Bijlage 3 Rekenkameronderzoek- -Zicht op zeggenschap-, 6 juni 2025
Tekst van het document
REKENKAMER ONDERZOEK TWENTSE SAMENWERKING Zicht op zeggenschap 6 juni 2025
Inhoudsopgave Samenvatting ................................................... 3 HOOFDSTUK 1 Inleiding .............................................................. 5 1.1 Aanleiding en doel ................................................................................5 1.2 Centrale onderzoeksvraag en deelvragen .........................5 1.3 Centrale begrippen en scope .......................................................6 1.4 Leeswijzer ..................................................................................................... 8 HOOFDSTUK 2 Bevindingen ..................................................... 9 2.1 Inleiding .........................................................................................................9 2.2 Geschiedenis van de Regio Twente en de Twenteraad .................................................................................................9 2.3 Geheel aan samenwerking binnen Twente ..................13 2.4 Publieke waarde van de Twentse samenwerking .....15 2.5 Organisatie van de Twentse samenwerking ..................16 2.6 Legitimiteit van de Twentse samenwerking ..................17 HOOFDSTUK 3 Analyse en conclusie .................................
23 3.1 Inleiding ......................................................................................................23 3.2 Analyse ........................................................................................................ 23 3.3 Conclusie ................................................................................................... 26 HOOFDSTUK 4 Aanbevelingen .............................................. 30 4.1 Inleiding ......................................................................................................30 4.2 Aanbevelingen ...................................................................................... 30 BIJLAGE 1 Overzicht van alle Twentse samenwerkingsverbanden ...................... 34 BIJLAGE 2 Aanpak en verantwoording ..................... 36 BIJLAGE 3 Uitwerking van de publiekewaarde- driehoeken .................................................... 39 BIJLAGE 4 Resultaten van de casestudies ............... 65 73203 | Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking | RAPPORT | 3 Samenvatting De gezamenlijke Twentse rekenkamers willen met dit onderzoek hun raden inzicht geven in de diversiteit van samenwerkingsvormen die in Twente aan de orde zijn, alsmede in de doelstellingen daarvan en de mate waarin de raden hierop kunnen reflecteren en er invloed op kunnen uitoefenen.
De achtergrond van de vraag ligt in de ontvlechting van de Regio Twente, waarna de samenwerking een ander karakter heeft gekregen. Doel van het onderzoek is om vast te stellen of en in hoeverre er sprake is van een democratisch tekort en op welke wijze dat mogelijke tekort gereduceerd zou kunnen worden door de gemeenteraden. De centrale onderzoeksvraag luidt: Wat zijn bij de diverse samenwerkingsvormen in Twente de daadwerkelijk geboden mogelijkheden voor gemeenteraden om de kaderstellende en controlerende rol op adequate wijze in te vullen (zijn er risico’s voor een democratisch tekort)? De daadwerkelijk geboden mogelijkheden verschillen per samenwerking Deze mogelijkheden verschillen per samenwerking en dat heeft twee belangrijke oorzaken: Ten eerste heeft dit te maken met de vormgeving van de samenwerking. Wij concluderen dat het wettelijke regime voor de gemeenschappelijke regelingen wordt gevolgd en dat er bij sommige gemeenschappelijke regelingen, zoals de veiligheidsregio en SamenTwente, zelfs meer wordt gedaan dan wettelijk afgesproken. Dit is anders bij privaatrechtelijke of informele samenwerkings verbanden, waarvoor dit wettelijke regime niet geldt. Wij concluderen dat de betrokkenheid van raadsleden bij deze samenwerkings verbanden over het algemeen niet of minimaal geregeld is.
Ten tweede heeft dit te maken met (de kwaliteit van) de wisselwerking tussen raad en college. Dit is in de praktijk bepalend voor de mogelijkheden die raadsleden hebben om invloed uit te oefenen. Ons vallen de volgende zaken op. • Het ontbreekt aan een overzicht van het geheel aan samenwerking in de regio. De verbonden partijen zijn netjes opgenomen in de paragraaf ‘Verbonden partijen’ van de begrotingen en jaarstukken, maar dit geldt niet voor de informele samenwerkings verbanden. • Het ontbreekt aan een expliciete verbinding tussen lokale opgaven en ambities en wat er regionaal gebeurt. • Het verschilt per gemeente hoe tussen college en raad over samenwerking wordt gesproken, welke informatie portefeuillehouders met hun raden delen en hoe zij hun actieve informatieplicht invullen en interpreteren. 73203 | Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking | RAPPORT | 4 Zijn er risico’s voor een democratisch tekort? Hierbij dient onderscheid te worden gemaakt tussen een al dan niet feitelijk democratisch tekort en een democratisch tekort in de beleving van mensen. We concluderen het volgende: • De risico’s voor een feitelijk democratisch tekort zijn inherent aan regionale samenwerking. • De risico’s voor een feitelijk democratisch tekort zijn bij de gemeenschappelijke regelingen te overzien, maar bij privaatrechtelijke en informele samenwerkings verbanden sterk aanwezig.
• De risico’s voor een feitelijk democratisch tekort nemen toe. • Raadsleden beleven een democratisch tekort ongeacht de vormgeving van de samenwerking. Zijn deze risico’s acceptabel? De vraag die tot slot wel gerechtvaardigd is, is in welke mate deze risico’s acceptabel zijn. We concluderen het volgende: • Dat het overzicht over het geheel aan samenwerking ontbreekt en basale sturingsinformatie (over onder andere doelstelling, taken en middelen) van een groot deel van de samenwerkings verbanden niet bekend en transparant is, vinden we zeer problematisch. • We vinden het ook problematisch dat de risico’s op een feitelijk democratisch tekort toenemen. • Dat niet alle samenwerkings verbanden binnen het volledige gezichtsveld van de gemeenteraden functioneren, vinden we minder problematisch. Het is niet realistisch en wenselijk om voor alle samenwerkings verbanden hetzelfde regime voor informatievoorziening, verantwoording en zienswijzen op te tuigen. Wat we wel problematisch vinden, is dat de raadsleden hier nu geen bewuste afweging in kunnen maken en dat afwegingen over wat nodig is veelal voor hen worden gemaakt. Aanbevelingen We richten ons op de basis die nodig is om raadsleden in staat te stellen hun kaderstellende en controlerende rol ten aanzien van regionale samenwerking te versterken, en op wat gemeenten hierin individueel te doen hebben.
Hieronder presenteren we onze aanbevelingen: Aanbeveling 1 aan de individuele colleges: Zorg voor overzicht. Wij bevelen aan om jaarlijks via de P&C-cyclus niet alleen inzicht te geven in de formele samenwerkings verbanden, de zogeheten verbonden partijen, maar ook in de informele samenwerkings verbanden. Aanbeveling 2 aan de individuele gemeenteraden: Sta stil bij de vraag of in het algemeen extra inzet op samenwerking wenselijk is. Wij bevelen aan om (informeel) stil te staan bij de vraag of extra inspanningen de moeite waard zijn. Alle manieren om de grip op samenwerking te versterken kosten immers tijd, en tijd is voor veel raadsleden schaars. Aanbeveling 3 aan de individuele gemeenteraden en colleges: Stuur vanuit inhoud en maak in een regionale agenda concreet hoe je samen stuurt. Wij bevelen de raden aan om met hun colleges het gesprek aan te gaan over de belangrijkste regionale doelstellingen, over de strategie om deze te realiseren, en over wat dit vraagt van de wisselwerking tussen raad en college. Leg dit vast in een ‘regionale agenda’ voor je eigen gemeente. Aanbeveling 4 aan de individuele gemeenteraden en colleges: Bespreek dit rapport met de zittende raad en formuleer op basis daarvan een advies aan de nieuwe raad. Wij bevelen aan om dit vóór de verkiezingen te doen, maar om de opvolging van de aanbevelingen over te laten aan de nieuwe raad.
Het is daarbij wenselijk dat de zittende raad de nieuwe raad hierover adviseert. Wij bevelen ook aan om dit rapport, samen met het advies van de zittende raad, op te nemen in het inwerkprogramma van de nieuwe raad. Tot slot bevelen wij aan om vóór de gemeenteraadsverkiezingen in 2026 wél uitvoering te geven aan de eerste aanbeveling. Op die manier beschikken de zittende raden over een actueel overzicht van de regionale samenwerkings verbanden. 73203 | Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking | RAPPORT | 5 HOOFDSTUK 1 Inleiding 1.1 Aanleiding en doel De rekenkamers van de gemeenten Almelo, Borne, Dinkelland, Enschede, Haaksbergen, Hellendoorn, Hengelo, Hof van Twente, Losser, Rijssen-Holten, Oldenzaal, Tubbergen en Twenterand hebben besloten gezamenlijk een onderzoek te doen naar de Twentse samenwerking.1 Een aantal van deze vormen van samenwerking is bij de gemeenteraden in beeld via de jaarstukken en begrotingen. Dit zijn de verbonden partijen.2 Er is geen verplichting om een overzicht bij te houden van de informele samenwerkings verbanden, omdat dit geen verbonden partijen zijn. Deze informele samenwerkings- verbanden zijn minder goed in beeld.
De gezamenlijke Twentse rekenkamers willen met dit onderzoek hun raden inzicht geven in de diversiteit van samenwerkingsvormen die in Twente aan de orde zijn, alsmede in de doelstellingen daarvan en de mate waarin de raden hierop kunnen reflecteren en invloed kunnen uitoefenen. De achtergrond van de vraag ligt in de ontvlechting van de Regio Twente, waarna de samenwerking een ander karakter heeft gekregen. Reden voor de ontvlechting was een gedeeld gevoel van bestuurlijke drukte en een gebrek aan slagkracht. De ambitie van de Twentse gemeenten was om het aantal bestuurlijke overleggen te reduceren en tot meer focus en slagkracht in de sociaal-economische samenwerking en in de samenwerking op gebied van gezondheid te komen. Daarnaast wilden de gemeenten de samenwerking tussen overheid, onderwijs en ondernemers (‘3O-samenwerking’) verder versterken. Doel van het onderzoek is om vast te stellen of en in hoeverre er sprake is van een democratisch tekort en op welke wijze dat mogelijke tekort gereduceerd zou kunnen worden door de gemeenteraden. Meer specifiek is het doel: 1 Wierden doet niet mee aan het onderzoek. 2 Dit is een privaatrechtelijke of publiekrechtelijke organisatie waarin de gemeente een bestuurlijk en een financieel belang heeft.
• een overzicht te geven van de verschillende samenwerkings- verbanden van de Twentse gemeenten • inzicht te geven in de doelstellingen van deze samenwerkings verbanden • inzicht te geven in de bestuurlijke organisatie of de governance van deze samenwerkings verbanden, met nadruk op de manier waarop besluitvorming, mandatering, toezicht en verantwoording voor deze organisaties en in relatie tot gemeenteraden ingericht zijn • inzicht te geven of en in hoeverre door deze samenwerkings- verbanden een democratisch tekort optreedt. 1.2 Centrale onderzoeksvraag en deelvragen De centrale onderzoeksvraag luidt: Wat zijn bij de diverse samenwerkingsvormen in Twente de daadwerkelijk geboden mogelijkheden voor gemeenteraden om de kaderstellende en controlerende rol op adequate wijze in te vullen (zijn er risico’s voor een democratisch tekort)? Deze vraag beantwoorden we in hoofdstuk 3 (‘Analyse en conclusie’).
73203 | Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking | RAPPORT | 6 De deelvragen zijn: Deelvragen Vindplaats in het rapport Deelvraag 1 Welke formele en informele samenwerkings verbanden zijn er tussen Twentse gemeenten onderling? Wat zijn hun doelstellingen? Op welke wijze zijn deze samenwerkings verbanden georganiseerd (juridische aspecten, organisatie, financiële middelen, menskracht, ambtelijke inzet, etc.)? Hoe ziet de governancestructuur van de samenwerkingen eruit (mandaat, besluitvorming, toezicht, verantwoordingsrelaties)? Hoofdstuk 2 en bijlage 1 en 3 Deelvraag 2 Wat is daarbinnen de rol/verantwoordelijkheid van de gemeenteraden en hoe wordt deze opgepakt? Hoofdstuk 2 en bijlage 3 Deelvraag 3 In welke mate worden de redenen voor opheffing van de Regio Twente (gebrek aan slagkracht en aan focus en bestuurlijke drukte) nog gevoeld? Hoofdstuk 2 Deelvraag 4 Zijn er in Twente signalen dat er voor bepaalde onderwerpen/beleidsterreinen naast de huidige samenwerkingsvormen nieuwe vormen van samenwerking gewenst zijn? Hoofdstuk 2 Deelvraag 5 Wat betekent de manier van samenwerken en de rol/verantwoordelijkheid van gemeenteraden daarin voor de democratische legitimiteit van de Twentse samenwerking, en in hoeverre is er sprake van een democratisch tekort? Hoofdstuk 3 Deelvraag 6 Zijn er best practices en aanbevelingen te doen ter verbetering van de democratische legitimiteit van de
Twentse samenwerking? Hoofdstuk 4 1.3 Centrale begrippen en scope 1.3.1 Centrale begrippen Hieronder definiëren we wat we onder samenwerking en het begrip democratische legitimiteit verstaan, en wanneer we spreken van een risico op een democratisch tekort. Ook lichten we de begrippen toe die vaak in dit rapport voorkomen. Samenwerking Het onderscheid tussen formele en informele samenwerking Samenwerkings verbanden komen in verschillende vormen en maten voor. In grote lijnen onderscheiden we drie hoofd- categorieën van samenwerking, die verder kunnen worden onderverdeeld in formele en informele samenwerkingen. Informele samenwerking 1. Afstemming. De meest lichte vorm van samenwerking is afstemming. Bevoegdheden blijven bij de gemeenten zelf liggen. Voorbeelden zijn een overlegtafel en een bestuursovereenkomst. Formele samenwerking 2. Netwerkconstructie. Een verdergaande vorm van samenwerking is de netwerkconstructie. Dit betekent dat de ene overheid een taak voor de andere overheid uitvoert. Voorbeelden zijn een centrumregeling of een dienstverleningsovereenkomst. 3. Zelfstandige organisatie. Tot slot is er de mogelijkheid een nieuw samenwerkingsverband op te richten. Hierbij worden bevoegdheden op- of overgedragen aan een zelfstandige entiteit. Voorbeelden zijn een openbaar lichaam, een bedrijfsvoeringsorganisatie en een stichting.
Op het oog is niet altijd direct duidelijk welke juridische vorm een samenwerking heeft. Welke naam een samenwerking ook heeft, achter zo’n naam zit altijd één van de drie juridische vormen. De juridische vorm is cruciaal, omdat deze de formele positie en instrumenten van gemeenteraden bepaalt. Hieronder geven we de drie juridische vormen weer, inclusief de publiekrechtelijke en privaatrechtelijke mogelijkheden binnen deze vormen. Figuur 1. Publiekrechtelijk Publiekrechtelijk Publiekrechtelijk Regeling zonder meer Bestuursovereenkomst BeleidsovereenkomstBevoegdheden- overeenkomst Dienstverlenings- overeenkomst Overeenkomst tot opdracht Gemeenschappelijk openbaar lichaam Bedrijfsvoering- organisatie Gemeenschappelijk orgaan Vereniging Coöperatie Besloten vennootschap Naamloze vennootschap Stichting Enkelvoudige centrumregeling Meervoudige centrumregeling Convenant Privaatrechtelijk Privaatrechtelijk Privaatrechtelijk Afstemming Netwerkconstructie Zelfstandige organisatie 73203 | Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking | RAPPORT | 7 Het onderscheid tussen verplichte, semi-verplichte en niet- verplichte samenwerking Samenwerkings verbanden zijn te ordenen naar de mate van verplichting. We hanteren de volgende definities: • Verplicht: De samenwerking en de samenstelling zijn door het Rijk opgelegd. Dit zijn de GGD, de omgevingsdienst en de veiligheidsregio.
• Semi-verplicht: De samenwerking is door het Rijk opgelegd, maar gemeenten mogen zelf kiezen hoe zij de samenwerking vormgeven. Dit zijn onder andere de RES en jeugdzorg. • Niet-verplicht: De samenwerking is vrijwillig. Het onderscheid tussen strategische en beleidsmatige samenwerkings verbanden en uitvoeringssamenwerkingen De inhoud van samenwerkings verbanden varieert en kan betrekking hebben op strategische, tactische en/of operationele onderwerpen. We hanteren de volgende definities: • Strategische en beleidsmatige samenwerkings verbanden. Deze samenwerkings verbanden zijn gericht op strategische en tactische onderwerpen en op het ontwikkelen, afstemmen en/of coördineren van gezamenlijke visies en beleidsdoelen. • Uitvoeringssamenwerkingen. Deze samenwerkings verbanden zijn gericht op de praktische en operationale uitvoering van taken. Ook bedrijfsvoering en ambtelijke samenwerkingen vallen hieronder. Democratische legitimiteit We onderscheiden vier vormen van legitimiteit: inputlegitimiteit, throughputlegitimiteit, outputlegitimiteit en feedbacklegitimiteit. We spreken van een risico op een democratisch tekort als een samenwerking op meerdere vormen van democratische legitimiteit niet goed scoort. Hieronder beschrijven we wat we met deze vormen van legitimiteit bedoelen en hoe we deze voor het onderzoek operationaliseren.
Inputlegitimiteit Deze vorm van legitimiteit gaat uit van het principe ‘bestuur door het volk’. Politieke besluiten zijn legitiem als ze de wil van het volk weerspiegelen; ze moeten zijn afgeleid uit de belangen en voorkeuren van de gemeenschap. Dit is makkelijker te bewerkstelligen naarmate kiezers en hun vertegenwoordigers dichter met elkaar in contact staan. Door burgerparticipatie en het zoeken naar consensus worden oplossingen gevonden waarin alle betrokkenen zich kunnen vinden. We operationaliseren als volgt: • Invloed van raadsleden op besluitvorming. We beschrijven hoe de invloed van raadsleden op de besluitvorming is georganiseerd en hoe deze wordt ervaren. • Invloed van de Twenteraad. We beschrijven de invloed van de Twenteraad, welke activiteiten de Twenteraad heeft georganiseerd en hoe de opkomst daarbij is geweest. • Invloed van burgers en andere belanghebbenden op besluitvorming. We beschrijven hoe het samenspel tussen overheid, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties binnen Twente is vormgegeven en hoe inspraak en participatie van inwoners is georganiseerd. Throughputlegitimiteit Throughputlegitimiteit kan worden gedefinieerd in termen van bepaalde kwaliteitseisen zoals transparantie, kenbaarheid, voorspelbaarheid en een eerlijk proces, waaraan de regels en procedures op basis waarvan beslissingen worden genomen, moeten voldoen.
Het gaat hier in feite om de legitimiteit van het besluitvormings- en overlegproces. We operationaliseren als volgt: • Transparantie en kenbaarheid van het besluitvormings- en overlegproces. We beschrijven of en zo ja hoe het besluitvormings- en overlegproces is uitgewerkt en hoe dit wordt ervaren. Ook beschrijven we of vergaderingen online te volgen zijn. • Vindbaarheid van stukken. We beschrijven of agenda’s en verslagen openbaar zijn. Outputlegitimiteit Outputlegitimiteit wordt bepaald door de mate waarin op effectieve en efficiënte wijze gedragen resultaten worden geboekt die bijdragen aan het oplossen van maatschappelijke opgaven. Het gaat hier om de mate waarin de overheid dingen voor elkaar krijgt die de leefwereld van burgers positief veranderen. We operationaliseren als volgt: • Beleving van raadsleden over de resultaten van de Twentse samenwerking. We beschrijven hoe de output van de Twentse samenwerking wordt ervaren. Hoewel de focus van dit onderzoek niet ligt op de resultaten van de Twentse samenwerking, kunnen we hier wel enkele generieke bevindingen over delen. 73203 | Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking | RAPPORT | 8 Feedbacklegitimiteit Feedbacklegitimiteit bestaat uit verantwoording en terugkoppeling.
Aan democratische organen en kiezers wordt over de uitoefening van publieke taken en bevoegdheden en de besteding van publieke middelen rekenschap afgelegd; het overheidsoptreden kan worden beoordeeld en zo nodig bijgestuurd. Wanneer verantwoording en terugkoppeling door de overheid op een goede manier plaatsvinden, is de kans groter dat burgers het overheidshandelen als legitiem beschouwen, ook als zij het inhoudelijk oneens zijn met een overheidsbeslissing. We operationaliseren als volgt: • Informatievoorziening en verantwoording: We beschrijven hoe de informatievoorziening en verantwoording zijn georganiseerd, hoe ze verlopen en hoe ze ervaren worden. • Zienswijzen: We beschrijven hoe hiervan gebruik wordt gemaakt. • Evaluaties: We beschrijven of en in hoeverre evaluaties plaatsvinden. 1.3.2 Scope van het onderzoek In het kader van dit onderzoek hebben we 87 samenwerkings- verbanden geïdentificeerd waaraan Twentse gemeenten deelnemen. Deze zijn opgenomen in bijlage 1. Deze 87 samenwerkings verbanden hebben we ingedeeld in vier categorieën: 1. Strategische en beleidsmatige samenwerkings verbanden waaraan minimaal drie Twentse gemeenten deelnemen. Dit zijn er 33. 2. Uitvoeringssamenwerkingen waaraan minimaal drie gemeenten deelnemen. Dit zijn er 27. 3. Samenwerkings verbanden waaraan maximaal twee Twentse gemeenten deelnemen. Dit zijn er 26. 4. De Twenteraad (1).
Ons onderzoek richt zich primair op de 33 strategische en beleidsmatige samenwerkings verbanden en de Twenteraad (categorie 1 en 4). Waar onze bevindingen betrekking hebben op het totaal van 87 samenwerkings verbanden geven we dit expliciet aan. 1.4 Leeswijzer Onderstaand geven wij per hoofdstuk een beschrijving van wat daarin aan de orde komt. Hoofdstuk 3 en 4 vormen de kern van het rapport. • Hoofdstuk 2 bevat een beschrijving van de bevindingen. • Hoofdstuk 3 bevat een beschrijving van de analyse en de conclusie. • Hoofdstuk 4 bevat een beschrijving van de aanbevelingen. • Bijlage 1 bevat de lijst met alle Twentse samenwerkings- verbanden die we hebben geïdentificeerd. • Bijlage 2 bevat de aanpak en onderzoeksverantwoording. • Bijlage 3 bevat de uitwerking van de publiekewaardedriehoeken. • Bijlage 4 bevat de resultaten van de casestudies. 73203 | Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking | RAPPORT | 9 HOOFDSTUK 2 Bevindingen 2.1 Inleiding In dit hoofdstuk geven we onze feitelijke bevindingen weer ten aanzien van de Twentse samenwerking. Daarmee beantwoorden we de eerste vier deelvragen. Voordat we dit doen staan we stil bij een samenwerkingsverband dat inmiddels niet meer bestaat: Regio Twente. Ook zoomen we in op de Twenteraad. De reden dat we dit doen is dat er in de aanleiding voor dit onderzoek en tijdens de gesprekken vaak aan beide wordt gerefereerd.
Een feitelijke en historische beschrijving van de Regio Twente, van de ontvlechting daarvan én van de Twenteraad is voor ons van belang om onze bevindingen in perspectief te kunnen plaatsen en de huidige situatie binnen Twente op het gebied van samenwerking en democratische legitimiteit goed te kunnen duiden. Na de feitelijke beschrijving van de Regio Twente en de Twenteraad volgen zoals gezegd onze bevindingen over de Twentse samenwerking. We starten met onze bevindingen ten aanzien van het geheel van de Twentse samenwerking. Dit doen we in paragraaf 2.3. Vervolgens verdiepen we onze bevindingen aan de hand van de elementen uit het toetsingskader:3 publieke waarde, organisatie en legitimiteit. Dit doen we in paragraaf 2.4 tot en met 2.6. 2.2 Geschiedenis van de Regio Twente en de Twenteraad In deze paragraaf geven we een beschrijving van de geschiedenis van de Regio Twente en de Twenteraad. Dit doen we in chronologische volgorde. We besteden hierbij ook aandacht aan de ontvlechting van de Regio Twente. 3 Zie bijlage 2: ‘Aanpak en verantwoording’. 2.2.1 2015 4 Regio Twente De Regio Twente kent een lange geschiedenis die teruggaat tot de jaren zestig van de vorige eeuw. Voor dit onderzoek gaat het te ver om hier te diep op in te gaan.
We beginnen deze korte schets daarom bij de afschaffing van de verplichte Wgr-plusregio’s5 en de start van de vrijwillige samenwerking binnen de Regio Twente per 1 januari 2015. De Regio Twente was een openbaar lichaam waaraan werd deelgenomen door de colleges en raden van de Twentse gemeenten. 2015 was een overgangsjaar, waarin de regio zich kortstondig richtte op de volgende beleidsterreinen: Beleidsterreinen GR Regio Twente 2015 1. Jeugdhulp en maatschappelijke ondersteuning 2. Volksgezondheid 3. Milieu en afvalverwerking 4. Ruimtelijke ontwikkeling 5. Verkeer en vervoer 6. Sociaal-economische ontwikkeling 7. Recreatie en toerisme 8. Grensoverschrijdende samenwerking 9. Arbeidsmarktbeleid 10. Volkshuisvesting 11. Grondbeleid Ten aanzien van deze beleidsterreinen had de Regio Twente diverse bevoegdheden die, voor zover het gemeentelijke bevoegdheden betrof, door de deelnemende gemeenten aan Regio Twente waren overgedragen. 4 Deze paragraaf is gebaseerd op: GR Regio Twente (2015): Gemeenschappelijke regeling Regio Twente | Lokale wet- en regelgeving; Samenwerken doen we zelf (2015) van de Stuurgroep Heroriëntatie Twentse Samenwerking: https://gemeenteraad.dinkelland.nl/documenten/Moties/RIS-4590-1- Rapport-Samenwerken-doen-we-zelf.pdf en een voorstel voor aanpassing van de GR: https://enschede.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/View/ e274461b-7934-4d32-a84e-ea2c185b9096.
5 Een plusregio was een regionaal openbaar lichaam waaraan wettelijke taken waren toebedeeld. De plusregio gold als de zwaarste vorm van regionale samenwerking. Ze zijn op 1 januari 2015 afgeschaft. Sommige plusregio’s zijn helemaal opgeheven. In sommige gevallen kwam er een andere vorm van samenwerking voor in de plaats. Bijvoorbeeld in Twente. 73203 |Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking| | RAPPORT |10 De Regio Twente had in dat overgangsjaar – net als in de jaren | 2.2.2 | 2016 t/m 20197 daarvoor – een algemeen bestuur (hierna: ab) waarin elke deelnemende gemeente twee leden had, waarvan één afkomstig | Regio Twente was uit het college en één uit de gemeenteraad. Er werd gewerkt | Per 18 december 2015 trad er een nieuwe GR in werking: met gewogen stemverhoudingen, waarbij het stemgewicht werd | een openbaar lichaam met een ab en een db bestaande uit bepaald door het aantal inwoners van een gemeente. Het ab | collegeleden. De samenwerking van de veertien Twentse werd ook wel de Regioraad genoemd en telde 29 zetels. | gemeenten ging zich richten op de onderstaande zeven beleidsterreinen. Er werd onderscheid gemaakt tussen een In de heroriëntatie van de Twentse samenwerking die op 13 | basispakket waaraan alle gemeenten deelnamen en vrijwillige april 2015 verscheen, werd voorgesteld deze Regioraad op te | samenwerking. Via vrijwillige samenwerking konden alle heffen.
Daarin werd geconcludeerd dat met het vervallen van | Twentse gemeenten, of een deel daarvan, op aanvullende de Wgr-plus de overdracht van raadsbevoegdheden niet meer | onderwerpen samenwerken. aan de orde was. Het voorstel was om de samenwerking in een collegeregeling voort te zetten met in het ab en in het dagelijks | Beleidsterreinen GR Regio Twente 2016-2022 bestuur (hierna: db) alleen collegeleden. | Basispakket 1. | Publieke gezondheid, onder de naam GGD Twente Twenteraad | 2. Jeugdhulp en maatschappelijke ondersteuning, onder de In het rapport over de heroriëntatie werd ook het voorstel | naam OZJT/Samen14 gedaan om de agenda van de nieuwe samenwerking halverwege | 3. | Sociaal-economische structuurversterking iedere bestuursperiode aan de veertien gemeenteraden | 4. Recreatieve voorzieningen voor te leggen in de vorm van een werkprogramma met | 5. | Bovengemeentelijke belangenbehartiging bestuursopdrachten. Dit werkprogramma zou dan eerst besproken worden in bijeenkomsten van de gemeenteraden | Vrijwillige samenwerking onderling. Dit werd de ‘Twenteraad’ genoemd. Onderdeel | 1. | Faciliteren, coördineren en afstemmen gemeentelijke van het voorstel was om de Twenteraad een informerende | aangelegenheden.8 en adviserende functie te geven, waarin ook uitspraken | 2. Bedrijfsvoering. gedaan konden worden bij meerderheid van stemmen. Dit werden resoluties genoemd.
In het voorstel stond ook dat de | De GR had een vierjaarlijks werkprogramma dat bestuurs- Twenteraad voor alle raadsleden toegankelijk moest worden. | opdrachten bevatte per onderwerp waarop werd samengewerkt. Er werd rekening gehouden met opkomsten van meer dan honderd raadsleden.6 | De volgende ‘coalities’ kregen naast de portefeuilleberaden in deze jaren als ‘gast’ een plek binnen de GR onder de De voorgenomen positie van de Twenteraad werd | noemer ‘Faciliteren, coördineren en afstemmen gemeentelijke opgenomen in een breder voorstel voor aanpassing van de | aangelegenheden’: Netwerkstad Twente, Milieu, Duurzaamheid gemeenschappelijke regeling (hierna: GR). Het was toen al | en Afval, RES, Twentse Kracht, IT-Platform, Samen14, Agenda duidelijk dat het voorstel over de positie van de Twenteraad | voor Twente 2018-2022 en Kennispunt Twente. twijfel opriep. Het leek namelijk de indruk te wekken dat er op regionaal niveau een zelfstandig politiek orgaan zou ontstaan, terwijl dat niet de bedoeling was. 7 | Deze paragraaf is gebaseerd op: GR Regio Twente (2016-2022): https:// zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2015-47334.html; Transitieplan hoofdlijnenbesluit (2020): https://bestuur.tubbergen.nl/onderwerpen/ raadsbrieven/Raadsbrief-24-Concept-transitieplan-Regio-Twente.pdf.
8 | Voorbeelden waren het faciliteren van overleggen op het gebied van milieu, afval, duurzaamheid, arbeidsmarkt, sport en, na afschaffing van de Wgr- plus, mobiliteit. Hiervoor waren portefeuilleberaden aanwezig waaraan alle gemeenten deelnemen. Maar er kon ook sprake zijn van vrijwillige samenwerking van enkele gemeenten. Dit werd een coalition of the willing genoemd. Het ging bijvoorbeeld om overleg van de zogenoemde Netwerkstadgemeenten en de uitvoering van werkzaamheden op het gebied van onderzoek en statistiek door Kennispunt Twente. De beleidsterreinen ruimtelijke ontwikkeling, verkeer en vervoer, volkshuisvesting en grondbeleid kwamen in de nieuwe GR niet meer voor. Deze taken werden na de afschaffing van de Wgr-plusregio’s niet langer 6 | In totaal waren er 350 raadsleden. | meer van bovenaf verplicht gesteld. 73203 |Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking| | RAPPORT |11 Twenteraad | 2.2.32019-heden | 9 De positie van de Twenteraad werd uiteindelijk niet in de | Regio Twente GR opgenomen. De Twenteraad, de goedkeuring van het | Op 25 september 2019 stelde het ab van de Regio Twente een werkprogramma en de bestuursopdrachten door de individuele | veranderopdracht vast om de GR te ontvlechten.
De reden raden werden nog niet in de regeling verankerd, omdat over | voor de ontvlechting was een gedeeld gevoel van bestuurlijke de positie van de raden en de voorgestelde werkwijze van de | drukte en een gebrek aan slagkracht. De ambitie van de Twenteraad nog te veel verschillen van opvatting bestonden | Twentse gemeenten was om het aantal bestuurlijke overleggen tussen de gemeenten. | te reduceren en tot meer focus en slagkracht te komen in de sociaal-economische samenwerking en in de samenwerking op De Twenteraad werd uiteindelijk een platform voor | het gebied van gezondheid. Daarnaast wilden de gemeenten ontmoeting, kennisdeling en informatie-uitwisseling en ging | de samenwerking tussen overheid, onderwijs en ondernemers met ondersteuning van de griffiers jaarlijks bijeenkomsten | verder versterken. organiseren. Het ging daarbij overigens niet alleen over thema’s die de Regio Twente betroffen. De Twenteraad werd nergens | In 2022 werd de Regio Twente opgeheven. formeel verankerd en bestond daarmee niet ‘op papier’. Vanuit de Regio Twente werden de werkzaamheden voor de | Dit onderzoek richt zich primair op de 33 strategische en Twenteraad, het Twents presidium en de Twentse griffiers wel | beleidsmatige samenwerkings | verbanden die nu bestaan. gefaciliteerd.
| Wanneer we kijken naar de ontstaansgeschiedenis van deze samenwerkings | verbanden en de relatie met de ontvlechting, zien we het volgende:10 Aantal deelnemende Samenwerkingsverband | Twentse Ontstaansgeschiedenis | Tussen haakjes staat het jaar van oprichting | gemeenten10 10 formele samenwerkings verbanden 3 formele samenwerkings- | SamenTwente | 14 verbanden volgen direct | Voor gezondheid, jeugdhulp en maatschappelijke ondersteuning. Dit werd een GR in de vorm van uit de ontvlechting van de | een openbaar lichaam. Ook de taken van de bestuurscommissies Publieke Gezondheid en OZJT Regio Twente. | (Organisatie voor Zorg en Jeugdhulp in Twente) werden in de GR ondergebracht. Deze werden opgericht | SamenTwente is daarnaast gastheer voor Samen14, Kennispunt Twente en Twentse Koers. om de beleidsterreinen uit | Twente Board het basispakket in onder te | Voor sociaal-economische structuurversterking. Dit werd een stichting, waarbinnen ook de brengen. | 3O-samenwerking werd vormgegeven. Recreatieschap Twente Voor recreatie. Dit werd een GR in de vorm van een bedrijfsvoeringsorganisatie. Ook de taken van het portefeuillehoudersoverleg Vrijetijdseconomie werden in de GR ondergebracht. 6 formele samenwerkings- | VNG Overijssel (1917) | 14 verbanden bestonden ook | Wadinko (1982) al voor de ontvlechting en bestaan nu nog steeds.
| Veiligheidsregio Twente (2011) EUREGIO (2015) Omgevingsdienst Twente (2019) Regionaal bedrijventerrein Twente (2005) | 4 1 formeel | Energiecoöperatie Noordoost-Twente (2022) | 3 samenwerkingsverband dat niet onder de Regio Twente viel, is erbij gekomen 9 | Deze paragraaf is gebaseerd op: Veranderopdracht Regio Twente (2019): https://bestuur.tubbergen.nl/onderwerpen/raadsbrieven/ Raadsbrief-24-Concept-transitieplan-Regio-Twente.pdf; Transitieplan hoofdlijnenbesluit (2020): https://bestuur.tubbergen.nl/onderwerpen/ raadsbrieven/Raadsbrief-24-Concept-transitieplan-Regio-Twente.pdf en Bestuursovereenkomst gastheerschap ten behoeve van samenwerking Twentse raden (2021): https://almelo.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/ View/9c72cbae-cfca-4538-aae0-f0b3186019f3. 10 | Andere participanten hebben we hierin niet meegenomen. 73203 |Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking| | RAPPORT |12 Aantal deelnemende Samenwerkingsverband | Twentse Ontstaansgeschiedenis | Tussen haakjes staat het jaar van oprichting | gemeenten10 23 informele samenwerkings verbanden 7 informele bestuurlijke | Bestuurlijk Overleg Sociaal-Economische Structuurversterking (BOSS). Dit kwam in de plaats van het | 14 overleggen die onder | portefeuillehoudersoverleg Economische Zaken en het portefeuilleberaad belangenbehartiging. de Regio Twente vielen, | Bestuurlijk Overleg Samen14.
Dit werd ondergebracht bij SamenTwente. werden na de ontvlechting van de Regio Twente | Bestuurlijk Overleg Mobiliteit gehandhaafd. | Portefeuillehoudersoverleg Arbeidsmarkt Portefeuillehoudersoverleg Milieu, Duurzaamheid en Afval Regionale energiestrategie Bestuurdersoverleg Kennispunt Twente. Dit werd ondergebracht bij SamenTwente. | 3 9 informele bestuurlijke | Provinciaal Programma Landelijk Gebied (PPLG) (2022)11 | 14 overleggen zijn er sinds de ontvlechting van de Regio | Twentse Regietafel Asielinstroom (2022) Twente bij gekomen. | Bestuurlijk Overleg Sport en Bewegen Twente (2023) Twentse Koers (2023). Dit is ondergebracht bij SamenTwente. Ruimtelijke Ontwikkelstrategie Twente12 (2024) Bestuurlijk Overleg Energy Board (onbekend) Twents Waternet (onbekend) Leader Zuidwest-Twente (2023) | 10 Havenbedrijf Twente (2020) | 4 7 informele | Bestuurlijk Overleg Programmeren Bedrijventerreinen (onbekend) | 14 samenwerkings verbanden | Bestuurlijk Overleg Wonen (onbekend) bestonden ook al voor de ontvlechting en bestaan nu | Stuurgroep Zorg, Veiligheid en Straf Twente (voormalige stuurgroep Huiselijk geweld en nog steeds. Deze vielen niet | Kindermishandeling en projectgroep Veiligheidshuis Twente) (onbekend) onder de Regio Twente.
| Bestuurlijk Werkbedrijf Twente (2014) Bestuurlijk Overleg Cultuurregio (2017) Districtelijk Veiligheidsoverleg en IVZ (2017) P10 (2008) | 4 Twenteraad1112 | De raden besloten de Twenteraad voort te zetten en de In het transitieplan van 24 april 2020 werd geconstateerd dat | samenwerking te verankeren in een bestuursovereenkomst. de bijeenkomsten van de Twenteraad ‘hun waarde bewezen’. | Deze werd in 2021 door de veertien gemeenteraden De continuering van de Twenteraad werd in het transitieplan | ondertekend. Sinds 2021 is de gemeente Rijssen-Holten dus aanbevolen. De gedachte was dat de Twenteraad van | gastheergemeente van de Twenteraad. De deelnemende toegevoegde waarde kon zijn bij het informeren over de | gemeenten betalen naar rato van inwoners een bijdrage aan de 3O-samenwerking en het betrekken van de raden daarbij. | gastheerorganisatie.
De gastheerorganisatie heeft jaarlijks de Omdat Regio Twente werd omgevormd tot een GR die zich | volgende taken: beperkte tot GGD, OZJT en VTT (‘Veilig Thuis Twente’) met | • | het organiseren van circa vier Twenteraadbijeenkomsten gastheerschap voor Samen14, Kennispunt Twente en Twentse | • | het faciliteren en voorbereiden van circa zes bijeenkomsten Koers, werd het in het kader van focus en eenvoud niet passend | met het presidium van de Twenteraad meer gevonden om de Twenteraad vanuit SamenTwente te | • | het faciliteren en voorbereiden van circa tien bijeenkomsten faciliteren. Dit pleitte volgens het transitieplan voor facilitering | van de Twentse griffiers. vanuit de gemeenten, die daarover via de griffiers afspraken zouden moeten maken. | De thema’s die centraal staan in de Twenteraadbijeenkomsten worden voorbereid en gekozen door het Twents presidium. Het presidium baseert zich hiervoor op de actualiteit, verzoeken 11 | Overijssel heeft zes PPLG-deelgebieden. Drie deelgebieden liggen in Twente: West-Twente, Noordoost-Twente en Zuidoost-Twente. De provincie Overijssel | vanuit raads- of collegeleden en Twentse samenwerkings- heeft de PPLG op pauze gezet. 12 | Deze is in oprichting. | verbanden. 73203 |Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking| | RAPPORT |13 2.3 | Geheel aan samenwerking binnen | Een overzicht van dit geheel aan samenwerking Twente | ontbreekt.
Het is voor gemeenten in Nederland verplicht om in de para- In deze paragraaf beschrijven we hoe het geheel aan samen- | graaf ‘Verbonden partijen’ van de begroting en jaarrekening werking er binnen Twente feitelijk uitziet. Hiermee bedoelen we | inzicht te geven in de privaatrechtelijke of publiekrechtelijke alle 87 samenwerkings | verbanden die we hebben geïdentificeerd. | organisatie waarin de gemeente een bestuurlijk en een finan- We presenteren hoe dit geheel door raads- en collegeleden | cieel belang heeft. Er is geen verplichting om een overzicht wordt ervaren. We bespreken hun zicht op het geheel en of zij | te geven van de informele samenwerkings | verbanden, omdat sinds de ontvlechting van de Regio Twente een verandering | dit geen verbonden partijen zijn. Het gevolg hiervan is dat in slagkracht, focus en bestuurlijke drukte ervaren. Tot slot | een totaaloverzicht van de samenwerkings | verbanden waaraan bespreken we de samenwerkings | verbanden die zij als het | Twentse gemeenten deelnemen, ontbreekt. Soms vermelden belangrijkst beschouwen. Waar relevant gaan we in op het | gemeenten enkele informele samenwerkings | verbanden in hun onderscheid tussen stedelijke en niet-stedelijke gemeenten.13 De | paragraaf ‘Verbonden partijen’, maar dit is eerder uitzondering uitsplitsing naar raads- en collegeleden hebben we hiervoor niet | dan regel.
gemaakt, omdat de populatie daarvoor te klein is. Vergeleken met tien andere onderzochte regio’s is 2.3.1 | Hoe het geheel aan samenwerking er feitelijk | Twente een congruente regio. uitziet | Dit betekent dat gemeenten in Twente er relatief vaak voor Twente heeft vergeleken met tien andere onderzochte | kiezen om alleen met elkaar samen te werken.16 Aan 29 van regio’s een gemiddeld aantal samenwerkings | de 33 strategische en beleidsmatige samenwerkings | verbanden verbanden. | nemen uitsluitend Twentse gemeenten deel, meestal ook alle Dit blijkt uit het aantal van 87 samenwerkings | verbanden | veertien Twentse gemeenten. dat we voor dit onderzoek hebben geïdentificeerd. Dit aantal hebben we vergeleken met het aantal samenwerkings | verbanden | Sommige formele en informele samenwerkings in tien andere onderzochte regio’s.14 Twente bevindt zich | verbanden die direct uit de ontvlechting van de Regio in de middenmoot qua aantal samenwerkings | verbanden. | Twente volgen, zijn onderling nauw verbonden. Twente scoort ook gemiddeld vergeleken met regio’s met een | Op basis van de drie casestudies zien we het volgende: vergelijkbaar aantal inwoners.15 | • | SamenTwente is een overkoepelende organisatie voor zes samenwerkings verbanden | 17 die zowel organisatorisch, Figuur 2. | Aantal samenwerkings verbanden per regio.
Zuid-Limburg | 124 | strategisch als beleidsmatig sterk met elkaar verbonden zijn. Drenthe | 111 | Vijf van deze verbanden maakten eerder al deel uit van de Groningen | 94 Noord-Holland Noord | 90 | Regio Twente. Twentse Koers is er na de ontvlechting bij Zuid-Holland Zuid | 88 Twente | 87 | gekomen. Noordoost Brabant | 73 Fryslân | 67 | • | Twente Board is sterk verbonden met het Bestuurlijk Overleg Flevoland | 63 | Sociaal-Economische Structuurversterking (hierna: BOSS) Midden-Holland | 62 Rijk van Nijmegen | 51 | en in mindere mate met het Bestuurlijk Overleg Mobiliteit. Deze twee informele afstemmingsoverleggen vielen eerder onder de Regio Twente, die is opgeheven. Het BOSS is onder meer ingesteld voor het voorbereiden, het afstemmen en het terugkoppelen van de inbreng van de gemeenten in het bestuur van de Twente Board en de terugkoppeling van wat daar besproken en besloten is. 13 | Stedelijk: Almelo, Enschede, Hengelo en Oldenzaal. Niet-stedelijk: Borne, Dinkelland, Haaksbergen, Hellendoorn, Hof van Twente, Losser, Rijssen-Holten, Tubbergen en Twenterand. | 16 | Dit hebben we voor de tien onderzochte regio’s voor alle samenwerkings- 14 | Regionale samenwerking in Nederland is vaak onderzocht door te | verbanden uitgezocht. De congruentiepercentages van deze regio’s variëren kijken naar individuele samenwerkings verbanden. Wij hebben de | van 23% tot 81%.
Zie ook pagina 40 van het rapport Besturen in regionale afgelopen jaren onderzoek gedaan naar het geheel aan samenwerking | ecosystemen (2024): https://www.rug.nl/cf/nieuws/newitems/2024/240327- in tien regio’s. Meer informatie is te vinden op: https://www.berenschot.nl/ | eindrapport-bre.pdf. Voor Twente hebben we alleen de congruentiescore onderzoek-bestuurlijk-regionale-ecosystemen. | berekend op basis van de strategische en beleidsmatige samenwerkings- 15 | Daarmee bedoelen we regio’s die, net als Twente (circa 634.000), tussen de | verbanden. Deze bedraagt 84%. Hoewel niet alle samenwerkings verbanden 600.000 en 700.000 inwoners hebben. Zuid-Limburg (circa 600.000) en Noord- | hierin zijn meegenomen, geeft dit volgens ons toch een goede indicatie. Holland-Noord (circa 680.000) hebben meer samenwerkings verbanden, terwijl | 17 | GGD Twente, Veilig Thuis Twente en Organisatie voor Zorg, Jeugdhulp in Twente Noordoost-Brabant (circa 660.000 inwoners) en Fryslân (circa 659.000 inwoners) | (formeel en verplicht/semi-verplicht), Twentse Koers, Samen14 en Kennispunt er minder hebben. | Twente (informeel en niet-verplicht). 73203 | Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking | RAPPORT | 14 • Het Bestuurlijk Overleg Mobiliteit is een overleg dat wordt geïnitieerd en voorgezeten door de provincie Overijssel.
Het overleg adviseert de gedeputeerde over provinciale verkeerszaken, maar richt zich ook op strategiebepaling en lobby op het gebied van bereikbaarheid. Dit wordt dan ook ingebracht bij de voorbereiding op standpuntbepaling in het BOSS. • Strategische visievorming binnen Twente Board is ook nauw verbonden met die van andere samenwerkings- verbanden. Deze vormt namelijk de basis voor visievorming binnen andere Twentse samenwerkings verbanden. De Visie Twente 205018 is bedoeld om richting te geven aan toekomstige sociaal-economische opgaven. Zij vormt ook de basis voor langdurige afspraken met het Rijk en ondersteunt initiatieven zoals de Kansenagenda19 en de Ruimtelijke Ontwikkelstrategie Twente (hierna: ROS). De Kansenagenda moet nog opgesteld worden. Dit zal net als de Visie Twente 2050 gebeuren door de Twente Board. Voor de ROS is de governance nog in ontwikkeling.20 Sinds de ontvlechting van de Regio Twente zijn er meerdere informele samenwerkings verbanden bij gekomen. Deze negen ‘nieuwe’ samenwerkings verbanden zijn voornamelijk gericht op afstemming en coördinatie. Voorbeelden hiervan zijn nieuwe bestuurlijke overleggen op het gebied van asiel, ruimte en sport. Veertien informele bestuurlijke overleggen waren ook al vóór de ontvlechting aanwezig – bijvoorbeeld op het gebied van milieu en duurzaamheid, energie, economie, het sociaal domein en mobiliteit.
Binnen de informele overleggen op het gebied van economie en mobiliteit21 vindt ook afstemming over lobby plaats. 18 Deze is op 5 november 2024 door de Twente Board gepresenteerd op het Twente-event. 19 De Kansenagenda is een uitwerking op basis van het advies Elke Regio Telt, en moet nog opgesteld worden. 20 De ROS heeft betrekking op diverse opgaven op het gebied van woningbouw, economie, mobiliteit, landschap en natuur, water, energietransitie en klimaatadaptatie. De gemeenten Almelo, Hengelo en Enschede hebben samen met de provincie Overijssel een ‘regionale stedelijke investeringsagenda’ (RSIA) opgesteld. Samen met de elf andere Twentse gemeenten is vervolgens ook een positionpaper ‘Ruimtelijke ontwikkelstrategie Twente’ opgesteld, dat in september 2024 door de colleges is vastgesteld. De RSIA en het positionpaper dienen als bouwstenen voor een op te stellen verstedelijkingsstrategie met het Rijk. De governance hiervan is momenteel in ontwikkeling. 21 Het BOSS en het Bestuurlijk Overleg Mobiliteit. 2.3.2 Hoe het geheel aan samenwerking wordt ervaren Het merendeel van de raadsleden is geïnteresseerd in de Twentse samenwerkings verbanden waaraan hun gemeente deelneemt. Dit blijkt uit de enquête, waarin 71% van de raadsleden aangeeft in (zeer) grote mate geïnteresseerd te zijn, tegenover 100% van de collegeleden.
In vergelijking met collegeleden hebben raadsleden minder zicht op de samenwerkings verbanden waaraan hun gemeente deelneemt. Dit blijkt uit de enquête, waarin 27% van de raadsleden aangeeft in (zeer) grote mate zicht te hebben op de samenwerkings verbanden waaraan hun gemeente deelneemt, tegenover 96% van de collegeleden. Raads en collegeleden uit niet stedelijke gemeenten hebben, vergeleken met hun collega’s uit stedelijke gemeenten, meer zicht op de samenwerkings verbanden waaraan hun gemeente deelneemt. Dit blijkt uit de enquête, waarin 57% van de niet-stedelijke raads- en collegeleden aangeeft in (zeer) grote mate zicht te hebben op deze samenwerkings verbanden, tegenover 30% van de stedelijke raads- en collegeleden. De meeste raads en collegeleden ervaren sinds de ontvlechting van Regio Twente weinig tot geen verschil in bestuurlijke drukte, slagkracht en focus in de samenwerking. Dit blijkt uit de enquête, waarin 3% van de raadsleden en 4% van de collegeleden aangeeft in (zeer) hoge mate minder bestuurlijke drukte te ervaren, als gevolg van de ontvlechting van Regio Twente. 5% van de raadsleden en 24% van de collegeleden geeft aan in (zeer) hoge mate meer slagkracht en focus in de samenwerking te ervaren. De rest van de raads- en collegeleden ervaart hooguit een (zeer) klein verschil, antwoordt neutraal of weet het niet. Dit beeld wordt bevestigd in de gesprekken.
Eén van de gesprekspartners geeft aan dat er met de Regio Twente sprake was van een bestuurlijke ‘spaghetti’ en dat deze ‘spaghetti’ er nu nog steeds is. 73203 |Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking| | RAPPORT |15 Raads en collegeleden hebben SamenTwente het | 2.4 | Publieke waarde van de Twentse vaakst genoemd als belangrijk samenwerkings | samenwerking verband, op afstand gevolgd door de veiligheidsregio, de omgevingsdienst en Twente Board.22 | In deze paragraaf beschrijven we de bevindingen over de inhoud De grafiek toont de tien samenwerkings | verbanden die het | van de Twentse samenwerkings | verbanden, en of die inhoud vaakst zijn genoemd. De bovenste drie samenwerkings- | bekend is. Ook besteden we aandacht aan de vraag in hoeverre verbanden zijn grotendeels verplicht, gevolgd door Twente | raads- en collegeleden bekend zijn met de inhoud van de Board (inclusief het BOSS) dat niet verplicht is. Tussen raads- | Twentse samenwerkings | verbanden. We hebben geen relevant en collegeleden zijn er geen noemenswaardige verschillen in de | onderscheid tussen stedelijke en niet-stedelijke gemeenten samenwerkings | verbanden die zij het belangrijkst vinden. | geconstateerd. Figuur 3. | De tien belangrijkste samenwerkings verbanden.
2.4.1 | De feitelijke inhoud van de Twentse SamenTwente (incl OZJT, GGD, Samen14) | 80 Veiligheidsregio Twente (VRT) | 38 | samenwerking Omgevingsdienst Twente (ODT) | 36 Twente Board (incl BOSS) | 35 | De meeste van de 87 samenwerkings verbanden Stadsbank Oost Nederland | 19 | richten zich op het ruimtelijk23 (29) en sociaal domein Recreatieschap | 15 Twence | 12 | (16). Gemeentelijk Belastingkantoor Twente (GBT) | 12 Twente Milieu | 9 | Gevolgd door samenwerkings | verbanden die economisch (14) BO mobiliteit | 7 Twente Koers | 7 | van aard zijn. • | De meeste van de 33 strategische en beleidsmatige Het merendeel van de raadsleden wil actiever | samenwerkings verbanden richten zich op het ruimtelijk betrokken zijn bij de samenwerkings verbanden die ze | domein (11), gevolgd door economie (9). belangrijk vinden. | • | De meeste van de 27 uitvoeringssamenwerkingen richten Dit blijkt uit de enquête, waarin 59% van de raadsleden | zich op het sociaal domein (7), gevolgd door het ruimtelijk aangeeft in (zeer) grote mate actiever betrokken te willen zijn, | domein (6) en bedrijfsvoering (5). tegenover 28% van de collegeleden. Figuur 4. | Beleidsdomeinen waar de Twentse samenwerkings- verbanden zich op richten. In Twente zijn er geen signalen dat er behoefte is aan nieuwe samenwerkingsvormen voor bepaalde | 8 | 44 onderwerpen.
| 2 | 7 | 14 5 | 0 Uit de gesprekken komt naar voren dat geen enkele respondent | 9 | 4 | 2 | 5 | 10 | 0 7 | 5 samenwerking op een specifiek onderwerp mist. | 3 | 3 | 2 | 0 | 1 | 11 | 0 | 0 1 | 31 | 2 | 1 | 0 e | ein | eid | eid | aal | gen Ruimt | eatie | Water Economie | ecr | ocessenVeiligh | Integr t en r | Belastin Sociaal dom | , duurzaamh, sporende pr | Afvalverwerking tuur | steun der Energie, klimaatwijs, cul der | ing en on On | Strategisch/beleidsmatig ijfsvoer | Uitvoerend Bedr | Maximaal twee gemeenten 22 | Raads- en collegeleden is gevraagd om (in willekeurige volgorde) de volgens hen vijf belangrijkste samenwerkings verbanden op te noemen. | 23 | Ruimte, energie, klimaat, duurzaamheid en water. 73203 | Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking | RAPPORT | 16 De doelstelling en taken van de informele samenwerkings verbanden zijn niet altijd vastgelegd. In tegenstelling tot de formele samenwerkings verbanden zijn doelstelling en taken van de informele samenwerkings- verbanden niet altijd vastgelegd.
Van de 23 informele samenwerkings verbanden hebben we voor 15 samenwerkings- verbanden de doelstelling en taken kunnen reconstrueren: • Voor 11 samenwerkings verbanden hebben we samenwerkingsafspraken ontvangen waarin doelstelling en taken zijn vastgelegd.24 • Voor 4 samenwerkings verbanden zijn de doelstelling en taken bekend, maar zijn ze voor zover bij ons bekend niet in een samenwerkings- of bestuursovereenkomst vastgelegd.25 • Voor 8 samenwerkings verbanden hebben we geen of onvoldoende documentatie ontvangen om de doelstelling en taken te kunnen reconstrueren.26 2.4.2 Bekendheid met de inhoud van de Twentse samenwerking Met name de informele samenwerkings verbanden hebben raadsleden niet goed in beeld. Dit blijkt uit zowel de gesprekken, de enquête als de casestudies. Zo komt uit de enquête over de casestudies naar voren dat 66% van de raadsleden (helemaal) niet bekend is met het doel van het Bestuurlijk Overleg Mobiliteit, een informeel samenwerkingsverband. 10% is dat (helemaal) wel. Veel minder raadsleden, namelijk 13%, zijn (helemaal) niet bekend met het doel van SamenTwente en Twente Board, twee formele samenwerkings verbanden. 24 BO Kennispunt Twente, BO Mobiliteit, BOSS, Bestuurlijk Werkbedrijf Twente, Districtelijk Veiligheidsoverleg en Platform IVZ, P10, Havenbedrijf Twente, PHO MDA, RES Twente, Stuurgroep Zorg, Veiligheid en Straf, Twentse Koers.
25 BO Cultuurregio, BO Sport en Bewegen, ROS en TRA. 26 BO Energy Board, BO Programmeren Bedrijventerreinen, BO Wonen, Leader Zuidwest Twente, PO Arbeidsmarkt, PPLG, Samen14 en Twents Waternet. 2.5 Organisatie van de Twentse samenwerking In deze paragraaf beschrijven we de feitelijke bevindingen over de organisatie van de Twentse samenwerkings verbanden. We gaan in op de vormen van samenwerking en de verdeling van capaciteit en financiële middelen. 2.5.1 Vormen van samenwerking De 33 strategische en beleidsmatige samenwerkings verbanden hebben uiteenlopende juridische vormen. Bij meerdere informele samenwerkings verbanden is de juridische vorm onduidelijk. Samenwerkings verbanden komen binnen Twente in verschillende vormen en maten voor. Vanuit de ontvlechting van de Regio Twente zijn zowel nieuwe gemeenschappelijke regelingen, stichtingen als informele afstemmingsoverleggen ontstaan. Onder de informele samenwerkings verbanden liggen samenwerkings- of bestuursovereenkomsten. Bij sommige informele samenwerkings verbanden is de juridische vorm onduidelijk of is er geen juridische vorm. Cijfermatig ziet deze verscheidenheid er als volgt uit.
Juridische vorm Aantal Formele samenwerking (10) Openbaar lichaam 5 Privaat zelfstandig (stichting, vereniging, coöperatie, B.V., N.V.) 4 Bedrijfsvoeringsorganisatie 1 Informele samenwerking (23) Onduidelijk 8 Bestuursovereenkomst 7 Samenwerkingsovereenkomst 3 Geen juridische vorm 4 Governance in ontwikkeling 1 Van de strategische en beleidsmatige samenwerkings verbanden is het merendeel informeel. Hiervoor baseren we ons op de lijst met 33 strategische en beleidsmatige samenwerkings verbanden. Daarvan zijn 23 samenwerkings verbanden informeel. 73203 |Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking| | RAPPORT |17 2.5.2 | Verdeling van capaciteit en financiële | Collegeleden oefenen namens de gemeenten invloed uit binnen de middelen | Twentse samenwerkings | verbanden. Deze inbreng wordt vooraf Het merendeel van de capaciteit en financiële | weinig tot niet besproken met de eigen gemeenteraad. middelen gaat naar de verplichte samenwerkings | Uit de enquête komt naar voren dat maximaal 20% van verbanden. | de raadsleden28 het (helemaal) eens is met de stelling dat Op basis van een quickscan van de begrotingen en de | de inbreng van bestuurders binnen de drie onderzochte gemeentelijke bijdragen die we vanuit enkele gemeenten hebben | samenwerkings | verbanden vooraf wordt besproken in de raad.
ontvangen, blijkt dat een relatief groot deel van de capaciteit | De antwoorden van de collegeleden wijken hier niet veel van af. en financiële middelen naar de verplichte samenwerkings- | Het beeld wordt ook bevestigd in de gesprekken. verbanden gaat. Bij één gemeente wordt bijvoorbeeld tot wel 85% van het totale budget voor regionale samenwerking aan | Raadsleden zijn ontevreden over de inbreng van collegeleden verplichte samenwerking besteed. | binnen de Twentse samenwerkings | verbanden. Ook dit komt naar voren uit de drie case studies. Uit de enquête We hebben de capaciteit en financiële middelen van | blijkt dat maximaal 22% van de raadsleden29 (heel) tevreden de informele samenwerkings verbanden niet goed in | is met de inbreng van bestuurders binnen de drie onderzochte beeld. | samenwerkings | verbanden. De collegeleden zijn aanzienlijk Dit komt omdat we informatie hierover niet of beperkt | meer tevreden. Deze percentages lopen van 59% tot bijna ontvangen hebben. Voor de samenwerkings | verbanden waarbij | 100%.30 Eén noemenswaardig verschil tussen stedelijke en niet- wij dat wel in kaart hebben, gaan het geld en de capaciteit | stedelijke gemeenten is dat raads- en collegeleden van stedelijke voornamelijk naar de ambtelijke ondersteuning. Dit gaat om | gemeenten aanzienlijk meer tevreden zijn over de inbreng hooguit enkele tonnen per samenwerkingsverband per jaar.
| van bestuurders binnen SamenTwente dan hun collega’s uit de niet-stedelijke gemeenten. De percentages voor raads- en collegeleden die (heel) tevreden zijn, zijn respectievelijk 54% 2.6 | Legitimiteit van de Twentse | en 39%. Deze verschillen zijn bij BO Mobiliteit31 en Twente samenwerking | Board32 minder groot. Onze bevindingen over de democratische legitimiteit | De meeste raadsleden ervaren te weinig invloed op wat zich van de Twentse samenwerking beschrijven we aan de | binnen de samenwerkings | verbanden afspeelt. hand van vier vormen van legitimiteit: inputlegitimiteit, | Ook dit blijkt uit de drie case studies. Maximaal 20% van de throughputlegitimiteit, outputlegitimiteit en | raadsleden33 is het (helemaal) eens met de stelling voldoende feedbacklegitimiteit. | invloed te ervaren op wat zich binnen de drie onderzochte samenwerkings | verbanden afspeelt. Het beeld is wisselend 2.6.1 Inputlegitimiteit | bij collegeleden. Bij de Twente Board ervaren collegeleden Invloed van raadsleden op besluitvorming | aanzienlijk minder invloed dan bij het BO Mobiliteit en bij In de besturen of bestuurlijke overleggen van de Twentse | SamenTwente.34 Een relatief groot deel van de collegeleden samenwerkings | verbanden zitten geen raadsleden. Formele invloed | antwoordt neutraal.35 Tussen stedelijke en niet-stedelijke van raadsleden loopt altijd via het college van hun eigen gemeente.
| gemeenten zien we ook verschillen. Zo zijn raads- en Raadsleden kunnen binnen hun eigen raden invloed uitoefenen | collegeleden van stedelijke gemeenten het vaker (helemaal) op de besluitvorming van samenwerkings | verbanden door de | oneens met de stelling voldoende invloed te ervaren op wat (juridische) instrumenten in te zetten die de raad tot zijn | zich binnen de drie onderzochte samenwerkings | verbanden beschikking heeft om zijn controlerende en kaderstellende | afspeelt.36 taken uit te voeren.27 Voor gemeenschappelijke regelingen geldt daarnaast dat raadsleden ook zienswijzen kunnen indienen. | 28 | (Helemaal) eens: 4% bij BO Mobiliteit; 13% bij Twente Board en 20% bij SamenTwente. Dit wordt later toegelicht. Alleen in twee bovenregionale | 29 | (Heel) tevreden: 4% bij BO Mobiliteit; 21% bij Twente Board en 22% bij SamenTwente. samenwerkings | verbanden, namelijk de VNG Overijssel en de | 30 | (Heel) tevreden: 59% bij BO Mobiliteit; 66% bij Twente Board en 96% bij SamenTwente. EUREGIO, maken raadsleden deel uit van het bestuur. Hoe dit | 31 | (Heel) tevreden: 16% stedelijk en 23% niet-stedelijk. 32 | (Heel) tevreden: 36% stedelijk en 33 niet-stedelijk. 33 | (Zeer) eens: 4% bij BO Mobiliteit; 17% bij Twente Board en 20% bij SamenTwente. werkt, beschrijven we in bijlage 3. | 34 | (Zeer) eens: 17% bij Twente Board; 50% bij BO Mobiliteit en 51% bij SamenTwente.
35 | 27% bij BO Mobiliteit; 42% bij SamenTwente en 61% bij Twente Board. 36 | (Zeer) oneens bij SamenTwente: stedelijk 54% en niet-stedelijk 39%; bij Twente Board: stedelijk 60% en niet-stedelijk 45%; bij BO Mobiliteit: stedelijk 42% en niet- 27 | Zie ook: Om de controle door de raad | (2019) van Peters en Castenmiller. stedelijk 38%. 73203 |Rekenkameronderzoek Twentse samenwerking| | RAPPORT |18 Invloed van burgers en andere belanghebbenden op | Invloed van de Twenteraad besluitvorming | Voor raadsleden biedt de Twenteraad een platform voor Het samenspel tussen overheid, bedrijfsleven en maatschappelijke | ontmoeting, kennisdeling en informatie-uitwisseling. organisaties is binnen Twente expliciet georganiseerd. | Dit platform is niet bedoeld om invloed uit te oefenen op Maatschappelijke organisaties en bedrijfsleven worden binnen | besluitvorming. Twente nadrukkelijk bij afstemming en besluitvorming over | Tien jaar geleden is bedacht om de Twenteraad een regionale thema’s betrokken. Het bekendste voorbeeld van | informerende en adviserende functie te geven, waarin ook een zogeheten 3O-samenwerking binnen de regio is de Twente | uitspraken gedaan konden worden bij meerderheid van Board. Daaraan nemen naast de veertien Twentse gemeenten | stemmen. Die adviserende functie is nooit formeel vastgelegd. ook het onderwijs en ondernemers deel.