Bijlage 3 Rekenkameronderzoek- -Zicht op zeggenschap-, 6 juni 2025
Tekst van het document
Andere voorbeelden | De Twenteraad is sinds de oprichting een platform gebleven zijn: | voor ontmoeting, kennisdeling en informatie-uitwisseling. • | Twentse Koers: zorg- en welzijnsorganisaties, hulpverleners | Onder het mom van kennisdeling kunnen er ook moties en en (zorg)professionals. | amendementen tussen raadsleden worden uitgewisseld.38 Hier • | Het bestuurlijk overleg Sport en Bewegen: Vereniging Sport | is de afgelopen jaren dertien keer gebruik van gemaakt. Eén en Gemeenten (VSG) en SportNetwerk Overijssel (SNO). | motie had direct betrekking op een regionaal thema.39 De • | De stuurgroep Zorg, Veiligheid en Straf: Zorg- en | meeste moties hadden betrekking op de afstemming van de Veiligheidshuis Twente, Raad voor de Kinderbescherming, | lobby richting de provincie of het Rijk. Amendementen zijn er Dienst Justitiële informatie, Reclassering, Mediant/ | de afgelopen jaren niet gedeeld. Dimence, politie, Openbaar Ministerie, Veilig Thuis Twente en GGD Twente. | De inhoud van de Twenteraadbijeenkomsten varieert. Soms staat een samenwerkingsverband centraal, maar vaker wordt een Voor zover bij ons bekend, vindt directe inspraak en participatie | inhoudelijk thema behandeld. van inwoners binnen de Twentse samenwerkings | verbanden bijna | Dit blijkt uit de thema’s die na de ontvlechting van de Regio niet plaats.
| Twente zijn besproken: Bij bijna geen enkel samenwerkingsverband is er sprake van | Wanneer | Onderwerp directe inspraak en participatie door inwoners. Dit verloopt | Mei 2022 | SamenTwente vrijwel altijd via de raden of colleges van de individuele | September 2022 | Wonen deelnemers. Voor zover bij ons bekend heeft directe participatie | Februari 2023 | Asielproblematiek van inwoners de afgelopen jaren alleen binnen de RES Twente | Mei 2023 | Beter begrip voor betere grip (regionale energiestrategie Twente) plaatsgevonden. In 2023 | September 2023 | Twente Board heeft de RES Twente een inwonersforum georganiseerd | Februari 2024 | Lokale media onder alle Twentse inwoners. 30.000 inwoners hebben een | Juni 2024 | Mobiliteit uitnodigingsbrief ontvangen en uiteindelijk zijn 100 inwoners | September 2024 | ROS geselecteerd. Zij hebben gezamenlijk in drie dagen een advies uitgebracht.37 | Gemiddeld is 13% van de 345 Twentse raadsleden aanwezig bij bijeenkomsten van de Twenteraad. De opkomst van raadsleden bij Twenteraadbijeenkomsten ligt tussen de 8% en 24%. De opkomst is het hoogst als er thema’s centraal staan die actueel zijn, zoals de bijeenkomst over streekomroepen. Er is een dalende trend in opkomst te zien naarmate de raadsperiode vordert.
Uit de gesprekken blijkt dat de bijeenkomsten over het algemeen een beperkt bereik hebben, hoewel de Twenteraad op papier wel wordt gezien als een waardevol vehikel om Twentse onderwerpen te agenderen. 38Zie: | Moties en amendementen. 39Zie: | Motie gemeenteraad Enschede - Inhoudelijke grip op Gemeenschappelijke 37 | Voorbereidingen voor Twents Inwonersforum in volle gang! | RES Twente. | Regelingen.pdf. 73203 |Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking| | RAPPORT |19 Inhoud Twenteraad: bijeenkomst 20 juni 2024 – mobiliteit | • | We zien ook noemenswaardige verschillen tussen stedelijke Om een beeld te schetsen van de inhoud en | en niet-stedelijke gemeenten: 71% van de raads- en bespreekpunten van Twenteraadbijeenkomsten, geven | collegeleden uit stedelijke gemeenten geeft aan in (zeer) we hieronder een beknopt overzicht van de inhoudelijke | kleine mate hier zicht op te hebben, tegenover 38% van hun bespreekpunten van de Twenteraadbijeenkomst over | collega’s uit niet-stedelijke gemeenten.
mobiliteit op 20 juni 2024: | • | Maximaal 40% van de raadsleden is het (helemaal) eens met de stelling dat het duidelijk genoeg is hoe de • | De bereikbaarheid van Twente | besluitvorming binnen de drie onderzochte samenwerkings- - | Mobiliteitsaanpak provincie Overijssel | verbanden verloopt.40 Voor collegeleden is dit over het - | Interne, externe en internationale bereikbaarheid | algemeen duidelijker.41 Dit geldt ook voor niet-stedelijke • | Rijkswegen N35 en N36 | raads- en collegeleden; ook voor hen is het verloop van de - | N35: files, ongevallen, leefbaarheid in de knel | besluitvorming duidelijker in vergelijking met hun stedelijke - | N36: files, ongevallen, meekoppelkansen, toekomstige | collega’s.42 lobby | • | Maximaal 20% van de raadsleden is (heel) tevreden met • | Goederenvervoer over het spoor: | het besluitvormingsproces binnen de gemeente als het - | Nationale visie goederenvervoer spoor, onderzoeks- | om de drie onderzochte samenwerkings | verbanden gaat.43 voorstel derde spoor, intensiteit geluid en trillingen van | Collegeleden zijn over het algemeen meer tevreden.44 We vervoer, vervoer gevaarlijke stoffen | hebben geen relevant onderscheid tussen stedelijke en niet- stedelijke gemeenten geconstateerd.
2.6.2Throughputlegitimiteit Transparantie en kenbaarheid van het besluit | Raadsleden nemen vergeleken met collegeleden ook vormings en overlegproces | minder initiatief om te weten wat zich binnen de Twentse Voor de formele samenwerkings | verbanden is de besluitvormings- | samenwerkings verbanden afspeelt. en overlegstructuur uitgewerkt. | Dit blijkt uit de enquête, waarin 29% van de raadsleden Dit is dan vastgelegd in de gemeenschappelijke regeling of de | aangeeft in (zeer) grote mate initiatief te nemen, tegenover statuten. In bijlage 3 hebben we voor de formele strategische | 88% van de collegeleden. en beleidsmatige samenwerkings | verbanden uitgewerkt hoe het besluitvormings- en overlegproces verloopt. | Vergaderingen van de strategische en beleidsmatige samenwerkings | verbanden zijn online niet te volgen. Voor een minderheid van de informele samenwerkings | verbanden is | Dit geldt zowel voor de formele als de informele de besluitvormings- en overlegstructuur uitgewerkt. | samenwerkings verbanden. Van de 23 informele samenwerkings | verbanden is, voor zover bij ons bekend, de besluitvormings- en overlegstructuur van | Vindbaarheid van stukken negen samenwerkings | verbanden uitgewerkt. We zien grote | Alleen de agenda’s en verslagen van gemeenschappelijke regelingen verschillen in mate van concreetheid. De besluitvormings- | zijn online vindbaar.
en overlegstructuur van de negen samenwerkings | verbanden | Voor privaatrechtelijke en informele samenwerkings | verbanden hebben we ingezoomd in de tabel op de volgende pagina. | is dit niet het geval. Raadsleden geven aan weinig zicht te hebben op wat zich binnen de Twentse samenwerkings | verbanden afspeelt en hoe de besluitvorming daarover verloopt. Zij zijn bovendien niet tevreden over het besluitvormingsproces. Dit blijkt zowel uit de gesprekken als uit de enquête: • | 69% van de raadsleden geeft aan in (zeer) kleine mate zicht | 40 | (Helemaal) eens: 8% bij BO Mobiliteit; 35% bij SamenTwente en 38% bij Twente te hebben op wat zich afspeelt binnen de samenwerkings- | Board. 41 | (Helemaal) eens: 32% bij BO Mobiliteit; 57% bij Twente Board en 87% bij verbanden, tegenover 0% van de collegeleden. | SamenTwente. 42 | (Helemaal) eens bij SamenTwente: stedelijk 35% en 58% niet-stedelijk; bij BO Mobiliteit: 12% stedelijk en 17% niet-stedelijk; bij Twente Board: stedelijk 32% en 49% niet-stedelijk. 43 | (Heel) tevreden: 6% bij BO Mobiliteit; 13% bij Twente Board en 20% bij SamenTwente. 44 | (Heel) tevreden: 41% bij BO Mobiliteit; 52% bij Twente Board en 71% bij SamenTwente. 73203 | Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking | RAPPORT | 20 Informele samenwerkings- verbanden Besluitvormings- en overlegstructuur 1.
BO Mobiliteit Het karakter van dit overleg is een platform van afstemming en coördinatie met de provincie Overijssel, onder andere op het gebied van strategiebepaling en lobby. Besluitvorming vindt plaats in de afzonderlijke colleges. 2. Bestuurlijk Overleg Sociaal-Economische Structuurversterking (BOSS) Het BOSS is voornamelijk bedoeld om de publieke inbreng voor Twente Board vanuit de overheid vorm te geven. Ieder lid van het bestuurlijk overleg heeft één stem. Bij gewone besluiten geldt een gewone meerderheid van stemmen, waarbij die gewone meerderheid tevens minimaal de helft van de inwoners van Twente vertegenwoordigt. Besluiten over additionele middelen, zoals meerjarenplannen en investeringsagenda’s, worden unaniem genomen nadat deelnemers het voorgenomen besluit voor instemming aan hun raden hebben voorgelegd. Ook het besluit om andere onderwerpen te behandelen in het bestuurlijk overleg, wordt unaniem genomen. 3. Bestuurlijk Werkbedrijf Twente Het bestuur heeft vooral een verbindende, coördinerende en regisserende rol, en een stimulerende rol voor de strategische arbeidsmarktagenda in het algemeen, en in het kader van de banenafspraak en de crisisdienstverlening een controlerende rol in het bijzonder. De deelnemers streven naar eigen zeggen naar consensus en complementariteit over de te nemen besluiten waarbij “de som meer is dan de afzonderlijke delen”. 4.
Districtelijk Veiligheids- overleg (DVO) Het DVO is het bestuurlijk overleg dat wordt gevormd door de burgemeesters in Twente, de politie districtschef en de hoofdofficier van justitie. Het DVO is informerend, opiniërend en afstemmend van aard. 5. Havenbedrijf Twente Er is een bestuur, waarin gemeenten één afgevaardigde uit het college hebben. Deze leden hebben ieder één stem en besluiten worden genomen met een meerderheid van stemmen, waarbij minimaal twee derde van de partijen vertegenwoordigd is. Het bestuur heeft de volgende bevoegdheden: • het vaststellen van de kaders (onder andere bedrijfsplan, meerjarenvisie en gezamenlijke uitvoeringsprogramma) en het bepalen van de koers van het Havenbedrijf Twente • het vaststellen van de jaarstukken (begroting en jaarrekening) • het bewaken van de naleving van de samenwerkingsovereenkomst • het vaststellen van de jaarlijkse inhoudelijke evaluatie en financiële verantwoording aan de besturen van de partijen • het bewerkstelligen van conflictoplossingen • het voorbereiden van besluitvorming bij partijen ten aanzien van strategische samenwerkingen en allianties. 6. P10 De P10 heeft een ab en een db. In het ab heeft iedere deelnemende gemeente één stem. Alle besluiten worden genomen met volstrekte meerderheid van stemmen. Het ab van P10 neemt besluiten over de lobbystrategie, het jaarprogramma en de jaarlijkse begroting. 7.
Portefeuillehoudersoverleg Milieu, Duurzaamheid en Afval (PHO MDA) Het PHO MDA is een platform van afstemming, coördinatie en voorbereiding van besluitvorming. Voor de RES vormt dit overleg het besluitvormingsvoorbereidende orgaan. Besluitvorming vindt plaats in de afzonderlijke gemeenten. 8. RES Twente De voorbereidende besluitvorming van de RES Twente verloopt via het Breed Bestuurlijk Overleg (BBO) RES Twente. Bestuurders van onder andere het waterschap en de provincie Overijssel sluiten aan bij de (deel)agenda van de regionale energiestrategie. Het BBO functioneert zelfstandig maar heeft een relatie met het PHO MDA wanneer het de bestuursovereenkomst MDA betreft. 9. Twentse Koers De Twentse Koers kent een overlegstructuur bestaande uit: • bestuurlijk overleg (BO) (minimaal drie keer per jaar) • ambtelijk overleg • programmateam • programmaoverleg • projectteams. Vanuit elke gemeente neemt één lid, dat niet nader gespecificeerd is, deel aan het BO. Doel van het BO is: • visie- en strategievorming tussen de deelnemers op het gebied van proces en majeure ontwikkelingen en thema’s die de domeinoverstijgende samenwerking tussen alle partijen betreffen; het inhoudelijke meerjarig programma (hierna: Agenda) is hiervoor in beginsel leidend • regievoering op en bestuurlijke monitoring van de voortgang van de Agenda.
Het BO kan een besluitvormend (Agenda, subsidieaanvragen, jaarrekeningen), opiniërend/beeldvormend, oordeelsvormend en/of adviserend karakter hebben, afhankelijk van het besproken onderwerp en de fase waarin de bespreking van dat onderwerp zich bevindt. Elke partij heeft één stem. Besluiten van het BO worden genomen met een gewone meerderheid van de uitgebrachte stemmen. Alleen voor het vaststellen of bijstellen van de Agenda en voor besluiten met financiële consequenties voor een of meer partijen is unanimiteit vereist. Leden van het BO hebben, binnen de inhoudelijk en financieel door hun colleges/raden/bestuur meegegeven kaders behorende bij de Agenda, het mandaat om besluiten te nemen over wat nodig is om de doelen van de samenwerking te realiseren. Verder geldt vanuit de gemeenten een bestuurlijke taakverdeling: elke themalijn heeft maximaal twee bestuurlijke trekkers. 73203 |Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking| | RAPPORT |21 2.6.3Outputlegitimiteit | De Wgr over informatievoorziening, verantwoording en Beleving van raadsleden over de resultaten van de | zienswijzen Twentse samenwerking | De Wet gemeenschappelijke regelingen zorgt voor een Over het algemeen is er geen wijdverspreide (on)tevredenheid over | aantal democratische waarborgen voor gemeenschappelijke de prestaties van de Twentse samenwerkings | verbanden. | regelingen.
Zo is wettelijk voorgeschreven welke Dit blijkt zowel uit de gesprekken als uit de enquête. Uit de | informatie gemeenteraden ontvangen. Verder heeft ieder gesprekken komt naar voren dat er altijd samenwerkings- | individueel raadslid het recht op inlichtingen en geldt verbanden zijn die goed en minder goed presteren, maar | er een actieve informatieplicht voor het bestuur van een de algemene teneur is niet negatief. Veel raadsleden weten | gemeenschappelijke regeling. De raad heeft verder altijd ook niet precies hoe ze de prestaties van de samenwerkings- | inspraak bij de begroting en dient toestemming te verlenen verbanden moeten beoordelen. Dit wordt ook bevestigd in de | voor het aangaan of wijzigen van een regeling. Daarnaast drie casestudies: | dienen er in een gemeenschappelijke regeling afspraken te • | Relatief veel raadsleden, namelijk tussen de 34% en 66%, | worden gemaakt over evaluatie en uittreding. antwoorden ‘neutraal’ of ‘weet ik niet’ op vragen over hun tevredenheid over de prestaties van de drie onderzochte | In aanvulling hierop kunnen in de gemeenschappelijke samenwerkings verbanden. | 45 Dit geldt ook voor collegeleden: | regeling afspraken worden gemaakt die toezien op de deze percentages liggen tussen de 38% en 63%.46 | legitimiteit van de samenwerking.
Zo kan er bijvoorbeeld • | Maximaal 34% antwoordt ‘(helemaal) oneens’ op de vraag | een regionale adviescommissie van raadsleden worden of ze tevreden zijn met de prestaties van de drie onderzochte | ingesteld of kan worden afgesproken dat bepaalde samenwerkings verbanden. | 47 Over het algemeen zijn | besluiten voor een zienswijze worden voorgelegd aan de collegeleden minder negatief. Bij hen ligt het percentage op | gemeenteraden van de deelnemers. maximaal 13%.48 Ze zijn juist veel positiever: zij antwoorden vaker ‘(helemaal) eens’ op de vraag of ze tevreden zijn met | Binnen de informele strategische en beleidsmatige samenwerkings- de prestaties.49 Deze percentages liggen tussen de 32% en | verbanden50 zijn bijna geen afspraken gemaakt over 54%. | informatievoorziening en verantwoording. Dit wordt gezien als de verantwoordelijkheid van de individuele deelnemer. 2.6.4Feedbacklegitimiteit | In bijna geen enkel(e) statuut, bestuurs- of Informatievoorziening en verantwoording | samenwerkingsovereenkomst zijn afspraken gemaakt over Binnen de gemeenschappelijke regelingen geldt het wettelijke | de informatievoorziening en verantwoording aan raden. regime voor informatievoorziening, verantwoording en | De enige uitzondering is het BOSS. In de bijbehorende zienswijzen.
SamenTwente en de veiligheidsregio hebben daarover | bestuursovereenkomst is afgesproken dat de jaarverslagen meer afgesproken dan wettelijk verplicht is. | van de Twente Board jaarlijks via de colleges aan de raden De Wet gemeenschappelijke regelingen zorgt voor | worden verstrekt. In de gesprekken is vaak aangegeven dat het democratische waarborgen. Zie onderstaand kader voor | verstrekken van informatie (schriftelijk dan wel mondeling) een beschrijving hiervan. In aanvulling op deze wettelijke | en het verzamelen van input de verantwoordelijkheid is van de verplichtingen is binnen de veiligheidsregio en SamenTwente | individuele deelnemers aan de samenwerking. afgesproken dat gemeenteraden om een zienswijze wordt gevraagd op respectievelijk het regionaal beleidsplan en een | We hebben niet goed in beeld in hoeverre informele vierjaarlijks strategisch programma. | strategische en beleidsmatige samenwerkings | verbanden verantwoordingsdocumenten opstellen. Alleen van het Bestuurlijk Overleg Mobiliteit en Havenbedrijf Twente hebben we recente verantwoordingsdocumenten gezien. 45 | ‘Neutraal’ of ‘weet ik niet’: 66% bij SamenTwente; 62% bij BO Mobiliteit en 34% bij Twente Board. 46 | ‘Neutraal’ of ‘weet ik niet’: 63% bij BO mobiliteit, 46% bij Twente Board en 38% bij SamenTwente. 47 | ‘(Helemaal) oneens’: 34% bij Twente Board; 32% bij BO Mobiliteit en 21% bij SamenTwente.
48 | ‘(Helemaal) oneens’: 13% bij Twente Board; 8% bij SamenTwente en 5% bij BO Mobiliteit. 49 | ‘(Helemaal) eens’: 54% bij SamenTwente; 39% bij Twente Board en 32% bij BO Mobiliteit. | 50 | Dus de samenwerkings verbanden die geen gemeenschappelijke regeling zijn. 73203 |Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking| | RAPPORT |22 De wijze waarop colleges hun raden betrekken bij en informeren | Raadsleden willen meer informatie, maar vragen er ook niet altijd over informele samenwerkings | verbanden loopt uiteen. | om. De manier waarop gemeenteraden worden geïnformeerd over | Ook dit blijkt zowel uit de gesprekken als uit meer specifieke wat er binnen de samenwerkings | verbanden gebeurt en wat | vragen over de drie casestudies: de inbreng van collegeleden daarin is, hangt sterk af van hoe | • | Meer dan helft van de raadsleden is het (helemaal) eens een collegelid dit doet. Soms worden er wel (verantwoordings) | met de stelling dat ze over SamenTwente en Twente Board documenten door een samenwerkingsverband opgeleverd, zoals | meer informatie willen ontvangen. Ook een relatief groot door het Bestuurlijk Overleg Mobiliteit, maar het verschilt per | deel van de raadsleden wil meer informatie over het collegelid of deze documenten ook met de raad worden gedeeld.
| BO Mobiliteit.53 Ook een relatief groot deel antwoordt Als deze documenten worden gedeeld, is de bespreking in de | ‘neutraal’ of ‘weet het niet’.54 raad eerder een uitzondering dan de regel. | • | Het enige opvallende verschil tussen stedelijke en niet- stedelijke gemeenten is dat relatief meer niet-stedelijke Verdieping ter illustratie: informatievoorziening aan raden | raads- en collegeleden het (helemaal) eens zijn met de bij informeel samenwerkingsverband BO Mobiliteit | stelling dat zij meer informatie over Twente Board willen Op papier: In de bestuursovereenkomst van BO Mobiliteit | ontvangen. Deze percentages zijn respectievelijk 63% en zijn geen afspraken vastgelegd over welke informatie met | 40%. de raad wordt gedeeld ter verantwoording of ter informatie | • | Minder dan de helft van de raadsleden is het (helemaal) aan de gemeenteraden. | eens met de stelling dat ze zelf om informatie vragen over de drie onderzochte samenwerkings | verbanden. Deze In de praktijk: Het BO Mobiliteit maakt jaarlijks een | percentages lopen ook fors uiteen.55 Ook antwoordt een verslag van de activiteiten en de voortgang van dat jaar, | relatief groot deel van de raadsleden ‘(helemaal) oneens’ op inclusief toelichting waar het budget aan is uitgegeven.
| de stelling.56 De wethouders maken vervolgens individueel de afweging of zij dit jaarlijkse verslag wel of niet delen met hun | Zienswijzen gemeenteraad. Dit baseren zij op hun taxatie of het verslag | De meeste zienswijzen die we hebben gezien, hebben betrekking op wel of niet relevant is voor hun raad. Er worden geen | financiën en niet op inhoud. expliciete of collectieve afspraken gemaakt over het al dan | De zienswijzen die we van de veiligheidsregio en SamenTwente niet delen van de informatie. Ook hebben de wethouders | hebben ontvangen, hadden betrekking op de begroting en van elkaar onderling niet in beeld wie de stukken wel of niet | waren financieel van aard. We hebben van de veiligheidsregio hebben gedeeld met hun raad. Door deze praktijk loopt de | en SamenTwente geen zienswijzen ontvangen die betrekking informatievoorziening naar raden tussen de verschillende | hebben op respectievelijk het regionaal beleidsplan en het gemeenten uiteen. | vierjaarlijks strategisch programma – vermoedelijk omdat deze door de recente wijziging van de gemeenschappelijke Raadsleden zijn kritisch op de informatievoorziening. | regelingen nog niet zijn ingediend. Bij de Twente Board zijn wel Dit blijkt zowel uit de gesprekken als uit meer specifieke vragen | inhoudelijke zienswijzen ingediend, namelijk op de Agenda van over de drie casestudies: | Twente.
• | Maximaal 23% antwoordt ‘(helemaal) eens’ op de vraag of ze tevreden zijn met de kwaliteit van de informatie die | Evaluaties ze over de financiële en inhoudelijke prestaties van de drie | Dertien van de 33 samenwerkings | verbanden worden geëvalueerd. onderzochte samenwerkings | verbanden ontvangen.51 | Van de 33 strategische en beleidsmatige samenwerkings- • | Maximaal 29% antwoordt ‘(helemaal) eens’ op de | verbanden hebben dertien samenwerkings | verbanden in hun vraag of ze tijdig op de hoogte worden gesteld van | gemeenschappelijke regeling of bestuurs-/samenwerkings- relevante ontwikkelingen binnen de drie onderzochte | overeenkomst afspraken hierover opgenomen of is duidelijk dat samenwerkings verbanden. | 52 | ze worden geëvalueerd. De meeste van deze samenwerkings- verbanden worden vierjaarlijks geëvalueerd. 53 | 59% bij SamenTwente; 55% bij Twente Board en 40% bij BO Mobiliteit. 54 | 42% bij BO Mobiliteit. 51 | 6% bij BO Mobiliteit; 22% bij SamenTwente en 23% bij Twente Board. | 55 | 39% bij Twente Board; 29% bij SamenTwente en 4% bij BO Mobiliteit. 52 | 6% bij BO Mobiliteit; 15% bij Twente Board en 29% bij SamenTwente. | 56 | 46% bij BO Mobiliteit; 34% bij Twente Board en 29% bij SamenTwente.
73203 | Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking | RAPPORT | 23 HOOFDSTUK 3 Analyse en conclusie 3.1 Inleiding In dit hoofdstuk analyseren we wat de manier van samen- werken en de rol/verantwoordelijkheid van gemeente raden daarin betekenen voor de democratische legitimiteit van de Twentse samenwerking, en in hoeverre er sprake is van een democratisch tekort (deelvraag 5). Om dit te kunnen beoordelen, analyseren we in paragraaf 3.2 de Twentse samenwerking aan de hand van de vier vormen van democratische legitimiteit die we in paragraaf 1.3 hebben toegelicht. Voordat we dit doen, duiden we eerst hoe wij de Twentse samenwerking zien en welke ontwikkeling deze heeft doorgemaakt, omdat dit de analyse die volgt in perspectief zet. In de conclusie, in paragraaf 3.3, beantwoorden we de hoofdvraag. Voor wie de vorige hoofdstukken heeft overgeslagen en direct met dit hoofdstuk is begonnen: • De centrale begrippen zijn uitgelegd in paragraaf 1.3. • In bijlage 2 hebben we onze aanpak en onderzoeks- verantwoording uitgewerkt. 3.2 Analyse 3.2.1 Hoe we de Twentse samenwerking zien en welke ontwikkeling deze heeft doorgemaakt Twente is een logische schaal om samen te werken. Twente is een ‘daily urban system’. Daarmee is Twente vanuit ruimtelijk-economisch perspectief een logische schaal om bestuurlijk op samen te werken.
Daarnaast is Twente een herkenbare regio voor inwoners, maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven, een regio waarin zij zich economisch en sociaal-maatschappelijk organiseren. Denk bijvoorbeeld aan het onderwijs, dat zich regionaal heeft georganiseerd binnen de Onderwijs Advisory Board, en aan ondernemers, die zich regionaal hebben georganiseerd binnen de Stichting Ondernemend Twente. Maar denk bijvoorbeeld ook aan FC Twente als sociaal-maatschappelijk weefsel op regionaal niveau. De focus van de Twentse samenwerking is sinds het opheffen van Regio Twente niet sterk veranderd. De focus binnen Regio Twente lag op gezondheid en zorg, sociaal-economische structuurversterking, recreatieve voorzieningen en belangenbehartiging. Deze taken zijn na het opheffen van Regio Twente ondergebracht bij SamenTwente, de Twente Board en het Recreatieschap Twente, en vormen nog steeds de belangrijkste pijlers van de Twentse samenwerking. Dit geldt met name voor gezondheid en zorg en sociaal-economische structuurversterking, waar de Twentse samenwerking het meest intensief is. De Twentse samenwerking is in de loop der jaren gedeformaliseerd. De Twentse samenwerking is door de jaren heen steeds informeler geworden. Ruim tien jaar geleden had de Twentse samenwerking nog een sterk formeel karakter en was de Regio Twente een verplichte Wgr-plusregio.
Dit gold als de zwaarste vorm van regionale samenwerking. De afschaffing van de Wgr-plusregio’s luidde de start van de vrijwillige samenwerking binnen de Regio Twente per 1 januari 2015 in. Ook dit was nog steeds een formele samenwerking waarin basistaken werden ondergebracht, maar waarin informele coalitions of the willing ook een nadrukkelijkere plek kregen. Na de afschaffing van de Regio Twente in 2022 werden de basistaken ondergebracht bij drie formele samenwerkings verbanden (SamenTwente, de Twente Board en het Recreatieschap Twente). De meeste coalitions of the willing bleven bestaan en gingen zelfstandig verder. 73203 |Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking| | RAPPORT |24 Sindsdien is de Twentse samenwerking verder gedeformaliseerd | 3.2.2 | De democratische legitimiteit van de en zijn er, voor zover bij ons bekend, negen informele | Twentse samenwerking samenwerkings | verbanden bij gekomen, tegenover één formeel | Inputlegitimiteit samenwerkingsverband. We zien dat de Twentse samenwerking | De feitelijke invloed van raadsleden op de Twentse samenwerking in de loop der jaren is gedeformaliseerd tot het punt – op | is beperkt. dit moment – dat bijna 70% van de 33 strategische en | Wie samenwerkt, deelt invloed. Dat regionale samenwerking beleidsmatige samenwerkings | verbanden informeel is.
| leidt tot minder invloed van raadsleden, is inherent aan de keuze voor verlengd lokaal bestuur. Verder constateren wij dat De samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en | met de deformaliseringsgolf de feitelijke positie en invloed van maatschappelijke organisaties is geïntensiveerd. | raadsleden verder zijn afgenomen. Dit komt omdat, anders dan De Twentse gemeenten spraken in hun plannen voor de | bij de gemeenschappelijke regelingen, raadsleden bij informele ontvlechting de ambitie uit om de 3O-samenwerking te | samenwerking überhaupt geen formele positie hebben om versterken. We constateren dat deze vorm van samenwerking | invloed uit te oefenen. binnen Twente is toegenomen. Denk daarbij aan Twentse Koers, en aan de Twente Board als meer prominent voorbeeld. | De ruimte voor invloed die er wel is, wordt door raadsleden niet Deze publiek-private samenwerkingen laat zich makkelijker | benut. vormgeven binnen een private rechtsvorm zoals een stichting | Wij constateren dat er door raadsleden zeer beperkt gebruik dan onder de Wgr. | wordt gemaakt van de ruimte die er wel is om invloed uit te oefenen. Bij de gemeenschappelijke regelingen zijn er wettelijk De bestuurlijke drukte is niet gereduceerd. | gezien de nodige mogelijkheden om invloed uit te oefenen, De Twentse gemeenten spraken in hun plannen voor | maar hier wordt in de praktijk weinig gebruik van gemaakt.
de ontvlechting ook de ambitie uit om de bestuurlijke | Zienswijzen worden wel ingediend, maar gaan zelden over drukte te reduceren. Dat zien we in de praktijk niet terug. | de inhoud. Geen enkele gemeenschappelijke regeling heeft De meeste overleggen die onder de Regio Twente vielen, | regionale adviescommissies met raadsleden en er zitten nergens werden gehandhaafd en er zijn negen nieuwe informele | raadsleden in het bestuur. Bij de informele en privaatrechtelijke samenwerkings | verbanden bij gekomen, bijvoorbeeld op het | samenwerkings | verbanden is de feitelijke invloed veel beperkter, gebied van ruimte en asiel. Daarmee is het aantal bestuurlijke | maar het staat raadsleden natuurlijk wel vrij om hierop invloed overlegmomenten alleen maar toegenomen. | uit te oefenen door de (juridische) instrumenten in te zetten die de raad tot zijn beschikking heeft om zijn controlerende Er is een nieuwe kluwen van samenwerkings | en kaderstellende taken uit te voeren.57 Ook dit gebeurt in de verbanden ontstaan. | praktijk zeer beperkt. Verder staat het raadsleden natuurlijk Het geheel aan samenwerking dat er nu ligt, is in feite dezelfde | vrij om zichzelf goed te organiseren en een stevige positie van kluwen die ook bestond binnen de Regio Twente, maar dan | de Twenteraad af te dwingen. Uit angst voor een zelfstandig zonder paraplu.
Dit terwijl de inhoudelijke verwevenheid | politiek orgaan op regionaal niveau is dit niet gebeurd en op onderdelen groot is. Denk aan SamenTwente, een | het platform dat er nu is, heeft formeel geen status. Tot slot overkoepelende organisatie voor zes samenwerkings | verbanden | constateren we ook dat er weinig ‘speltactiek’ is. Daarmee die zowel organisatorisch, strategisch als beleidsmatig sterk met | bedoelen we dat raden geen agenda voor de regio – of iets wat elkaar verbonden zijn, en de Twente Board, die weer verweven | daarop lijkt – hebben, met daarin kaderstellende uitspraken is met andere samenwerkings | verbanden zoals het BOSS en | over wat op regionaal niveau belangrijk wordt gevonden. Dit het BO Mobiliteit. Ook vindt er uiteenlopende strategische | kan helpen bij het gesprek met de portefeuillehouder en bij visievorming plaats – met name binnen de Twente Board – die | het onderlinge gesprek in de raad. In zo’n agenda kunnen de weer de basis vormt voor visievorming binnen andere Twentse | belangrijkste ambities en opgaven van de gemeente aan de samenwerkings verbanden. | orde komen. Ook kan aan de orde komen met welke andere gemeenten opgaven gedeeld worden en wat dit betekent voor de prioriteiten, mogelijkheden en knelpunten in specifieke samenwerkings verbanden. 57 | Zie ook: Om de controle door de raad (2019) van Peters en Castenmiller.
73203 | Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking | RAPPORT | 25 Het wordt raadsleden in de praktijk lastig gemaakt om invloed uit te oefenen. Wij constateren dat raadsleden onvoldoende in de positie worden gebracht om invloed uit te kunnen oefenen. Een overzicht van het geheel aan samenwerking ontbreekt, waardoor sommige informele samenwerkings verbanden bij raadsleden niet bekend zijn en de inhoudelijke verwevenheid van de Twentse samenwerkings verbanden niet inzichtelijk is. Daarnaast wordt de inbreng van collegeleden binnen de Twentse samenwerking vooraf weinig tot niet besproken met de eigen gemeenteraad, en wordt de verbinding tussen wat er regionaal gebeurt en wat lokaal van belang wordt geacht, niet of beperkt gelegd. Daardoor is het voor raadsleden lastig om invloed uit te oefenen, omdat je daarvoor het geheel moet kunnen overzien en weten hoe regionale samenwerking bijdraagt aan het realiseren van de eigen lokale opgaven en ambities. De invloed van inwoners op de Twentse samenwerking is zeer beperkt, terwijl de invloed van maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven juist is toegenomen. Participatie van inwoners vindt, afgezien van een inwonersforum bij de RES, niet regionaal plaats. De wijziging van de Wgr waarbij de verplichting in het leven is geroepen om regionaal afspraken te maken over participatie, heeft hier geen verandering in gebracht.
De invloed van maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven op de Twentse samenwerking is de afgelopen jaren wel toegenomen. Denk bijvoorbeeld aan de betrokkenheid van deze partijen in de Twente Board, Twentse Koers en het Bestuurlijk Overleg Sport en Bewegen. Dit zijn allemaal samenwerkings verbanden die na de ontvlechting van de Regio Twente zijn ontstaan, waarin maatschappelijke organisaties en/ of het bedrijfsleven participeren. De invloed van de Twenteraad op de Twentse samenwerking is zeer beperkt. In theorie hebben raadsleden met de Twenteraad een vehikel om stevige invloed uit te oefenen op de Twentse samenwerking. Een stevige positie met een formele status heeft de Twenteraad echter nooit gekregen, waardoor het vehikel nooit echt tot wasdom is gekomen. De huidige opkomsten van raadsleden worden als laag ervaren en er is een dalende trend zichtbaar naarmate de raadsperiode vordert. De invloed die van de Twenteraad uitgaat op de Twentse samenwerking is daarom ook zeer beperkt. Throughputlegitimiteit De besluitvormings- en overlegstructuur van de Twentse samenwerking is onvoldoende kenbaar en transparant. We constateren dat de besluitvormings- en overlegstructuur voor de tien formele samenwerkings verbanden is uitgewerkt, terwijl dit voor veertien van de 23 informele samenwerkings verbanden niet het geval is.
Dit betekent dat de besluitvormings- en overlegstructuur van ongeveer de helft van alle 33 strategische en beleidsmatige samenwerkings- verbanden niet kenbaar en transparant is. Daarnaast zijn de besluitvormings- en overlegstructuren van meerdere samenwerkings verbanden met elkaar verweven. Hoewel deze verwevenheid vanuit de samenwerkingsafspraken deels te reconstrueren is, kost het tijd om de logica ervan te doorgronden. Er is geen integraal overzicht waaruit de onderlinge verwevenheid direct duidelijk wordt, waardoor we over het geheel bezien moeilijk kunnen spreken van een kenbare en transparante besluitvormings- en overlegstructuur. Het besluitvormings- en overlegproces vindt in de praktijk buiten het gezichtsveld van de gemeenteraden plaats. We constateren dat raadsleden vergeleken met collegeleden op grote afstand van de Twentse samenwerking staan. Deze constatering wordt ondersteund door een van de duidelijkste uitkomsten van de enquête: 69% van de raadsleden geeft aan in (zeer) kleine mate zicht te hebben op wat zich afspeelt binnen de samenwerkings verbanden, tegenover 0% van de collegeleden. Dit laat zien dat het besluitvormings- en overlegproces in de praktijk voor een groot deel buiten het gezichtsveld van de gemeenteraden plaatsvindt. De mogelijkheden om de zichtbaarheid van het besluitvormings- en overlegproces te vergroten, worden onvoldoende benut.
De inbreng van collegeleden binnen de samenwerkings verbanden wordt binnen de raden zelden afgestemd, vergaderingen van geen enkel samenwerkingsverband zijn online te volgen en alleen de agenda’s en verslagen van gemeenschappelijke regelingen zijn online vindbaar. 73203 | Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking | RAPPORT | 26 Outputlegitimiteit De prestaties van de Twentse samenwerking hebben geen negatief effect op de ervaren outputlegitimiteit. Hoewel de focus van dit onderzoek niet ligt op de resultaten van de Twentse samenwerking, kunnen we wel constateren dat deze in ieder geval geen negatief effect hebben op de ervaren outputlegitimiteit. Door college- en raadsleden wordt onderkend dat de Twentse samenwerking toegevoegde waarde heeft en de algemene teneur is zeker niet negatief. Bevorderlijk voor het draagvlak is dat niet alleen overheden betrokken zijn bij de Twentse samenwerking, maar ook maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven. Feedbacklegitimiteit Directe informatievoorziening en verantwoording vanuit de Twentse samenwerking aan de raden is beperkt georganiseerd. Alleen voor de tien gemeenschappelijke regelingen is de directe informatievoorziening en verantwoording aan de raden expliciet georganiseerd. Dit geldt niet voor de 23 informele en privaatrechtelijke samenwerkings verbanden.
Als er al afspraken zijn gemaakt over informatievoorziening en verantwoording, is het altijd aan de colleges om deze informatie wel of niet met de raden te delen. Ze zijn echter niet verplicht dit te doen. Hoe de informatievoorziening en verantwoording aan de raden in de praktijk verloopt, is zeer diffuus. Afgezien van de gemeenschappelijke regelingen, is niet goed inzichtelijk hoe de informatievoorziening en verantwoording vanuit de informele en privaatrechtelijke samenwerkings- verbanden aan de raden verloopt. Dit komt doordat de manier waarop colleges hun raden betrekken en informeren over deze samenwerkings verbanden, varieert. Raden zijn daarvoor afhankelijk van de betreffende portefeuillehouders en hoe zij hun actieve informatieplicht invullen en interpreteren. Er vindt geen structureel en strategisch gesprek plaats over regionale samenwerking en hoe deze bijdraagt aan de lokale opgaven en ambities. Hoewel de formele samenwerkings verbanden jaarlijks keurig aan bod komen in de raden, constateren we dat er verder nauwelijks of geen diepgaand gesprek plaatsvindt over regionale samenwerking en hoe deze bijdraagt aan de lokale doelen en ambities. Dit is, voor zover bij ons bekend, zowel binnen de Twenteraad als binnen de individuele gemeenten niet het geval. We hebben ook niet de indruk dat een dergelijk structureel en strategisch gesprek prioriteit heeft.
3.3 Conclusie In de conclusie geven we antwoord op de hoofdvraag van het onderzoek. Deze luidt als volgt: Wat zijn bij de diverse samenwerkingsvormen in Twente de daadwerkelijk geboden mogelijkheden voor gemeenteraden om de kaderstellende en controlerende rol op adequate wijze in te vullen (zijn er risico’s voor een democratisch tekort)? Deze vraag laat zich niet eenvoudig beantwoorden. De beantwoording daarvan hebben we daarom opgeknipt in een aantal onderdelen. Deze lopen we hieronder af. De daadwerkelijk geboden mogelijkheden verschillen per samenwerking Dat de mogelijkheden verschillen per samenwerking, heeft twee belangrijke oorzaken: Ten eerste heeft dit te maken met de vormgeving van de samenwerking die bepalend is voor de geboden mogelijkheden voor gemeenteraden om de kaderstellende en controlerende rol op adequate wijze in te vullen. Dan gaat het zowel over de juridische vorm als over de wijze waarop daar vervolgens verder invulling aan wordt gegeven. • Voor samenwerkings verbanden op basis van de Wgr zijn de mogelijkheden voor de gemeenteraad om hun kaderstellende en controlerende bevoegdheid uit te oefenen, wettelijk verankerd. We concluderen dat het wettelijke regime voor de gemeenschappelijke regelingen wordt gevolgd en dat er bij sommige gemeenschappelijke regelingen, zoals de veiligheidsregio en SamenTwente, zelfs meer wordt gedaan dan wettelijk afgesproken.
Tegelijkertijd worden er ook mogelijkheden om de legitimiteit te vergroten onbenut gelaten. Denk daarbij aan het instellen van een regionale adviescommissie van raadsleden of deelname van raadsleden in het bestuur van de samenwerking. Dat neemt niet weg dat we over het geheel bezien wel kunnen concluderen dat er voor de gemeenschappelijke regelingen in de basis voldoende mogelijkheden worden geboden voor gemeenteraden om hun kaderstellende en controlerende rol op adequate wijze in te vullen. 73203 | Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking | RAPPORT | 27 • Dit is anders bij privaatrechtelijke of informele samenwerkings verbanden, waarvoor de mogelijkheden voor de gemeenteraad om hun kaderstellende en controlerende bevoegdheid uit te oefenen niet wettelijk verankerd zijn. Het staat deze samenwerkings verbanden natuurlijk vrij om voor hetzelfde wettelijke regime te kiezen als een gemeenschappelijke regeling, of hier in ieder geval bij in de buurt te komen, maar dit gebeurt in de praktijk niet. Wij constateren dat de betrokkenheid van raadsleden bij deze samenwerkings verbanden over het algemeen niet of minimaal geregeld is. Over het geheel bezien concluderen we voor deze samenwerkings verbanden dat de mogelijkheden die worden geboden voor gemeenteraden om de kaderstellende en controlerende rol op adequate wijze in te vullen, in de praktijk dus (zeer) beperkt zijn.
Ten tweede heeft dit te maken met (de kwaliteit van) de wisselwerking tussen raad en college. Bij privaatrechtelijke en informele samenwerking, maar ook bij samenwerking op basis van de Wgr, is het in de praktijk toch vaak de portefeuillehouder die de raad informeert over relevante ontwikkelingen of om input kan vragen. De inzet daarop van de portefeuillehouder is bepalend voor de mogelijkheden die raadsleden hebben om invloed uit te oefenen. Uiteraard ligt er een verantwoordelijkheid bij de gemeenteraad om te controleren en vragen te stellen, maar zinder actieve houding van het college is dit geen eenvoudige opgave. Ten aanzien van het gesprek tussen individuele portefeuillehouders en hun eigen gemeenteraad concluderen wij dat er hierin verschillen zijn, per samenwerking en per gemeente. Ons vallen daarin de volgende zaken op: • Het ontbreekt aan een overzicht van het geheel aan samenwerking in de regio. De verbonden partijen zijn netjes opgenomen in de paragraaf verbonden partijen van de begrotingen en jaarstukken, maar dit geldt niet voor de informele samenwerkings verbanden. Het is daardoor onduidelijk voor raadsleden aan welke samenwerkings- verbanden hun gemeente deelneemt, wat daar (informeel) besproken en besloten wordt en welke positie of rol de gemeenteraad heeft ten opzichte van deze samenwerkings- verbanden.
In het verlengde hiervan is het voor raadsleden ook niet duidelijk wat de samenhang is tussen de verschillende (elkaar deels overlappende) samenwerkings- verbanden. • Het ontbreekt aan een expliciete verbinding tussen lokale opgaven en ambities en wat er regionaal gebeurt. Voor zover we daar in het kader van dit onderzoek zicht op hebben gekregen, constateren wij dat er een beperkte verbinding is tussen wat gemeenten lokaal willen bereiken en hun regionale inzet. Doordat dit niet (altijd) expliciet is of wordt gemaakt, kunnen raadsleden hier ook niet op sturen of hun portefeuillehouder op bevragen. Het ontbreekt dus aan een kenbare regionale strategie. • Het verschilt per gemeente en per samenwerkingsverband hoe tussen college en raad over samenwerking wordt gesproken: als vast item op een commissievergadering, uitsluitend rondom de P&C-cyclus of via een piepjessysteem (‘u hoort het wel wanneer er iets mis is’). Daarnaast verschilt het per gemeente welke informatie portefeuillehouders met hun raden delen en hoe zij hun actieve informatieplicht invullen en interpreteren. Daarmee hebben gemeenteraden in de regio verschillende informatieposities ten aanzien van dezelfde samenwerkings- verbanden. Bij deze conclusies is het wel van belang om aan te geven dat gemeenteraden hier ook zelf bij zijn.
Raadsleden hebben immers binnen de kaders van verlengd lokaal bestuur theoretisch gezien voldoende mogelijkheden om binnen hun eigen raden (meer) invloed uit te oefenen op de besluitvorming van samenwerkings verbanden door de (juridische) instrumenten in te zetten die de raad tot zijn beschikking heeft om zijn controlerende en kaderstellende taken uit te voeren.58 Dat geldt zowel voor samenwerkings verbanden op basis van de Wgr als voor privaatrechtelijke en informele samenwerkings verbanden. Daarnaast hebben raadsleden met de Twenteraad ook een vehikel om de betrokkenheid bij deze privaatrechtelijke en informele samenwerkings verbanden steviger te verankeren. Wij constateren dat de Twenteraad op dit moment niet waarmaakt wat zijn naam suggereert: een vertegenwoordigend orgaan of iets dat daarop lijkt. In de praktijk is het enkel een platform voor ontmoeting, kennisdeling en informatie-uitwisseling en gaat er weinig kracht van uit. 58 Zie voor voorbeelden en toelichting ook: Om de controle door de raad (2019) van Peters en Castenmiller. 73203 | Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking | RAPPORT | 28 Zijn er risico’s voor een democratisch tekort? Bij de beantwoording van de vraag of er sprake is van een risico op een democratisch tekort, dient onderscheid te worden gemaakt tussen een al dan niet feitelijk democratisch tekort en een democratisch tekort in de beleving van mensen.
We concluderen het volgende: De risico’s voor een feitelijk democratisch tekort zijn inherent aan regionale samenwerking. Regionale samenwerking houdt altijd het risico in zich van een democratisch tekort: dat is inherent aan regionale samenwerking. Zet je taken of bevoegdheden op afstand, dan ga je er immers niet (zelf) meer over. Dit heeft met name een negatief effect op de inputlegitimiteit. Des te belangrijker is het om waarborgen in te richten om de democratische legitimiteit – met name de throughput- en feedbacklegitimiteit – zoveel mogelijk te verankeren. Of sprake is van een feitelijk democratisch tekort, wordt deels bepaald door de aanwezigheid en kwaliteit van deze waarborgen. De risico’s voor een feitelijk democratisch tekort zijn bij de gemeenschappelijke regelingen te overzien. Bij de gemeenschappelijke regelingen wordt het wettelijke regime netjes gevolgd. Dit heeft positieve gevolgen voor zowel de throughput- als feedbacklegitimiteit. Tegelijkertijd constateren wij dat er weinig extra’s wordt gedaan om raadsleden te betrekken via bijvoorbeeld een functionerend regionaal platform of een stevigere inbedding van raadsleden in de bestuursstructuur van de verschillende samenwerkings- verbanden. Er kan dus meer gedaan worden, maar over het geheel bezien zijn de risico’s op een feitelijk democratisch tekort bij de gemeenschappelijke regelingen te overzien.
De risico’s voor een feitelijk democratisch tekort zijn bij privaatrechtelijke en informele samenwerkings verbanden sterk aanwezig. Bij informele samenwerkings verbanden is in principe geen sprake van overdracht van taken of bevoegdheden. Er wordt immers ‘slechts’ afgestemd en als gemeente ben je formeel niet gebonden aan de regionale koers of uitkomsten. Maar dat is natuurlijk niet de praktijk. In bestuurlijke overleggen zoals het BOSS en het BO Mobiliteit worden regionale afspraken gemaakt waar je als gemeente nog maar moeilijk nee tegen kunt zeggen. Bij privaatrechtelijke samenwerkings verbanden, zoals de Twente Board, zou je kunnen zeggen dat de inputlegitimiteit wordt versterkt, omdat maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven meer invloed krijgen op de Twentse samenwerking, en dat dit bevorderlijk is voor het draagvlak. Tegelijkertijd staan bij publiek-private samenwerking de raden op afstand, omdat deze vorm van samenwerking zich makkelijker laat vormgeven binnen een privaatrechtelijke rechtsvorm zoals een stichting dan onder de Wgr. Bij deze privaatrechtelijke en informele samenwerkings verbanden ontbreken de wettelijke waarborgen om de democratische legitimiteit zoveel mogelijk te verankeren.
Het staat deze samenwerkings verbanden natuurlijk vrij om deze waarborgen zelf in te richten, maar wij constateren dat zelfs de minimale waarborgen die je zou mogen verwachten tussen deze samenwerkings verbanden en de verschillende gemeenteraden er niet of nauwelijks zijn. Dan gaat het om overzicht, samenhang, duidelijkheid over doelstellingen, taken en besluitvormingsprocessen, inzicht in prestaties, informatievoorziening en verantwoording, periodieke aandacht binnen de eigen gemeenteraad, duidelijkheid over de positie van individuele gemeenten en raden ten opzichte van deze samenwerkings verbanden, et cetera. We zien dat de raden bij deze privaatrechtelijke en informele samenwerkings- verbanden op grote afstand staan en dat dit een negatief effect heeft op de input-, throughput- en feedbacklegitimiteit. Dit betekent dat de risico’s voor een feitelijk democratisch tekort bij privaatrechtelijke en informele samenwerkings verbanden sterk aanwezig zijn. De risico’s voor een feitelijk democratisch tekort nemen toe. Dit komt omdat de Twentse samenwerking in de loop der jaren is gedeformaliseerd en we geen signalen zien dat de deformaliseringsgolf afneemt. Daarnaast is de samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties geïntensiveerd en zien we ook geen signalen dat deze samenwerking minder intensief wordt.
Dit zorgt ervoor dat de risico’s op een feitelijk democratisch tekort eerder toe- dan afnemen. 73203 | Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking | RAPPORT | 29 Raadsleden beleven een democratisch tekort ongeacht de vormgeving van de samenwerking. Hier kunnen we kort over zijn: hoe de samenwerking ook is vormgegeven, raadsleden ervaren een democratisch tekort. Ze ervaren te weinig invloed en hebben te weinig zicht op wat zich binnen de samenwerkings verbanden afspeelt (input- en throughputlegitimiteit), en ze zijn kritisch op de informatievoorziening (feedbacklegitimiteit). Raadsleden zijn weliswaar iets positiever over bijvoorbeeld SamenTwente (gemeenschappelijke regeling) dan over de Twente Board (stichting) en BO Mobiliteit (informele samenwerking), maar onderaan de streep zijn ze nog steeds negatief over hun betrokkenheid – ook bij SamenTwente, het samenwerkingsverband dat over het algemeen als het belangrijkste wordt beschouwd en dat zelfs meer doet dan wettelijk vereist. Het interessante is dat raadsleden nog het meest mild zijn over de prestaties van de Twentse samenwerking. We zien geen grote tevredenheid, maar zeker ook geen grote ontevredenheid, en de toegevoegde waarde van de Twentse samenwerking staat niet onder druk. Zijn deze risico’s acceptabel? De vraag die tot slot wel gerechtvaardigd is, is in welke mate deze risico’s acceptabel zijn.
We concluderen het volgende: • Dat het overzicht over het geheel aan samenwerking ontbreekt en basale sturingsinformatie (over onder andere doelstelling, taken en middelen) van een groot deel van de samenwerkings verbanden niet bekend en transparant is, vinden we zeer problematisch. • We vinden het ook problematisch dat de risico’s op een feitelijk democratisch tekort toenemen. Er is geen reden om aan te nemen dat de deformaliseringsgolf afneemt en dat de samenwerking tussen overheid, maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven minder wordt. We verwachten dat de ervaren democratische legitimiteit onder raadsleden alleen maar verder onder druk zal komen te staan als er geen waarborgen worden ingericht om de democratische legitimiteit van de privaatrechtelijke en informele samenwerkings verbanden beter te verankeren. • Dat niet alle samenwerkings verbanden binnen het volledige gezichtsveld van de gemeenteraden functioneren, vinden we minder problematisch. Het is niet realistisch en wenselijk om voor alle privaatrechtelijke en informele samenwerkings verbanden hetzelfde regime voor informatievoorziening, verantwoording en zienswijzen op te tuigen als bij gemeenschappelijke regelingen. Dat zou zijn doel voorbijschieten en raadsleden hebben ook geen tijd om al deze informatie tot zich te nemen.
Het uitgangspunt zou moeten zijn dat raadsleden de informatie krijgen die nodig is om hun kaderstellende en controlerende rol goed te kunnen vervullen ten aanzien van de onderwerpen en bijbehorende samenwerkings verbanden die voor hen het belangrijkst zijn. Daar hoort dan ook een bepaalde verantwoordelijkheid bij, namelijk om de informatie die ter beschikking wordt gesteld ook daadwerkelijk te gebruiken. Wat we wel problematisch vinden, is dat de raadsleden hier nu geen bewuste afweging in kunnen maken en dat afwegingen over wat nodig is veelal voor hen worden gemaakt. 73203 | Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking | RAPPORT | 30 HOOFDSTUK 4 Aanbevelingen 4.1 Inleiding In dit hoofdstuk presenteren we best practices en aanbevelingen ter verbetering van de democratische legitimiteit van de Twentse samenwerking. In de praktijk zijn er allerlei best practices te geven. Deze staan onder andere beschreven in het essay ‘Grip op samenwerking in de praktijk’ en de ‘menukaart Afstemming tussen raden’.59 In dit hoofdstuk presenteren we alleen die best practices en aanbevelingen die passend zijn voor de Twentse praktijk. We kiezen bewust voor een beperkt aantal aanbevelingen, omdat dit de kans vergroot dat ze ook daadwerkelijk opgevolgd worden.
Bij het opstellen van de aanbevelingen hebben we gebruik- gemaakt van de inbreng van Twentse raadsleden tijdens twee bijeenkomsten in april 2025, die plaatsvonden in de gemeenten Hengelo en Rijssen-Holten. Tijdens deze bijeenkomsten hebben we onze analyse en conclusies gepresenteerd en vooruitgeblikt op hoe de betrokkenheid bij de Twentse samenwerkings- verbanden versterkt kan worden. Hoewel deze bijeenkomsten niet massaal zijn bezocht, hebben deze ons wel een beeld gegeven van de behoeften met betrekking tot de verbetering van de democratische legitimiteit van de Twentse samenwerking. 4.2 Aanbevelingen Ons is de vraag gesteld of er best practices en aanbevelingen te doen zijn ter verbetering van de democratische legitimiteit van de Twentse samenwerking. Dat veronderstelt dat er zoiets is als een Twentse samenwerking. In de praktijk bestaat die Twentse samenwerking uit een geheel aan formele en informele samenwerkings verbanden waarbij er hoofdzakelijk drie partijen zijn die invloed hebben op de legitimiteit van elk van die afzonderlijke samenwerkings verbanden. 59 Stolk, De Greef en Vellekoop. Grip op samenwerking in de praktijk (essay): Grip op samenwerking in de praktijk.indd; Berenschot. Menukaart Afstemming tussen raden: https://www.kennisopenbaarbestuur.nl/documenten/2021/01/01/ menukaart-afstemming-tussen-raden.
Dat zijn het samenwerkingsverband zelf, het college van een individuele Twentse gemeente en de raad van een individuele Twentse gemeente. Onze aanbevelingen richten zich op de rol die gemeenteraden en colleges kunnen spelen ter verbetering van de democratische legitimiteit. Om deze legitimiteit te versterken zijn er doorgaans drie hoofdrichtingen: 1. Je kunt gerichter vanuit inhoud sturen op de regionale samenwerking. 2. Je kunt investeren in het gesprek tussen raad en college over regionale samenwerking. 3. Je kunt als Twentse raden meer gezamenlijk optrekken. Uit ons onderzoek en de twee bijeenkomsten blijkt dat er nog veel winst te behalen is in het versterken van de aandacht voor regionale samenwerking en de wisselwerking tussen raad en college binnen de individuele gemeenten. Hoewel het versterken van de samenwerking tussen de Twentse raden en de positie van de Twenteraad zeker waardevol kan zijn, lijkt het op dit moment nog te vroeg te komen en niet op voldoende draagvlak te kunnen rekenen. Bovendien zijn eerdere pogingen in deze richting gestrand. We richten ons daarom met onze aanbevelingen op de basis die nodig is om raadsleden in staat te stellen hun kaderstellende en controlerende rol ten aanzien van regionale samenwerking te versterken, en op wat gemeenten hierin individueel te doen hebben.
Dit betekent dus ook dat we in dit rapport geen aanbevelingen doen over de Twenteraad of over individuele samenwerkings verbanden. De hierboven genoemde menukaart biedt overigens wel inspiratie om, wanneer het juiste moment zich aandient, gericht na te denken over de mogelijkheden om de positie van de Twenteraad te versterken. Hierna presenteren we onze aanbevelingen, waarbij we steeds zijn nagegaan of ze realistisch en uitvoerbaar zijn. Ook hebben we daarbij rekening gehouden met de aankomende gemeenteraadsverkiezingen. Per aanbeveling maken we expliciet aan wie deze gericht is. 73203 | Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking | RAPPORT | 31 Aanbeveling 1 aan de individuele colleges: zorg voor overzicht We constateren dat het overzicht over het geheel aan samen- werking ontbreekt en dat basale sturingsinformatie (over bijvoorbeeld doelstellingen, taken en middelen) van een groot deel van de samenwerkings verbanden niet bekend en transparant is. Daarom bevelen we de colleges aan om jaarlijks via de P&C- cyclus niet alleen inzicht te geven in de formele samen- werkings verbanden, de zogeheten verbonden partijen, maar ook in de informele samenwerkings verbanden.
Geef daarbij ook aan wat het doel en de taken van de samenwerkings verbanden zijn, welke besluiten er (al dan niet formeel) binnen deze verbanden worden genomen, wat de budgetten en gemeentelijke bijdragen zijn, en wie de gemeente vertegenwoordigt. Het is niet wettelijk verplicht om dit voor de informele samenwerkings verbanden te doen, maar volgens ons vormt het wel een minimale basis om raadsleden goed in positie te brengen. Effectieve kaderstelling en controle is immers alleen mogelijk als een raadslid het geheel kan overzien. Aanbeveling 2 aan de individuele gemeente- raden: sta stil bij de vraag of in het algemeen extra inzet op samenwerking wenselijk is We constateren dat raadsleden actiever betrokken willen zijn bij de samenwerkings verbanden die ze belangrijk vinden, maar ook dat de meeste raadsleden beperkt initiatief nemen om te weten wat zich binnen de Twentse samenwerkings verbanden afspeelt. We realiseren ons dat extra aandacht besteden aan regionale samenwerking makkelijker gezegd is dan gedaan. Daarom bevelen we de raden aan om (informeel) stil te staan bij de vraag of extra inspanningen de moeite waard zijn. Alle manieren om de grip op samenwerking te versterken kosten immers tijd, en tijd is voor veel raadsleden schaars. Bij het gesprek hierover helpt het overzicht zoals genoemd onder de vorige aanbeveling.
Dit maakt namelijk onder andere inzichtelijk welke inhoudelijke en financiële belangen gemoeid zijn met deelname aan de samenwerking. Aanbeveling 3 aan de individuele gemeente- raden en colleges: stuur vanuit inhoud en maak in een regionale agenda concreet hoe je samen stuurt We constateren dat de formele samenwerkings verbanden jaarlijks keurig aan bod komen in de raden, maar dat er verder nauwelijks of geen diepgaand gesprek plaatsvindt over regionale samenwerking en hoe deze bijdraagt aan de lokale opgaven en ambities, terwijl dat toch de belangrijkste reden is dat je als gemeente samenwerkt. Daarom bevelen wij de raden aan om met hun colleges het gesprek aan te gaan over de belangrijkste regionale doelstellingen, de strategie om deze te realiseren, en over wat dit vraagt van de wisselwerking tussen raad en college. Leg dit vast in een ‘regionale agenda’ voor je eigen gemeente. Het gesprek tussen raad en college over samenwerking kan vervolgens (meer) plaatsvinden volgens deze agenda en minder volgens de individuele samenwerkings verbanden. We benadrukken dat afspraken alleen niet voldoende zijn. Het vraagt ook om een actieve en betrokken houding van zowel de raad als het college. Het is aan de raad om richting de portefeuillehouders duidelijk te maken wat zij nodig heeft om haar kaderstellende en controlerende rol goed te kunnen vervullen.
Tegelijkertijd ligt er een verantwoordelijkheid bij het college om de raad hierin te ondersteunen en te begrijpen wat zij nodig heeft. Dit begint bij een ruimere interpretatie van de actieve informatieplicht dan we nu vaak zien, vooral bij informele samenwerking. Dat betekent ons inziens niet het verstrekken van zoveel mogelijk informatie, maar juist het actief nadenken over goede, behapbare en concrete informatie die raadsleden nodig hebben. Dit vereist een goed ontwikkelde politiek-bestuurlijke antenne, zodat raadsleden op het juiste moment worden meegenomen in relevante ontwikkelingen. Deze aanbeveling werken we hierna verder uit. • Aanbeveling 3a: stel een structureel kaderstellend en controlerend debat in. We bevelen de raden en colleges aan om één of twee keer per jaar op gestructureerde wijze met de gehele raad en het gehele college in gesprek te gaan over (een deel van) de samenwerkingen en hoe deze bijdragen aan de lokale opgaven en ambities. • Aanbeveling 3b: prioriteer en maak keuzes. We bevelen de raden en colleges aan om in de regionale agenda te prioriteren, keuzes te maken en er bewust voor te kiezen samenwerkin- gen veel of juist minder aandacht te geven, bijvoorbeeld door samenwerkings verbanden te categoriseren naar de begrippen ‘chauffeur’, ‘bijrijder’ en ‘achterbank’. Op basis van die keuze kunnen tijd en aandacht bewust geprioriteerd worden.
73203 | Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking | RAPPORT | 32 Hoe te categoriseren naar ‘chauffeur’, ‘bijrijder’ en ‘achterbank’ Aan de hand van deze drie categorieën kunnen gemeenteraden vastleggen welke wijze van sturing gewenst is. Hieronder volgt een korte beschrijving van hoe de categorieën in de praktijk kunnen worden gebruikt: • Chauffeur: De gemeenteraad neemt een zeer betrokken kaderstellende rol in bij de aansturing van het samen- werkingsverband. De inbreng van de portefeuillehouder binnen het samenwerkingsverband wordt vooraf in de raad afgestemd en relevante ontwikkelingen worden op vaste momenten met de raad gedeeld. • Bijrijder: De gemeenteraad is nauw betrokken bij het samenwerkingsverband, maar vult met name een actieve controlerende rol in. Bij elke (belangrijke) stap wordt de raad door de portefeuillehouder op de hoogte gebracht. • Achterbank: De gemeenteraad wordt door de portefeuil- lehouder op de hoogte gebracht via een piepjessysteem wanneer er iets relevants te melden valt over een samen- werkingsverband of wanneer er iets misgaat. • Aanbeveling 3c: Maak expliciet welke informatie waarom nodig is. We bevelen de raden aan om hun informatie- behoefte expliciet uit te spreken en duidelijk aan te geven wat zij nodig hebben om goed te kunnen sturen. Deze behoefte kan worden gekoppeld aan de eerdergenoemde categorisering.