachtige Brinkdorp Den Ham verder bezig met de thematische marketing op basis van de televisieserie Woeste Grond. Zo krijgen alle toeristische gebieden in onze gemeente de aandacht die ze verdienen.
80
Doelenboom Economie en werkgelegenheid Doelenboom
Beoogd maatschappelijk effect en doelen Economie en Werkgelegenheid Beoogd maatschappelijk effect Een economische structuur die ondernemerschap, werkgelegenheid , bestaanszekerheid en daarmee de leefbaarheid versterkt. Doelen Stimuleren van duurzame werkgelegenheid In 2026 zetten we verder in op integrale ontwikkeling van een duurzame arbeidsmarkt in Twenterand. Hierbij zoeken we de verbinding met het sociaal domein, waarbij accenten worden gelegd op een inclusieve arbeidsmarkt, arbeidsparticipatie en passend onderwijs. We doen dit ook met andere Twentse partners omdat deze vraagstukken regionale opgaven zijn. Een stimulerend ondernemersklimaat voor alle economische entiteiten passend bij de gemeente is gerealiseerd We werken aan aan innovatief, toekomstgericht ondernemersklimaat voor alle economische entiteiten, zowel commercieel als niet-commercieel, in de gemeente Twenterand. Zo organiseren we ondernemersontbijten, worden ondernemers in het zonnetje gezet, doen we aan kennisuitwisseling en werken we nauw samen met de diverse ondernemersverenigingen. In het kader van ruimtevraag wordt samen met het ruimtelijk domein gezocht naar een goede invulling van bestaande bedrijventerreinen en de - waar al bekende plannen zijn - de ontwikkeling van nieuwe bedrijventerreinen.
De gemeente werkt ondernemersgericht De gemeente Twenterand werkt met een bedrijfscontactfunctionaris, die de ondernemers goed weten te vinden bij vragen of suggesties. Daarnaast halen we actief informatie, kennis en ervaringen op bij ondernemers ten behoeve van ruimtelijke- of beleidsontwikkelingen. Ondernemers kunnen ook weer informatie halen uit door de gemeente gedane onderzoeken.
81
Subdoel: Pro-actieve inzet regionale samenwerking Activiteiten Regionale / bovenlokale samenwerking Het raadsvoorstel om minstens voor twee jaar door te gaan met deelname aan de Agenda voor Twente is aangenomen. We zijn verheugd dat we ook de komende jaren aangesloten blijven bij Twente Board en zullen hier ook actief - en waar nodig kritisch - aan deelnemen, zowel ambtelijk als bestuurlijk. Het is voor de regio ontzettend belangrijk om samen te werken op macro-economisch vlak, waarbij meer dan voldoende ruimte is voor lokale bedrijvigheid en initiatieven. In onze begroting zijn de bedragen conform het raadsbesluit opgenomen voor 2026 en 2027.
Subdoel: Een sociaal en economisch vitaal platteland Activiteiten Uitvoering geven aan economische visie In het najaar van 2024 is in raad besloten de economische visie als uitgangspunt op te nemen in de te ontwikkelen Omgevingsvisie 2.0.
Subdoel: De kernen zijn economisch vitaal en sociaal weerbaar Activiteiten Uitvoeren plan van aanpak Centrumvisie Vriezenveen Er zal verder worden gewerkt aan de uitwerking van het uitvoeringsprogramma centrum Vriezenveen, dat in maart 2025 is vastgesteld. We blijven regelmatig contact houden met stakeholders als ondernemers, vastgoedeigenaren en grondeigenaren om spoedig tot realisatie te komen. Zo zullen er (aanvullende) gesprekken worden gevoerd over het autoluw maken van het centrum, de opwaardering van bestaande parkeerplaatsen, de vergroening van het centrum en de herinrichting van het Tilanusplein en het Westeinde.
Subdoel: Duurzaamheid, innovatie en samenwerking zijn speerpunten Activiteiten Bedrijfsbezoeken en contacten onderhouden Regelmatig zullen er bedrijfsbezoeken plaats blijven vinden, vaak samen met de portefeuillehouder economie of met het gehele College van B&W. Daarnaast zal er vrijwel wekelijks contact zijn met het Ondernemershuis. Er zal samen met het Ondernemershuis, ondernemers(verenigingen) en de provincie Overijssel gewerkt worden aan het versterken van de organisatiegraad van bedrijventerreinen om de verduurzaming van bedrijventerreinen te versnellen, onder andere middels sprintsessies. De bedrijfscontactfunctionaris en centrummanager zijn de belangrijkste contactpersonen voor bedrijven en onderhouden het contact met de ondernemers.
82
Doelenboom Sport Doelenboom
Beoogd maatschappelijk effect en doelen Sport Beoogd maatschappelijk effect Inwoners zijn lichamelijk, geestelijk en sociaal gezond Doelen 75% van de inwoners sport en beweegt Hoe vitaler iemand is, hoe groter de kans dat diegene kan deelnemen in de maatschappij en zelfstandig thuis kan blijven wonen. De overheid wil dat 75% van de Nederlandse bevolking in 2040 aan de Beweegrichtlijnen voldoet. Dit verkleint de kans op lichamelijke en mentale gezondheidsproblemen. Dat staat in het Nationaal Preventieakkoord. De gemeente Twenterand onderschrijft deze ambitie op weg naar een samenleving waarin minimaal 75% van de Twenteranders uit alle lagen van de bevolking voldoet aan de landelijk vastgestelde beweegrichtlijnen. We zetten hierbij sport in als middel in samenwerking met aanpalende domeinen zoals onderwijs, zorg en welzijn en het overkoepelende plan "Gezond en Actief Leven Aanpak". De onderzoeken naar sport- en beweeggedrag waar we als gemeente Twenterand gebruik van maken worden uitgevoerd door de CBS/RIVM-VWS, GGD, het Kenniscentrum Sport & Bewegen en NOC*NSF. Deze onderzoeksorganisaties willen we in 2026 betrekken voor het verkrijgen van de actuele inzichten, metingen en cijfers. Deze gebruiken we dan voor evaluatie van de huidige en ontwikkeling van de nieuwe lokale sport en beweegvisie / Sportakkoord Twenterand 2027 - 2030.
Subdoel: Duurzame sport- en beweegvriendelijke omgeving Activiteiten
83
Vervanging sportaccommodaties Ontwikkeling nieuw sportcentrum Vriezenveen De eerste voorbereidingen voor de ontwikkeling van een nieuw sportcentrum worden getroffen en het participatietraject is in volle gang. Het is in deze fase niet mogelijk een concreet benodigd bedrag aan krediet te vermelden aangezien momenteel wordt gewerkt aan de ontwikkeling van het functioneel programma van eisen. Op een later moment, medio Q1 2026, volgen er uiteraard college- en raadsvoorstellen over de beschikbaarstelling van het krediet.
84
Wat mag het kosten programma Economie en vrijetijdsbesteding Overzicht van baten en lasten 2026
2027
2028
2029
Cultuur en recreatie en toerisme
3.718.739
2.810.106
3.091.831
3.286.641
Economie en werkgelegenheid
2.176.199
2.043.950
1.588.775
1.620.045
Sport
4.311.375
4.022.093
4.074.358
3.913.724
Totaal programma lasten
10.206.313
8.876.149
8.754.964
8.820.410
Cultuur en recreatie en toerisme
492.749
307.602
313.555
319.699
Economie en werkgelegenheid
5.366
5.419
5.539
5.660
Sport
1.140.430
1.096.780
1.110.752
1.129.507
Totaal programma baten
1.638.545
1.409.802
1.429.846
1.454.866
Totaal saldo van baten en lasten
-8.567.768
-7.466.348
-7.325.118
-7.365.544
Mutaties reserves
2.231.353
1.122.371
788.349
762.171
Geraamd resultaat
-6.336.415
-6.343.976
-6.536.769
-6.603.373
Lasten per doelenboom
Baten per doelenboom
85
Bedrijfsvoering Inleiding Bedrijfsvoering Bedrijfsvoering gaat over de werking van onze gemeente, toegelicht op drie gebieden. • Onze dienstverlening aan inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties. • Onze bedrijfsvoering: het verzorgen van randvoorwaardelijke zaken, van informatie en van advies. • En onze griffie die de raad ondersteunt en adviseert ten behoeve van een hoogwaardige kwaliteit van bestuurlijke besluitvorming. Deze gebieden zien zich voor 2026 geconfronteerd met ontwikkelingen die speciale aandacht vragen en waarvoor extra middelen nodig zijn. In de kadernota zijn hiervoor diverse voorstellen gedaan. Middels amendement 08 heeft u twee voorstellen niet goedgekeurd. Deze betreft op de eerste plaats "adviseur bedrijfsvoering sociaal domein", binnen het programma sociaal domein wordt in deze begroting voorgesteld deze functie tijdelijk open te stellen, conform uw suggestie tijdens de raadsvergadering. Ten tweede betreft het de functie regisseur/ adviseur bedrijfsvoering. Deze functie is niet in deze begroting opgenomen, wij zullen hier in een apart voorstel nog bij u op terugkomen. - Middels motie 29 heeft u de opdracht gegeven om een productenboek te ontwikkelen. Wij herkennen de noodzaak voor inzicht om goede keuzes te kunnen maken. De financiële opgave is groot, zoals u ook in deze begroting kunt zien.
De tijd om daarop te anticiperen is kort (mede door de verkiezingen). Daarom loopt inmiddels ook het (benchmark)onderzoek naar onze financiën, waarover u al eerder bent geïnformeerd. Om het mogelijk te maken om daarnaast ook een productenboek te ontwikkelen, zullen wij u binnenkort een voorstel doen voor extra inhuur. - De motie voor het verbeteren van de kwaliteit van de raadsvoorstellen wordt samen met de griffie opgepakt. - De motie archief op orde: De voortschrijdende digitale transformatie van de samenleving heeft ook impact op de gemeentelijke organisatie. De hoeveelheid data en informatie die dagelijks wordt gegenereerd neemt toe, waarbij een aanzienlijk deel onder wettelijke bewaarplicht valt en toegankelijk moet zijn conform onder andere de Archiefwet en de Wet open overheid. Binnen de organisatie ontbreekt momenteel een integraal, concernbreed overzicht van de informatiehuishouding. De gemeenteraad heeft in 2025 middels de motie Archief op orde aandacht gevraagd voor het verbeteren van het informatie- en archiefbeheer. In 2026 zetten wij stappen om het informatiebeheer verder op orde te brengen, in lijn met de huidige wetgeving. Tevens bereiden wij ons voor op de implementatie van de nieuwe Archiefwet. Voor de uitvoering van deze werkzaamheden worden afzonderlijke voorstellen aan de raad voorgelegd
Subdoelen Griffie
86
Maatschappelijk effect De griffie streeft naar een hoogwaardige kwaliteit van bestuurlijke besluitvorming en een sterke lokale democratie. We ondersteunen, faciliteren en adviseren de gemeenteraad en individuele raadsleden bij hun kaderstellende, controlerende en volksvertegenwoordigende taken. Een hoogwaardige kwaliteit van bestuurlijke besluitvorming is essentieel voor het goed functioneren van de democratie. Dit beoogde maatschappelijke effect is geen verre stip aan de horizon, maar een constant streven dat voortdurende aandacht vereist. Onze ambitie ligt vooral in het begrip “hoogwaardig”, waarbij het cruciaal is om continu in te spelen op en te anticiperen op de (veranderende) behoeften van de raad en de samenleving. Ontwikkelingen 2026 Verkiezingen gemeenteraad In 2026 zijn de gemeenteraadsverkiezingen waardoor er nieuwe raadsleden zitting gaan nemen in de gemeenteraad. Dit betekent dat de griffie in het voorjaar bezig zal zijn met het organiseren van het afscheid van de huidige raad en het installeren van de nieuwe raad. Alle raadsleden ontvangen van de gemeente een laptop om hun raadswerk uit te kunnen voeren. Daarnaast wordt er een inwerkprogramma opgesteld door de griffie. In dit programma zullen beleidsinhoudelijke onderwerpen worden aangeboden maar ook trainingen ten behoeve van de vaardigheden van raadsleden.
Het budget voor de laptop en het inwerkprogramma is beschikbaar gesteld in de kadernota en in deze begroting verwerkt. Proces werving nieuwe burgemeester In maart 2025 heeft de burgemeester aangekondigd te vertrekken. Hiermee is vast komen te staan dat de gemeente Twenterand op zoek moet naar een nieuwe burgemeester. De vertrouwenscommissie in oprichting zal keuzes maken over de precieze invulling van het proces en de daarbij behorende kosten. Dit proces zal starten in 2026. Hiervoor is in 2026 een eenmalig bedrag van € 12.500 geraamd. Indien de vertrouwenscommissie aanvullende wensen heeft zal meer budget gevraagd worden.
Subdoelen Informatisering en automatisering Motie M23 Verkenning inzet AI is aangenomen. In 2026 zouden we graag willen inzetten op het vergroten van AI-geletterdheid onder medewerkers via externe trainingen en verkennen we de inzet van AI-tools zoals Copilot 365. Hiervoor is wel budget nodig, wat in deze begroting niet verwerkt is. In Q1 2026 presenteren we de bevindingen aan de raad, waarbij een pilot mogelijk is mits aanvullende middelen beschikbaar worden gesteld. De voortschrijdende digitale transformatie van de samenleving heeft ook impact op de gemeentelijke organisatie. De hoeveelheid data en informatie die dagelijks wordt gegenereerd neemt toe, waarbij een aanzienlijk deel onder wettelijke bewaarplicht valt en toegankelijk moet zijn conform onder andere de Archiefwet en de Wet open overheid. Binnen de organisatie ontbreekt momenteel een integraal, concern breed overzicht van de informatiehuishouding. De gemeenteraad heeft in 2025 middels de motie Archief op orde aandacht gevraagd voor het verbeteren van het informatie- en archiefbeheer. In 2026 zetten wij stappen om het informatiebeheer verder op orde te brengen, in lijn met de huidige wetgeving. Tevens bereiden wij ons voor op de implementatie van de nieuwe Archiefwet. Voor de uitvoering van deze werkzaamheden worden afzonderlijke voorstellen aan de raad voorgelegd.
Subdoelen P&O
87
Vanuit de vastgestelde cao gemeenten wordt werkgever verplicht een regeling reiskostenvergoeding woon-werk aan te bieden aan medewerkers. In regionaal verband is onderzoek gedaan naar de verschillende mogelijkheden en is een verwantschap gevonden met een vergelijkbare gemeente(n) in omvang van medewerkers, ligging en mogelijkheden in vervoersmobiliteit. Gezien het aantal medewerkers en de structurele kosten van de reiskostenvergoeding woon-werk is in de begroting een bedrag van € 385.000 per jaar opgenomen. Dit betekent een nadeel voor de begroting. Hiertegenover staat een voordeel, doordat de CAO van het personeel een lagere stijging laat zien dan het percentage waar in de begroting mee gerekend is. Dit is verwerkt in de berap 2025 en levert een structureel voordeel op op de salarispost van € 425.000 (in 2026). In 2026 vindt er een organisatiebrede onderhoudsronde HR21 plaats. De effecten van de onderhoudsronde zijn nog niet bekend maar er wordt rekening gehouden met een stijging van de loonsom wegens het opnieuw beschrijven, indelen en waarderen van functies waardoor een actueel functieboek ontstaat met marktconforme beloning voor de functies waar wijzigingen plaatsvinden. De kosten van de effecten van de onderhoudsronde HR21 zijn nog niet inzichtelijk.
Subdoelen Overige / Algemeen Motie M 35 Opkomst bevordering verkiezingen is aangenomen. Er is een eenmalig bedrag van € 20.000 beschikbaar gesteld wat wordt gedekt uit de reserve coalitieakkoord. Gesprekken over opkomstbevorderende maatregelen en toegankelijkheid van de stemlokalen hebben reeds plaatsgevonden. Er vindt afstemming plaats met de politieke partijen, de Raad wordt hierover separaat geïnformeerd. Uitvoering zal plaatsvinden in Q1 2026.
88
Wat mag het kosten Bedrijfsvoering Overzicht van baten en lasten 2026
2027
2028
2029
Lasten per doelenboom Dienstverlening en klantcontact
1.636.042
1.634.109
1.695.530
1.748.704
Bedrijfsvoering
14.855.551
14.972.878
15.690.084
16.432.207
Totaal programma lasten
16.491.593
16.606.987
17.385.614
18.180.911
Dienstverlening en klantcontact
990.649
1.025.237
1.066.056
1.105.779
Bedrijfsvoering
625.807
632.819
638.275
640.337
1.616.456
1.658.057
1.704.332
1.746.117 -16.434.794
Baten per doelenboom
Totaal programma baten Totaal saldo van baten en lasten
-14.875.137
-14.948.931
-15.681.282
Mutaties reserves
1.522.453
-261.979
-407.035
-741.074
Geraamd resultaat
-13.352.684
-15.210.910
-16.088.317
-17.175.868
89
Beleidsindicatoren Beleidsindicatoren Via onderstaande link vindt u de beleidsindicatoren:
www.waarstaatjegemeente.nl/dashboard/dashboard/besluit-begroting-en-verantwoording Een aantal (BBV-)verplichte beleidsindicatoren worden niet weergegeven op de site 'waar staat je gemeente'. Deze worden hieronder vermeld. Indicator
2026
Formatie in fte per 1000 inwoners
8,54
Bezetting in fte per 1000 inwoners
7,82
Apparaatskosten per inwoner
€ 958
Externe inhuur: totale kosten inhuur Externe inhuur: percentage van totale loonsom Overhead: totaalbedrag Overhead: % totaal lasten (excl. reserves)
€ 1.916.898 7,56% € 9.443.353 7,45%
90
Paragrafen
91
Paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing Inleiding Doel van deze paragraaf is weergeven hoe solide de positie van de gemeente is en in hoeverre financiële tegenvallers kunnen worden opgevangen. Door weerstandsvermogen en risicobeheersing te schetsen, alsmede kengetallen over financiële weerbaarheid en wendbaarheid gepresenteerd. De coronapandemie en de oorlog in Oekraïne hebben de afgelopen jaren laten zien dat er snel ernstige verstoringen kunnen optreden, op grote schaal en met een forse impact, voor vrijwel iedereen. De gevolgen ervan hebben we ook ervaren als gemeente. Ook de nabije toekomst is onzeker. De oorlog, de opgaven vanuit het Rijk, het naderende ‘ravijnjaar', krapte op de arbeidsmarkt, opgelopen rente vormen risico’s op korte / middellange termijn. Dit vraagt om continue bewustwording, om monitoren en acteren en dat is wat we doen. Er komen steeds meer complexe opgaven op gemeente af. Hierop hebben wij geanticipeerd door de organisatiestructuur in te richten met een robuust en wendbaar deel om in te kunnen spelen op deze (nieuwe) complexe opgaven.
Weerstandsvermogen en risicobeheersing Weerstandsvermogen en risicobeheersing Risicobeheersing is het expliciet en systematisch omgaan met en beheersen van risico’s. Een risico is een onzekere gebeurtenis met beleidsmatige en/of financiële gevolgen. Bij het weerstandsvermogen ligt de focus op de financiële gevolgen van risico’s. Het geeft aan in hoeverre de gemeente in staat is om de gevolgen van risico’s op te vangen zonder dat beleid en uitvoering in gevaar komen. Weerstandsvermogen is de beschikbare gedeeld door de benodigde weerstandscapaciteit. De beschikbare weerstandscapaciteit is samengevat in de volgende tabel. Ultimo 2026 bedraagt de geraamde weerstandscapaciteit € 20.542.005. Hierbij dient opgemerkt te worden dat de (beschikbare) reserves zijn aangepast naar aanleiding van de in 2025 vastgestelde nota reserves en voorzieningen. Hierbij zijn onder andere de reserves minimabeleid, sociaal domein en risico's grondbedrijf herverdeeld over andere reserves (waaronder de algemene risico reserve). Stand 31-12-2024 rekening
Stand 31-12-2025 begroot
Stand 31-12-2026 begroot
€ 13.381.801
€ 6.686.308
€ 20.542.005
€ 108.720
€ 146.103
€-
Reserve sociaal domein
€ 7.405.185
€ 6.734.011
€-
Reserve risico's grondbedrijf
€ 1.172.449
€ 843.225
€-
Totaal
€ 22.068.155
€ 14.409.647
€ 20.542.005
Omschrijving Algemene risico reserve Reserve minimabeleid
92
De benodigde weerstandscapaciteit is afhankelijk van de risico’s die worden gelopen. Daarvoor doen we aan risicomanagement. Doelen hiervan zijn het bevorderen van risicobewustzijn en het expliciet maken en beheersen van risico’s. Het is een continu proces gericht op: • Het identificeren van risico’s: waar lopen we welke risico’s? • Het classificeren van risico’s: hoe groot is de kans, de impact en het financiële effect? • Het treffen van beheersmaatregelen We doen dit door tweemaal per jaar risicosessies te houden met inhoudelijk en financieel betrokkenen. Daarbij worden risico’s benoemd en per risico de kans op optreden en de gevolgen (impact) ervan bepaald. Gevolgen in financiële zin – incidenteel of structureel (i/s in de onderstaande tabel) - en voor doelstelling en imago (in de vorm van een rapportcijfer, waarbij een hoger cijfer staat voor een groter gevolg). Zo actualiseren we het overzicht van risico’s, als basis voor beheersmaatregelen, gericht op verminderen van kans op optreden en/of op beperken van gevolgen. Hierbij wordt opgemerkt dat het soms lastig is om de risico’s te kwantificeren. De belangrijkste risico’s zijn samengevat in de tabel Risico’s en worden toegelicht. Daarmee zijn niet alle risico’s benoemd. Zo zit de gemeente sterk in de Twenterandse samenleving en heeft veel relaties met bijv. sportverenigingen en culturele organisaties.
Het kan gaan om private/ maatschappelijke organisaties met een grote betekenis voor de Twenterandse samenleving. Deze kan zo groot zijn dat, wanneer zich bijv. bedrijfsvoering risico’s voordoen bij die organisaties, de gemeente als vangnet kan optreden, bestuurlijk dan wel financieel, afhankelijk van bestuurlijke afweging. Deze scenario’s zijn slecht op voorhand te bepalen omdat de gemeente veelal geen statutaire verantwoordelijkheid draagt. Ook benoemen we dat verenigingen soms een beroep doen op garantstellingen door onze gemeente, ook dat is een risico. De relatie met genoemde organisaties brengt ook met zich mee dat er risico’s zijn van een incident van grensoverschrijdend gedrag en dat kan uitstralen op de gemeente. Er is ook een risico gesignaleerd die met name ligt bij de ‘Verbonden partijen’. Gemeente Twenterand is geconfronteerd met de gevolgen van een onzorgvuldige ontvlechting van de Regio Twente. Hierdoor is de gemeente enkele jaren geleden – in een aantal (al dan niet vrijwillige) gemeenschappelijke regelingen (GR’en) gestapt. Het verschil tussen deze regelingen is erg groot, zowel qua financiën als qua personeel.
Eén van de risico’s die de gemeente Twenterand loopt is dat deze regelingen tegen financiële tegenvallers aanlopen die ze – op dit moment zonder jaren van reservevorming – niet zelfstandig kunnen dekken, waardoor de rekening bij de ‘Verbonden partijen’ (dus: de gemeenten) terechtkomt. Ook zijn er ontwikkelingen van uiteenlopende aard die invloed kunnen hebben. We volstaan met enkele voorbeelden. Energieschaarste kan gevolgen hebben voor de groei ambities van onze gemeente, uitstel van aanpassing N36 kan het vestigingsklimaat beïnvloeden en klimaatverandering kan zich manifesteren in wateroverlast, droogte en/of hitte. Dit zijn ook risico’s. Specifiek noemen we nog een aantal risico's: de omgang met systemen, inkoop, contractbeheer, Kanaal Almelo de Haandrik, Hammerflier, grenzen op gebied van nutsvoorzieningen, actiever grondbeleid en het voldoen aan regelgeving. De toenemende digitalisering biedt veel voordelen, maar vraagt ook de nodige aanpassingen en inspanningen van medewerkers en burgers. Dit kan leiden tot onjuist gebruik van systemen met mogelijk fouten en/of verspilling als gevolg. En dat kan resulteren in foutieve analyses of informatieverstrekking aan de burger. Daarom werken we voortdurend aan digitale vaardigheden onder andere t.b.v. informatiebeveiliging en zaakgericht werken. Ook is de werking van koppelingen cruciaal voor de overdracht van data.
Waar voorheen keuzes per losse applicatie werden gemaakt (qua systeem, leverancier, kosten) is nu de koers om meer vanuit procesmatig werken en gebruikersgemak te focussen en daarbij op het gebied van architectuur het gehele applicatielandschap te onderzoeken bij vervangingen, waarbij de cloud het nieuwe uitgangspunt is. Bij inkoop bestaat de kans dat niet alle inkoopbehoeften in beeld zijn dan wel dat hierbij niet de juiste procedure is gevolgd. Risico hiervan kan bijv. zijn dat een marktpartij ontbinding van de overeenkomst vordert op straffe van een dwangsom. Daarnaast is er het risico van onrechtmatig handelen, met als gevolg een jaarrekening zonder goedkeurende verklaring. Het proces ‘Inkoop en aanbesteding’
93
wordt met het oog hierop continu onder de aandacht gebracht. Als contracten niet goed beheerd en gemanaged worden, bestaat het risico dat rechtmatig afgesloten contracten onrechtmatig worden. Goed contractbeheer en -management met ondersteuning van een contractbeheersysteem is noodzakelijk. Op basis van het plan van aanpak ‘Professionaliseren van de inkoopfunctie’ worden hierop verdere acties ondernomen. Verbeteringen worden opgepakt bij de aanpak van het proces ‘Inkoop en aanbesteding’. Bij het Kanaal Almelo de Haandrik speelt dat de gemeente mogelijk door eigenaren (deels) aansprakelijk wordt gesteld voor schade aan hun woningen of bedrijfspanden. Die aansprakelijkstelling kan ook door netwerkbeheerders komen, wanneer de door hen aangevraagde vergunning of instemming wordt geweigerd, omdat de gemeente schade - die mogelijk door hun werkzaamheden zou kunnen optreden - wil voorkomen. Daarnaast leidt de gemeente zelf aanzienlijke schade aan de eigen infrastructuur, omdat deze buiten de schaderegeling van de provincie valt en dit vraagt op termijn forse investeringen die mogelijk voor rekening van de gemeente komen. Zo neemt de schade aan de Noorderweg momenteel toe en nemen we maatregelen als dat vanuit de verkeersveiligheid noodzakelijk is.
Ondanks dat er voor deze weg gelden zijn opgenomen in de begroting, blijft de kans bestaan dat er onvoorziene extra maatregelen nodig zijn. Overigens zien we in het gebied Hammerflier (met een sterk wisselende bodemopbouw) vergelijkbare schades ontstaan aan onze wegen. Ook die wegen vergen t.z.t. een bijzonder aanpak, leidend tot hogere (onderhouds)kosten. Om daar een begin mee te maken zijn er financiële middelen opgenomen in de begroting. Bij grenzen op gebied van nutsvoorzieningen gaat het om elektriciteit en drinkwater. Voor het gehele grondgebied van gemeente Twenterand geldt de situatie van netcongestie, zowel voor afname als voor invoeding van elektriciteit. Dat betekent dat grootzakelijke klanten in het verzorgingsgebied van het elektriciteitsstation Vroomshoop geen nieuwe of zwaardere aansluiting met transportcapaciteit kunnen krijgen. Het risico voor de gemeente ligt erin dat de gronduitgifte van bedrijventerreinen vertraging kan ondervinden. Voor drinkwater geldt iets vergelijkbaars: Vitens heeft gemeld, dat er niet altijd meer voldoende drinkwater beschikbaar is voor het aansluiten van nieuwe grootverbruikers (industrie/ bedrijven/ grote uitbreidingswijken met woningen) in Twente. Er wordt gewerkt aan enerzijds uitbreiding van de wincapaciteit en anderzijds aan besparing op het gebruik van drinkwater.
In de afgelopen periode zijn in Twente al meerdere aanvragen van bedrijven geweigerd. Het risico voor de gemeente ligt ook hier in de uitgifte van bedrijventerreinen en bouwgrond ten behoeve van woningen. We voeren een actiever grondbeleid. Dit houdt in dat de gemeente actief gronden gaat verwerven. Dit focust zich momenteel op de zoekgebieden in Vriezenveen-Noord en Vriezenveen-Zuid waar recent al gronden zijn verworven om in de toekomst woningbouw te realiseren. Er bestaat een planologisch risico voor het verkrijgen van de juiste bestemming. De huidige bestemming is agrarisch en moet worden omgezet naar wonen. Deze bestemmingswijziging zorgt ervoor dat de grond ook de waarderingsgrondslag krijgt die behoort bij de bestemming wonen. Momenteel worden er gesprekken gevoerd met de provincie om het programma wonen te mogen ontwikkelen. Daarnaast bestaat er ook het algemene marktrisico dat de vraag naar woningen afneemt. Dit maakt het lastiger om de gronden in de toekomst weer te verkopen. Het marktrisico is gezien de huidige woningnood nog laag, maar moet niet over het hoofd gezien worden. Om op deze mogelijke risico's in te spelen, kan het beste snel gehandeld worden zolang de markt goed is. Dit zorgt voor meer zekerheid dat de investering terug wordt verdiend.
Zowel nieuwe als wijzigingen in bestaande regelgeving zorgen ervoor dat er telkens nieuwe eisen worden gesteld aan onze dienstverlening en onze werkwijzen. We noemen de Wet open overheid (Woo), de nieuwe Archiefwet en het onderwerp ‘veelschrijvers’. Het risico bestaat dat we er niet aan alle eisen voldoen door capaciteitsbeperkingen. Het nieuwe zwembad ‘De Stamper’ is in 2023 in gebruik genomen. De projectorganisatie is belast met het afwerken en oplossen van de laatste opleverpunten, de ontmanteling van het oude zwembad en het autonoom maken van de sporthal. De verwachting is dat het project binnen de daarvoor beschikbare middelen kan worden afgerond. Het risico is nog aanwezig dat de SPUK-regeling (BTW)
94
niet geheel wordt toegekend.
Tabel risico's impact
kans
vereist weerstandsvermogen
i/s doel imago Risico's
in euro's
1 Het onvoldoende realiseren van transformatie en bijsturingsmaatregelen
€ s 1.000.000
7
7 50%
€ 1.000.000
2 Twentse visie op vervoer
€ 200.000 s
7
7 25%
€ 100.000
3 Optreden majeure procesfout of incident
€ 500.000 i
7
9 20%
€ 100.000
4 Samenwerkingsaspecten
€ 500.000 i
5
8 25%
€ 125.000
5 Kwetsbaarheid informatiesystemen
€ 250.000 i
9
8 25%
€ 62.500
6 Gemeentelijk en maatschappelijk vastgoed
€ 500.000 i
5
8 35%
€ 175.000
7 Uitvoeringsprogramma VTH (Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving)
€ i 1.000.000
3
8 15%
€ 150.000
8 Bodem
€ 400.000 i
3
3 20%
€ 80.000
9 Ruimtelijke ontwikkelingen, Invoering Omgevingswet (Ow) en Wkb
€ 500.000 i
3
6 20%
€ 100.000
10 Cybersecurity-risico
€ i 2.000.000
6
10
5%
€ 100.000
11 BBV, gemeentefonds, verdeelmodellen en overige financiële regelgeving
€ s 1.500.000
2
2 50%
€ 1.500.000
12 Opduiken van onbekende afspraken met gevolgen
€ 500.000 i
2
8 20%
€ 100.000
13 Personeel gerelateerde risico's
€ i 1.000.000
8
7 75%
€ 750.000
14 Humanitaire ontwikkelingen
€ 500.000 i
8
8 50%
€ 250.000
Totaal
€ 4.592.500
Weerstandsvermogen is 'impact in euro's' maal 'kans' waarbij structurele risico's dubbel tellen
Toelichting risico's
95
1. Het onvoldoende realiseren van transformatie en bijsturingsmaatregelen. De ontwikkelingen in het sociaal domein vormen nog steeds een grote uitdaging. Er is sprake van diverse autonome ontwikkelingen zoals: Participatiewet in balans (vanaf 2026), Basisdienstverlening schuldhulpverlening (vanaf 2026), reeds lopende Hervormingagenda jeugd en Toekomstscenario Jeugd en Gezinsbescherming etc. Van de gemeente wordt verwacht dat er zorg en ondersteuning wordt georganiseerd en daarvoor zijn te weinig middelen beschikbaar. Daar is een hervormingsagenda voor Jeugd aan gehangen, met een financieel akkoord tussen gemeenten en Rijk waarin zowel bezuinigingen als investeringen staan. Uit de hervormingsagenda volgt dat een verschuiving nodig is van geïndiceerde zorg naar vrij toegankelijke voorzieningen. Het is echter nog niet gezegd dat dit altijd goedkoper is. Ook van alle betrokken zorgaanbieders wordt een transformatie verwacht, bijvoorbeeld meer ambulantisering van hulp en ombouw naar kleinschalige woonvoorzieningen. Deze ombouw naar kleinschaligheid leidt tot hogere kosten alsmede neveneffect (bijv. gewijzigde kosten leerlingenvervoer. Het is nog onduidelijk of en in hoeverre we in deze extra kosten worden gecompenseerd. Verder is het onzeker of het alle zorgaanbieders en voorliggende veldpartijen het voldoende lukt om te transformeren en om tot benodigde samenwerking te komen.
We pakken de transformatie zowel lokaal met onze voorveldpartners als regionaal in de Samenwerkingsagenda Jeugdhulp Twente op. Daarbij merken wij op dat de samenleving niet maakbaar is en externe effecten ook van invloed kunnen zijn. Door onduidelijkheid over beleid en de te ontvangen middelen vanuit het Rijk mede in relatie tot maatschappelijke effecten is het moeilijk om reële ambities en doelen te formuleren. De toekomstige inkomsten uit het gemeentefonds zijn ongewis. We weten bijv. wel dat eerdere specifieke uitkeringen structureel worden ingeboekt maar veel al met ca. 10% aftrek. Zo wachten we momenteel op nadere beleids- en of financiële uitwerking van de P-wet in balans, Toekomstscenario Jeugd- en Gezinsbescherming, Beschermd Wonen, Asiel- en Migratiebeleid en de Hervormingsagenda Jeugd. Maatschappelijke ontwikkelingen zoals: - Personeelstekorten maakt het ongewis wanneer en waar dit precies tot wachtlijsten of onvoldoende doelmatige inzet leidt. Dit leidt niet alleen in de zorg tot problemen, maar ook in de uitvoer van onze eigen gemeentelijke toegang. - Vergrijzing dat binnen de WMO leidt tot beperkte sturingsmogelijkheden op de instroom van bijv. Huishoudelijke Ondersteuning (HO). - Binnen de HO zien we dat de aanzuigende werking van het abonnementstarief en stijgende personeelskosten onvoldoende worden gecompenseerd.
Het abonnementstarief wordt per 2027 omgezet naar een inkomensafhankelijke eigen bijdrage. De verwachting is echter dat het effect van deze maatregel beperkt zal zijn, gezien het maximum van de eigen bijdrage wordt gesteld op € 275 per maand. De financiële prikkel voor inwoners om zelf ondersteuning te organiseren is laag. 2. Twentse visie op vervoer. In samenwerking met andere Twentse gemeenten is er sinds 2017 gewerkt aan een integrale oplossing voor de toenmalige situatie van verschillende vervoersstromen. Per 1 augustus jl. is overgegaan op het nieuwe contract met een nieuwe vervoerder. Deze overgang vergt aandacht. De kaders/randvoorwaarden van de aanbesteding hebben door een gewijzigde tariefstructuur voor het leerlingenvervoer (omslag van vaste ritprijs naar kilometertarief) in de loop van 2024 financiële impact op de kosten van het (leerlingen)vervoer. Tegelijkertijd blijft er binnen het vervoer sprake van verschillende potentiële risico’s, zoals hoge NEA-indexeringen (o.a. t.g.v. personeelskosten) en open einden in de regelingen. De beheersmaatregelen zijn beperkt, maar bevatten onder andere Persoonlijke vervoersplannen en actief contractmanagement. 3. Optreden van een majeure procesfout of incident. Dit risico betreft het optreden van een procesfout of incident leidend tot een grote verstoring van het proces of in de dienstverlening.
Uiteraard kunnen procesfouten en incidenten altijd plaatsvinden, maar bij dit risico gaat het om een grote verstoring. Aanleiding hiervoor kan zijn: een gebrek aan casusregie waardoor de juiste zorg niet of niet tijdig is verleend; het onvoldoende op orde zijn van het administratieve proces met de programmatuur en het juiste gebruik daarvan; het verlenen van andere zorg dan bedoeld of het verlenen van te dure of te langdurige zorg door rolonduidelijkheid, wachtlijsten of gebrek aan kennis bij de medewerkers. Ten gevolge van het optreden van incidenten kan de koersvastheid onder druk komen te staan. Het bestaan van onvoldoende plaatsingsmogelijkheden voor participatie, hulp en ondersteuning dan wel onvoldoende doorstroming (bijv. vanuit crisisopvang)
96
kan leiden tot extra kosten. Er kan een toename optreden van het aantal ingebrekestellingen en/of bezwaarschriften met gevolgen voor imago en kosten oplopend van € 23 tot een maximum van € 1.442 voor bijv. de P-wet. Van belang is dat indien wachttijden oplopen het risico toeneemt, daarom vindt monitoring van wachttijden plaats. Wachttijden in de toegang en in de rest van de keten vragen bijzondere aandacht. Het (vervolgens) bestaan van onvoldoende plaatsingsmogelijkheden voor participatie, hulp en ondersteuning dan wel onvoldoende doorstroming (bijv. vanuit crisisopvang) kan leiden tot extra kosten Landelijk heeft dit ook aandacht en regionaal wordt dit ook verder opgepakt. 4. Samenwerkingsaspecten. In het sociaal domein wordt met veel partijen samengewerkt. Daar spelen ook risico’s. Dat kan gaan over een verschil van inzicht over de kwaliteit van dienstverlening, wat tot aansprakelijkheidskwesties kan leiden. Er zijn verschillende coalities in Twente wat invloed heeft op slagkracht, duidelijkheid en efficiency, ook richting externe partijen. Voor transformatie van de jeugdzorg is samenwerking tussen de 14 gemeenten nodig, maar ook met de partijen in het gedwongen kader, zorgaanbieders en onderwijs. Er is een risico dat er m.b.t.
onderwijs onvoldoende geanticipeerd kan worden op noodzakelijke en toekomstgerichte investeringen en de samenwerking die hier binnen het onderwijs van verwacht wordt. Huidige bekostiging schiet tekort voor ENG/BENG normen en achterstallig onderhoud. (IHP) De samenwerking staat onder druk door beperkte capaciteit, beperkende wetgeving en verschillende culturen. Inzake arbeidsmarktkrapte binnen SamenTwente (m.n. OZJT) is er meer risico doordat gekozen is voor ambtelijke dienstverbanden boven externe inhuur. Het risico wordt (pas) geeffectueerd op termijn wanneer personeel gezien werkzaamheden en financiering daar over is. Verder kunnen er bij partijen door fors opgelopen kosten en tekorten op de arbeidsmarktproblemen ontstaan. Bijv. liquiditeitsproblemen en “niet leveren”. Ook kan het leiden tot faillissement waardoor frictiekosten kunnen ontstaan en er aanvullende maatregelen moeten worden getroffen om dienstverlening gecontinueerd te krijgen, bijv. ‘early warning’. Early warning betreft vroegsignalering bij problemen bij zorgaanbieders. Om problemen voor te zijn wordt er toenemend strakker aan de voorkant gescreend (barrièremodel). Het werken conform de privacywetgeving kan gevolgen hebben voor de beoogde integrale werkwijze en kan integraal maatwerk beperken. De regionale inkoop 2025 voor jeugd en Wmo is afgerond.
Implementatie vindt nu plaats, evenals de check op een dekkend zorglandschap. De personeelstekorten kunnen ook een mogelijk risico zijn voor het tijdig kunnen bieden van zorg en kunnen een negatieve invloed hebben op de dienstverlening. Nieuwe inkoop voor hulpmiddelen staat voor 2025, met invoering in 2026, gepland. Tenslotte bestaat er in algemene zin een potentieel risico op zorgfraude. In samenwerking met partners zoals het OZJT, RIEC (Regionale Informatie- en Expertise Centra) en de SRT (Sociale Recherche Twente) worden risico’s op het gebied van zorgfraude teruggebracht. Daarnaast is in de nieuwe inkoop Jeugd en Wmo de Bibob-toets toegepast. Ook wordt door de contractmanagers van gemeente Twenterand aandacht gevraagd tijdens (account)gesprekken met zorgaanbieders voor de managementrapportages, waarbij stil wordt gestaan bij de financiële verantwoording en de accountantsverklaring. Hierbij worden vragen gesteld over doel- en rechtmatigheid van de ingezette ondersteuning en wordt bij (potentiële) onregelmatigheden (denk bijv. aan een hoge verzilveringsgraad) hier nader op doorgevraagd. Diverse zorg, hulp en voorzieningen kopen we regionaal of bovenlokaal in. Dit brengt naast schaalvoordeel ook enig risico met zich mee, bijv.
bij HO; met de nieuwe raamovereenkomsten hebben we ons gecommitteerd aan het toepassen van een gewijzigd normenkader voor het vaststellen van het aantal minuten HO per week. De financiële effecten van het toepassen van dit normenkader worden nauwlettend gemonitord. Ook op het gebied van de WSW wordt er samenwerkt met Stichting NUO (Nieuwe Uitvoeringorganisatie)/ Ontplooj. Conform verplichting in de DVO detacheren wij ambtelijk personeel naar deze stichting toe. Door de samenwerking in dit construct staan er geen inkomsten dan behalve de detacheringsinkomsten tegenover de loonkosten. De werkgeverslasten zijn geheel voor rekening van Twenterand in gevolg er sprake is van ziekte, leveringsplicht en/of eenzijdige beëindiging van de detachering. In het kader van onderwijshuisvestiging is een nauwe samenwerking met het OOGO van belang. De betrokken schoolbesturen moeten, conform afspraak in het IHP, concrete afspraken maken en met voorstellen komen over ver- dan wel nieuwbouw (zgn. scholenplan). Het risico dat wij hier lopen is dat er onvoldoende geanticipeerd kan worden op noodzakelijke en toekomstgerichte investeringen. De
97
bekostiging leidt sowieso al tot dilemma’s, omdat er meer financiële middelen nodig zijn dan het huidige stelsel levert. De bouwkosten (behoefte aan financieringsmiddelen) gaan verder oplopen om alle schoolgebouwen te laten voldoen aan de (wettelijke) duurzaamheidsdoelstellingen van het Klimaatakkoord, maar ook door aanvullende eisen; modern en inclusief onderwijs, circulair bouwen, modulair, adaptief en energieneutraal en locatiegebonden kosten. De vernieuwing/vervanging van schoolgebouwen is een complexe opgave waar de regieruimte niet geheel bij de gemeente berust. 5. Kwetsbaarheid informatiesystemen. Informatiesystemen binnen het sociaal domein hebben in de afgelopen jaren, gelet op diverse ontwikkelingen zoals vluchtelingen en ontheemden Oekraïne een steeds belangrijkere positie ingenomen. Daarmee neemt de afhankelijkheid van de informatiesystemen in het sociaal domein ook toe. Op het gebied van continuïteit zijn er risico’s van uitval met stagnerende dienstverlening, onvoldoende personeel, niet tijdige betalingen met extra inzet/ bypasses als gevolg. De komende periode zullen er ook weer diverse ontwikkelingen gaan spelen m.b.t. IT in het sociaal domein. Denk aan de uitrol van iParticipatie voor de dienstverlening aanvragen levensonderhoud, Surepay en de implementatie van een nieuw zorg-veiligheidssysteem (i.v.m. uitkomst regionale aanbesteding).
In juli 2024 is een bedrijfscontinuïteitsplan (BCP) gemaakt. 6. Gemeentelijk en maatschappelijk vastgoed. Verschillende soorten risico’s kunnen zich voordoen. Die zijn gerelateerd aan: • De bouwkundige staat; • De exploitatie van gebouwen; • De leegstand van gebouwen. Gemeentelijk vastgoed is vastgoed waarvan de gemeente eigenaar is. Ook is er maatschappelijk vastgoed, in eigendom en/of in gebruik bij maatschappelijke organisaties, zoals verenigingen en stichtingen. Wanneer er zich (financiële) problemen voordoen, zal de gemeente al snel worden aangesproken. We benoemen het risico dat niet wordt voldaan aan de Wet Markt en Overheid, bijv. wanneer geen kostendekkende huur in rekening wordt gebracht. Een ander risico is dat er onvoldoende scherp zicht is op gemeentelijke eigendommen, waardoor zich verrassingen kunnen voordoen in de zin van niet voorziene onderhoudsinspanningen. Deze onderhoudsinspanningen kunnen ook het gevolg zijn van het feit dat de afgelopen jaren het onderhoud op (sommige) vastgoed niet of op een lager niveau is uitgevoerd. Juridische risico's: Exploitatie van vastgoed valt onder het privaatrecht. De gemeente wordt in haar handelen gezien als marktpartij, echter gelden wel aanvullende regels om oneerlijke concurrentie te voorkomen (o.a. Wet Markt en Overheid en Didam-arrest).
Op verschillende vlakken zijn juridische risico's aanwezig omdat de gemeentelijke vastgoedportefeuille niet voldoet aan de wettelijke eisen. Financiële risico's: Het niet voldoen aan de wettelijke eisen levert ook financiële risico's op daar de gevolgen kunnen leiden tot schadevergoedingen en dwangsommen aan de gemeente. Daarnaast is de gemeentelijke administratie niet voldoende passend ingericht voor effectief en efficiënt vastgoedmanagement wat leidt tot onvoldoende sturing op financiële prestaties en risico's. Het ontbreken van een strategisch vastgoedbeleid en hiermee een visie op de lange termijn leidt tot inefficiënte aanpak van de opgaven die op ons afkomen (verduurzaming, ravijnjaren, maatschappelijke doelen) en hiermee een suboptimaal vastgoedbijdrage aan het behalen van gemeentelijke doelen. Met het 5-jaarlijks vaststellen en uitvoeren van het strategisch vastgoedbeleid wordt gestuurd op het minimaliseren van risico's ten aanzien van het gemeentelijk vastgoed. De bouwkundige staat en de staat van onderhoud wordt 3-jaarlijks door een deskundig bureau geïnspecteerd en verwerkt in een meerjarenonderhoudsplanning (MJOP). In een aantal gemeentelijke panden binnen de portefeuille en leegstandsbeheer zijn asbesthoudende materialen aanwezig.
Bij een brand kunnen asbestvezels vrijkomen, met risico’s voor de volksgezondheid, hoge kosten voor sanering, claims en mogelijke boetes. 7. Uitvoeringsprogramma VTH (Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving) Het niet (kunnen) voldoen aan wettelijke kwaliteitscriteria (kennis, controles en frequenties) in relatie tot het uitvoeringsprogramma voor alle VTH-producten (bouw, milieu, afwijkend gebruik etc.) bevat
98
risico’s t.a.v. veiligheid, gezondheid en de leefbaarheid van de fysieke leefomgeving, omdat normconform gedrag niet of verminderd wordt getoetst. Noodzakelijk herstel en sanctioneren blijven dan uit. Dit kan resulteren in ongewenste maatschappelijke, juridische en economische effecten. Denk aan toename van illegale bouwwerken, illegaal gebruik van gronden en objecten, toenemende ergernissen bij inwoners, toename van Woo verzoeken en mogelijke ingebrekestellingen bij het niet tijdig nemen van juridische besluiten, waardoor we dwangsommen verschuldigd zijn. Om de risico’s in de toekomst zo beheersbaar mogelijk te maken, moet er balans zijn tussen beschikbare capaciteit en de werkvoorraad. Onvoldoende ingevulde capaciteit betekent capaciteit inhuren of uitbesteden van dossiers. Echter, de knelpunten van te weinig en onvoldoende gekwalificeerd personeel zijn dusdanig groot, dat de taken in de meeste gevallen weliswaar adequaat kunnen worden uitgevoerd, maar dat wellicht niet alle risico’s beheersbaar blijken te zijn. Dat zou ervoor kunnen zorgen dat het een aantal doelstellingen uit het programma Ruimte en het VTH-beleid vertraagd en dat de dienstverlening en de kwaliteit van producten onvoldoende gewaarborgd kan worden. Om die reden is een kritisch blik naar de lokale en regionale ambities en het stellen van prioriteiten of het opschalen van de capaciteit nodig. 8.
Bodem Onder de Omgevingswet zijn de bodemtaken van de Provincie overgegaan naar de gemeente. Alle uitvoerende, aan milieubelastende activiteiten gebonden, milieutaken op het gebied van vergunningverlening, toezicht en handhaving en de adviestaak voor bodem worden uitgevoerd door de ODT. Vanaf maart 2024 wordt gewerkt met het digitale bodemsysteem Nazca. Dit systeem vervangt Squit XO. In dit systeem worden bodemonderzoeken, verontreinigingen en gesaneerde locaties opgenomen. Met betrekking tot de aanwezigheid van asbest in de bodem is projectbureau Bodem Asbest Sanering (BAS) opgericht. BAS voert volgens het Vrijwillig Programma Asbestbodemsanering projectmatig onderzoek en saneringen uit. Het vastgestelde programma loopt van 2024 - 2030. Voor de gemeente zijn hieraan geen kosten verbonden, alleen herinrichtingskosten van een perceel zijn voor rekening van de eigenaar van het perceel. PFAS-crisis Specifiek voor het onderwerp PFAS is via de Provincie historisch onderzoek uitgevoerd naar mogelijke verontreinigingen binnen de gemeente. Eventuele bronnen worden op basis van risico nader onderzocht. Voor Twenterand zijn er momenteel geen gevolgen en is uit onderzoek naar voren gekomen dat er geen groot risico bestaat. Visie op bodem en grond is verantwoordelijkheid van gemeente en ontbreekt, evenals aanpak voor bijv. Bodemdalingen.
Stikstof-crisis Nederland is verwikkeld in een zogenaamde stikstofcrisis. De landbouwsector, de industrie en het verkeer stoten te veel gassen uit, die leiden tot een overschot aan stikstofverbindingen die schadelijk zijn voor de natuur. Als lid van de Europese Unie is Nederland verplicht om de natuur te beschermen. De Rijksoverheid ontwikkelt daarom beleid om de stikstofuitstoot te verminderen. Dat gaat met horten en stoten. Zo sneuvelde het Programma Aanpak Stikstof bij de Raad van State en heeft het kabinet Schoof I het Nationaal Programma Landelijk Gebied ingetrokken. Ondertussen neemt de noodzaak tot maatregelen alleen maar toe, mede dankzij gerechtelijke uitspraken die ‘intern salderen’ niet langer mogelijk maken (Raad van State, december 2024). Met deze uitspraak staat toestemmingsverlening voor veel projecten in vrijwel het hele land stil. Tevens is de overheid een dwangsom opgelegd als de stikstofdoelen in 2030 niet worden gehaald (rechtbank Den Haag, januari 2025). Het is nog onduidelijk welke maatregelen de Rijksoverheid precies gaat nemen naar aanleiding van deze uitspraken, maar er bestaat een risico dat deze gevolgen gaan hebben voor onder meer de landbouwsector en industrie.
Mochten er geen daadkrachtige maatregelen worden genomen, dan blijft Nederland voorlopig in het stikstofslot en zal dat negatieve gevolgen hebben voor de realisatie van bouw- en infraprojecten, alsmede voor toestemmingsverlening. 9. Ruimtelijke ontwikkelingen – Invoering Omgevingswet (Ow) en Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb). De (nieuwe) Omgevingswet is op 1 januari 2024 in werking getreden. Op dit moment wordt druk gewerkt aan een Omgevingsvisie 2.0. Er is enig risico dat die niet op tijd (1 januari 2027) kan worden vastgesteld, vanwege de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2026. Ondertussen werken we ook aan het omgevingsplan. Daar is meer tijd voor. Door problemen met de landelijke systemen, kunnen
99
we eigenlijk geen omgevingsplannen maken. Aanvragen handelen we momenteel af met een BOPA. Dat is ook toegestaan. Alleen moet je die op een later moment inpassen in het omgevingsplan. Dat betekent dat er een werkvoorraad opstapelt. Op 1 januari 2024 is ook de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb), gevolgsklasse 1 nieuwbouw, in werking getreden. De Wkb, gevolgsklasse 1 verbouw, zou op 1 januari 2025 in werking gaan maar deze is voor onbepaalde tijd uitgesteld. Met de Wkb zijn taken van gemeenten overgedragen aan externe marktpartijen. Welke risico’s deze overdracht met zich meebrengt in het geval van calamiteiten en bij verantwoordelijkheidsvraagstukken is nog onduidelijk, maar zijn wel aanwezig. Deze risico’s zijn op dit moment niet goed in te schatten met dien verstande dat het toezicht op de bouwactiviteiten naar verwachting zal verminderen en op de ruimtelijke activiteit zal toenemen. De Omgevingswet en de Wkb vragen ook een aanpassing van de leges. We monitoren de opbrengsten in hoeverre deze overeenkomen met de begrote opbrengsten en welke aanpassingen dit vraagt naar de toekomst. 10. Cybersecurity-risico. Onder cybersecurity vallen diverse hedendaagse technieken en acties die een veel verder gaande bedreiging zijn dan alleen het risico van een 'hack' (het risico dat onbevoegden zoals bijv.
criminelen toegang krijgen tot (delen van) onze systemen waardoor systemen niet meer werken, bijvoorbeeld door data te versleutelen) Hierbij valt te denken aan zaken als: ransomware-aanvallen, DDoSaanvallen, cyberaanvallen, gegevensdiefstal, softwarefouten, Malware, fouten bij leveranciers (lees ook het Cybersecuritybeeld Nederland 2024). Ondanks alle beveiligingsmaatregelen kan dit niet worden uitgesloten. Zo zien we dat door het gebruik van AI inwoners en professionele partijen in staat zijn om grote hoeveelheden correspondentie en/of uitgebreide correspondentie richting de gemeente te sturen. Daarin sturen ze op wetten en termijnen. Door de omvang van de correspondentie lopen we een reëel risico dat we niet tijdige voldoen aan onze wettelijke taken. Door het gebruik van AI wordt in de correspondentie gestuurd op het voldoen de wettelijke termijnen onder druk van aansprakelijkheidstelling van de gemeente en het verbeuren van dwangsommen. Ook door onze krappe personele bezetting (zie punt 14) hebben we hier te maken met een reëel risico. Verder kan AI ook gebruikt worden om geluidsopnamen en stemmen te bewerken van gesprekken met medewerkers en onze bestuurders. Dit met geen ander doel dan ons schade toe te brengen. Door de toename van 'aanvallen' lijkt het legitiem om de impact en kans anders te waarderen.
Om de kans op 10% te zetten en wellicht het bedrag op te hogen naar € 2.500.000 is een gevoelsmatige weging en moeilijk te onderbouwen. 11. BBV, gemeentefonds, verdeelmodellen en overige financiële regelgeving. Het grootste risico hier blijft de onzekerheid als gevolg van de onvoorspelbaarheid van het rijksbeleid. Dat manifesteert zich in onzekerheid over de continuïteit van onze doelrealisatie en dienstverlening en het vormt een risico voor een solide financieel beleid. In algemene zin blijft de financiële doorwerking van modellen voor Twenterand vaak niet op maat en ervaren wij ons als nadeelgemeente. Inzake beheersing hierover het volgende: aan de voorkant (inzet VNG-commissie, lobby, internetconsultaties) en wanneer zich dit gaat voordoen: integraal advies n.a.v. calculaties financiën. Voor het sociaal domein zijn er bijvoorbeeld rond de hervormingsagenda en het afschaffen van het abonnementstarief zorgen over de financiële doorwerking. Per 2023 is een nieuw verdeelmodel voor de herverdeling van het gemeentefonds ingevoerd. Twenterand was hierin een nadeelgemeente. Fondsbeheerders hebben destijds besloten tot een ingroeipad , hiermee werd ons nadeel afgetopt, omdat de effecten van de herverdeling niet altijd goed uitlegbaar bleken. Momenteel lopen die onderzoeken nog steeds.
Het risico bestaat dat na afronding van de onderzoeken de bijdrage uit het gemeentefonds voor Twenterand nog lager uitpakt dan we nu voorzien. 12. Opduiken van niet (goed) vastgelegde afspraken met gevolgen. Er is en wordt veel tijd gestoken in het compleet krijgen van dossiers zodat er een actueel overzicht bestaat van alle gemaakte afspraken en mogelijke verplichtingen (op basis van boetebedingen, etc.). Toch blijkt het op orde krijgen en houden van gemaakte afspraken en daarmee het informatiebeheer dat ook nog voldoet aan alle relevante wettelijke eisen (o.a. Archiefwet) een grote uitdaging. Daarom blijft de kans bestaan dat er gemaakte (mondelinge) afspraken c.q. toezeggingen opduiken waarvan de consequenties aan de voorkant onvoldoende zijn onderkend en vastgelegd met mogelijke gevolgen. De financiële implicaties hiervan kunnen fors zijn.
100