CConstaterende datTwenterand
Koppel je AI →
Document · PDF

2022-02-01 Bijlage 2a - Bijlage bij inspreekbijdrage Mevr. Oude Booijink - Redeneerlijn grootschalige concentratie RES Twente.pdf

Raadsvergadering 15 februari 2022, gemeente TwenterandBij agendapunt: Vaststelling verslagen raadsdebatten d.d. 1, 2 en 8 februari 202217.296 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Redeneerlijn grootschalige concentratie Bouwsteen voor de RES Twente

Eindrapport, 26 november 2019

Samenstelling werkgroep concentratie Bestuurlijke opdrachtgever is Jan-Herman Scholten, wethouder ruimtelijke ordening in Haaksbergen. Leden van de werkgroep (in alfabetische volgorde): Adriaan Bennen (provincie Overijssel), Paul Bielen (Rijkswaterstaat), Arnold Enklaar (Overijssels Particulier Grondbezit), Robert-Jan Hakstege (gemeente Borne), Johnny Janssen (gemeente Haaksbergen), Wim de Jong (Twence), Nicky Luttikhuis (gemeente Rijssen-Holten), Rachel Marty (Enexis), Roy Molendijk (gemeente Losser), Gerbrand Naeff (gemeente Enschede, trekker), Ineke Nijhuis (gemeente Hengelo), Martin Slagers (gemeente Hof van Twente). Het Oversticht was agendalid Ondersteuning en advies: Sweco (Tim Mooiman - overall, Jaap Wisse – wind, Jos van Wijk – zon/GIS, Elvira van der Zwaag – landschap) Rein Jonkhans (provincie Overijssel) coördineert de werkzaamheden van de werkgroepen binnen de Elektriciteitstafel.

1

Inhoud Opdracht.................................................................................................................................................. 3 Stap 1: Waarom grootschalige opwek?................................................................................................... 4 Stap 2: Wat verstaan wij onder grootschalige opwek? ........................................................................... 6 Stap 3: Wat is (a) de gewenste verhouding van zon en wind; (b) wat voor turbines en zonnevelden; (c) wat is een nieuw energielandschap? ................................................................................................. 8 Stap 4: Afpellen: waar past een concentratiegebied niet? ................................................................... 11 Stap 5: Inpassen van grootschalige zon en wind ................................................................................... 16 Stap 6: Aanpassen van beleid en regels ................................................................................................ 21 Stap 7: Aansluiten op gemeentelijke en andere initiatieven ................................................................ 24 Stap 8: Transformatie ............................................................................................................................

25 Bijlage bij de opdracht en werkwijze..................................................................................................... 27 Bijlage bij stap 2: Energieopbrengst wind en zon ................................................................................. 43 Bijlage bij stap 4: Criteria voor locatiekeuze wind en zon ..................................................................... 44 Bijlage bij stap 4b: Analyse grootschalige zon in het landschap van Twente ....................................... 47 Bijlage bij stap 6: detailanalyse wind en zon per zoekgebied ............................................................... 55

2

Opdracht Vanuit het Klimaatakkoord is Nederland ingedeeld in 30 regio’s, waaronder Twente. Alle regio’s bereiden een Regionale Energie Strategie (RES) voor. Belangrijk onderdeel van de RES is een voorstel voor het opwekken van elektriciteit met zon en wind. De regio’s moeten voorstellen doen die in 2030 optellen tot 35 TWh aan duurzaam opgewekte elektriciteit. De regio Twente heeft een traject ingezet om vast te stellen welk aandeel Twente op zich neemt. Voor duurzaam opwekken van elektriciteit is een Elektriciteitstafel ingesteld met daaronder verschillende werkgroepen. De werkgroepen stellen ‘technische bouwstenen’ op. De resultaten voeden het bestuurlijke debat en de besluitvorming. Deze redeneerlijn gaat over de bouwsteen ‘grootschalige concentratie’. De gelijknamige werkgroep had als opdracht te onderzoeken of Twente op een duurzame manier elektriciteit kan opwekken door zonnevelden en/of windturbines in een beperkt aantal gebieden te concentreren. Bestuurlijke opdracht (zie voor de volledige tekst bijlage ‘Opdracht en werkwijze’) De focus voor concentratie ligt op gebieden langs hoofdinfrastructuur (in afstemming met RWS-project A35), in jonge (landbouw)ontginningsgebieden, waterwingebied, zon op water en grensregio's. Denk bij dat laatste ook aan een grensoverschrijdend energieproject.

De werkgroep grootschalige concentratie heeft de ‘technische bouwsteen’ opgesteld in de vorm van een redeneerlijn die uitmondt in verkenningsgebieden voor grootschalige opwek met zon en wind, voorzien van kanttekeningen en keuzen. De diepgang van de analyse is mede bepaald door de beperkt beschikbare tijd (eind augustus – eind november 2019). Veel belangrijke aspecten zijn NIET onderzocht. Toch meent de werkgroep dat de bouwsteen belangrijke informatie aanreikt voor het gesprek over de RES Twente. Waar heeft de werkgroep NIET naar gekeken Draagvlak in de onderzochte gebieden – de werkgroep heeft zich beperkt tot een technische analyse van (on)mogelijkheden De businesscase – daarvoor is onderzoek gedaan in de werkgroep Verdienmodellen De aansluiting op het elektriciteitsnet – aanname is dat voor grootschalige opwek altijd aanpassing aan het netwerk nodig is. Die aanpassing zal tijd vergen. Grootschalige locaties kunnen vermoedelijk niet eerder dan tussen 2025-2030 worden aangesloten. Ruimtelijke inpassing / landschappelijke vormgeving – het maken van een ontwerp is een essentiële vervolgstap Koppeling aan andere opgaven – dat is het onderwerp van de werkgroep Twentse Kracht

De einduitkomst bestaat uit meer dan alleen de aanduiding van verkenningsgebieden (met hun vooren nadelen). Mogelijk nog belangrijker is de redenering, die aan de uitkomst ten grondslag ligt. Welke keuzen zijn onderweg gemaakt en waar kan een andere afslag worden genomen? De bouwsteen is daarom opgeschreven in de vorm van een redeneerlijn. Elke stap is onderbouwd naar de mogelijkheden die de werkgroep in tijd, kennis en menskracht had. Niet elke vraag is van een tevredenstellende en onomstreden onderbouwing voorzien. Waar kritiek is geuit in de besprekingen met anderen, is dat vermeld. Met deze redeneerlijn krijgt de Stuurgroep houvast voor de bestuurlijke discussie over de bouwsteen voor grootschalige opwek van elektriciteit met wind en zon in Twente. Werkwijze van de werkgroep grootschalige concentratie De werkgroep heeft de bouwsteen in drie maanden samengesteld. De werkgroep begon klein en groeide in de loop van de tijd uit. De werkgroep heeft gebruik gemaakt van externe ondersteuning van Sweco. Tussen eind augustus en eind november 2019 heeft de werkgroep elke twee weken een bijeenkomst gehouden (In de bijlage ‘Opdracht en werkwijze’ zijn de verslagen opgenomen). Daarin is gezocht naar een werkbare aanpak, is onderzoek uitgezet, zijn resultaten besproken en is de redeneerlijn opgezet en aangepast. Veel discussie ging over het afbakenen van het onderzoek.

Vanwege de bepekt beschikbare tijd en de gerichte opdracht zijn veel suggesties en gedachten voortijdig afgekapt. Met de bestuurlijke opdrachtgever is tussentijds gesproken over het verloop van de werkzaamheden. In de vier regionale werkconferenties van de RES zijn tussenresultaten getoetst bij alle geïnteresseerde regionale partners. Dit eindrapport heeft de instemming van alle werkgroepleden.

3

Stap 1: Waarom grootschalige opwek? Twente heeft de ambitie om tot optimale inzet van energiemaatregelen te komen vanuit een gemeenschappelijk Twents perspectief. Daarbij blijft Twente weg van het versnipperen van de opgave over de gemeenten. Een verdeling op basis van verbruik is geen optie. Immers de stedelijke gemeenten verbruiken veel energie (door de concentratie van inwoners, bedrijven en instellingen), maar beschikken niet over de fysieke ruimte om een evenredig deel van de duurzame opwekking voor hun rekening te nemen. Dat maakt een taakverdeling en solidariteit op Twents niveau nodig. De Nationale Omgevingsvisie (Ontwerp NOVI, juni 2019) spreekt de voorkeur uit voor grootschalige clustering ‘’Grootschalige clustering van de productie van duurzame energie (door windmolens, eventueel in combinatie met zonnevelden) vermindert de ruimtelijke afwenteling en draagt bij aan kostenreductie. Waar mogelijk heeft dit de voorkeur. Hier ligt echter wel een expliciete afweging tegenover andere waarden, zoals landschappelijke kenmerken, nationale veiligheid, natuur, cultureel erfgoed, water en bodem en maatschappelijk en bestuurlijk draagvlak. (…)’’

Voordelen Geconcentreerde opwek heeft een aantal collectieve voordelen. De aanname is dat: - Schaalgrootte tot een lagere kostprijs leidt (ook door minder aansluitkosten). Bovendien stijgen de ontwikkelprocedure en aansluitkosten een op een mee en worden relatief lager door schaalvoordelen. Dergelijke kosten zijn vaak bepalend in de businesscase. Kostprijs bij schaalgrootte Voor zonneparken leidt een park met een oppervlakte van minder dan een hectare al gauw tot een kostprijs (aanleg van zonnepark, exclusief aansluiting, inpassing, hekwerk, etc.) van meer dan € 600,- per MWp. Voor grootschalige zonneparken kan deze kostprijs onder de € 500,- komen. Daarnaast geldt, hoe groter de aansluiting, des te lager de prijs per MW aansluitvermogen. Ook leert de ervaring dat de kosten voor de projectontwikkeling, aansluiting, hekwerk, inpassing, etc. significant dalen per MW als grootschalig wordt aangelegd. Ook voor windparken gelden deze schaalvoordelen. Bron: ervaringscijfers Sweco

-

-

-

-

Bundeling leidt tot het ontwerp van een heel nieuw energielandschap. Dat is een landschap dat optimaal wordt ingericht voor energie-opwek, rekening houdend met de landschappelijke situatie en met opbrengstmaximalisatie, opslagmogelijkheden en optimale infrastructuur. Concentratie als ‘contramal’ kent dat het landschap in grote delen van Twente wordt ontzien en dankzij concentratie minder mensen direct in de invloedssfeer van windturbines en zonnevelden wonen en verblijven. Het is praktisch alleen uitvoerbaar een beperkt aantal nieuwe energiebronnen (zon en wind) op het elektriciteitsnet aan te sluiten. Het ontbreekt aan vakmensen en materialen om voor 2030 veel netwerkaanpassingen te realiseren. Dat maakt versnippering niet uitvoerbaar. Het efficiënter (in menskracht en tijd) is om enkele grote procedures te doorlopen, dan vele kleine procedures (ook al lijkt het aannemelijk dat een grote opweklocatie meer belangen raakt). De procedures van grootschalige projecten, zijn in essentie hetzelfde als voor kleinschalige projecten. Met concentratie worden dan ook een efficiencyvoordeel behaald.

Mogelijke nadelen Er zijn ook argumenten tegen grootschalige opwek: - De opwek kan alleen al door de grootschalige concentratie en massaliteit weerstand oproepen; de leefbaarheid kan onder druk komen te staan in het gebied waar de grootschalige opwek plaatsvindt. De ervaring is echter dat ook kleinschalige plannen weerstand oproepen en dat die weerstand niet altijd kleiner is dan bij een groot project.

4

-

-

Het mede-eigenaarschap vanuit de lokale gemeenschap zal lastiger zijn te verkrijgen bij grootschalige maatregelen met een energieopbrengst die boven de lokale behoefte uitgaat. De investeringen (en risico’s) zijn omvangrijk en de maatschappelijke binding met grootschalige voorzieningen is over het algemeen minder groot. Grootschalige opwek kan leiden tot een scheve verdeling van lusten en lasten

Conclusie van stap 1: Grootschalige opwek is de kern van de opdracht aan de werkgroep. Deze eerste analysestap onderbouwt dat concentratie vooral voordelen biedt.

5

Stap 2: Wat verstaan wij onder grootschalige opwek? Hypothese is dat Twente met 1 TWh grootschalige opwek (naast kleinschalige nieuwe opwek en al gerealiseerde voorzieningen) een redelijk aandeel levert in de nationale opgave van 35 TWh in 2030. Dit is geen taakstelling of opdracht, slechts een aanname om deze verkenning mee te starten. Overigens blijft Twente met een opwek van 1 TWh nog ver van een energieneutraal Twente in 2050. De opwek van 1 TWh betekent (grofweg): 100 windturbines van 3,5 MW óf 1200 ha zonneveld. [1 TWh staat gelijk aan 1000 GWh en aan 1.000.000 MWh] Spreiding in opbrengst Over de opbrengst van zonnevelden en windturbines circuleren uiteenlopende cijfers. Uit verschillende stukken blijkt een grote spreiding in opbrengstberekeningen, afhankelijk van locatie, vermogens, etc. De hier gebruikte cijfers zijn een realistisch en haalbaar gemiddelde op basis van de RES-Handreiking. Ook zijn deze getallen gecheckt met ervaringscijfers en kengetallen van Sweco. Voor wind is de uitkomst van Sweco in dezelfde orde van grootte als de RES-handreiking. Voor zon acht Sweco een hogere hectareopbrengst mogelijk. Veiligheidshalve rekenen wij met een ruime marge voor landschappelijke inpassing, conform de uitgangspunten van de landschapsstudies van H+N+S. Afhankelijk van het landschapstype, hanteren wij een gemiddelde opbrengst van 850 MWh per hectare.

1TWh komt overeen met 1200 ha. In de bijlage is deze indicatie nader onderbouwd. Zoals gezegd wijkt voor zon het ervaringscijfer van Sweco af van de RES-Handreiking, waar 1 TWh gelijk wordt geproduceerd door 850 ha oplopende tot zelfs 1500 ha zonneveld. Sweco komt tot circa 800 ha zonneveld, uitgaande van een in praktijk haalbare samenstelling van oost-west en zuid-opstelling (1.250 MWh p/ha p/jr) en rekening houdend met enige ruimte tussen/rondom de panelen. In de uitwerking kan onderzocht worden of deze hogere opbrengst per hectare realiseerbaar is. De cijfers zijn gebaseerd op de huidige praktijk en stand der techniek. Naar verwachting stijgen de komende jaren de efficiency en opbrengsten van windmolens en zonneparken. Daarom is het raadzaam om de uitgangspunten van deze redeneerlijn in de tijd steeds te updaten. Pas bij het maken van een ontwerp ontstaat inzicht in de werkelijke opbrengstpotentie van een locatie.

Bron: Handreiking RES

Bij grootschalige concentratie wordt de opgave over zo min mogelijk gebieden verdeeld. De tabel geeft een inzicht in de verdeelopties bij een gelijke verdeling tussen opwek met zon en wind. Om de als hypothese gestelde 1 TWh te halen in één gebied zijn derhalve 50 turbines én 600 ha zonneveld nodig (voor spreiding over twee gebieden 25 turbines én 300 ha zonneveld etc).

Aantal turbines Aantal ha zon

1 gebied 50 600

2 gebieden 25 300

4 gebieden 12 150

6 gebieden 8 100

8 gebieden 6 75

6

Wanneer is sprake van concentratie en wanneer van versnippering? De zoektocht naar locaties wordt gestart met de aanname dat van grootschalige concentratie pas sprake is als in Twente niet meer dan vier tot zes gebieden voor grootschalige opwek worden benut. Het gaat dan om gebieden met ieder acht tot twaalf turbines én 100 tot 150 ha zonneveld (of een andere verhouding van zon en wind). Als deze omvang niet wordt gehaald dreigt versnippering over Twente. Anders gezegd: De zoektocht begint met te kijken naar gebieden waar ongeveer 0.2 TWh kan worden geplaatst met zon, wind of in de combinatie van zon en wind. In zo’n gebied komen de turbines en panelen in een -later te ontwerpen- logisch verband samen. Het kunnen diverse kleinere clusters zijn, binnen het grotere gebied. Altijd is daarbij sprake van een samenhangend ontwerp. Als kanttekening bij dit startpunt wordt opgemerkt dat ook in een gebied met 0,1 TWh met alleen zon of wind sprake is van grootschalige opwek. Dergelijke gebieden moeten niet bij voorbaat worden uitgesloten. Ook wordt gevraagd om de mogelijkheden in beschouwing te nemen om een gebied in de toekomst uit te breiden en de maatregelen op te schalen na 2030. Dat geeft een doorkijk naar de verdere toekomst, waarin aanvullende maatregelen tot stand moeten komen.

Conclusie van stap 2 is: Start de zoektocht met gebieden van circa 0,2 TWh met ieder 8 tot 12 turbines én 100 tot 150 ha zonneveld. Sluit bij de zoektocht gebieden met alleen 0,1 TWh zon (100 - 150 ha) of alleen 0,1 TWh wind (8 - 12 turbines) niet bij voorbaat uit. Kijk of opschalen na 2030 tot de mogelijkheden behoort.

7

Stap 3: Wat is (a) de gewenste verhouding van zon en wind; (b) wat voor turbines en zonnevelden; (c) wat is een nieuw energielandschap? a. Verhouding zon en wind Een energievoorziening met alleen zonnevelden leidt tot (technische) onbalans. De pieken in het aanbod vallen niet samen met de vraag naar elektriciteit. Zo heeft een zuidopstelling van zon enorme pieken in het aanbod tot gevolg op zonnige middagen in de maanden mei - september. Oost-westopstellingen zorgen voor een gelijkmatiger aanbod over de dag. Toevoeging van wind spreidt het aanbod nog verder.

Bron: website Windcentrale – opbrengst van een Winddeel Grote Geert (blauw) en van een gelijke hoeveelheid stroom afkomstig van zonnepanelen (geel)

Combinatie van zon en wind levert een stabielere energievoorziening én de opgewekte energie krijgt gemiddeld een hogere marktprijs. Ook zijn de kosten voor de netaansluiting in de combinatie van zon en wind lager omdat de pieken in aanbod een beperkte overlap kennen. Voordelen van zon en wind op één aansluiting (bron: website van Liander)

• • • • • • •

Minder kosten voor producenten van duurzame energie Beter economisch rendement Stabielere energievoorziening Minder kosten aan netverzwaring, netverlies en onderhoud Slimmer gebruik maken van de bestaande infrastructuur Meer duurzame energie Toenemende CO2-besparing

Zonnevelden en windturbines leggen in verschillende mate beslag op ruimte (zon beperkt vaak de agrarische productieruimte en vergt lokale landschappelijke inpassing; wind legt met geluid en schaduw beslag op de lokale milieugebruiksruimte én is in een groot gebied zichtbaar). Met de mix van zon en wind wordt voorkomen dat de maatschappelijke nadelen eenzijdig worden afgewenteld. Vanwege de (energie)efficiëntie en om eenzijdige maatschappelijke afwenteling te beperken is de zoektocht in eerste instantie gericht op concentratiegebieden met een mix van zon en wind. Daarbij spreken wij van ‘combinatie’ als de zonnevelden en de windturbines binnen een afstand van ongeveer 1000 m van elkaar komen te staan. Binnen een dergelijke afstand kan met een gebiedsgerichte aanpak een samenhangende zon-wind locatie worden ontworpen. 8

Daarnaast is gekeken naar concentratiegebieden met alleen zon of wind, waarbij de combinatie op het niveau van Twente tot stand kan komen. Deze analyse gaat uit van de huidige stand van de techniek. In de loop van de tijd zullen de toegepaste technieken naar verwachting efficiënter worden. De analyse wijzigt als opslag goedkoop beschikbaar komt. Daar is nog geen rekening mee gehouden. Conclusie voor stap 3a De mix van zon en wind heeft duidelijk de voorkeur. Wij sluiten echter niet de ogen voor locaties met een volledige invulling met zonnevelden of een volledige invulling met wind.

b. Wat voor turbines en zonnevelden Om ruimte te sparen en de concentratie maximaal tot stand te brengen gaan wij uit van state of the art voorzieningen met een hoog rendement. Zoals de afbeelding laat zien neemt de opbrengst van elektriciteit fors toe naarmate de turbine groter wordt. In een relatief windluwe regio als Twente is ook een forse maat van de turbine nodig voor een goede opbrengst. Ook komt de businesscase voor grote turbines gunstiger uit. Voor de grootschalige opwek gaan wij daarom uit van forse turbines met een minimale ashoogte van 120 m en een tiphoogte van 180 m. Dat zijn turbines met een vermogen van 3,5 MW. Welke turbines echt geplaats kunnen worden komt bij de uitwerking aan de orde.

Opbrengst

28 MWh/jr

1.850 MWh/jr

6.500 MWh/jr

12.000 MWh/jr

Voor zonnevelden wordt de voorkeur gegeven aan een oost-westopstelling. Die zijn landschappelijk tot nu toe minder geaccepteerd, maar leveren per hectare meer energie. Daardoor is -bij een gelijke opbrengst- het ruimtebeslag minder groot. Pas bij het maken van een ontwerp voor een gebied wordt de keuze gemaakt. Zonnevelden in een zuid- of oost-west-opstelling Een zonneveld in een zuidopstelling levert, inclusief de ruimte voor landschappelijke inpassing, per hectare maximaal 1 tot 1,2 GWh opgewekte stroom per jaar; een oost-westopstelling tussen 1,3 en 1,8 GWh per hectare per jaar. Een factor anderhalf aan verschil met bovendien minder grond- en aansluitkosten en een betere spreiding over de dag. Daartegenover staat weliswaar en hogere investering per geïnstalleerde MW, echter de businesscase voor oost-west opstelling laat vaak een positief beeld zien. Voor een oost-westopstelling is minder ruimte nodig – wel is de landschappelijke inpassing lastiger en zijn er meer vragen over de impact op de bodem en biodiversiteit.

Conclusie voor stap 3b: Wij gaan in de analyse uit van windturbines van 3,5 MW (minimale ashoogte van 120 m en tiphoogte van 180 m) en zonnevelden in een realistische mix van zuid- en oost-west-opstelling. 9

3c Hoe kan een zon-wind opstelling er uit zien Voor de opstelling van windturbines zijn verschillende ruimtelijke ontwerpen denkbaar. Het gaat bij grootschalige opwek niet om los geplaatste turbines, maar om het aanbrengen van een logisch ogend verband (bron HNS studie Overijssel).

De combinatie van zon en wind leidt tot de volgende mogelijke opstellingen van zon-windparken:

Bron: HNS studie Overijssel

Conclusie bij stap 3c Het is niet voldoende om ‘ruimte’ te vinden voor turbines en zonnevelden. Het is nodig om naar een ontwerp te kijken. In deze analyse doen wij dat nog niet. Maar nu al wijzen wij op de noodzaak bij de uitwerking ‘ontwerpkracht’ te betrekken. Dan pas ontstaat een acceptabele invulling. Ook de andere opgaven in het betreffende gebied moeten bij de ontwerpopgave worden betrokken.

10

Stap 4: Afpellen: waar past een concentratiegebied niet? In de zoektocht naar geschikte locaties voor wind (turbines) en zon(velden) is gekozen om allereerst af te pellen: waar past een concentratiegebied in elk geval niet. Daarvoor is een GIS-analyse gemaakt voor heel Twente. In die GIS-analyse kunnen de verschillende kaartlagen over elkaar worden gelegd en wettelijke afstanden, regels en beleidscategorieën ‘aan en uit’ worden gezet. De verschillende criteria worden als kaartlaag verwerkt in deze analyse. Zo ontstaat een totaalbeeld van de onmogelijkheden voor concentratiegebieden in Twente en van de criteria die hierbij bepalend zijn. De GIS-analyse is uitgevoerd naar de potentiële geschiktheid voor het plaatsen van windturbines en grootschalige zonneparken. Windturbines hebben te maken met veel meer en andersoortige beperkingen dan zon. Daarom is onderscheid gemaakt naar een GIS-analyse voor wind (stap 4a) en een analyse voor zon (stap 4b).

Stap 4a: GIS-analyse voor wind De plaatsingsmogelijkheden voor windturbines worden ingeperkt door andere grondgebruiksvormen in de omgeving van een windturbine. Daaraan liggen wettelijke bepalingen ten grondslag, zoals wetgeving voor geluid en externe veiligheid. De wettelijke beperkingen zijn in deze analyse vertaald naar een praktijknorm in de vorm van een afstand (bufferzone) tussen het bestaande gebruik (huizen, wegen, buisleidingen, (laag)vliegroutes) en de windturbine. Bij de inpassing in een concreet gebied zal altijd toetsing aan de wettelijke normen zelf plaatsvinden. Daarnaast bestaan beleidsregels, die windturbines in meer of mindere mate uitsluiten. Op grond van de provinciale verordening zijn delen van Overijssel uitgesloten als zoekgebied voor windturbines. Dit betreft het gebied Noordoost-Twente, dat in de provinciale verordening aangeduid is als ‘Nationaal Landschap’. In het Natuur Netwerk Nederland (NNN) en vooral in de daarbinnen vallende Natura 2000-gebieden is de plaatsing van windturbines vaak uitgesloten. Door de lagen in de GIS-analyse aan en uit te zetten bestaat de mogelijkheid om te ‘spelen’ met de beperkingen. Bij de analyse is uitgegaan van windturbines met een tiphoogte van circa 180 meter, een ashoogte van circa 120 meter en een rotordiameter van circa 120 meter.

Bij het windaanbod in Twente en het huidige subsidieregime is deze maat tenminste nodig om een rendabele businesscase te realiseren. De tabel geeft de criteria voor het begrenzen van de bufferzones rondom ruimtegebruiksvormen. Buiten die zones zijn windturbines in principe mogelijk. Zoals opgemerkt is niet elk criterium ‘in beton gegoten’; het gaat om indicatieve afstanden. In de bijlage bij stap 4 zijn de criteria toegelicht. Tabel stap 4a - Afstandscriteria per type ruimtegebruik Ruimtegebruik Woongebieden (kernen) Woningen buiten kernen Overige gebouwen

Afstandcriterium > 1000 meter > 400 meter > 60 meter

Autowegen Vaarwegen Spoorwegen Buisleidingen Hoogspanningsverbindingen

> 60 meter > 60 meter > 70 meter > 150 meter > 150 meter

11

Ruimtegebruik Uitsluitingsgebied windturbine Natura 2000-gebied Natuurnetwerk Nederland Nationaal Landschap

Afstandcriterium > 60 meter 0 meter 0 meter

GIS-analyse: potentiële gebieden windenergie Twente

De kaart laat zien waar de verschillende criteria leiden tot de uitsluiting van windturbines. Voor windenergie komen alleen in aanmerking de gebieden zonder arcering of kleur. In deze witte gebieden is windenergie niet uitgesloten op grond van een of meer van de aangegeven criteria. Vervolgens zijn zestien gebieden met een nummer aangeduid waar wat grotere witte plekken (soms samengesteld uit verschillende dicht bij elkaar gelegen gebiedjes) voorkomen waarin mogelijk een aantal turbines passen. Dat zijn de zestien gebieden waar kansen aanwezig zijn voor grootschalige opwek. Deze gebieden zijn nader geanalyseerd in redeneerstap 5 en 6. De beleidscategorie ‘Nationaal Landschap’ in noordoost Twente is op de kaart met een groene streepjeslijn aangeduid. Volgens het provinciaal beleid is dit gebied uitgesloten voor de plaatsing van windturbines. Toch zijn hier een vijftal witte gebieden aangegeven (met de nummers 9 tot en met 13). In redeneerstap 6 wordt op deze beleidscategorie teruggekomen.

4b GIS-analyse voor zon Bij het afpellen van de mogelijkheden voor grootschalige zonnevelden in Twente gelden drie criteria. 1. Fysieke beperkingen – in samenhang met bestaand beleid De mogelijkheden voor de aanleg van zonnevelden wordt fysiek beperkt door bebouwing (woon- en werkgebieden), natuur, bos, water en bestaande infrastructuur (wegen, buisleidingen, hoogspanningsleidingen, vliegvelden). Op water of in natuurgebied is het plaatsen van zonnepanelen fysiek wel mogelijk, maar veelal beleidsmatig ongewenst. In bebouwd gebied kunnen panelen op daken worden gelegd, maar dat leidt niet tot grootschalige opwek. De gebieden met de genoemde vormen van grondgebruik zijn daarom opgenomen als uitsluitingsgebieden voor zonnevelden. 12

2. Grootschaligheid Gebieden met onvoldoende ‘maat’ zijn niet verder meegenomen in de analyse omdat uitsluitend gezocht wordt naar grootschalige oplossingen. Onder voldoende maat verstaan wij dat in een gebied (een ruimtelijke eenheid verdeeld over meerdere kavels) tenminste 100 ha beschikbaar is of dat aaneengesloten kavels aanwezig zijn om een zonneveld te maken van tenminste 30 ha. Grootschalig Hiernaast een voorbeeld van kleinschalige percelen die afvallen in de analyse. Te zien is een aantal percelen hoogveenontginningslandschap (groene gebieden), in een overwegend jong ontginningslandschap (lichtgroen). Vanuit de beperkingen zijn de oranje gebieden geschikt om in te zetten voor zonne-energie. Echter vanuit de grootschaligheidseis vallen deze gebieden af.

3. Landschappelijke beoordeling Voor de gebieden die overblijven (geen fysieke beperkingen, wel voldoende maat), is een analyse gemaakt op basis van landschappelijke kenmerken. Kwetsbaar landschap Het landschap in Twente kwetsbaar. In welke mate en op welke plek grootschalige opwek is in te passen is mede afhankelijk van ontwerpkracht en voor een deel ook gewenning. Bij de analyse is naar een aansluiting gezocht op de analyse ‘Via Parijs’ van het College van Rijksadviseurs (Alkemade, Strootman, Zandbelt). Deze analyse is gemaakt vanuit de landelijke schaal en daarbij kiest het College voor grote clusters buiten Twente en geen zon in het landelijk gebied (maar op daken, langs infra en op water). Deze analyse ondersteunt wel de noodzaak tot clustering. Als op de schaal van Twente wordt gekeken, dan leidt de logica naar het ontwerp van nieuwe landschappen, waar de bebouwing en bewoning relatief (zeer) laag zijn. Hier liggen de beste kansen vanwege de beschikbare ruimte, de beperkte historische waarden, de relatief lage overlast voor omwonenden. De uitdaging is de landschappelijke effecten te beperken door een mooi nieuw landschap te ontwerpen.

In de analyse zijn de verschillende landschapstypen opgenomen, waardoor selecties mogelijk zijn naar landschapstype en de analyse nader kan worden onderbouwd. Uit de landschapsanalyse volgt dat een beperkt aantal landschappen zich lenen voor de inpassing van grootschalige opwekking. Voor de potentiële gebieden die uit de GIS-analyse naar voren zijn gekomen, is gekeken óf en zo ja, hoe, grootschalige zonneparken op een logische en samenhangende manier in het landschap kunnen worden ingepast. Hiervoor is de volgende werkwijze gehanteerd: • Wat zijn de kernkwaliteiten van het desbetreffende landschapstype en passen grootschalige zonneparken daarin? • Zo ja, op welke manier kunnen deze parken dan worden ingepast en wat levert dat naar verwachting op? Voor deze analyse is gebruik gemaakt van diverse bestaande documenten over landschap en zonneparken in Overijssel: Catalogus Gebiedskenmerken Overijssel, Handreiking Kwaliteitsimpuls zonnevelden (beide provincie Overijssel) en diverse studies van H+N+S landschapsarchitecten over dit onderwerp. De analyse is generaliserend per landschapstype. Uiteraard dient bij daadwerkelijke realisatie van een (grootschalig) zonnepark steeds per locatie beschouwd te worden hoe de landschappelijke inpassing het beste vormgegeven kan worden.

Voorliggende analyse is puur ter onderbouwing van de keuze om gebieden al dan niet als potentiële gebieden op te nemen. 13

Uit de analyse komt naar voren welke typen landschappen zich lenen voor inpassing van grootschalige zonne-energie. In onderstaande tabel zijn deze resultaten samengevat. In de bijlage bij stap 4b is de analyse opgenomen. landschapstype Essenlandschap

Inpassing grootschalige zonneparken uitsluiten

Kampenlandschap

uitsluiten

Maten- en flierenlandschap

uitsluiten

Stedelijk gebied

uitsluiten

Jong ontginningslandschap Hoogveenontginnings-landschap

Opbrengst

Inpasbaar,als energielandschap Inpasbaar, in die delen waar landschap vervlakt is

Veenkoloniaal landschap

850 Mwh/ha 850 Mwh/ha Goed inpasbaar, als energielandschap of grootschalig zonneveld

850 Mwh/ha

De GIS-analyse leidt op grond van de drie genoemde criteria (fysieke beperkingen door ander grondgebruik, eis van grootschaligheid, landschappelijke beperkingen) tot gebieden waar geen grootschalige zonnevelden mogelijk zijn in Twente. GIS-analyse: potentiële gebieden grootschalige zonne-energie Twente

14

Voor grootschalige opwek met zonnevelden komen alleen de gebieden in aanmerking die niet zijn gekleurd op de bovenstaande kaart. De overblijvende witte vlekken vormen het zoekgebied waar wel kansen zijn om grootschalige zon te realiseren. In de volgende redeneerstappen 5 en 6 worden deze mogelijkheden verder verkend. Conclusie van stap 4: De analyse voor wind en zon leidt tot een kaart waar grootschalige wind en grootschalige zon NIET tot de mogelijkheden behoort. [De overblijvende gebieden worden in de volgende stappen nader onderzocht op hun potentie]

15

Stap 5: Inpassen van grootschalige zon en wind In stap 4 is gebleken dat veel gebieden in Twente afvallen voor grootschalige opwek met wind en zon. Het huidige grondgebruik laat wind of zon niet toe, er zijn wettelijke en/of beleidsmatige belemmeringen of overwegende landschappelijke bezwaren (alleen toegepast voor zon). De analyse sluit niet uit dat in de afgevallen gebieden kleinschalige opwek mogelijk is. Denk aan een solitaire windturbine of een zonneveld van beperkte omvang. Die voorzieningen dragen bij aan de energietransitie, maar zijn geen grootschalige opties, waar de zoektocht in deze analyse op is gericht.

Wat verstaan wij onder ‘inpassen’ De eerste strategie in de zoektocht is gericht op ‘inpassen’. Met ‘inpassen’ wordt bedoeld dat de windturbines en zonnevelden mogelijk zijn binnen de huidige wettelijke en beleidsmatige regels. Of anders gezegd: om deze voorzieningen aan te brengen zijn geen aanpassingen nodig van wettelijke of beleidsmatige regels. Het gaat om de gebieden die in stap 4 niet zijn uitgesloten. De meest kansrijke ‘witte’ vlekken zijn nader bekeken op de mogelijkheden. Daarbij geldt: 1. De plaatsing van windturbines en zonnevelden is in beginsel mogelijk binnen de huidige wettelijke en beleidsmatige regels. 2. Omdat de analyse is gericht op grootschalige opwek zijn de locaties met mogelijkheden voor enkele windturbines of zonnevelden van enkele tientallen hectaren niet meegenomen.

Mogelijkheden voor ‘inpassen’ De analyse leidt tot een overzicht met de meest kansrijke gebieden voor het inpassen van grootschalige voorzieningen voor wind en zon, inclusief een ruwe schatting van de opwekmogelijkheden. De analyse is gemaakt voor wind apart, voor zon apart en leidt vervolgens tot een overzicht waar de gewenste combinatie van zon en wind grootschalig kan plaatsvinden. Disclaimer Bij de gemaakte analyse is op veel belangrijke aspecten niet getoetst. De selectie geeft dan ook niet meer dan een groen licht om een volgende stap te gaan zetten: het nader inzoomen op de locatie om de mogelijkheden nader te onderzoeken, de ontwerpopgave in beeld te brengen, verbinding met andere opgaven aan te brengen en in gesprek te gaan met de belanghebbenden. De berekende potentie is indicatief, op basis van kengetallen en ervaringscijfers. Wij noemen dit de technische potentie.

Stap 5a: Mogelijkheden voor grootschalige windenergie In stap 4a (waar is wind uitgesloten?) bleven 16 gebieden over met kansen voor grootschalige windenergie. Daarvan vallen de gebieden 9-13 af, omdat deze liggen in een Nationaal Landschap, waar windturbines volgens provinciaal beleid niet zijn toegestaan. Gebied 4 valt af, als men uitgaat van de minimum technische potentie, met betrekking tot beschikbare oppervlakte en afstanden tot bebouwing. De overige gebieden hebben de volgende technische potentie voor het opwekken van grootschalige windenergie.

16

Tabel stap 5a: Mogelijkheden voor grootschalige opwek met wind binnen de huidige wettelijke en beleidsmatige regels

Zoek gebied 1 2 3 5 6 7 8 14 15 16

Technisch Potentieel potentiële aantal opwek wind Gemeente turbines (TWh/jr) Hellendoorn/Wierden 4 0,04 Wierden 3 0,03 Rijssen-Holten 3 0,03 Hof van Twente 4 0,04 Hof van Twente 5 0,05 Haaksbergen 3 0,03 Haaksbergen 3 0,03 Twenterand 5 0,05 Twenterand 3 0,03 Twenterand 3 0,03 Totaal 36 0,36

Kaart met potentiële gebieden windenergie Twente

Geen van deze gebieden voldoet aan het criterium om tenminste 8 tot 10 turbines te plaatsen.

Stap 5b: zoekgebied voor grootschalige zonenergie In stap 4b (waar is grootschalige zon uitgesloten?) is een groot zoekgebied overgebleven met kansen voor het inpassen van grootschalige zonnevelden van 100 ha of meer, verdeeld over verschillende bij elkaar gelegen kavels. De kaart geeft het zoekgebied aan en de tabel de oppervlakte van het grootschalige zoekgebied per gemeente.

17

Kaart met potentiële gebieden voor het inpassen van zonne-energie Twente

Tabel stap 5b: Mogelijkheden voor grootschalige opwek met zon binnen de huidige wettelijke en beleidsmatige regels

Gemeente Almelo Almelo Borne Dinkelland Enschede Haaksbergen Hellendoorn Hellendoorn Hengelo Hof van Twente Losser Oldenzaal Rijssen-Holten Tubbergen Twenterand Twenterand Twenterand Wierden

Landschapstype Hoogveenontginningslandschap Jong ontginningslandschap (na 1850 ontgonnen) Jong ontginningslandschap (na 1850 ontgonnen) Jong ontginningslandschap (na 1850 ontgonnen) Jong ontginningslandschap (na 1850 ontgonnen) Jong ontginningslandschap (na 1850 ontgonnen) Jong ontginningslandschap (na 1850 ontgonnen) Veenkoloniaal landschap Jong ontginningslandschap (na 1850 ontgonnen) Jong ontginningslandschap (na 1850 ontgonnen) Jong ontginningslandschap (na 1850 ontgonnen) Jong ontginningslandschap (na 1850 ontgonnen) Jong ontginningslandschap (na 1850 ontgonnen) Jong ontginningslandschap (na 1850 ontgonnen) Hoogveenontginningslandschap Jong ontginningslandschap (na 1850 ontgonnen) Veenkoloniaal landschap Jong ontginningslandschap (na 1850 ontgonnen)

Aantal hectare 245 275 222 3.643 2.500 2.236 2.583 315 853 4.152 2.098 137 1.464 4.094 1.005 953 1.662 2.505

De kaart laat zien dat in Twente de technische mogelijkheden aanwezig zijn om tot grootschalige zonnevelden te komen van 100 tot 150 ha. Het is een zoekgebied. Bij de uitwerking moet de werkelijke potentie blijken. 18

Stap 5c: Verkenningsgebieden met grootschalige opwek van wind én zon Zoals in de stappen 1-3 is onderbouwd, hebben grootschalige gebieden, waarin zon en wind min of meer gelijkwaardig worden gecombineerd, de voorkeur. De zoektocht is derhalve gericht op: 1. Gebieden waar zon én wind min of meer gelijkwaardig (evenveel opwek) in combinatie mogelijk zijn. 2. Aangezien grootschalige wind maar in een beperkt aantal gebieden mogelijk is, is voor de combinatie wind-zon gezocht binnen een straal van een kilometer, vanaf de mogelijke contour voor windenergie. Binnen de strategie van ‘inpassen’ zijn de mogelijkheden beperkt tot de volgende gebieden. Tabel stap 5c: Mogelijkheden voor grootschalige opwek met wind en zon binnen de huidige wettelijke en beleidsmatige regels

Zoek gebied 1 2 3 5 6 7 8 14 15 16

Technisch Technisch Technisch Potentieel Potentiële potentiële potentiële potentiële aantal oppervlakte zon opwek wind opwek zon opwek totaal Gemeente turbines (ha.) (TWh/jr) (TWh/jr) (TWh/jr) Hellendoorn/Wierden 4 385 0,04 0,33 0,37 Wierden 3 646 0,03 0,55 0,58 Rijssen-Holten 3 756 0,03 0,64 0,67 Hof van Twente 4 505 0,04 0,43 0,47 Hof van Twente 5 530 0,05 0,45 0,50 Haaksbergen 3 381 0,03 0,32 0,35 Haaksbergen 3 550 0,03 0,47 0,50 Twenterand 5 345 0,05 0,29 0,34 Twenterand 3 577 0,03 0,49 0,52 Twenterand 3 895 0,03 0,76 0,79 Totaal 36 5.570 0,36 4,73 5,09

De tabel laat zien dat rond de gebieden waar plek is voor windturbines in alle gevallen ruime mogelijkheden bestaan om aanvullend zonnevelden te realiseren. Bij een gelijkwaardige opbrengst van zon en wind voldoet overigens geen van de locaties aan de vooraf gestelde minimale omvang van 0.2 TWh (200 GWh) opwek per jaar. Door de hoeveelheid zon op te voeren kan wel overal aan deze eis worden voldaan.

19

Kaart met potentiële gebieden voor het inpassen van gecombineerde wind én zonne-energie Twente

Conclusie van stap 5 De zoektocht naar een beperkt aantal concentratiegebieden heeft niet tot een ‘match’ geleid. Binnen de bestaande wettelijke en beleidsmatige regels zijn in Twente geen mogelijkheden voor het inpassen van een grootschalig gecombineerd wind-zon-park met een opwek van 0,2 TWh per gebied, waarbij de verdeling tussen zon en wind ongeveer fifty-fifty verdeeld is. Beperkend is de opwek met windturbines. Voor grootschalige zonnevelden bestaat wel een grote technische potentie.

20

Stap 6: Aanpassen van beleid en regels Binnen de geldende regels is het niet mogelijk om in Twente geconcentreerd in enkele gebieden een duurzame opwek van elektriciteit -met een fifty-fifty verdeling tussen wind en zon- van 1 TWh te leveren. In vervolg hierop is onderzocht of meer opties ontstaan als enkele uitgangspunten worden aangepast. Dan ontstaan extra mogelijkheden voor windenergie. Deze strategie van aanpassen heeft geen gevolgen voor de mogelijkheden van grootschalige zonnevelden. Het resultaat van deze analyse is alleen gepresenteerd voor de combinatie van wind en zon in de zestien eerdergenoemde gebieden (stap 4a). Daarmee is deze strategie van aanpassen te vergelijken met stap 5c

Wat verstaan wij onder ‘aanpassen’ Onder aanpassen verstaan wij dat de wijze waarop de wettelijke en beleidsmatige regels worden toegepast. Wat zijn de mogelijkheden als een beleidscategorie niet tot uitsluiting leidt of als de mogelijkheden van de wettelijke regels maximaal wordt benut? De strategie ‘aanpassen’ heeft vooral gevolgen voor grootschalige opwek met wind. Als wind niet langer wordt uitgesloten in het Nationaal Landschap, dan komen nieuwe kansrijke gebieden in beeld. En daarnaast ontstaat in alle gebieden meer ruimte voor de inpassing van windturbines als binnen de wettelijke regels de maximale mogelijkheden worden benut. Dan passen op elke locatie meer turbines. Ook hier geldt dat pas bij het maken van een ontwerp en in het overleg met betrokkenen blijkt wat de werkelijke potentie van een gebied is. Binnen deze strategie ‘aanpassen’ zijn de volgende marges verkend: 1. Het toestaan van windturbines in nationaal landschap. De provinciale verordening staat geen windturbines toe in het nationaal landschap van NOOverijssel. Als deze beleidsmatige beperking wordt losgelaten dan kunnen de in stap 5a gevonden gebieden met de nummers 9 t/m 13 worden toegevoegd. 2. Het toestaan van windturbines in NNN In de eerdere analyse is zon en wind in het Natuur Netwerk Nederland uitgesloten.

Als daar toch ruimte voor wind wordt geboden, dan leidt dat binnen enkele al eerder (in stap 5a) aangeduide gebieden tot vergroting van de ruimte voor plaatsing van windturbines. 3. Maximale benutting van de wettelijke mogelijkheden voor wind De wettelijke regels voor geluid zijn in de eerste analyse over windenergie (5a inpassen) omgezet in een globale praktijknorm voor de afstand tussen woonbebouwing en windturbines. Daarmee zijn de maximale potenties nog niet ten volle in beeld gebracht, omdat door toepassing van de stilste turbines en specifieke regelingen op de windturbines, minder ruimte nodig kan zijn om aan de wettelijke normen te voldoen. Een afstand van 300 meter kan als uiterste grens worden beschouwd. Onderzocht is of er extra mogelijkheden ontstaan als deze afstand van 300 meter rond woonbebouwing wordt aangehouden als uitsluitingsgebied voor windturbines, in plaats van 400 meter. Ook kunnen er mogelijkheden ontstaan door participatie van omliggende woningeigenaren in een windproject (molenaarswoningen), waarvoor andere eisen gelden. Hierdoor komt zoekgebied 4 weer terug en ontstaan extra mogelijkheden binnen de eerder gevonden zoekgebieden. 21

4. Laagvliegroute Op de kaart in stap 4a is een brede noord-zuid lopende band te zien waar windenergie is uitgesloten. Het gaat om de laagvliegroute van het ministerie van Defensie, waar windturbines niet passen. Deze beleidscategorie vermindert het potentieel voor windenergie in Twente. In deze analyse is niet uitgezocht hoeveel potentieel hiermee verloren gaat, omdat het niet binnen de bevoegdheden valt van de gemeentelijke en provinciale overheid om deze route aan te passen en daarmee de beperking ‘uit’ te zetten. Het is echter wel denkbaar hierover met het Rijk in gesprek te gaan.

Mogelijkheden voor ‘aanpassen’: Verkenningsgebieden met grootschalige opwek van wind én zon De tabel geeft een lijst met de meest kansrijke gebieden -met aanpassing van beleidsmatige regels en benutting van de wettelijke eisen - voor het aanbrengen van grootschalige voorzieningen voor wind en zon, inclusief een ruwe schatting van de opwekmogelijkheden. Disclaimer Bij de gemaakte analyse is op veel belangrijke aspecten niet getoetst. De selectie geeft dan ook niet meer dan een groen licht om een volgende stap te gaan zetten: het nader inzoomen op de locatie om de mogelijkheden nader te onderzoeken, de ontwerpopgave in beeld te brengen, verbinding met andere opgaven aan te brengen en in gesprek te gaan met de belanghebbenden. De berekende potentie is indicatief, op basis van kengetallen en ervaringscijfers. Wij noemen dit de technische potentie.

Tabel stap 6: Mogelijkheden voor grootschalige opwek met wind en zon met aanpassing van beleidsmatige en maximale benutting van de huidige wettelijke regels Technisch Technisch potentieel potentieel Technisch Technisch Technisch Potentieel opgesteld Potentiële opgesteld potentiële potentiële potentiële Zoek aantal vermogen oppervlakte vermogen opwek wind opwek zon opwek totaal gebied Gemeente turbines wind (MW)* zon (ha.) zon (MW)* (TWh/jr) (TWh/jr) (TWh/jr) 1 Hellendoorn/Wierden 8 28 385 366 0,08 0,33 0,41 2 Wierden 6 21 646 614 0,06 0,55 0,61 3 Rijssen-Holten 7 25 756 718 0,07 0,64 0,71 4 Wierden 2 7 235 223 0,02 0,20 0,22 5 Hof van Twente 6 21 505 480 0,06 0,43 0,49 6 Hof van Twente 8 28 530 504 0,08 0,45 0,53 7 Haaksbergen 4 14 381 362 0,04 0,32 0,36 8 Haaksbergen 5 18 550 523 0,05 0,47 0,52 9 Losser 5 18 194 184 0,05 0,16 0,21 10 Losser 4 14 310 295 0,04 0,26 0,30 11 Losser 10 35 775 736 0,10 0,66 0,76 12 Dinkelland 10 35 635 603 0,10 0,54 0,64 13 Dinkelland 10 35 288 274 0,10 0,24 0,34 14 Twenterand 8 28 345 328 0,08 0,29 0,37 15 Twenterand 5 18 577 548 0,05 0,49 0,54 16 Twenterand 6 21 895 850 0,06 0,76 0,82 Totaal 104 364 8.007 7.607 1,04 6,81 7,85 * Voor wind is uitgegaan van technisch potentieel van 3,5 MW per turbine, voor zon een technisch potentieel van 0,95 MW per ha.

In de bijlage bij stap 6 is een meer gedetailleerde kaart per gebied te vinden

22

Kaart met potentiële gebieden voor gecombineerde wind én zonne-energie Twente met aanpassing van beleid en regels

Conclusie van stap 6: Als enkele beleidsmatige randvoorwaarden (wind in nationaal landschap en in NNN) worden losgelaten en de grenzen van de wettelijke mogelijkheden maximaal worden benut ontstaan nieuwe zoekgebieden met meer potentie voor grootschalige opwek. De strategie ‘aanpassen’ vergroot de mogelijkheden voor het inpassen van een grootschalig gecombineerd wind-zon-park met een opwek van 0,2 TWh per gebied, waarbij de verdeling tussen zon en wind ongeveer fifty-fifty verdeeld is. In Twente zijn dan wel grootschalige gebieden te vinden die in de combinatie van zon en wind samen 1 TWh aan duurzame elektriciteit opwekken. Beperkend is nog steeds de opwek met windturbines – voor grootschalige zonnevelden bestaat een grote technische potentie. Bij benutting van die potentie kan de grootschalige opwek in heel Twente ruim boven de 1TWh uitkomen.

23

Stap 7: Aansluiten op gemeentelijke en andere initiatieven Een deel van de Twentse gemeenten ontwikkelt plannen voor de energietransitie en/of staan marktinitiatieven toe. Dat zijn veelal plannen, die niet vallen onder de definitie in deze redeneerlijn voor een grootschalige ontwikkeling. Wel kunnen deze initiatieven de kern gaan vormen van een grootschalige opweklocatie. Op enkele plekken verkent een aantal grondeigenaren de mogelijkheden voor een klein windpark op eigen grond. Daarmee zijn hun woningen aan te merken als molenaarswoning en zijn de afstandscriteria minder beperkend. Aan de gemeenten is gevraagd om hun plannen bekend te maken, zodat de in stap 5 en 6 aangeduide gebieden kunnen worden gelegd naast die gemeentelijke plannen. De reactie van de gemeenten op deze vraag is terughoudend, omdat de plannen veelal nog in een verkennende fase verkeren. Daarmee is het vaak nog niet goed mogelijk om kaarten ter beschikking te stellen. Hierdoor ontbreekt de inhoudelijke uitwerking van deze stap in de redeneerlijn. Voorts verkennen de gemeenten in Twente en Rijkswaterstaat gezamenlijk welke mogelijkheden bestaan voor duurzame opwekking van elektriciteit in een strook langs de Rijkswegen. In een afzonderlijke bouwsteen wordt over deze mogelijkheden gerapporteerd. Ook deze analyse is nog niet gelegd naast de resultaten van de zoektocht naar grootschalige concentratiegebieden.

Conclusie van stap 7: Het is nodig de uitkomst van de analyse te verbinden aan de gemeentelijke plannen voor de energietransitie en aan de uitkomst van het project voor duurzame energieopwekking langs de rijkswegen. Bij het afronden van deze redeneerlijn waren de gemeentelijke plannen en het plan langs de rijkswegen echter niet beschikbaar. Oproep is om in de bestuurlijke bespreking van de bouwstenen (4 december 2019) de samenloop met de gemeentelijke plannen / plan voor de Rijkswegen wel te verkennen.

24

Stap 8: Transformatie In de voorafgaande stappen is een analyse gemaakt die zich grotendeels houdt aan de bestaande kaders en uitgaat van de bestaande situatie. Eerst is gekeken wat past binnen de wettelijke en beleidsmatige kaders, vervolgens is verkend wat het oprekken van die kaders oplevert en waar aangesloten kan worden bij plannen die gemeenten al hebben verkend of zelfs al in hun beleid hebben opgenomen. Hoe ook tegen de uitkomsten daarvan wordt aangekeken: zekerheid over de haalbaarheid kan niet worden gegeven. Er zijn geen makkelijke oplossingen, geen opties zonder risico’s en restricties.

Wat verstaan wij onder ‘transformatie’ Daarom is nog een volgende aanpak verkend. Het is eerder een denkrichting dan een voorstel. De denkrichting is samengevat onder de noemer ‘transformatie’. Als de energietransitie niet via de weg van doorpakken op de bestaande kaders kan, dan moet de transitie met een frisse nieuwe aanpak tot stand komen. Vanuit een nieuw gezichtspunt -out of the box- tot vernieuwende oplossingen komen. Of anders gezegd – een rigoureuze stap zetten om een doorbraak te bereiken

Mogelijkheden voor transformatie In het onderstaande zijn enkele suggesties gedaan voor verschillende leidende gedachten achter transformatie. De verschillende opties zijn niet uitgewerkt en de inschatting van de haalbaarheid en van het potentieel aan duurzame energie ontbreekt. Spiegelen aan Duitsland Aan de Duitse kant van de grens zijn enkele windmolen(parken) geplaatst. Deze windparken bepalen voor een belangrijk deel het landschappelijk beeld van deze grensregio’s. Daarom kan het kansrijk zijn om concentratiegebieden voor wind in Twente, gespiegeld aan deze Duitse windlocaties te onderzoeken. In onderstaande kaart zijn de bekende locaties van windturbines in Nederlands-Duitse grensomgeving aangegeven met oranje stippen (per turbine een stip). Bij de gebieden 8, 10 en 11 liggen windmolenparken binnen een straal van 2,5 kilometer. Locaties waar spiegelen aan Duitsland kan plaatsvinden

25

Eén of twee energiegemeenten Twente heeft een industriële traditie. De textiel bood een belangrijke bestaansgrond. Vanuit die verdwenen traditie kan de energieopwekking de nieuwe business van Twente worden doordat één of meerdere gemeenten geïnteresseerd zijn om in te springen op de grootschalige opwek van energie. De opbrengsten kunnen dan bijvoorbeeld ten goede komen aan de gemeenschap en aan openbare voorzieningen. Dit betekent dat intensief gezocht dient te worden naar de potentie binnen dergelijke gemeenten. Koppelkansen In de werkgroep Twentse Kracht wordt de strategie onderzocht waar koppeling van de energietransitie en transities van de landbouw, gericht op biodiversiteit, en voor klimaatadaptatie tot meerwaarde leidt. Een voorbeeld van een koppelkans is grootschalige bosaanplant. Boven een nieuw grootschalig bos, past bij uitstek een windpark. Als het bos na 25 jaar een redelijke maat heeft aangenomen kan besloten worden om de turbines te verwijderen, dan wel te vernieuwen. Nieuwe ruimte scheppen Voor stadsuitbreiding of in enkele gevallen het bouwen van een nieuwe stad zijn in heel ons land grote gebieden vrijgemaakt voor woningbouw. Op diverse plekken in ons land is ruimte gemaakt voor bedrijventerrein, voor een (lucht)haven of voor wateroverloopgebied. Het is niet eenvoudig, maar wel mogelijk om grootschalige nieuwe functies aan gebieden toe te kennen.

Een dergelijke functieverandering kan ook worden toegepast op de energievoorziening. Een grootschalige functieverandering -of op zijn minst toevoeging- ten behoeve van het duurzaam opwekken van energie. Een groot gebiedsontwikkelingsproject, waarbij duurzame energie de drijvende kracht is. Conclusie van stap 8: Als beoordeeld wordt dat inpassen en aanpassen niet voldoende oplevert voor de duurzame opwekking van energie in Twente, dan resteert de optie van transformatie. Een gebiedsgerichte ingreep om grootschalige duurzame energieopwekking mogelijk te maken. De mogelijkheden daarvoor zijn niet uitgewerkt – de suggesties zijn bedoeld om het gesprek op gang te brengen.

26

Bijlage bij de opdracht en werkwijze Versie 8 juli 2019

Werkgroep RES Twente Ten behoeve van de RES Twente worden in werkgroepen bouwstenen uitgewerkt. Naam werkgroep

Opwek in concentratiegebieden

Opdrachtgever Kernteamlid

Jan Herman Scholten, wethouder Haaksbergen Gerbrand Naeff - Enschede (trekker), Ineke Nijhuis - Hengelo, Rachel Marty -Enexis, Johnny Janssen - Haaksbergen Provincie Overijssel – Adriaan Bennen, Oversticht- Anneke Coops, Hof van Twente - Martin Slagers, Twence – Wim de Jong, Arnold Enklaar, Borne – Robert Jan Hakstege / Rijkswaterstaat – Paul Bielen Juni 2019 – eind 2019

Overige leden

Periode

Opdracht en afspraken Waarom: De Stuurgroep RES (17 mei) ziet ruimtelijke bundeling / concentratie in een energiecorridor of in grote energiegebieden als belangrijke denkrichting voor het op te stellen regionale bod van Twente in het kader van de RES (aandeel in grootschalige opwek met zon en wind). De focus voor concentratie ligt op gebieden langs hoofdinfrastructuur – wegen, spoor, water (zie afstemming met RWS-project A35), in jonge (landbouw)ontginningsgebieden, waterwingebied, zon op water en grensregio’s. Denk bij dat laatste ook aan een grensoverschrijdend energieproject. De Elektriciteitstafel (9 mei) ziet als voordelen van concentratie de kostenefficiëntie in verband met schaalgrootte en aansluitmogelijkheden op het elektriciteitsnet. Concentratie maakt het ontwerp van een heel nieuw energielandschap mogelijk en spaart het landschap in de ‘andere’ gebieden. Wat (resultaat): Het resultaat bestaat uit een aanduiding van zoekgebieden waar grootschalige opwek met zon en wind mogelijk is (potentiekaart). Per gebied wordt daarin aangegeven hoeveel elektriciteit (met onderscheid naar zon en wind) opgewekt kan worden en welke voor- en nadelen daaraan verbonden zijn. Denk aan de gevolgen voor landschap & natuur, landbouw, hinder & leefbaarheid, kosteneffectiviteit (inclusief de aansluiting op het elektriciteitsnet) en aan de koppelkansen aan andere transities.

Met dit resultaat (aanduiding van zoekgebieden met hun opwekcapaciteit en effecten) is een belangrijke bouwsteen beschikbaar waarmee een bestuurlijke keuze kan worden gemaakt over het opnemen van concentratiegebieden voor het opwekken met zon en wind in het (concept)bod van de RES Twente.

27

Inhoudelijke randvoorwaarden / relaties - De werkgroep concentratie gaat niet zelf de potentie van grootschalige opwek langs de rijkswegen in Twente onderzoeken. Hiervoor loopt een pilot vanuit ministerie van EZK (tendering langs de A35), die RWS samen met de regionale ambtelijke trekker vanuit het PHO MDA uitvoert. Aanvullend op deze pilot start RWS een voorverkenning naar de mogelijkheden langs alle rijkswegen onder de governance van het PHO MDA. De afstemming met deze trajecten vindt plaats door ambtelijke trekker (Ineke Nijhuis), die ook in de werkgroep concentratie zit. Zodra beschikbaar worden de resultaten van de pilot en de verkenning opgenomen in de voorstellen van de werkgroep concentratie. - De haalbaarheid van geconcentreerde opwek hangt mede af van het verdienmodel, waar een afzonderlijke werkgroep naar kijkt. De werkgroep concentratie maakt van de uitkomsten gebruik en richt geen eigen werkzaamheden voor de businesscase in. - Concentratie betekent dat het aanzien van een aantal gebieden ingrijpend verandert. De werkgroep gaat niet in op het verkrijgen van draagvlak bij de bewoners en maatschappelijke groeperingen. Draagvlak is echter wel een ‘maken-of-breken’-aspect, zoals dat ook voor veel andere voorstellen van de RES geldt.

Voorstel is om een afzonderlijke werkgroep ‘draagvlak / participatie’ in te richten om stappen uit te werken voor het verkrijgen van draagvlak. - Andere maatschappelijke opgaven (transitie landbouw, biodiversiteit, klimaatadaptatie) hebben invloed op de haalbaarheid en wenselijkheid van de maatregelen voor de energietransitie. De werkgroep concentratie maakt echter eerst een eigen, sectorale, analyse. De kansen op combinatie is wel een globaal te onderzoeken factor. Als vervolgstap brengt de werkgroep concentratie haar bevindingen samen met de uitkomst van de werkgroep die de denkrichting Twentse Kracht uitwerkt. Hoe (inhoud): De werkgroep benut de door de stuurgroep vastgestelde ‘zeven-stappen-aanpak’: 1. Nader bepalen wat wij onder grootschalige opwek verstaan en aansluitend inventariseren welke gebieden in beginsel in aanmerking komen voor deze grootschalige opwekking met zon en wind (de potentie van Rijkswegen wordt in kaart gebracht in de pilot A35. Deze resultaten zijn naar verwachting in september beschikbaar. Deze betrekken wij bij de resultaten van deze werkgroep). 2. Indruk krijgen van het volume van de productie in die gebieden 3. Kwalitatieve beoordeling per concentratiegebied op basis van het afwegingskader in de startnota (kosten, aansluiting, effect natuur / landschap, hinder, ander gebruik en opgaven) 4.

Benoemen issues – wat maakt of breekt de benutting van elk concentratiegebied, wat zijn meer in het algemeen kansen en bedreigingen (bijvoorbeeld van zon op water, relatie met landbouw, grensoverschrijdende mogelijkheden, koppeling van zon en wind). Vraag van de stuurgroep is om bij de uitwerking, kansen mee te nemen vanuit andere vraagstukken (zoals de landbouwtransitie). 5. Inzoomen en nauwkeuriger aanduiden van de kansrijke concentratiegebieden 6. Kwantitatieve beoordeling van de onderscheiden concentratiegebieden (zie punt 3) 7. Presentatie van de resultaten t.b.v. bestuurlijke afweging in RES-verband. Hoe (met wie en organisatie) Werkgroep De leden van de werkgroep hebben maximaal een halve dag per week beschikbaar voor de werkgroep (voor de Kerngroepleden passend binnen één dag per week werken aan RES). Meedoen aan de werkgroep betekent niet alleen ‘vergaderen’ maar ook taken uitvoeren. De werkgroep komt in beginsel elke twee weken bij elkaar om de voortgang te bespreken. De 28

werkgroepleden vervullen in de tussentijd ook eigen taken (niet alleen toetsen en meedenken, ook produceren). Ondersteuning De beperkte tijd die de werkgroepleden ter beschikking hebben, brengt met zich mee dat de werkgroep ondersteuning nodig heeft: werkkracht (voorstellen uitwerken, afspraken maken) en deskundigheid (over randvoorwaarden en effecten van duurzame opwek). Daarbij wordt vooral gedacht aan expertise: -landschap: waar / hoe is grootschalige opwek in het landschap in te passen -allround: overzicht over alle relevante plussen en minnen van locaties Betrekken Terugkoppeling en verbreding naar de RES-partners vindt primair plaats via de regionale bijeenkomsten waar de tussenresultaten van de RES-tafels (Elektriciteitstafel) worden besproken. De start vindt plaats in de bijeenkomst van 25 juni. In volgende bijeenkomsten worden tussenproducten voorgelegd voor commentaar en aanvulling. Als nadere afstemming noodzakelijk nodig blijkt te zijn zal de werkgroep hier actie op ondernemen. Bestuurlijk Elke maand wordt per email de voortgang gerapporteerd. Aan de hand daarvan vindt een voortgangsgesprek plaats. Werkplan De aanpak, zoals die hier in enkele kernpunten wordt geschetst, wordt in een werkplan uitgewerkt met een planning, benodigde inzet van menskracht en beslismomenten over inhoud en voortgang.

Hoe (tijd) Een globale planning van de werkzaamheden: Juni 2019: start van de werkgroep – uitzetten taken Juli/augustus 2019: inhuren externe ondersteuning / in beeld brengen gebieden (stap 1) September: verkennen en eerste beoordeling, wat zijn de issues (stap 2, 3 en 4) Oktober: onderzoek naar kansrijke locaties (stap 5 en 6) November: oplevering (stap 7) Overige afspraken: De bestuurlijke opdrachtgever zorgt voor de bestuurlijke betrokkenheid in de stuurgroep en waar nodig bij afzonderlijke partners (ook buiten de stuurgroepleden). Voor ondersteuning is budget nodig voor inhuur expertise.

29

Werkgroep Concentratie -RES Twente Verslag van de bijeenkomst van 28 augustus 2019

Aanwezig: Paul Bielen (RWS), Adriaan Bennen (Overijssel), Arnold Enklaar (OPG), Martin Slagers Hof van Twente), Robert-Jan Hakstege Borne) , Wim de Jong (Twence), Anneke Coops (Oversticht) Ineke Nijhuis (Hengelo, deels), Rein Jonkhans (Overijssel, deels), Gerbrand Naeff (Enschede, vz + verslag) Verhinderd: Rachel Marty (Enexis), Johnny Janssen (Haaksbergen) Bijgevoegd: • Sheetpresentatie Gerbrand Naeff: Opdracht Werkgroep / Wat is grootschalige concentratie • Sheetpresentatie Wim de Jong: verhouding zon-wind

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Twenterand&id=173c6804-02b2-42a6-a70c-912e53dbbaac