CConstaterende datTwenterand
Koppel je AI →
Document · PDF

Portret van Twenterand - Definitieve versie

Raadsvergadering 1 juli 2025, gemeente TwenterandBij agendapunt: Omgevingsvisie 2.0 - Afronding Fase 112.823 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Portret van Twenterand Versie: mei 2025

COLOFON

Dit document is opgesteld door RUIMTEVOLK en is het resultaat van een samenwerkingsproces met de gemeente Twenterand. Het copyright van de beelden, kaarten en foto’s berust bij RUIMTEVOLK tenzij anders aangegeven. Hoewel aan de inhoud en samenstelling van dit rapport de grootst mogelijke zorg is besteed, is het mogelijk dat informatie onjuist of onvolledig is. RUIMTEVOLK en de gemeente Twenterand aanvaarden geen enkele aansprakelijkheid voor de volledigheid en juistheid van de gegeven informatie. Aan de inhoud van dit rapport kunnen geen rechten worden ontleend. Dit document is niet voor commercieel gebruik. mei 2025

2

PORTRET VAN TWENTERAND

VERSIE mei 2025

RUIMTEVOLK

INHOUD

1

Inleiding

5

2

Uitgangspunten voor Omgevingsvisie 2.0 Twenterand

8

3

DNA van Twenterand

12

4

Opgaven en ontwikkelingen

23

5

Beleidsinventarisatie / geraadpleegde bronnen

40

3.1 3.2 3.3

Karakteristieken van Twenterand Twenterand in de regio Uitkomsten participatieronde #1

Wonen, voorzieningen en gezonde leefomgeving  Werken, mobiliteit en energie Landschap, klimaat en water

3

PORTRET VAN TWENTERAND

VERSIE mei 2025

13 16 18

24 30 35

RUIMTEVOLK

SAMENVATTING

Het Portret van Twenterand beschrijft de analyse van de kwaliteiten, karakteristieken en van ruimtelijke opgaven en ontwikkelingen die op de gemeente afkomen. We kijken hierbij naar sterke en zwakke punten in de gemeente én naar de opgaven en kansen. Dit doen we op basis van beleidsinventarisatie, documentstudie, openbare (GIS)data en bronnen en de uitkomsten van de online vragenlijst onder inwoners. Uit deze analyse komen verschillende vraagstukken naar voren waar de nieuwe omgevingsvisie een antwoord op moet formuleren. Hieronder samengevat. Voor de sneller lezer zijn de sterktes en kansen in blauw gemarkeerd en de belangrijkste punten waar aangewerkt moet worden, ofwel zwaktes en opgaven, zijn onderstreept. 1. Het wonen in Twenterand kenmerkt zich door levendige kernen en gemoedelijke buurtschappen, met een actief verenigingsleven waar ‘noaberschap’ hoog in het vaandel staat. Net als elders in Nederland, zien we dat de bevolkingssamenstelling verandert: door vergrijzing neemt het aantal ouderen toe, terwijl het aantal jongeren en jonge gezinnen afneemt. Om de brede welvaart te versterken, is het van belang dat zowel jong en oud prettig in Twenterand kan en wil wonen. Om hiertoe te komen, moet de omgevingsvisie keuzes formuleren met betrekking tot een passend woningaanbod, een passende woonomgeving en de aanwezigheid van voorzieningen. 2.

Binnen de gemeentegrenzen is de natuur altijd op steenworp afstand. Het landelijke, groene en open karakter wordt door veel mensen gewaardeerd en ziet men het liefst zo veel mogelijk behouden. Tegelijkertijd zien

4

PORTRET VAN TWENTERAND

inwoners in dat er binnen en rondom de kernen gezocht moet worden naar extra ruimte voor woningen en bijbehorende voorzieningen. Om te komen tot een geschikte woningvoorraad en woonomgeving voor huidige en toekomstige generaties, is aandacht nodig voor verduurzaming, klimaatbestendigheid en moeten nieuwe ontwikkelingen volgen uit zorgvuldige locatiekeuzes. 3. Een ondernemend karakter is onderdeel van het DNA van Twenterand. In de gemeente werken veel mensen in sectoren zoals de industrie, bouwnijverheid en de landbouw. Twenterand is onderdeel van (high)-tech regio Twente, die rap in ontwikkeling is. De aanwezigheid van voldoende werkgelegenheid is van belang voor economische weerbaarheid en leefbaarheid van de kernen. In de omgevingsvisie moet ingegaan worden op de randvoorwaarden voor toekomstbestendige bedrijvigheid. Het nadenken over welke bedrijven je op welke plek wil, is onderdeel van deze opgave. 4. Door de aanwezigheid van een treinverbinding, de N-wegen en verschillende fietsverbindingen is Twenterand goed verbonden met omliggende gemeenten. Het is belangrijk dat inwoners en bezoekers zowel binnen de gemeentegrenzen als naar buiten toe, veilig en aangenaam van A naar B kan reizen. Dit roept op om na te denken over de manieren waarop ontwikkelingen kunnen bijdragen aan een optimale en duurzame bereikbaarheid voor inwoners, bedrijven en bezoekers.

Vanuit het oogpunt van duurzaamheid en gezondheid, gaat daarbij



in het bijzonder aandacht uit naar kansen in de stationsomgevingen. 5. Net als elders in het land staat Twenterand voor een opgave om zorgvuldig om te gaan met de beschikbare energiebronnen. De stip op de horizon is een energieneutrale gemeente in 2050. Om hiertoe te komen, moeten alternatieve warmte- en elektriciteitsbronnen worden verkend en moet energieverbruik verminderd worden. Om de energietransitie in goede banen te leiden, is ruimte nodig voor energieopwek, -opslag en -transport. 6. Het diverse landschap, van open veengebieden tot kleinschalige, bosrijke gebieden, wordt door inwoners en bezoekers graag bezocht. Het beschermde natuurgebied Engbertsdijksvenen kent bijzondere natuurlijke en landschappelijke waarden. Door klimaatverandering en intensief landgebruik staan landschappelijke kwaliteiten en biodiversiteit onder druk. Het is zaak om te investeren in een veerkrachtig landschap. Hiervoor is een gebiedsgerichte blik nodig, met aandacht voor de draagkracht van het bodemen watersysteem. 7. Het buitengebied van Twenterand is productief en veelzijdig. Het landelijke karakter wordt door veel inwoners gewaardeerd en vormt onderdeel van het gemeentelijk DNA. Het buitengebied herbergt verschillende landschapstypen en kent een ondernemende agrarische sector, maar biedt ook ruimte voor natuur, recreatie, landelijk wonen en energie.

In de omgevingsvisie moet worden gezocht naar een toekomstbestendige balans tussen de verschillende functies in het buitengebied.

RUIMTEVOLK

1

Inleiding

Sinds 1 januari 2024 is de Omgevingswet van kracht. Deze wet verplicht gemeenten tot het opstellen van een omgevingsvisie waarin alle wetgeving over ruimte, wonen, infrastructuur, milieu, natuur en water in één beleidsstuk wordt gebundeld. Zo worden de regels vanuit verschillende beleidsvelden in samenhang bekeken en beter op elkaar afgestemd. In 2021 stelde de gemeente Twenterand haar eerste omgevingsvisie vast. De wereld verandert echter snel, waardoor de behoefte en noodzaak ontstond aan een actualisatie van de omgevingsvisie. Met de Omgevingsvisie 2.0 geeft de gemeente een vervolg aan de omgevingsvisie met een vergezicht richting 2050. De Omgevingsvisie 2.0 zal een nadere uitwerking zijn van thema’s zoals wonen, werken, leefbaarheid, mobiliteit, klimaatadaptatie en recreatie. Deze en andere thema’s vragen allemaal om een plek in de gemeente. De ruimte is echter beperkt en niet alles kan overal. In de Omgevingsvisie 2.0 maken we keuzes over de toekomst van de dorpen en het landschap eromheen. De Omgevingsvisie 2.0 zet een stip op de horizon: hoe willen we dat de leefomgeving waar we wonen, werken, ontmoeten en ontspannen er in 2050 uitziet? En welke keuzes moeten we daarvoor maken? De Omgevingsvisie 2.0 vormt straks ons gezamenlijk kompas voor de toekomst.

6

Figuur 1. Dit overzicht toont de samenhang van een aantal belangrijke (beleids)stukken die de inhoud van de omgevingsvisie van Beesel voeden.

bepalen we de koers en ten slotte gaan we over tot het opstellen van de Omgevingsvisie 2.0.

De Omgevingsvisie 2.0 wordt in verschillende stappen ontwikkeld: we starten met het verdiepen van de opgaven en het duiden van de kwaliteiten van de leefomgeving van Twenterand. Vervolgens

Het voorliggende document, het Portret van Twenterand, is het resultaat van de eerste fase. Deze fase stond in het teken van het verdiepen in beleid en (ruimtelijke) trends en ontwikkelingen, om daarmee de belangrijkste kansen en opgaven te duiden. Ook zijn de huidige kwaliteiten en karakteristieken van de gemeente in beeld gebracht. De analyse is ontwikkeld op basis van een beleidsinventarisatie, documentstudie en openbare (GIS)data en bronnen. Daarnaast vormden ook de uitkomsten van de online vragenlijst en ambtelijke inbreng een belangrijke bron van informatie. Het Portret van Twenterand

PORTRET VAN TWENTERAND

VERSIE mei 2025

is te zien als een uitgangspuntennotitie, die het fundament voor de rest van het proces vormt. Hierin wordt nadrukkelijk nog geen richting gekozen. Wel nemen we bestaand actueel beleid mee als uitgangspunt. Mogelijk kunnen deze uitgangspunten gedurende het ontwikkeltraject van de Omgevingsvisie 2.0, omwille van integrale afwegingen, bijgesteld worden. We bevinden ons aan het begin van een ontwikkeling: het vormgeven van onze omgevingsvisie. We starten niet bij nu; we bouwen voort op een stevig fundament. We houden rekening met zowel de lokale beleidsstukken van Twenterand als de bredere regionale, provinciale en nationale richtlijnen. Bovendien beseffen we

RUIMTEVOLK

Figuur 2. Dit overzicht toont de drie fasen en bijbehorende tussenproducten waarmee naar de Omgevingsvisie Twenterand wordt toegewerkt.

dat beleid voortdurend in beweging is. Dit 'Portret van Twenterand' is dan ook een momentopname, een vastlegging van de huidige stand van zaken. Gelukkig biedt de Omgevingswet ruimte voor dynamiek. Dit stelt ons in staat om onze doelen en ambities in de loop der jaren aan te passen, zodra de situatie daarom vraagt.

Na deze inleiding starten we in hoofdstuk 2, met de belangrijkste conclusies en

bevindingen uit de analyse. Het hoofdstuk zet de belangrijkste (integrale) kansen en opgaven voor de Omgevingsvisie 2.0 op een rij. Deze opgaven vormen de uitgangspunten waar de Omgevingsvisie 2.0 straks een antwoord op moet formuleren. Dit hoofdstuk vormt daarmee een samenvatting van de conclusies uit dit Portret van Twenterand. Vervolgens nemen we u in hoofdstuk 3 mee in een korte kenschets van het DNA en de identiteit van de gemeente Twenterand. Het beschrijft de huidige waarden en ruimtelijke karakteristieken van de gemeente. Hiervoor zijn

PORTRET VAN TWENTERAND

VERSIE mei 2025

LEESWIJZER

7

bestaande beschrijvingen en onderzoeken benut, maar is ook de inbreng van inwoners via de online vragenlijst van grote waarde geweest. Hoofdstuk 4 schetst aan de hand van kaartbeelden, figuren en tekst de huidige situatie (nu) en de meest relevante trends en ontwikkelingen die in de toekomst voor de gemeente Twenterand (gaan) spelen. Tot slot worden in hoofdstuk 5 de conclusies van de beleidsinventarisatie gepresenteerd met bestaande beleidsuitgangspunten voor de fysieke leefomgeving van de gemeente.

RUIMTEVOLK

2

Uitgangspunten voor Omgevingsvisie 2.0 Twenterand

De analyse in de volgende hoofdstukken geeft een beschrijving van de huidige situatie in de gemeente Twenterand en blikt vooruit op toekomstige ontwikkelingen die op de gemeente afkomen. Het biedt een breed overzicht van relevante thema’s en biedt de basis voor de verdere ontwikkeling van de Omgevingsvisie 2.0. Om meer scherpte aan te brengen in de kansen en opgaven die voorliggen, zetten we in dit hoofdstuk uiteen op welke integrale vraagstukken de Omgevingsvisie 2.0 straks antwoord moet bieden. Dit is nadrukkelijk nog geen koers en legt nog geen ambities vast. Het is de eerste feitelijke basis waarop we straks de Omgevingsvisie 2.0 ontwikkelen.

GESTAAG GROEIEN MET KWALITEIT: DE BELANGRIJKSTE OPGAVEN VOOR DE OMGEVINGSVISIE 2.0 SAMENGEVAT De komende jaren staat de gemeente Twenterand voor de uitdaging om gestaag te groeien met behoud en versterking van de kwaliteit van haar leefomgeving. Dit vraagt om een integrale aanpak waarbij demografische ontwikkelingen, woningbouw, economie, bereikbaarheid, energietransitie, de kwaliteit van het landschap en erfgoed hand in hand gaan. Door deze opgaven integraal te benaderen en duidelijke keuzes te formuleren, kan de Omgevingsvisie Twenterand 2.0 de basis bieden voor een toekomst waarin de gemeente groeit met kwaliteit, voortbouwend op het unieke verhaal van de plek, voor zowel de huidige als toekomstige inwoners.

9

PORTRET VAN TWENTERAND

De belangrijkste integrale opgaven voor de Omgevingsvisie Twenterand 2.0 zijn: 1. Anticiperen op demografische ontwikkelingen met passende woonmilieus en voorzieningen We zien dat de bevolking in Twenterand vergrijst, dat er onvoldoende huizen voor starters en senioren beschikbaar zijn, dat jonge gezinnen verhuizen, basisscholen minder leerlingen hebben en zorgvoorzieningen zoals huisartsenpraktijken onder druk staan. De gemeente Twenterand staat voor de opgave om te anticiperen op de verwachte bevolkingsontwikkeling en vergrijzing. Dit betekent enerzijds het toevoegen van voldoende en passende woningen, inclusief levensloopbestendige en zorggeschikte opties, om aan de behoeften van een ouder wordende samenleving te voldoen. Anderzijds betekent dit het aantrekken en behouden van jongeren en jonge gezinnen. Dit met als doel de brede welvaart in de gemeente te versterken. Hierbij is het cruciaal om na te denken over het type woongemeente dat Twenterand wil zijn, de gewenste woonmilieus en de positionering binnen de regionale woningmarkt. Dit heeft directe gevolgen voor het type en de locatie van (maatschappelijke) voorzieningen, die een sterke sociale basis en zelf- en samenredzaamheid moeten ondersteunen. Aandacht is er ook nodig voor de vitaliteit van de dorpscentra, met name in Vriezenveen en Vroomshoop.

Investeringen in verblijfskwaliteit, ruimtelijke samenhang en ruimte voor opkomende branches zoals horeca, cultuur en ontspanning worden gezien als kansen.

VERSIE mei 2025

2. Realiseren van een toekomstbestendige woningvoorraad en openbare ruimte De komende jaren ligt er een grote opgave in het toevoegen van nieuwe woningen. Zowel voor de lokale behoefte als - zoals gezegd - om nieuwe inwoners aan te trekken. Hiernaast is het zaak om de woningvoorraad die al aanwezig is toekomstbestendig te maken. Om te zorgen dat deze woningvoorraad ook past bij de toekomstige woonbehoefte liggen er opgaven met betrekking tot verduurzaming, energieprestaties, klimaatbestendigheid en het geschikt maken van de woningvoorraad voor de woon(zorg)behoefte van de toekomst. Tegelijkertijd moet de inrichting van de openbare ruimte hierop aansluiten, met aandacht voor groen, gezondheid en het verenigen van verschillende functies zoals inbreiding en parkeren. De locatiekeuze voor toekomstige woningbouwontwikkelingen in de gemeente Twenterand moet zorgvuldig worden afgewogen in relatie tot beschikbare ruimte, het bodem- en watersysteem, energievoorzieningen, bereikbaarheid en het beperken van milieueffecten en veiligheidsrisico’s. 3. Versterken van de economie met toekomstbestendige bedrijventerreinen en werkgelegenheid De economie van Twenterand, met een sterke vertegenwoordiging van de industrie, handel en landbouw, biedt een solide basis voor de toekomst.

De opgave ligt in het versterken van deze sectoren door in te zetten op toekomstbestendige bedrijventerreinen en het creëren van werkgelegenheid. Dit betekent

RUIMTEVOLK

het bieden van ontwikkel- en schuifruimte (tot ca. 10 ha) op zowel bestaande als nieuwe werklocaties, waarbij verduurzaming en de transitie naar een circulaire economie essentieel zijn. De gemeente wil gericht sturen op 'het juiste bedrijf op de juiste plek', rekening houdend met bereikbaarheid, het beperken van milieu-effecten en een significante bijdrage aan de ambitie om in 2050 volledig circulair te zijn, wat een aanzienlijke ruimtevraag voor duurzame recycling en grondstofverwerking met zich meebrengt. Naast het faciliteren van lokale bedrijven, ligt er ook een opgave om de economische weerbaarheid te vergroten door het aantrekken van nieuwe bedrijvigheid. Het behouden en aantrekken van talent is cruciaal, gezien de toenemende vergrijzing en de negatieve arbeidspendel. Dit vraagt om geschikte werkgelegenheid met doorgroeimogelijkheden, een aantrekkelijk onderwijs- en opleidingsaanbod, en een passend woning- en voorzieningenaanbod om jongere generaties aan de gemeente te binden.

10

het faciliteren van meer duurzaam vervoer door de ontwikkeling van OV-knooppunten, kleinschalig vervoer en veilige (door)fietsroutes, waaronder de aftakking van de snelfietsroute F35. Ook vanuit het perspectief van brede welvaart is bereikbaarheid een belangrijke pijler: een goede verbinding met steden in de regio, draagt bij aan de aantrekkelijkheid van de gemeente als vestigingsplaats voor nieuwe inwoners en/of bedrijven. De mogelijke ontwikkeling van de Nedersaksenlijn kan de regionale bereikbaarheid per OV verbeteren. De beide stations(omgevingen) bieden hierin volop kansen voor de toekomst. De toekomst van het Kanaal Almelo-De Haandrik, een belangrijke waterweg in de gemeente, is momenteel onderwerp van onderzoek naar het toekomstig gebruik, mede in het licht van eerdere verzakkingen.

4. Waarborgen van duurzame en veilige bereikbaarheid Een cruciale opgave is het invulling geven aan de randvoorwaarden voor duurzame, gezonde en veilige bereikbaarheid, zowel regionaal als binnen de gemeente in en rondom de kernen en buurtschappen. Dit vraagt om keuzes ten aanzien van de rol van de auto, het openbaar vervoer en langzaam verkeer, en de impact hiervan op de infrastructuur en het landschap. De Omgevingsvisie 2.0 vraagt aandacht voor vervoersarmoede en

5. Ruimte bieden aan de energietransitie met respect voor de leefomgeving Twenterand zet in op een passende energietransitie om in 2050 energieneutraal te zijn door energiebesparing en duurzame opwekking (RES-bod: 82 GWh in 2030, nu 30 GWh via zon). Dit vraagt om ruimtelijke aanpassingen met aandacht voor milieu en landschap. Er wordt gezocht naar mogelijkheden voor het plaatsen van windmolens (ATT-gebied) en een energiehub (Oosterweilanden). Het vormgeven aan een decentraal energiesysteem en het oplossen van netcongestie zijn cruciaal voor de haalbaarheid van toekomstige ontwikkelingen. In de transitie naar een aardgasvrije omgeving liggen opgaven voor in het treffen

PORTRET VAN TWENTERAND

VERSIE mei 2025

van energiebesparende maatregelen, het aardgasvrij maken van woningen en het verder verkennen van alternatieve warmtebronnen zoals groen gas. 6. Ontwikkelen van een veerkrachtig landschap De gemeente Twenterand - met het gevarieerde landschap dat een belangrijke schakel vormt tussen verschillende regio's - staat voor de taak om haar landschap voor te bereiden op de toekomst. De zandgronden en uitgestrekte veengebieden herbergen unieke waarden die onder druk staan door zowel natuurlijke processen als menselijk handelen. Een belangrijke opgave is het waarborgen van de kwaliteit en de veerkracht van het bodem- en watersysteem. Dit vraagt om een toekomstbestendige inrichting waarbij water en bodem leidend zijn voor toekomstig grondgebruik. Intensief landgebruik, de gevolgen van klimaatverandering en onttrekkingen van grondwater vragen om gebiedsgerichte oplossingen in het buitengebied om problemen zoals verdroging en bodemdaling aan te pakken. Daarnaast ervaart Twenterand de gevolgen van een veranderend klimaat ook in het bebouwd gebied, met vaker voorkomende extreme weersomstandigheden. Dit noodzaakt tot maatregelen om wateroverlast te beperken en periodes van droogte te doorstaan. Het klimaatadaptief maken van de gemeente vraagt om een specifieke aanpak per gebied, rekening houdend met de verschillende landschapstypes, bodem en de bestaande bebouwing.

De bescherming en versterking

RUIMTEVOLK

van de biodiversiteit is een andere belangrijke opgave. Net als in de rest van Nederland staat de natuur in Twenterand onder druk. Het herstellen van natuurgebieden, waaronder de Natura 2000-gebieden in de gemeente, vraagt om gerichte maatregelen, zoals het verbeteren van de waterhuishouding en het verminderen van stikstofdepositie. Het bereiken van een gezonde balans tussen herstellende natuurwaarden en (recreatief) medegebruik door de mens vormt hierbij het uitgangspunt.

te voorkomen en de kwaliteit van het landelijk gebied te behouden. Tegelijkertijd biedt dit kansen voor nieuwe ontwikkelingen die bijdragen aan de vitaliteit van het buitengebied. Daarnaast wordt gekeken naar de potentie van de vrijetijdseconomie als een extra economische pijler, in lijn met regionale ambities.

7. Naar een toekomstbestendige balans in het buitengebied Er moet een nieuwe balans worden gevonden tussen verschillende ruimteclaims zoals landbouw, natuur, recreatie en energietransitie. Dit vraagt om keuzes in de Omgevingsvisie 2.0. Het buitengebied staat voor de opgave om de transitie naar een duurzamere en klimaatrobuuste landbouw een plek te geven, waarbij de toekomstige ruimtevraag van de agrarische sector, nieuwe verdienmodellen en de herbestemming van vrijkomende agrarische bebouwing worden onderzocht. De landbouw, een belangrijke identiteitsdrager in het buitengebied, staat voor een transitie naar meer toekomstbestendige vormen van bedrijfsvoering, mede door opgaven op het gebied van bodem, water, stikstof en klimaat. De verwachting is dat een aanzienlijk aantal agrarische bedrijven in de toekomst zal stoppen, wat leidt tot vrijkomende bebouwing en bijbehorende gronden. Het vinden van passende, toekomstbestendige functies voor deze locaties is essentieel om verrommeling

11

PORTRET VAN TWENTERAND

VERSIE mei 2025

RUIMTEVOLK

3

DNA van Twenterand

3.1 KARAKTERISTIEKEN VAN TWENTERAND

Foto door Annemiek Wiggers (RUIMTEVOLK)

→ De Overijsselse gemeente Twenterand bestaat uit zes kernen en tien buurtschappen. De zes kernen zijn Den Ham, De Pollen, Geerdijk, Vroomshoop, Westerhaar-Vriezenveensewijk en Vriezenveen. De buurtschappen zijn Bruinehaar, Hallerhoek, Linde, Magele, Meer, Noord-Meer, Weitemanslanden, Westerhoeven en een gedeelte Kloosterhaar en Sibculo (beiden ook gedeeltelijk gemeente Hardenberg). Op 1 januari 2001 zijn de gemeenten Den Ham en Vriezenveen samengevoegd. Sinds 1 juni 2002 draagt de gemeente de naam “Twenterand”. → Het landschap van Twenterand typeert zich door een grote variatie in landschapstypen op een klein oppervlakte waarbij veenontginning een grote invloed heeft gehad. Op landschappelijk gebied vormt Twenterand de overgang

13

PORTRET VAN TWENTERAND

tussen veen in het oosten en zand in het westen. De gemeente kent zeven karakteristieke landschapstypen: ‒ Veenontginning Tubbergen: deze hoogveenontginning is deels gelegen in gemeente Twenterand en deels in gemeente Tubbergen. De hoogveenontginning is grootschalig in het zuidoosten van de gemeente richting Vriezenveen en kleinschalig in het noordoosten rond Langeveen (gemeente Tubbergen). ‒ Veenontginning Vriezenveen: De veenontginning van Vriezenveen bestaat uit hoogveenontginning in het zuiden en het Veenkoloniaal landschap in het noorden. Daartussen ligt het karakteristieke ontginningslint van Vriezenveen. Kenmerken van

VERSIE mei 2025

dit gehele landschapstype zijn de openheid en rationele ontginningstructuur. ‒ Veeneleiding: Dit landschapstype is een belangrijke kwelzone van de Geestersche Molenbeek. De kwelzone heeft de vorm van een smalle, dalvormige laagte. ‒ Het Veenschap: dit landschapstype vormt een belangrijk onderdeel van het beeksysteem dat de Regge voedt. In oostelijke richting liggen de Engbertsdijksvenen waarvan Het Veenschap onderdeel is. ‒ Engbertsdijksvenen: dit landschapstype is het enige restant van het vroegere langgerekte hoogveengebied dat tot Groningen en Drenthe reikte. In dit landschapstype bevinden zich zowel natte en droge delen, landbouwgrond en verschillende gradaties vergraven veen.

RUIMTEVOLK

Foto door Annemiek Wiggers (RUIMTEVOLK)

‒ Hammerflier: van oorsprong was Hammerflier een nat en moerassig gebied. Tegenwoordig is het noordelijke en centrale deel weidevogelgebied terwijl het zuidwestelijke deel gekenmerkt wordt door kampen en kleinschalige essen. ‒ Hallerhoek/Linderflier: ook hier zijn essen en kampen te vinden, maar deze zijn jonger dan in Hammerflier. Dit gebied wordt vooral gekarakteriseerd door het cultuurhistorische landschap van verspreide kampen met oude bebouwing.2

14

Sibculo afgegraven kon worden en arbeiders zich hier in de buurt konden vestigen. De veenontginning zorgt voor de traditionele structuur van lintbebouwing langs een of twee hoofdwegen. Met uitzondering van Den Ham zijn alle kernen in gemeente Twenterand ontstaan als veendorp. Den Ham is een typisch brinkdorp met bebouwing op een hoger gelegen zandgrond.3

→ De geschiedenis van de veenindustrie heeft een grote invloed gehad op de cultuurhistorische kenmerken van Twenterand. De aanleg van het Overijsselse Kanaal heeft ervoor gezorgd dat het veengebied van Den Ham en

→ De ruilverkaveling rond Vriezenveen in de jaren 1945-1965 heeft grote gevolgen gehad voor de structuur van het landschap. Het oude slagenlandschap met lange, smalle kavels werd ingeruild voor grote, aaneengesloten kavels. Hierdoor nam de bereikbaarheid en efficiëntie van het landgebruik sterk toe. Toentertijd gold het gebied rond Vriezenveen als

PORTRET VAN TWENTERAND

VERSIE mei 2025

paradepaardje van de Cultuurtechnische dienst door de omvang van het project. Vandaar ook dat Vriezenveen door de Rijksdienst van Cultureel Erfgoed is aangesteld als wederopbouwgebied. Door deze aanstelling worden gemeenten en bewoners gestimuleerd om rekening te houden met dit cultuurhistorisch verleden tijdens nieuwe ontwikkelingen.44 → In de nabijheid van Twenterand bevinden zich diverse landgoederen en havezates. De landgoederen en havezates in Oost-Nederland zijn veelal ontstaan in de 17e en 18e eeuw, toen adellijke families en welvarende burgers zich in buitenverblijven op het platteland vestigden. De meeste havezaten zijn inmiddels verdwenen. Binnen de huidige gemeentegrenzen ligt nabij Den Ham de voormalige havezate

RUIMTEVOLK

Foto door Leonie van Bergeijk (RUIMTEVOLK)

Mennigjeshave. Aan de oostzijde van de gemeente vormt Bruinehaar onderdeel van het landgoed Huize Almelo.24, 25 → De industriële revolutie halverwege de 19e eeuw had grote impact op de regio Twente. Door nieuwe technieken en industrialisatie van textielnijverheid kwam de textielindustrie tot bloei. Ook Twenterand kent duidelijke sporen van het Twentse textielverleden. In 1869 vestigde zich in Vriezenveen textielfabriek Jansen & Tilanus. Deze textielindustrie was in het begin van de 20e eeuw een belangrijke werkgever voor mensen uit de directe omgeving.39

15

waarbij een bovengemiddeld aantal inwoners vrijwilligerswerk uitvoert. Met meer dan 100 sportverenigingen, -instellingen en commerciële aanbieders blijft Twenterand actief in beweging. Enkele kenmerkende evenementen voor Twenterand zijn het historisch schouwspel in Den Ham, de boerenmarkt in Vriezenveen, de Hammer Brinkdagen, het Turffeest Westerhaar, de feestweek Vroomshoop, de zomerfeesten De Pollen, Randrock Vriezenveen en sportevenementen zoals Twenterandrun, de Triatlon Vroomshoop en Tot de Nek in de Drek.4,5,6

→ Twenterand kent een actief religieus, sportief en cultureel verenigingsleven

→ Gemeente Twenterand kent een grote vertegenwoordiging van traditionele sectoren zoals industrie, bouwnijverheid en landbouw. De gemeente kent veel zelfstandige ondernemers met in het buitengebied veel (kleine) agrarische

PORTRET VAN TWENTERAND

VERSIE mei 2025

bedrijven.4 Het ondernemende karakter van de gemeente en het platteland vormen belangrijke onderdelen van het DNA van Twenterand.

RUIMTEVOLK

3.2 TWENTERAND IN DE REGIO → De gemeente Twenterand kent een bijzondere ligging op de scheidslijn van Twente, het Vecht-Reggegebied en Salland. Vanuit landschappelijk perspectief wordt Twenterand beschouwd als onderdeel van de regio Twente: het gebied tussen de Regge en de Dinkel. De gemeente wordt begrensd door het Overijsselse Vechtdal in het noorden en de beboste stuwwallen (zoals de Sallandse Heuvelrug) in het westen. Binnen de regio Twente zijn de hoogvenen en veenontginningen een uniek kenmerk.26 → Twenterand is ontsloten naar de regio via twee hoofdverbindingswegen: de N36 in noord-zuidelijke richting en de N341 in oost-westelijke richting. De spoorlijn zorgt voor de noord-zuidverbinding tussen Emmen en Almelo. Binnen de gemeente hebben de dorpen een verschillende oriëntatie op nabijgelegen steden. De dorpen in het noorden van de gemeente richten zich voornamelijk op Hardenberg, Hellendoorn, Ommen en Zwolle terwijl Vriezenveen vooral op Almelo georiënteerd is.1 → Twenterand is één van de 14 gemeenten binnen de regio Twente. Twente kenmerkt zich als een regio met een sterke gezamenlijke identiteit, die bijdraagt aan culturele binding en ondernemerschap. Twente kent een rijk industrieel en

16

PORTRET VAN TWENTERAND

VERSIE mei 2025

RUIMTEVOLK

agrarisch verleden en is economisch sterk in onder andere (high-)tech en de maakindustrie. De steden Almelo, Hengelo en Enschede vormen binnen de regio drie belangrijke centra voor regionale voorzieningen. → Binnen de regio Twente wordt op veel vlakken samenwerking opgezocht. Samen met andere Twentse gemeenten werkt de gemeente Twenterand aan thema’s zoals wonen (en zorg), de energietransitie, (vrijetijds)economie, gezondheid, veiligheid en milieu. Daarnaast maakt de gemeente Twenterand deel uit van de P10, een netwerk van grote plattelandsgemeenten uit heel het land. Binnen dit samenwerkingsverband zetten partijen zich in voor een robuust platteland met vitale dorpen. Hierbij komen thema’s zoals voorzieningen, wonen, bereikbaarheid, energietransitie, landbouw, toerisme en landschap aan bod. → Twente is een regio die volop in ontwikkeling is.7 Zowel binnen de regio zelf als daarbuiten wordt ze gezien als regio met veel potentie voor groei en ontwikkeling, zowel op economisch vlak als op het gebied van woningbouw.8 De regio beoogt een schaalsprong in het inwoneraantal, om daarmee een goed vestigingsklimaat en leefbare dorpen en wijken te waarborgen. In een Ruimtelijke Ontwikkelstrategie (ROS) werken de Twentse gemeenten, provincie Overijssel en het Rijk samen aan een visie op duurzame verstedelijking. Figuur 3. Regio Twente zet in op een groene technologische topregio.

Voor Twenterand liggen hier nadrukkelijk kansen door de ontwikkeling van HOV.

17

PORTRET VAN TWENTERAND

VERSIE mei 2025

RUIMTEVOLK

3.3 UITKOMSTEN PARTICIPATIERONDE #1

18

Om het vertrekpunt voor de Omgevingsvisie 2.0 te bepalen, is het van belang om te weten welke kenmerken, kwaliteiten en opgaven voor de toekomst men ziet voor de leefomgeving van de gemeente Twenterand. Om te achterhalen hoe inwoners van Twenterand naar de leefomgeving kijkt en om te horen welke wensen, zorgen en ideeën er leven, is een digitale vragenlijst ingezet. Via verschillende communicatiemiddelen is deze digitale vragenlijst onder de aandacht gebracht. Zo zijn er berichten via social media uitgezet en is de oproep verspreid in het lokale nieuws. Ook zijn per mail leden van het inwonerpanel ‘Denkmee Twenterand’ benaderd, is het netwerk van plaatselijke belangen gecontacteerd en is er een flyer verspreid bij bibliotheken en supermarkten. Ten slotte werd er ook de mogelijkheid geboden om een papieren variant van de vragenlijst in te vullen op het gemeentehuis. In totaal vulden 363 mensen tussen 3 en 15 april 2025 de vragenlijst in. Niet iedereen heeft de enquête volledig afgerond: in totaal hebben 252 deelnemers de hele enquête ingevuld. Met het aantal respondenten kan met een

betrouwbaarheid van 95% en een foutmarge van 6% uitspraken worden gedaan over de hele populatie van de gemeente Twenterand.

PORTRET VAN TWENTERAND

VERSIE mei 2025

Wanneer we kijken naar de verdeling in leeftijdsgroepen, dan ontstaat een herkenbaar beeld: enkele leeftijdsgroepen (35 - 44 jaar, 45 - 54 jaar, 55 - 64 jaar en 65 - 74 jaar) zijn oververtegenwoordigd in relatie tot de bevolkingsopbouw van de gemeente. Vooral de groep 45 - 54 jaar is sterk overtegenwoordigd. Daartegenover staat dat de groepen 0 - 24 jaar en 25 - 34 jaar juist zijn ondervertegenwoordigd in relatie tot de bevolkingsopbouw. Daar waar bekend, zijn de respondenten relatief goed naar verhouding verdeeld over de verschillende kernen en buurtschappen. De meeste respondenten komen uit de grootste kernen: Vriezenveen, Vroomshoop, Westerhaar-Vriezenveensewijk en Den Ham. Uit Kloosterhaar (gedeelte Twenterand), Westerhoeven en Weitemanslanden zijn geen tot weinig reacties gekomen.

Figuur 4. De figuur toont de leeftijd van de respondenten, onderverdeeld naar leeftijdsgroep.

RUIMTEVOLK

TWENTERAND ANNO 2025 Deelnemers van de digitale vragenlijst werden verzocht om in enkele steekwoorden de gemeente te beschrijven. De woorden die men voor de leefomgeving kiest, zijn overwegend positief. Men beschrijft Twenterand als een landelijke en gemoedelijke gemeente met een groen en een divers landschap. Kwaliteiten zoals rust en ruimtelijkheid van het landschap rondom de kernen worden meermaals benadrukt. De gemeenschap kenmerkt zich volgens deelnemers door een actief verenigingsleven, nuchterheid en de aanwezigheid van noaberschap.

Figuur 5. De figuur toont een visualisatie van woorden die men gebruikt om de gemeente Twenterand te beschrijven. De grootte van het lettertype laat zien hoe vaak een woord is genoemd

19

Foto ingezonden door deelnemer vragenlijst

Foto ingezonden door deelnemer vragenlijst

PORTRET VAN TWENTERAND

VERSIE mei 2025

Foto ingezonden door deelnemer vragenlijst

RUIMTEVOLK

MOOISTE PLEKKEN VAN TWENTERAND Uit de vragenlijst blijkt dat er zich binnen de gemeente veel plekken bevinden waar men graag komt en/of die sterk worden gewaardeerd. Gebieden die vaak worden genoemd, zijn Engbertsdijksvenen, het Zandstuvebos en het centrum (met de Brink) van Den Ham. In de antwoorden komt een combinatie terug van enerzijds natuurlijke en groene gebieden, maar ook waardering voor levendige plekken zoals de verschillende dorpscentra en voorzieningen zoals de sportparken, Het Punt in Vroomshoop en lokale horecagelegenheden. Om een beter beeld te krijgen bij de plekken waar inwoners waarde aan hechten, werd men in de vragenlijst ook gevraagd naar foto’s van mooie plekken uit de gemeente. In totaal zijn er 114 foto’s ingezonden.

VERBETERPUNTEN

Figuur 6. De figuur toont een visualisatie van de mooiste plekken in de gemeente volgens respondenten. De grootte van het lettertype laat zien hoe frequent de plek is benoemd

Naast het benoemen van mooie en kenmerkende plekken in de gemeente, is deelnemers ook gevraagd naar plekken waar zij graag ingrijpen of verandering wensen te zien. Een paar locaties vallen daarbij op. Zo wordt het Manitobaplein in Vriezenveen, met name het pand van de Oude Rabobank, relatief vaak genoemd als een plek die nodig aan verbetering toe is. Naast deze locatie wordt ook het centrum van Vriezenveen in zijn algemeenheid benoemd als verbeteringsplek vanwege verouderde panden en leegstand. Ook het centrum van Vroomshoop komt meermaals naar voren als verbeterpunt. Daarnaast worden de verschillende industrieterreinen in Twenterand

20

PORTRET VAN TWENTERAND

Foto ingezonden door deelnemer vragenlijst

VERSIE mei 2025

Foto ingezonden door deelnemer vragenlijst

RUIMTEVOLK

genoemd als minder mooie plek en benoemt een enkele deelnemer zonneparken als een negatieve ontwikkeling voor de landschappelijke kwaliteit. Een ander, minder locatiegebonden maar wel veel aangehaald verbeterpunt, is de verkeersveiligheid. Meerdere respondenten benoemen zorgen en wensen voor verbetering met betrekking tot enkele wegen (bijvoorbeeld N36 en de Hammerstraat in Vroomshoop), onoverzichtelijke kruispunten of het ontbreken van fietspaden (bijvoorbeeld langs de Engbertsdijksvenen en de Gravenlandweg).

DROMEN OVER DE TOEKOMST: TWENTERAND IN 2050 De dromen over de toekomstige leefomgeving van de gemeente Twenterand zijn veelzijdig. Toch komen bepaalde onderwerpen als rode draad in de antwoorden terug. Opvallend genoeg komen veel woorden die ook benoemd zijn als huidige kenmerken en kwaliteiten van de gemeente, ook terug in de wensen voor de toekomst. Vooruitblikkend naar 2050 hopen deelnemers op een gemeente die nog steeds groen, landelijk en gezellig is. Ook wenst men dat noaberschap en gemeenschapszin nog altijd hoog in het vaandel staat. Naast het behouden van deze kwaliteiten, hoopt men in 2050 op een passend woningaanbod en voldoende (basis) voorzieningen. Andere thema’s die meerdere keren worden aangehaald, zijn het verbeteren van bereikbaarheid, mogelijkheden voor recreatie, ruimte voor landbouw en een schone en uitnodigende openbare ruimte.

21

PORTRET VAN TWENTERAND

Figuur 7. De figuur toont een visualisatie van woorden die men gebruikt om de gewenste toekomst voor de gemeente Twenterand te beschrijven. De grootte van het lettertype laat zien hoe vaak een woord is genoemd.

VERSIE mei 2025

RUIMTEVOLK

BELANGRIJKSTE OPGAVEN VOOR DE TOEKOMST Ook werd deelnemers gevraagd naar uitdagingen die zij zien voor de gemeente Twenterand. Uit een reeks opgaven - gerelateerd aan de thema’s die ook in dit Portret van Twenterand aan bod komen - konden deelnemers aangeven welke opgaven zij als belangrijkst zagen voor de toekomst. Hierbij werd gevraagd om maximaal drie opgaven te kiezen.

energie’ minder geprioriteerd door deelnemers. Ook de onderwerpen ‘recreatie en toerisme’, ‘ruimte voor bedrijven en werkgelegenheid’ en ‘landbouw’ worden minder vaak aangehaald.

Met stip op één werd de aanwezigheid van ‘voldoende en passende woningen’ gekozen als belangrijke opgave: 50% van de deelnemers had dit als een van de belangrijkste opgaven aangeduid. Meermaals werd deze opgave in verband gebracht met een vraag naar betaalbare woningen en werd onderstreept dat men behoefte heeft aan geschikte woonruimte voor de jeugd en starters. Andere uitdagingen die het vaakst gekozen werden, waren het inzetten op een ’veilige leefomgeving’ en op een ’gezonde leefomgeving’. In beide gevallen heeft 39% van de respondenten deze uitdaging gekozen in hun top drie. Als toelichting gaven enkele deelnemers aan deze thema’s als randvoorwaardelijk te zien voor een prettige leefomgeving. In de toelichting werden hierbij voorbeelden aangedragen op het gebied van voldoende natuur, het bevorderen van sociale cohesie en verkeersveiligheid. Enkele andere opgaven werden minder vaak benoemd als meest belangrijk voor de toekomst. In vergelijking met de andere opgaven, wordt het thema ‘verduurzaming en opwekken van schone

22

PORTRET VAN TWENTERAND

Figuur 8. De figuur toont welke opgaven de respondenten het belangrijkst achten voor de toekomst.

VERSIE mei 2025

RUIMTEVOLK

4

Opgaven en ontwikkelingen

WONEN, VOORZIENINGEN EN GEZONDE LEEFOMGEVING

24

PORTRET VAN TWENTERAND

VERSIE mei 2025

RUIMTEVOLK

→ Demografische ontwikkelingen zijn autonome ontwikkelingen die invloed hebben op de bevolkingssamenstelling van de gemeente. Een veranderende bevolkingssamenstelling leidt vaak tot veranderingen in behoeften op het gebied van wonen, voorzieningen, mobiliteit, werk, recreatie etc. In de gemeente Twenterand is de verwachting dat er de komende jaren (korte termijn) nog sprake zal zijn van huishoudensgroei (+590 huishoudens t/m 2040). Op de langere termijn is nu de verwachting dat een daling wordt ingezet (-150 huishoudens in de periode 2040-2050).27 De gemeente Twenterand heeft in de Startnotitie Omgevingsvisie 2.0 vastgelegd een zekere bevolkingsgroei na te streven. In het bijzonder gericht op de jongere generaties.50 → Voor wat betreft de bevolkingsontwikkeling (aantal inwoners) is de prognose dat op den duur ook sprake kan zijn van daling. In de gemeente Twenterand groeit momenteel het aantal huishoudens in de gemeente harder dan het aantal inwoners. Dit wijst op huishoudensverdunning: minder personen per huishouden. Het aantal kinderen neemt af en veel jongeren tussen 20 en 30 jaar verlaten de gemeente. Woonbehoefte onderzoek suggereert dat dit naast verhuizen wegens relatie, studie en werk, dit vooral te maken heeft met het gebrek aan betaalbare woningen.9

25

zal gaan toenemen. Het aandeel 65+’ers ten opzichte van de totale bevolking neemt toe en tegelijkertijd stijgt de gemiddelde levensverwachting. Dit zorgt voor een verandering in woonwensen: senioren wonen steeds langer zelfstandig thuis of zijn op zoek naar geschikte (levensloopbestendige) woonvormen en woonomgeving met enige mate van zorg en ondersteuning. Daarnaast is er sprake van sterke ontgroening (het afnemen van het aantal jongeren in de bevolking).9 → De sociaal-economische structuur van de gemeente laat zien dat er een aantal buurten zijn in de gemeente met instapmogelijkheden voor jongeren. Doorstromen is doorgaans lastig omdat er weinig woningen vrijkomen van senioren die kleiner, goedkoper en/of levensloopbestendig gaan wonen (terugstromers).9

→ De gemeente Twenterand heeft momenteel te maken met een vergrijzingsgolf die de komende jaren verder doorschuift, waardoor het sterftecijfer de komende jaren verder

→ Volgens het woonbehoefte onderzoek heeft de gemeente Twenterand een woningbehoefte van 1.188 woningen tot 2032 (1.128 nieuwe woningen, 60 bestaande voorraad en regionale groei is hierin niet meegenomen). De gemeente Twenterand zet voor de komende jaren (korte termijn) in op extra woningen voor het behoud van eigen jongeren 20-30 jaar, voor de huisvesting van statushouders en Oekraïners, een groter aandeel sociale huur en goedkope koop voor starters en regionale groei. De gemeente zet daarmee voorlopig in op ‘Steady state’. Steady state is een situatie waarbij de bevolking niet (sterk) krimpt of groeit, maar ongeveer gelijk blijft.50 Tot het jaar 2037 zal volgens het woonbehoefte onderzoek

PORTRET VAN TWENTERAND

VERSIE mei 2025

de woningbouwbehoefte naar verwachting oplopen tot 1.407 woningen (1.279 nieuw en 128 bestaande woningvoorraad).10 → In de Regionale Woondeal Twente zijn afspraken vastgelegd dat de woningbouwbehoefte voor een groot deel wordt ingevuld binnen de sleutelprojecten Vriezenveen (530 woningen), Vroomshoop Oost (150 woningen t/m 2030 en 100 woningen doorkijk) en Westerhaar Trioterrein (54 woningen). De overige woningbouwbehoefte wordt ingevuld door middel van reguliere initiatieven. 10 → Een belangrijke opgave voor de Omgevingsvisie 2.0 is de behoefte die past bij ‘gematigd groeien’, maar vooral ook de ambitie qua woningbouw in de periode 2032-2050 te bepalen. Dit gaat gepaard met de vraag: wat voor woongemeente wil je zijn in 2050 en voor wie? Dit gaat dus niet alleen om de kwantitatieve ambitie, maar ook de kwalitatieve m.b.t. diverse woonmilieus en -omgeving, duurzaamheid, benodigde hoeveelheid groen en circulariteit. En over de vraag waar je wilt ontwikkelen? Doe je dat vooral via inbreiding of juist uitbreiding? Kansen in het buitengebied of juist in de stationsomgevingen? De ambitie om in hoog tempo woningen toe te voegen komt met een duidelijke ruimtevraag naar geschikte locaties voor nieuwbouw en transformatie: voor de grotere kernen, maar ook voor de kleinere kernen, buurtschappen en het buitengebied.

Het bodem- en watersysteem, netcapaciteit, bestaande mobiliteitsknooppunten en de

RUIMTEVOLK

nabijheid van voorzieningen vormen belangrijke randvoorwaarden bij nieuwbouw. → De regio Twente zet in op groei van aantrekkelijke kernen, steden en regio en hiervoor is uitbreiding van de woningvoorraad nodig om gebieden levendig en vitaal te houden met een gemixte leeftijdsopbouw. De regio Twente heeft de ambitie om een schaalsprong van 100.000 plus inwoners extra te maken richting 2050. Een deel van deze inwoners zal ook in de gemeente Twenterand terechtkomen. Regionaal worden de mogelijkheden voor inbreiding en de behoefte aan uitbreidingslocaties onderzocht. De inwonersgroei zal een belangrijke bijdrage moeten leveren aan het in stand houden en versterken van het voorzieningenniveau. Voor de nader te bepalen inwonersgroei in de overige gemeenten zet de regio in op leefmilieus met een groenstedelijk karakter in de spoorzones en aan belangrijke (regionale) verbindingswegen van kernen met treinstations en rondom locaties met betrouwbare en frequente OV-verbindingen, waaronder Vriezenveen en Vroomshoop. 7 De omgevingsvisie 1.0 laat ruimte voor zowel inbreiding als uitbreiding. Een opgave voor de Omgevingsvisie 2.0 is goed te kijken waar woningbouw kan landen en aan welke integrale opgaven het nog meer bij kan dragen (koppelkansen).

26

en 75 zorggeschikte woningen te realiseren. 11 Deze woningen zijn nodig voor ouderen met eventuele beperkingen. Tevens is dit nodig om doorstroming op de woningmarkt te faciliteren. 10 Naast ouderen ligt er een opgave in het zorgen voor voldoende huisvesting voor andere aandachtsgroepen. Momenteel is de lokale woonzorgvisie van de gemeente Twenterand in ontwikkeling waarin de regionale kaders lokaal worden doorvertaald.

→ Vanuit regionale afspraken (in de regionale Woonzorgvisie) ligt er een opgave om voor ouderen in de gemeente tot en met 2030 175 nultredenwoningen, 75 geclusterde woningen

→ De huidige woningvoorraad in de gemeente Twenterand bestaat uit 14.080 woningen.28 Een groot deel van het aantal woningen dat de gemeente in 2050 nodig heeft, staat er dus al. Dit betekent dat we de woonbehoefte van de toekomst voor een groot deel binnen de bestaande voorraad moeten vervullen. Figuur 14 toont de kenmerken van deze woningen: in vergelijking met het landelijke gemiddelde kent Twenterand relatief veel eengezinswoningen (85%, ten opzichte van 64% NL) en koopwoningen (66%, ten opzichte van 57% NL). De gemiddelde woninggrootte ligt met 149m2 boven het Nederlands gemiddelde van 120 m2.28 Huurwoningen in het bezit van een woningcorporatie zijn binnen de gemeente te vinden in de kernen Vriezenveen (25%), Vroomshoop (28%), Westerhaar-Vriezenveensewijk (42%) en Den Ham (13%) (zie ook kaartbeeld). Zo’n 82% van de woningvoorraad is voor het jaar 1990 gebouwd. Deze woningen kenmerken zich over het algemeen door een lagere energetische kwaliteit. Om de woningvoorraad die er al staat zo goed mogelijk te kunnen benutten voor de toekomst, zal

PORTRET VAN TWENTERAND

VERSIE mei 2025

er naast beschikbaarheid en betaalbaarheid ook voldoende gestuurd moeten worden op kwaliteit. Dit vraagt om investeringen in de kwaliteit van woningen en de woonomgeving, bijvoorbeeld op het gebied van verduurzaming en energieprestaties en klimaatbestendigheid van woningen en de woonomgeving en het geschikt maken van woningen om langer zelfstandig thuis te kunnen blijven wonen. → Tegelijkertijd moeten bestaande woningen woontechnisch aan kunnen sluiten op de veranderende woonbehoeften: hierbij gaat het bijvoorbeeld om de aanpassing naar levensloopbestendige en/of zorggeschikte woningen. Over het algemeen is een groot deel (ca. 82%) van de woningen in de gemeente Twenterand in de basis aanpasbaar: woningen die geschikt zijn voor en aangepast kunnen worden aan de behoefte van mensen met mobiliteitsbeperkingen (‘aanpasbare woningen’).29 Tevens kan je vanuit het oogpunt van transformatie van bestaande woningen kijken naar mogelijkheden vanuit optoppen, splitsen en verkamering. → Ontwikkelingen zoals een toename in inwoners met dementie en met een verminderde mobiliteit vragen om een andere inrichting van de openbare ruimte. Ook neemt de vraag naar zorg toe, terwijl landelijk het aanbod aan zorgpersoneel en beschikbare mantelzorgers afneemt (zie figuur 16).

De opgave ligt voor om inwoners te faciliteren om zo lang mogelijk zelfstandig thuis te wonen, en daarnaast het zorgaanbod op peil te houden.

RUIMTEVOLK

→ Het adviesrapport “Elke regio telt!” constateert dat in de regio’s buiten de economische kerngebieden in Nederland,steeds vaker essentiële voorzieningen onder druk staan. Dit zien we ook in de gemeente Twenterand. Voorzieningen die onder druk staan kunnen leiden tot achterstanden en verschillen in gezondheid.12 Landelijk zien we dat door de druk op (kleinschalige) voorzieningen er steeds meer wordt gekozen voor het clusteren van bijvoorbeeld zorg, onderwijs en detailhandel. Voor de Omgevingsvisie 2.0 ligt de vraag voor hoe je je voorzieningenniveau in de toekomst zou willen organiseren en voeren we het gesprek over geografische spreiding en/of clustering. Voor onderwijsvoorzieningen ligt er de komende jaren een opgave in Twenterand m.b.t. toekomstbestendige huisvesting. Momenteel wordt verkend waar en hoe (basis) scholen in de toekomst een plek krijgen binnen de gemeente. Dit geldt ook voor het zorgvastgoed in de gemeente. → Het is cruciaal voor nu en de toekomst dat voorzieningen (voor dagelijkse benodigdheden) goed toegankelijk zijn, zowel met de auto, het (vraaggestuurd) openbaar vervoer als de fiets. Uit de kaart blijkt dat de inwoners in het met name het westelijke deel van het buitengebied in de gemeente meer dan 10 minuten moeten fietsen om voorzieningen te bereiken.

Vooral met het oog op de toenemende vergrijzing is de toegankelijkheid van voorzieningen, met name vanuit de kleine kernen, buurtschappen en buitengebied (voor- en natransport), een belangrijk

27

PORTRET VAN TWENTERAND

aandachtspunt voor de Omgevingsvisie 2.0. Dit geldt in de eerste plaats voor de zogenoemde abc-voorzieningen: apotheek, arts, boodschappen en contact/ontmoeten. → De gemeente Twenterand zet in op een sterke sociale basis.36 Buurt- en dorpshuizen, multifunctionele accommodaties, scholen/ kindcentra, kerkgebouwen en (sport) verenigingen vervullen voor veel inwoners een belangrijke ontmoetingsfunctie. Momenteel zijn deze voorzieningen in nagenoeg alle kernen aanwezig (zie kaartbeeld). Binnen ontmoetingsplekken speelt vrijwilligerswerk vaak een belangrijke rol. De samenleving van de gemeente Twenterand kenmerkt zich door een hoge mate van maatschappelijke betrokkenheid: relatief veel inwoners zetten zich in voor vrijwilligerswerk (zie figuur 12). De verwachting is echter dat vergrijzing en een zichtbare landelijke trend van afname aan vrijwilligers ervoor zorgen dat de instandhouding van bepaalde voorzieningen onder druk komt te staan.35 Om de sociale dynamiek en de zelf- en samenredzaamheid in gemeenschappen te behouden, ligt er een opgave voor de Omgevingsvisie 2.0 voor het binden van jonge mensen. Passend woningaanbod is hierbij een belangrijk middel. → Cultuur vormt een belangrijke kern binnen de samenleving van de gemeente Twenterand.

Het zit geworteld in tradities en gewoonten zoals de carnaval in Vroomshoop en de lokale dialecten en streektaal, maar ook het gebruik en de inrichting van het platteland zoals de

VERSIE mei 2025

naoorlogse ruilverkaveling in Vriezenveen. Dit soort immaterieel erfgoed definieert de collectieve identiteit. Erfgoed, zowel tastbaar als immaterieel, belichaamt deze cultuur. Zoals ook wordt beschreven in hoofdstuk 2 van dit document, is de gemeente rijk aan erfgoed. Monumenten, landschappen en archeologische vondsten vormen het materiële erfgoed, terwijl verhalen en gebruiken het immateriële erfgoed omvatten. De opgave - ook voor deze Omgevingsvisie 2.0 - is het behoud, doorontwikkeling en de beleving van dit erfgoed, waarbij verbinding met toerisme en educatie cruciaal is.37 → Vanuit de zorg zien we de komende jaren opgaven op de gemeente afkomen. Inwoners van Twenterand zijn gemiddeld genomen iets ongezonder dan het Nederlandse gemiddelde. Daarnaast groeit de vraag naar zorg in de gemeente Twenterand en stijgen de zorgkosten. De gemeente krijgt steeds meer hulpvragen voor maatschappelijke ondersteuning en jeugdzorg.31 Vergrijzing, langer thuis wonen, passend onderwijs, meer mentale problemen bij jongeren en het steeds vaker voorkomen van (vecht)scheidingen zijn hier mede debet aan.30 Voor de houdbaarheid en toegankelijkheid van zorg en ondersteuning, is een meer preventieve manier van denken en werken noodzakelijk.

De gemeente wil zich inzetten op preventieve gezondheidszorg om zo ieders gezondheid te bevorderen en te beschermen en ziekten te voorkomen.30 Voor de Omgevingsvisie 2.0 ligt een opgave om keuzes te maken die mentaal welbevinden,

RUIMTEVOLK

actieve leefstijl en een gezonde voeding bevorderen. → Voor het bevorderen van de fysieke en mentale gezondheid heeft de gemeente Twenterand de ambitie om in 2040 75% van de inwoners te laten voldoen aan de beweegrichtlijnen. De gemeente heeft de ambitie om de vier sportparken die Twenterand rijk is (Het Midden in Vriezenveen, De Rohorst in Den Ham, De Bosrand in Vroomshoop en Twistveen in Westerhaar) de komende jaren door te ontwikkelen tot vitale sportparken. Daarnaast constateren we dat steeds meer mensen bewegen en sporten in de openbare ruimte. De openbare ruimte maakt onlosmakelijk deel uit van de infrastructuur voor sport en bewegen in Twenterand. Dit geldt ook voor inclusieve speelpleinen. De inzet is om het sportief (mede) gebruik van openbare ruimten verder uit te breiden en te versterken en zo maximaal te benutten.32 Hier ligt o.a. op het gebied van beweegvriendelijkheid, toegankelijkheid en recreatieve routes een opgave voor de Omgevingsvisie 2.0. → Vanuit de Omgevingswet zijn overheden, in samenwerking met bedrijven en inwoners, verantwoordelijk voor een goede kwaliteit van de leefomgeving op het gebied van milieuaspecten zoals luchtkwaliteit, waterkwaliteit, bodemkwaliteit, geur- en geluidhinder en externe veiligheid. Dit vraagt om zorgvuldige afweging van deze aspecten bij ruimtelijke ontwikkelingen.

28

PORTRET VAN TWENTERAND

VERSIE mei 2025

RUIMTEVOLK

Figuur 9. In Twenterand is de bevolking iets eenzamer dan het regionaal

Figuur 10. Aantal huishoudens blijft heel licht groeien.

Figuur 11. Lichte bevolkingsdaling verwacht tot 2050.

gemiddelde.

Figuur 13. Over het algemeen een goede score op de leefbarometer; Figuur 12. Relatief veel mensen doen vrijwilligerswerk in Twenterand.

29

alleen voorzieningen wijkt af. Dit is

Figuur 14. Veel koopwoningen in Twenterand in vergelijking met Twente en

bij alle landelijke gemeenten zo.

Nederland.

Figuur 15. Twenterand voelt nog niet de ‘hitte’ op de woningmarkt zoals in

Figuur 16. Ook in Twenterand wordt een groot tekort aan

Figuur 17. Deze bevolkingspiramide laat de grote groep 50 - 65 jarigen zien:

Zwolle en in mindere mate Enschede.

mantelzorgers verwacht tot 2050.

de vergrijzingsgolf die de komende jaren doorschuift.

PORTRET VAN TWENTERAND

VERSIE mei 2025

RUIMTEVOLK

WERKEN, MOBILITEIT EN ENERGIE

30

PORTRET VAN TWENTERAND

VERSIE mei 2025

RUIMTEVOLK

→ In het meten van de welvaart is de laatste jaren een verschuiving zichtbaar van een focus op inkomen en koopkracht naar een bredere focus op alle factoren die bijdragen aan de kwaliteit van leven - ook wel ‘brede welvaart’. De verschuiving in het denken is ook in de regio Twente zichtbaar. Onder de noemer ‘Bruto Twents Geluk’ investeren partijen in de regio in goed wonen, werken en leven. Er worden kansen gezien om de profilering van Twente als regio met een focus op geluk in te zetten voor het behoud en aantrekken van talenten. 13 Dit biedt ook kansen voor de gemeente Twenterand. Voor de Omgevingsvisie 2.0 ligt de opgave voor om op integrale wijze actief bij te dragen aan de verschillende dimensies die onderdeel zijn van het Bruto Twents Geluk. → De sectoren met de meeste banen in de gemeente Twenterand zijn industrie en handel. In vergelijking met Nederland en Overijssel kent Twenterand een bovengemiddeld aandeel banen in deze sectoren. Ditzelfde geldt voor de landbouwsector (zie figuur 18). Het relatief grote aandeel banen in deze sectoren maakt dat Twenterand een sterke productiesector kent. Dit biedt een stevige basis om op door te bouwen en sluit goed aan bij bovenlokale ambities voor het positioneren van Twente als een regio met een onderscheidende sterke (high-tech) maakindustrie en circulaire bouwindustrie.

→ In de gemeente liggen 9 bedrijventerreinen: 2 in Den Ham, 3 in Vriezenveen, 3 in Vroomshoop en 1 in Westerhaar-Vriezenveensewijk (zie

31

PORTRET VAN TWENTERAND

kaartbeeld). Voor een vitale economie is toekomstbestendigheid van bedrijventerreinen van belang. Hierbij gaat het zowel om het type bedrijvigheid als om het bieden van ruimte voor innovatie, verduurzaming en verblijfskwaliteit. Ook de transitie naar een circulaire economie vraagt om ruimte op en nabij werklocaties. Het streven is om in 2050 volledig circulair te zijn als het gaat om het gebruik van materialen en grondstoffen. Dit vraagt om meer inzet en fysieke locaties voor duurzame recycling en duurzame grondstofverwerking. Het ruimtebeslag van een circulaire economie ligt volgens het PBL op +40% van de huidige bedrijventerreinen.14 → Naast het bieden van ruimte aan toekomstbestendige ontwikkelingen van lokale bedrijven, wordt met het oog op het vergroten van de economische weerbaarheid ook ingezet op het aantrekken van nieuwe bedrijvigheid. Dit brengt een ruimtevraag voor de bedrijventerreinen met zich mee. In de regionale programmeringsafspraken zijn afspraken vastgelegd over uitbreidingsmogelijkheden voor circa 30 - 45 ha tot 2040.

Om ruimte te bieden voor uitbreiding en nieuwvestiging van bedrijven, wordt onder andere gekeken naar uitbreidingsmogelijkheden van Oosterweilanden (Vriezenveen), van het gemengd bedrijventerrein bij Vroomshoop-Oost en van gemengd bedrijventerrein Garstelanden (Westerhaar-Vriezenveensewijk).15 Ook is in het Masterplan voor Vriezenveen Zuid een zoekgebied opgenomen voor een

VERSIE mei 2025

bedrijventerrein aan de oostzijde van de N36, nabij de zandwinning.42 → Bij het nadenken over de toekomst van bestaande en nieuwe bedrijventerreinen, is het wenselijk om doelgericht te sturen op het principe van ‘het juiste bedrijf op de juiste plek’. Aspecten zoals (regionale) bereikbaarheid van de werklocaties (logistiek en woon-werkverkeer), maar ook het beperken van nadelige milieu-effecten spelen daarin een belangrijke rol. → Twenterand kent een relatief goede economische uitgangspositie. Het werkloosheidspercentage in de gemeente ligt onder het provinciale en landelijke gemiddelde. Tegelijkertijd is wel het aantal banen per 1.000 inwoners lager dan het landelijk en provinciaal gemiddelde.16 De gemeente kent een negatieve arbeidspendel en er werken meer Twenteranders buiten de gemeente dan in de gemeente zelf (zie figuur 23). Inwoners die elders werken, doen dit voornamelijk in Almelo of in andere Twentse gemeenten. Het is van belang dat er in de toekomst voldoende ruimte blijft voor werkgelegenheid binnen de gemeentegrenzen en dat er tegelijkertijd ook voldoende mogelijkheden blijven bestaan om in Twenterand te wonen en elders te werken. → Toenemende vergrijzing en het vertrek van jongeren en jongvolwassenen zorgen voor een toenemende druk op de (potentiële) beroepsbevolking. Hier ligt een opgave voor om mogelijkheden te verkennen om jongere

RUIMTEVOLK

generaties als (toekomstige) werknemers te binden aan de gemeente. Dit vraagt om geschikte werkgelegenheid en doorgroeimogelijkheden, een aantrekkelijk onderwijsaanbod, opleidingsmogelijkheden, maar ook een passend woning- en voorzieningenaanbod. → Veranderingen in het consumentengedrag brengen gevolgen met zich mee voor de detailhandel in centrumgebieden van de kernen. Het behouden en versterken van een divers en aantrekkelijk winkelaanbod is van belang voor het in stand houden van de leefbaarheid van de kernen en hun directe omgeving. Voor versterking van de centrumgebieden van Vriezenveen en Vroomshoop worden mogelijkheden gezien in het investeren in de verblijfskwaliteit van de openbare ruimte, het beter benutten van ruimtelijke samenhang en het bieden van ruimte aan opkomende branches zoals horeca, cultuur en ontspanning. Ook het investeren in de verblijfskwaliteit kan bijdragen aan de duur van bezoeken.17 In Vriezenveen zijn met het opstellen van een centrumvisie en een uitvoeringsprogramma hier de afgelopen jaren al belangrijke stappen in gezet.

32

bijbehorende wet- en regelgeving vragen om een transitie naar meer toekomstbestendige vormen van bedrijfsvoering. Daarbij valt te denken aan innovatie, extensivering en het verkennen van alternatieve verdienmodellen. → Landelijke trends zoals een toename in vrije tijd, welvaart en verstedelijking gaan gepaard met een grotere behoefte aan mogelijkheden voor recreatie (in het groen). Vrijetijdseconomie vormt momenteel slechts een beperkt onderdeel van de economie van Twenterand. De gemeente kent in vergelijking met de regio Twente weinig banen in de sector recreatie en toerisme (zie ook figuur 18). Er liggen kansen om de vrijetijdssector meer te benutten als economische pijler. Dit is in lijn met regionale ambities op het gebied vrijetijdseconomie.18 De uitdaging is om op zoek te gaan naar geschikte en duurzame vormen van vrijetijdseconomie, met oog voor kwaliteit en impact op de omgeving.

→ Landbouw vormt in het buitengebied van de gemeente een belangrijke identiteitsdrager. In het landelijk gebied zijn een groot aantal agrarische bedrijven gevestigd. Hierbij gaat het met name om melkveehouderijen en akkerbouwbedrijven. Opgaven in het landelijk gebied (zoals bodem- en waterkwaliteit, stikstof, klimaatadaptatie en biodiversiteit) en

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Twenterand&id=0eb89e97-5b33-4fe5-8be5-9f7194b1aae8