Bijlage 1.10. Retailagenda - lokale transformatie in beeld 2020.pdf

21

INTERVIEW RENÉ VIERKANT

is actiebereidheid nodig. Dat betekent dat je fouten moet durven te maken. Je moet niet alles door de molen halen van analyse en beleid. Soms moet je kort-cyclisch werken: dingen doen en als het niet werkt, dingen anders doen. Dat is overigens best een lastige stap als beleidsmatig werken de standaard is.’ Juist de positieve ervaringen tijdens deze corona-crisis laten zien dat dit goed mogelijk is; het is zaak deze energie vast te houden.

Lessen delen

Voor transformatie is actiebereidheid nodig. Dat betekent dat je fouten moet durven te maken’

misvatting dat betrokkenen het overal over eens moet zijn. Maar iedereen heeft een ander belang. Belangrijk is vooral dat je die belangen helder hebt. Vervolgens kun je een vraag voorleggen aan het stadsbestuur, dat een democratisch besluit neemt.’ Maar, waarschuwt hij, betrokkenen moeten wel het gevoel hebben dat ze gehoord worden. ‘Anders schieten zij in de weerstand en ben je verder van huis. Het blijft een balanceer-act voor lokaal bestuur, maar uiteindelijk moet ook zij haar verantwoordelijkheid nemen en keuzes maken.’ De complexiteit van transformatie zit hem dan ook niet zozeer op gebouwniveau, maar vooral op een hoger niveau, zegt Vierkant. ‘Het probleem begint onderaan de keten. Van daaruit moet je omhoog werken. Je moet het politiek agenderen en tegelijkertijd de beweging erin houden en de samenwerking koesteren tussen gemeenten, retail en vastgoed. Het is bovendien zaak ook tussen overheidslagen verbindingen te leggen. Dat is best een opgave.’ Een derde aanbeveling is dat je met elkaar zaken moet regelen en vastleggen, maar vooral ook aan de slag moet gaan. Vierkant: ‘Voor transformatie

Een hapklare formule voor succesvol transformeren is er niet, zegt Vierkant. ‘Je hoopt dat hetgeen in plaats X goed gaat, zo elders kan worden toegepast. Maar zo eenvoudig is het niet. Lokale transformatie is een veelomvattend en lokaal gekleurd vraagstuk waar geen kant-en-klare oplossing voor te geven is. Daarmee bestaat het gevaar dat overheden op voorhand het idee hebben er nooit uit te komen. Juist daarom is het belangrijk om van elkaar te leren en waardevolle verhalen te delen.

Dat het gesprek aangaan helpt, bleek wel tijdens de reviewsessies. ‘Hoewel we als expertteam bewust geen adviesrol op ons namen, leverden de gesprekken ook voor de lokale betrokkenen bruikbare inzichten op. Zo kwamen relevante vragen naar boven die voorheen niemand stelde, of zaken waar men direct mee aan de slag wilde. Het is mooi om te zien dat mensen tot nieuwe inzichten kwamen, enkel door het gesprek aan te gaan.’ Dit interview is begin maart 2020 gepubliceerd in de Retailgids 2020 en op Stadszaken.nl

Retailagenda Reviewteam van start

22

BLOG SANDRA SUIJKERBUIJK

Lokale transformatie is urgenter dan ooit De coronacrisis maakt lokale transformatie urgenter dan ooit. Nu is hèt moment om de samenwerking die tussen gemeente, ondernemers en vastgoedeigenaren verder uit te bouwen, schrijft Sandra Suijkerbuijk van het Kadaster en een van de experts van het reviewteam Lokale Transformatie. ‘Werken aan een goede samenwerking met eigenaren is een goede investering voor de toekomst.’

E

en groep experts heeft in 2019, onder leiding van de Retailagenda, bij diverse centrumgebieden in de keuken mogen kijken. Doel was lessen te trekken waarmee de lokale transformatie versneld kan worden. Op dat moment had nog niemand gehoord van corona. Inmiddels trekken de bezoekersaantallen on onze centrum-en winkelgebieden weer iets aan, zijn de winkels weer open en start de horeca weer voorzichtig op. De transformatieopgave in de centrumgebieden was al fors, en zal nog groter worden als gevolg van de huidige pandemie.

Lokale transformatie nog harder nodig

Sandra Suijkerbuijk werkt bij het Kadaster en is spreker, auteur en adviseur op het gebied van de samenwerking tussen gemeenten met eigenaren en eigenaren onderling. Zij is een van de twintig experts van het reviewteam Lokale transformatie van de Retailagenda.

In veel centrumgebieden zijn er structureel teveel winkelmeters ten opzichte van de bestedingen. Om beter evenwicht tussen winkelmeters en bestedingen te krijgen, is transformatie van winkelmeters noodzakelijk. Het is nog onduidelijk wat de lange termijn gevolgen van het coronavirus zijn. Blijven consumenten massaal producten online bestellen zoals tijdens de huidige ‘intelligente lockdown’ of komt er een herwaardering van de fysieke winkel? Hoe komen retailers en horeca-ondernemers uit deze periode? Het CPB vreest dat een diepe recessie zich aandient. Een nieuwe recessie zal de verhouding tussen het aantal beschikbare winkelmeters en de bestedingen verder uit balans brengen. Daarmee wordt lokale

transformatie nog urgenter en zijn de lessen van de Retailagenda juist op dit moment erg welkom om de toch al taaie opgave op te pakken.

Samenwerking nodig Een van de belangrijkste lessen is dat samenwerking tussen in ieder geval gemeente, ondernemers en eigenaren nodig is om tot succesvolle transformatie te komen. In deze tijd ontstaan er bijzondere initiatieven en samenwerkingen die hoop geven voor de toekomst. Lokale ondernemers die – al dan niet gezamenlijk – naar de klant toegaan, restaurants die maaltijden of wijn thuisbezorgen, maar ook de afspraken tussen de brancheorganisaties van verhuurders, vastgoedbeleggers en retailers waarin zij samen oproepen om de rust te bewaren en het gezond verstand te blijven gebruiken. Deze samenwerkingen zijn broodnodig om onze centrumgebieden aantrekkelijk, attractief en toekomstbestendig te gaan maken. Laten we zorgen dat we dit vasthouden zodat we een duurzame manier van samenwerking weten op te bouwen waar onze centrumgebieden van profiteren!

Investeer in samenwerking met en de organisatiegraad van eigenaren Maar hoe dan? De afgelopen jaren is gebleken dat de vastgoedeigenaren op veel plaatsen nog niet actief betrokken zijn in de samenwerking. Daar waar ondernemersverenigingen structureel ondersteund worden door de gemeente wordt van eigenaren verwacht dat zij zichzelf organiseren. Dit komt maar moeizaam van de grond. Gezien de enorme transformatie opgave zijn eigenaren echter onmisbaar in de samenwerking. Dit lijkt een goed moment om de samenwerking die nu ontstaat verder uit te bouwen naar een partnerschap tussen gemeente, ondernemers en vastgoedeigenaren. Het verbeteren van de organisatiegraad van eigenaren helpt om de samenwerking te verbeteren. Voor alle partijen vergt dit een nieuwe manier van kijken naar samenwerking die ongetwijfeld met vallen en opstaan vorm zal krijgen. Maar het werken aan een goede samenwerking met eigenaren is een goede investering voor de toekomst! Lees ook dit artikel van Sandra Suijkerbuijk op Retailland.nl: ‘Versterk de samenwerking met eigenaren’

DEEL 2: RESULTATEN ENQUÊTE LOKALE TRANSFORMATIE ONDER RETAILDEAL-GEMEENTEN

Transformatie speelt een belangrijke rol bij het realiseren van een vitaler en toekomstbestendig winkellandschap. Gemeenten zijn hier actief mee bezig, maar tegelijkertijd is ook duidelijk dat nog veel werk is te verrichten; transformatie vraagt om een lange adem. Om duidelijk inzicht te krijgen waar RetailDeal-gemeenten met hun aanpak staan en welke knelpunten zich voordoen, heeft de Retailagenda eind 2019 een enquête gehouden over lokale transformatie. In de enquête is gevraagd naar het gemeentelijke beleid, visie en transformatieopgave, voorraad en leegstand, plancapaciteit, instrumenten, financiering en de samenwerking.

24

DEEL2: RESULTATEN ENQUÊTE

V

oor de nauwkeurigheid van de enquête heeft de Retailagenda elke gemeente voorzien van een aantal actuele gegevens van Locatus: de leegstandspercentages, de Retail Risk index en voorraad per winkelgebied, voor de jaren 2015 en 2019. Om een zo compleet mogelijk beeld te krijgen, hebben ook de betrokken lokale stakeholders zoals ondernemers, vastgoedeigenaren, horeca, kunst en cultuur een enquête ontvangen.

Zij noemen als grootste uitdaging de uitvoering van plannen en acties. Over het algemeen heeft men hoge verwachtingen van de rol van de gemeente. De ondervraagde stakeholders zijn trots op de instrumenten die worden ingezet, zoals de aankleding van het centrum, de BIZ, het auto- en parkeerbeleid en events die worden georganiseerd.

Algemeen beeld gemeenten

Gemeenten is onder meer gevraagd naar de status van hun detailhandelsvisie, binnenstadvisie en de instrumenten die worden ingezet voor transformatie. De enquête Laat een aantal opvallende resultaten zien.

Van de 158 gemeenten met een RetailDeal hebben 80 gemeenten de enquête volledig ingevuld. Het algemene beeld is dat gemeenten beseffen er dat binnensteden en kernen compacter en vitaler moeten worden. Voorbereidingen daartoe worden getroffen. Ook ziet men het belang in van een visie en goede samenwerking. Dat het aantal winkelmeters in veel gemeenten moet worden gereduceerd is duidelijk, maar lang niet alle gemeenten hebben hier in de praktijk zicht op. Ook de gewenste reductie en aanpak van plancapaciteit verloopt traag. Bij transformatie wordt grote nadruk gelegd op retail en retailstakeholders. Nog maar in weinig gemeenten worden ook de functies wonen en maatschappelijke voorzieningen bij de transformatie-opgave betrokken. Populaire instrumenten die worden ingezet, zijn de aanpak van de openbare ruimte, bereikbaarheid en het gevelfonds. Bestaande stevige instrumenten, zoals het herverkaveling of het opzetten van een transformatiefonds worden minder gebruikt. Gekeken naar de beschikbare menskracht en financiële middelen binnen gemeenten, dan wordt aangegeven dat deze ontoereikend zijn voor de transformatie-opgave waar gemeenten voor staan. Er dan ook nog veel werk te verrichten voor lokale overheden.

Algemeen beeld stakeholders

Eindhoven

Van alle stakeholders die de enquête hebben ingevuld – 76 in totaal – geeft 50% aan wel op de hoogte te zijn van de beoogde transformatieopgave, de bestaande visies en plannen binnen hun gemeente, maar tegelijkertijd vindt 40% dat er teveel focus ligt de functie retail. Zij zien vooral een transformatiepotentie in wonen, diensten en horeca. Van de ondervraagde stakeholders maakt bijna 60% zich zorgen over toekomst van de binnenstad. Een hoog percentage, zeker als we in ogenschouw nemen dat dit antwoord is gegeven nog voor het uitbreken van het coronavirus.

Opvallende uitkomsten: het effect op de leegstand

Detailhandelsvisie • 65% van de ondervraagde gemeenten heeft een detailhandelsvisie, waarvan 71% is opgesteld na 2015. 35% heeft dus géén detailhandelsvisie. • Bij 46% van de gemeenten met een detailhandelsvisie is de leegstand toegenomen, bij 39% is deze afgenomen en bij 15% (vrijwel) gelijk gebleven. • 50% van de gemeenten met een detailhandelsvisie heeft ook een actieplan. Bij deze gemeenten is bij 37% de leegstand afgenomen. Bij gemeente zonder actieplan is de leegstand met 41% afgenomen. • De instrumenten die het meest zijn ingezet bij gemeenten met een detailhandelsvisie zijn gevelfonds, bestemmingsplan, aanpak openbare ruimte en bereikbaarheid.

Binnenstadsvisie • 63% van de ondervraagden gemeenten heeft een binnenstadsvisie, waarvan 62% is opgesteld na 2015. • Bij 48% van de gemeenten met een binnenstadsvisie is de leegstand toegenomen, bij 10% is deze gelijk gebleven en bij 42% afgenomen. • 76% van de gemeenten heeft de visie vertaald naar een actieplan. Bij deze gemeenten is bij 45% de leegstand afgenomen. Bij gemeente zonder actieplan is de leegstand in 18% van de gevallen afgenomen. • De instrumenten die het meest zijn ingezet bij gemeenten met een binnenstadsvisie zijn gevelfonds, bestemmingsplan, aanpak openbare ruimte en bereikbaarheid.

25

LOKALE TRANSFORMATIE ONDER RETAILDEAL-GEMEENTEN

Investeringen in instrumenten lokale transformatie door gemeenten

Overig 4% Centrummanagement 4%

Aanpak openbare ruimte 48%

Gevelfonds 6% Vastgoedontwikkelingsfonds 6% Ondernemersfonds 8%

Bereikbaarheid verbeteren 10%

Transformatiefonds 12%

Gemeenten met een recente detailhandelsvisie hebben net zo veel (of weinig) grip op de leegstandsontwikkeling als gemeenten die met meer gedateerde detailhandelsvisie. Ook het hebben van een actieplan maakt geen verschil. Er is duidelijk meer nodig om de transformatie op gang te brengen.

Instrumenten en het effect op de leegstand • 73% van de ondervraagde gemeenten heeft ingezet op de aanpak van de openbare ruimte. Bij 55% van deze gemeenten is de leegstand afgenomen. • 60% van de ondervraagde gemeenten heeft een ondernemersfonds (BIZ). Bij 43% is sprake van een afname van de leegstand. • Bij 48% is de bereikbaarheid verbeterd. Bij 45% van deze gemeenten is de leegstand afgenomen • 38% van de deelnemende gemeenten heeft het instrument gevelfonds toegepast Bij 33% in de leegstand afgenomen. • 14% van de geënquêteerde gemeenten heeft een transformatiefonds toegepast, variërend van 30.000 euro tot 1,3 miljoen. Bij 45% is de leegstand afgenomen.

• 14% zet actief verhuissubsidies in. Bij 27% leegstand afgenomen. • 11% van de ondervraagde gemeenten heeft stedelijke kavelruil toegepast. Bij 55% is de leegstand afgenomen. • 10% heeft city hosts ingezet (hospitality). Daarbij is bij 25% de leegstand afgenomen. • 10% maakt gebruik van een transformatiecoach. Dit heeft in 50% van de betrokken gemeenten tot minder leegstand geleid. • 9% van de ondervraagde gemeenten past een leegstandsverordening toe. Bij 28% is hierdoor de leegstand afgenomen. • 6% heeft een vastgoedontwikkelingsfonds. Daarbij is 60% van de leegstand afgenomen. • Slecht 1% van de ondervraagde gemeenten heeft een sloopfonds opgericht. Hieruit blijkt dat de meeste ingezette instrumenten wel een effect hebben op de leegstand, maar dat resultaat zeker niet gegarandeerd is. Op basis van deze enquête blijkt het aanstellen van een transformatiecoach of het opzetten van een transformatiefonds de meest effectieve instrumenten om de leegstand terug te dringen.

Resultaat van de instrumenten is zeker niet gegarandeerd

26

INTERVIEW CEES-JAN PEN

Lokale transformatie: de eerste stappen zijn gezet Om in beeld te brengen hoe de 158 gemeenten met een RetailDeal omgaan met lokale transformatie en waar ze tegenaan lopen is eind 2019 onder meer een uitgebreide enquête gehouden, mede opgezet door Cees-Jan Pen (lector aan de Fontys Hogescholen, lectoraat De Ondernemende Regio). Pen geeft een toelichting op de resultaten van het onderzoek.

→ Lees ook deze publicatie van Cees-Jan Pen: Retail heeft nationale krimpagenda nodig Coronacrisis zal nog meer gaten in de onze binnensteden schieten

Wat is het belangrijkste beeld dat de enquête schetst? ‘We kunnen zien dat er een positieve cultuuromslag gaande is. Het idee dat winkelcentra moeten groeien en winkels de manier zijn om plannen dicht te rekenen, is nu wel voorbij. Gemeenten werken massaal aan compactere, vitale centra. Er wordt van alles in gang gezet - visies, kaders - en partijen werken samen - al is het nog wel erg operationeel. Gemeenten met een hoge Retail Risk Index (deze tool van Locatus brengt het risicoprofiel van winkels en winkelgebieden in kaart, red.) gaan ook echt aan de slag op de plekken waar een hoog risico geldt. Samengevat kun je zeggen dat het voorbereidend werk redelijk gedaan is en men weet hoe de centra ervoor staan. Zaak is nu door te pakken en te werken aan uitvoering, financiering, sanering en meer ingrijpende maatregelen. Op dit vlak staan we pas aan de vooravond van de daadwerkelijke transitie van centra. Er liggen nog te weinig concrete ingrijpende actieplannen met dito financiering. De komende jaren is de test case voor de echte verandering.’ Voor wat voor soort aanpak of invulling kiezen gemeenten bij lokale transformatie? ‘Er lijkt geen sprake te zijn van heel grote verschillen tussen gemeenten. Wel zie je dat stedelijke gemeenten (vraag wonen, groei, et cetera) vaker een transformatieopgave hebben benoemd en beschikken over een detailhandel- en binnenstadsvisie.

Gemeenten hebben veel voorbereidingen getroffen, er zijn actuele visies en ze hebben in kaart gebracht hoe de leegstand ervoor staat. De

binnenstadvisies zijn vaak inspirerend en bieden een wenkend perspectief. De retailvisies zijn nogal conserverend. Men is zich ervan bewust dat dat de tijd van place to buy voorbij is en centra zich moeten ontwikkelen tot place to be en place to meet and live. Gemeenten met een binnenstadvisie laten vaker een afname in winkelvloeroppervlakte van centrale en ondersteunende winkelgebieden zien. Kortom: het huiswerk is redelijk goed gedaan. De vraag is nu: hoe gaan gemeenten doorpakken en hoe wordt dit privaat-publiek gefinancierd.’ 24 procent van de gemeenten geeft aan géén detailhandelsvisie te hebben. Dat is best veel. ‘Dat klopt. Dat is niet handig en ook wel een beetje gek, dat je als RetailDeal-gemeente geen visie hebt. Een deel van het huiswerk is ondanks de staat van menig centrum dus nog niet op orde. Ik vermoed dat dit met een gebrek aan capaciteit te maken heeft – of wellicht een lichte politieke argwaan tegen te veel visies en ingrijpend in overaanbod winkels?’

‘De komende jaren is de test case voor de echte verandering’

27

INTERVIEW CEES-JAN PEN

Een groot deel van de gemeenten ziet zichzelf in een faciliterende rol. Hoe denkt u daar over? ‘Daar ga je er dus niet mee komen. Je moet ook organiseren en financieren als je de transitie in gang wilt gaan zetten.’ Waar lopen gemeenten concreet tegenaan? ‘Gemeenten lopen niet tegen één ding aan, maar tegen meerdere zaken. Veel is terug te brengen op de thema’s actie, uitvoering en financiering. Een belangrijke rol is weggelegd voor de rol van vastgoedeigenaren. Gemeenten worstelen hier erg mee. Terwijl actieve vastgoedeigenaren cruciaal zijn voor de sanering en transformatie. Ook een tekort aan mankracht en financiële middelen speelt een grote rol. Maar wie mede door de RetailDeals A zegt, moet ook B zeggen. Als je weer een kloppend hart wilt, moet je keuzes maken en ook de buidel trekken.’

‘Gemeenten denken vaak in retailoplossingen, terwijl het in winkelgebieden steeds meer om andere functies dan retail gaat’

Zijn er nog andere interessante dingen aan het licht gekomen? ‘Wat ik echt zorgelijk vind, is de relatief bescheiden regionale blik van gemeenten. Er is weinig aandacht en erkenning voor het grote belang van regionale afstemming. Gemeenten sturen ter informatie visies naar elkaar op, maar van echte afstemming en aanpak van overaanbod en overcapaciteit lijkt geen sprake. Met alleen het informeren van je buren bereik je niets; het is te vrijblijvend. Het voorkomen van overcapaciteit gebeurt daarmee veel te weinig. Dat vind ik verontrustend, want we moeten juist naar minder overcapaciteit en aanbod. Wat je daarnaast ziet, is dat gemeenten de neiging hebben te denken in retailoplossingen. Oplossingen worden in het winkelsegment gezocht en samengewerkt wordt vooral met de stakeholders op de winkelmarkt. Dit, terwijl het in binnensteden steeds meer om andere functies dan retail gaat. Er wordt relatief weinig gebruikgemaakt van overleg tussen bijvoorbeeld woningcorporaties, culturele partijen of de zorg.’ ‘Als derde wil ik benoemen dat de harde en zachte plancapaciteit een punt van aandacht is. Als het aantal meters winkel omlaag moet en er is nog plancapaciteit, dan moet je dat aanpakken. Op deze manier is het dweilen met de kraan open. Gemeenten hebben daar onvoldoende zicht op. Ik denk dat je kunt zeggen dat dit komt door te weinig capaciteit.’ Nog genoeg werk aan de winkel, dus.

‘Ja, maar het glas is niet half leeg. Cultuur- en gedragsverandering kosten jaren en het voorbereidend huiswerk is gedaan om ingrijpende keuzes te maken. Je kunt zien dat de Retailagenda een bewustzijn in gang heeft gezet. Er heerst een gevoel van urgentie. Dat het in gang is gezet is hartstikke goed. Nu moeten we actie ondernemen. Gemeenten zijn aan zet! De komende tijd gaan we hen helpen met deze transitie en leren van doorbraken - al zal er nadrukkelijk politieke ruimte moeten zijn voor ‘learning by doing’. Dit interview is begin maart gepubliceerd in de Retailgids 2020 en op Stadszaken.nl

28

SAMENVATTING EN CONCLUSIES

Samenvatting en conclusies Lokale transformatie Wat werkt wel en wat werkt niet?

De Retailagenda heeft in kaart gebracht waar gemeenten met hun transformatie-opgave staan en waar zij tegenaan lopen. In 2019 zijn elf gemeenten en een provincie bezocht door het reviewteam Lokale Transformatie voor een uitbreide analyse, daarnaast is een uitgebreide enquête gehouden over lokale transformatie onder 158 gemeenten met een RetailDeal. De belangrijkste conclusies op een rij.

E

en analyse van de resultaten levert het beeld op dat het thema lokale transformatie bij gemeenten met een RetailDeal duidelijk leeft. Alle gemeenten spannen zich in voor compactere, vitale centra, maar transformatie is een complexe opgave, het is een breed vraagstuk. Het gaat in binnensteden ook om andere functies en een andere dan ruimtelijke-economische benadering. Gemeenten hebben de neiging zich te richten op de retail. Hoewel dit wel de oorzaak van het leegstandsprobleem is, ligt hier niet primair de oplossing. Gemeenten en betrokken partijen werken samen, overal zijn wel structurele verbinding gelegd. Dat is belangrijk voor een succesvolle transformatie, hoewel het organiseren van samenwerking nog wel een issue is. Vastgoedpartijen hebben een belangrijke rol in de transformatie, maar deze groep lijkt vaak moeilijk toegankelijk en niet altijd betrokken, terwijl dat wel essentieel is. Gemeenten zijn zich ervan bewust dat de functie van een centrum- of winkelgebied verandert. Toch wordt er relatief weinig samengewerkt met bijvoorbeeld woningcorporaties, de culturele sector of de zorg. Uit het onderzoek blijkt dat hoe groter en structureler het leegstandsprobleem, hoe meer actie wordt ondernomen. Er zijn echter nog te weinig concrete ingrijpende actieplannen. Transformatie wordt vaak gezien als oplossing in plaats van een middel.

Het wel of niet hebben van een recente detailhandelsvisie of binnenstadsvisie sec, met of zonder actieplan, blijkt onvoldoende effectief om grip te krijgen op de leegstandsontwikkeling. Er worden nog te weinig (ingrijpende) keuzes gemaakt; er is duidelijk meer nodig om de transformatie op gang te brengen. De middelen die het meest voor lokale transformatie worden ingezet, zijn de aanpak van de openbare ruimte, de BIZ,

het verbeteren van de bereikbaarheid en het gevelfonds. De meeste ingezette instrumenten hebben wel effect op de leegstand, maar bieden zeker geen garantie voor resultaat. Knelpunten om door te pakken zijn thema’s als mankracht, uitvoering en budget, terwijl financiële middelen juist wel noodzakelijk zijn voor aanjagen en op gang houden van het transformatieproces. Daar waar overheidsgeld wordt ingezet ontstaat beweging, een BIZ alleen is niet voldoende en is ook niet overal gemeengoed. Om effectief aan de transformatie-opgave te werken, helpt het een professionele organisatie te hebben. De binnenstad managen als bedrijf geeft richting aan de focus en energie. Oog hebben voor de verschillende belangen is daarbij essentieel.

Herstelplan Transformatie is duidelijk een proces van de lange adem; alleen aanjagen van het proces is niet voldoende. Zeker nu winkelgebieden te maken krijgen met de economische gevolgen va de coronacrisis. Er zal eerder sprake zijn van een transitie dan een transformatie. De Retailagenda en platform De Nieuwe Winkelstraat (DNWS) hebben een herstelplan opgesteld om gemeenten te helpen het transformatieproces te versnellen: Handreiking en instrumenten voor herstel en transitie van centrum- en winkelgebieden. Hierin staan vier fases van transitie met per fase de benodigde stappenplannen, instrumenten en handreikingen.

Blogs De experts uit het reviewteam Lokale Transformatie hebben hun ervaringen uit het reviewtraject op hun eigen wijze verwoord in een blog.

BIJLAGEN AANPAK REVIEWTEAM FRAMEWORK EN STRAMIEN OVERZICHT PUBLICATIES

30BIJLAGEN

Aanpak reviewteam Lokale Transformatie

I Oldambt Assen Hoorn Beverwijk

Overijssel / Deventer

Selectie reviewgemeenten

Arnhem

De reviewgemeenten zijn geselecteerd op basis van regionale spreiding, diversiteit qua omvang, voortgang, de betrokkenheid van driehoek (gemeente, ondernemers, vastgoed) en de bereidheid vanuit de gemeente actief aan de review mee te werken. Gemeenten en provincie die zijn bezocht zijn:

Zeist Bodegraven-Reeuwijk

Vlissingen

n 2019 heeft de Retailagenda het reviewteam Lokale Transformatie opgezet, bestaande uit 25 experts uit diverse vakgebieden die onmisbaar zijn bij een succesvolle transformatie, zoals detailhandel, horeca, de culturele sector, toerisme, vastgoed, citymarketing, wonen et cetera [zie hier alle experts]. Het reviewteam heeft onder leiding van René Vierkant (Vierders) en Irma IJdens-Talens (projectleider Lokale transformatie voor de Retailagenda) in wisselende samenstelling in elf verschillende type gemeenten en één provincie met een RetailDeal bezocht voor een uitgebreide analyse van alle relevante aspecten van de lokale transformatie-opgave. Daarbij is steeds met een integrale blik naar de lokale transformatieopgave gekeken.

Eindhoven

Arnhem Beverwijk Deventer Heerlen Oldambt Vlissingen

Heerlen

Assen Bodegraven-Reeuwijk Eindhoven Hoorn Provincie Overijssel Zeist

31

AANPAK REVIEWTEAM

Ambities Gemeentebestuur

Realiseren opgaven

Ambities Samenwerkingspartners

Ondernemerschap

Professionele vormgeving Deomcratisch samenspel

Constructieve samenwerking

© Partners+Pröpper

Zo ging het team te werk Om in kaart te brengen hoe steden lokale transformatie aanpakken en waar zij tegenaan lopen, werden de volgende stappen genomen: • •

•

•

Er werd een enquête uitgezet onder 158 RetailDeal-gemeenten. Tussen april en december 2019 werd een bezoek gebracht aan elf steden verspreid door het land. Hiervoor werd een team experts verzameld vanuit allerlei specialismen. De bezochte steden werden gevraagd beleidsstukken rond lokale transformatie voor te leggen, zodat inzicht werd verkregen op het al dan niet aanwezig zijn van bijvoorbeeld een detailhandelsvisie, een binnenstadsvisie of een actieplan. Daarnaast stelde het team vragen over bijvoorbeeld de organisatie van en samenwerking binnen de transformatieopgave. Aanvullend werd een bezoek gebracht aan de gemeente om door middel van een schouw de situaties in de praktijk te bekijken, do’s en don’ts op het gebied van transformatie in kaart te brengen. Tevens was er een gesprek met de wethouder, betrokken ambtenaren en zo’n tien lokale stakeholders, zoals vertegenwoordigers van de vastgoedvereniging, winkeliersvereniging, vastgoed, horeca, culturele en local heroes.

•

Tijdens de reviews spraken de betrokkenen openhartig over de geslaagde en minder geslaagde facetten van het doorlopen traject en was er ruimte voor - soms kritische - vragen. Zo kon het reviewteam een reëel beeld krijgen van de transformatie-opgave in de verschillende gemeenten en aanbevelingen opstellen waar andere gemeenten van kunnen leren.

Evaluatiemodel Het reviewteam is te werk gegaan aan de hand van een evaluatiemodel dat uit vier pijlers bestaat. Deze pijlers - ook wel succesfactoren genoemd – vormen de basis voor een succesvolle realisatie van maatschappelijke opgaven, zoals lokale transformatie. Bij elke succesfactor horen voorwaarden om te kunnen slagen: 1. het realiseren van maatschappelijke opgaven; 2. constructieve samenwerking; 3. democratisch samenspel; 4. professionele vormgeving. Dit evaluatiemodel is voor de reviews verder bewerkt en uitgebreid met een vragenlijst. Ook de enquêtes naar gemeenten en hun stakeholders zijn vanuit dit model opgezet.

32BIJLAGEN

Framework transformatieproces De deskundigen uit het reviewteam Lokale Transformatie hebben op basis van de bevindingen uit de reviews en hun eigen expertise een framework opgesteld waarmee het proces van lokale transformatie beter en sneller tot resultaat kan komen. Dit stramien bestaat uit een aantal bouwstenen, en helpt om structuur aan te brengen in het denken en handelen van partijen die bij het transformatieproces zijn betrokken. Het uitgangspunt is het realiseren van een gedeeld wenkend nieuw perspectief voor een centrum- of winkelgebied. De verandering die daarvoor nodig is, bestaat uit een reeks kleine stapjes. Het framework beschrijft de verschillende stappen en de kernvragen die daarbij van belang zijn. Zo biedt het stramien houvast bij een proces waarvan de stappen zo nodig moeten worden herhaald. De transformatie van centrumen winkelgebieden is een lokaal proces, met lokale mensen, waarbij er sterk de behoefte is aan concreet resultaat. Dat vraagt om een actieve “doe-modus”. Tegelijkertijd raakt de transformatie de inwoners, ondernemers en bezoekers en is een zorgvuldig proces nodig, waarin ook de democratische legitimatie erg belangrijk is. Ook daarbij kan het framework als leidraad dienen.

Het wenkend perspectief Een wenkend perspectief of streefbeeld of stip aan de horizon geeft een beeld van een gewenste toekomst en heeft een missie, een visie en waarden als vertrekpunt en is gebaseerd op inzichten van actuele trends en ontwikkelingen. Normering: Winkelgebieden ruimtelijk en functioneel, kwantitatief en kwalitatief afgestemd op de doelgroep. Opgave: revitalisering van de winkelgebieden De opgave is het streven een gewenste situatie te realiseren én het leveren van de hiervoor benodigde inzet. De opgave is te doen wat nodig is om de gewenste situatie te realiseren.

Herkennen en verkennen: Het verkrijgen van een eerste globaal beeld van de huidige en gewenste situatie. Erkennen en ontwerpen: Hoe en met wie kunnen we de opgaven realiseren en concreet maken en welke bijdragen, activiteiten etc zijn daarvoor nodig. Uitvoeren en leren: Invulling geven aan het uitvoeringsplan door met teams in stapjes opgaven realiseren, valideren en hiervan te leren. Evalueren en verduurzamen: Autonome teams in staat stellen zelf opgaven duurzaam te realiseren. Realiseren opgaven Waar moet je aan voldoen? • In de eerste plaats een helder en duidelijk plan van aanpak, maar dat volgt uit de aanpak onder ‘proces’. Vervolgens is het noodzakelijk dat betrokken partijen verantwoordelijkheid nemen en middelen en/of menskracht beschikbaar stellen. Constructieve samenwerking Waar moet je aan voldoen? • Juiste partners aan tafel, open agenda over doelen. Professionele vormgeving Waar moet je aan voldoen? • Een samenwerkingsvorm die toegesneden is op de opgaven. Daarbij moet een onderscheid gemaakt worden tussen: − Strategisch niveau: lijnen uitzetten voor de langere termijn. − Tactisch niveau: regisseur als schakel tussen samenwerkingsbestuurders en de uitvoeringsorganisatie van de samenwerking. − Operationeel niveau: uitvoeringscapaciteit voor projecten en acties.

Democratisch samenspel Waar moet je aan voldoen? Partijen moeten verantwoording naar achterban geregeld hebben. Voor de overheid is dat via college en raad geregeld. Andere partners zullen dat ook geregeld moeten hebben (BIZ, ondernemers- of vastgoedvereniging) Ondernemerschap Waar moet je aan voldoen? • Is er voldoende ondernemerskracht? Waar moet je aan voldoen? Actieve achterban van exploitanten en investeerders

33

FRAMEWORK TRANSFORMATIEPROCES

Bouwstenen voor toekomstbestendige winkelgebieden

PROCES

ZINGEVING

Het wenkend perspectief Kernvragen: • Wat is het toekomstbeeld voor het centrumgebied en wat betekent dit voor het winkelgebied in het centrum? • Wat is het toekomstbeeld voor de andere wijken en wat betekent dit voor de winkelgebieden aldaar?

Opgave: revitalisering van de winkelgebieden Kernvragen: • Wat is de opgave voor het winkelgebied: het verschil tussen de huidige situatie en de toekomstige situatie? • Indien we de opgave voor het winkelgebied realiseren, aan welke doelen van het wenkend perspectief heeft • dit dan bijgedragen? Kernvragen: • Heeft iedereen een gedeeld beeld bij de opgave? • Wat zijn stimulansen en barrières en wie zijn dragers daarvan? • Met wie moeten we dan samenwerken? • Welke bijdrage levert ieder? • Wat kunnen we direct al uitvoeren? • Wat kunnen we proberen en wat willen we dan leren? • Wat werkt goed en kunnen we verduurzamen?

Herkennen en Verkennen Erkennen en Ontwerpen

Evalueren en Verduurzamen Uitvoeren en Leren

VOORWAARDEN VOOR SUCCES

Realiseren Opgaven Kernvragen: Is er voldoende realisatiekracht? Is die kracht voldoende gericht op de opgave?

Constructieve samenwerking

Professionele vormgeving

Democratisch samenspel

Is er sprake van constructief samenspel?

Is de werkwijze en structuur helpend?

Zijn er verschillende belangen en hoe komen we er met elkaar uit?

Ambities Gemeentebestuur

Realiseren opgaven

Ondernemerschap

Professionele vormgeving Constructieve samenwerking

Deomcratisch samenspel

© Partners+Pröpper

Ondernemerschap Is er sprake van goed ondernemerschap: kansen zijn in beeld, worden benut en ook verzilverd?

Ambities Samenwerkingspartners

34BIJLAGEN

Experts reviewteam Lokale Transformatie 2019/2020 Het reviewteam Lokale Transformatie is mogelijk gemaakt door de waardevolle inzet en kennis van een groot aantal experts uit verschillende vakgebieden, zoals stedelijke transformatie, ruimtelijke ordening, vastgoed, projectontwikkeling, horeca, hospitality, financiering, toerisme en cultuur.

Projectleiding reviewteam Lokale Transformatie 2019/2020

Experts reviewteam Lokale Transformatie 2019/2020

René Vierkant Directeur Vierders vierders.nl

Herman Bessels Eigenaar Bessels Architekten en Ingenieurs bessels.com

Irma IJdens-Talens Projectleider thema Lokale Transformatie - Retailagenda retailland.nl

Jeroen Brouns Managing partner - Virtus Asset Management virtus.nl

Brigit Gerritse Programmamanager Retailagenda Directeur NRW nrw.nl

Herman Dechesne Senior Procesmanager Weusthuis + Partners weusthuis.nl

Opstellen en analyse enquête Lokale Transformatie 2019

Brigit Gerritse Programmamanager Retailagenda Directeur NRW nrw.nl

Cees-Jan Pen Lector ‘De Ondernemende Regio’ – Fontys Hogescholen Verbonden aan het Retail Innovation Platform fontys.nl/deondernemenderegio

Thijs de Groot Program Manager destination development - NBTC nbtc.nl/nl/home.htm

Tessa Vosjan Projectleider Kennis & creatie - Retailagenda Beleidsadviseur INretail inretail.nl

Peter de Haas Principal - De Haas Real Estate Advisory linkedin.com/in/ peter-de-haas-mre-rics/ Agnes Holtjer Secretaris Landelijk Bestuur Koninklijke Horeca Nederland khn.nl

Ingrid Janssen Partner - Republiq Associate Professor at TIAS School for Business & Society republiq.nl/ Tom Kikkert Retail & Identiteit linkedin.com/in/tomkikkert Peter Koet Directeur Retailvastgoed Adviseurs retailvastgoedadviseurs.nl Wilbert Kroesen Marktonderzoek, beleidsadvies en projectontwikkeling voor retail, leisure en bedrijfsvastgoed Onderzoeks- en beleidsbureau Ecorys ecorys.com Suzanne Leclaire-Noteborn Dialogische begeleiding m.b.t. strategische vraagstukken en stedelijke transformatie. suzanneleclaire.com Wouter van der Leij Retailer en managing partner Blue Ocean Company blueoceancompany.nl Dirk Mulder Sector Banker Trade & Retail - ING-Bank ing.nl

35

EXPERTS REVIEWTEAM

Reviewteam Lokale transformatie in actie

Cees-Jan Pen Lector ‘De Ondernemende Regio’ -Fontys Hogescholen Verbonden aan het Retail Innovation Platform fontys.nl/deondernemenderegio Hub Ploem partner Stec groep stec.nl Jacqueline Rosbergen Adviseur Erfgoed en Ruimte (monumenten, stedenbouw en architectuur) Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) cultureelerfgoed.nl Hans van Scheerdijk Programmamanager NRW nrw.nl Hans van Steen Managing partner & co-founder Blue Ocean Company blueoceancompany.nl Peter Struik Directeur Partners + Pröpper partnersenpropper.nl Sandra Suijkerbuijk Projectmanager Ruimte & Advies - Kadaster zakelijk.kadaster.nl/ centrumgebieden

Guido Verschoor Horeca-adviseur - Van Spronsen & Partners Horeca-advies https://www.spronsen.com René Vierkant Directeur Vierders vierders.nl Tessa Vosjan Projectleider Kennis & creatie - Retailagenda Beleidsadviseur INretail inretail.nl/ Rob Weiss Directeur Ik Onderneem! Expert bij platform De Nieuwe Winkelstraat (DNWS) ik-onderneem.nl Karoline Wiegerink Professor City Hospitality - Hotelschool The Hague Directeur platform Klantgericht Ondernemen hotelschool.nl/en/research/ about-research-centre

Felix Wigman Directeur BRO Voorzitter Platform Binnenstadsmanagement bro.nl binnenstadsmanagement.org Jacques de Win Adviseur Retailagenda - Ministerie van Economische Zaken en Klimaat rijksoverheid.nl/ministeries/ ministerie-van-economische-zaken-en-klimaat Olaf Zwijnenburg Strategisch adviseur Sectorspecialist Retail- en groothandel Rabobank Nederland owolar.nl

36BIJLAGEN

Publicaties van de Retailagenda en haar partners DIt is een selectie van publicaties die helpen bij om de transformatie-opgave te realiseren. Alle publicaties zijn te vinden op de site van de Retailagenda en kennisplatform Retail Insiders.

HANDREIKING DIENSTENRICHTLIJN

ACTUEEL Ga naar de ‘Handreiking en instrumenten voor herstel en transitie van centrum- en winkelgebieden’ voor actuele informatie over transformatie en transitie.

Handreiking Saneren plancapaciteit

EN RUIMTELIJKE ORDENING

Gastvrije binnensteden successen en lessen

Succesvol innoveren in winkels en winkelgebieden

2019 oktober 2019

1

Handreiking Dienstenrichtlijn en ruimtelijke ordening Overheden kunnen deze richtlijn gebruiken om te toetsen en te motiveren of het brancheringsbeleid uit hun bestemmingsplan in lijn is met de Europese Dienstenrichtlijn.

Handreiking Saneren plancapaciteit De handreiking geeft inzicht in de ‘harde plancapaciteit’ en helpt bij het concentreren en saneren van detailhandel buiten de aangewezen winkelgebieden.

Gastvrije binnensteden: successen en lessen Gastvrijheid kan een manier zijn om je als winkelgebied te onderscheiden. Maar hoe? De Retailagenda organiseerde een pilot om dit uit te zoeken.

Succesvol innoveren in winkelgebieden Deze publicatie laat op praktische wijze zien hoe je om kunt gaan met retailinnovatie in je stad of winkelgebied.

Nieuwe richtlijnen voor

DE MEERWAARDE VAN

INNOVATIEVE TECHNOLOGIE IN DE RETAIL

Lokale helden

succesvolle winkelgebieden

merkstrategie voor succesvolle winkelgebieden

Wie zijn ze en wat hebben ze nodig?

Lokale helden: wie zijn ze en wat hebben ze nodig? De Haagse Hogeschool beschrijft hoe je als gemeente kleine, authentieke en innovatieve ondernemers kunt helpen uitgroeien tot gezonde ondernemingen.

Toolkit sociale meerwaarde

De meerwaarde van innovatieve technologie in de retail’ Aan de hand van praktijkcases wordt in kaart gebracht welke innovatieve oplossingen echt bruikbaar zijn voor de ondernemer.

Toolkit Sociale meerwaarde: merkstrategie voor succesvolle winkelgebieden’ De toolkit zet de stappen op een rij om voor het ontwikkelen van een gezamenlijke visie die de sociale waarde van een winkel­ gebied versterkt.

Nieuwe richtlijnen voor succesvolle winkelgebieden Een winkelgebied is meer dan een verzameling verkooppunten. Voor het succes van een winkelgebied is sociale meerwaarde van essentieel belang.

37

PUBLICATIES

2020

RETAILGIDS 2020

RETAILGIDS

DENKEN DURVEN DOEN. DELEN?

INSPIRATIE | INFORMATIE | INSTRUMENTEN

ONDERZOEK NAAR 5 JAAR BIZ IN NEDERLAND

Samen investeren in

succesvolle winkelgebieden Auteurs: Anne Risselada, Peter Troxler, Julie Ferguson, Maud van de Mosselaar, Paul Rutten en Pawan Bhansing Opdrachtgevers: Stad & Co, www.stadenco.nl Platform De Nieuwe Winkelstraat, www.dnws.nl

‘5 jaar BIZ, denken durven doen Hoe staat de BIZ er vijf jaar na de introductie voor en wat zijn de succesfactoren van dit instrument?

Retailgids 2020 In de Retailgids 2020 staat een selectie van de resultaten van de Retailagenda. 02-03-20 14:20

Samen investeren in succesvolle winkelgebieden Aan de hand van 21 praktijkvoor­ beelden uit binnen- en buitenland zijn de succesfactoren van collec­ tieven in beeld gebracht.

Expertgroep

Innovative Retail Technology Instrumenten voor een

Succesvolle transitie van winkelgebieden door

Future Retail City Center

Wat belemmert mkb-retailers om innovatieve technologie te gebruiken in de winkel?

succesvolle transitie van de winkelstructuur

regionale afstemming

Succesfactoren voor collectieve interventies in binnenstedelijke winkelgebieden: inzichten uit België, Nederland en het Verenigd Koninkrijk

Future Retail City Center De expertgroep Future Retail City Center onderzocht wat wel en niet werkt om con­ sumenten naar het winkelgebieden trekken.

Succesvolle transitie van winkelgebieden door regionale afstemming NRW zet de mogelijkheden en voordelen van regionale afstem­ ming op een rij.

Instrumenten voor een succesvolle winkelstructuur Dit praktische stappenplan helpt gemeenten om winkelmeters uit de markt te halen zodat er een vitale winkelstructuur ontstaat.

Waarom mkb’ers huiverig zijn voor innovatieve technologie in de winkel Shopping Tomorrow onderzocht welke drempels ondernemers ervaren bij het toepassen van innovatie in de winkel.

HANDBOEK

HET VER BONDEN WINKEL GEBIED

Expertgroep

Innovative Retail Technology Hoe innovatieve technologie de retailer dient: Het Store Sales Cycle-model

H o e c o l l ec t i e v e d i g i ta l e m a r k e t i n g k a n b i j d r ag e n a a n e e n a a n t r e k k e l i j k e b i n n e n s ta d

Het verbonden winkelgebied Dit handboek geeft winkelgebie­ den praktische handvatten voor het ontwikkelen van effectieve online kanalen en digitale marke­ tingactiviteiten.

Hoe innovatieve technologie de retailer dient: het store sales cycle-model Dit model geeft inzicht in de rol van diverse soorten innovatieve techno­ logieën tijdens de fasen van het verkoopproces van de retailer.

Afsprakenkader landelijke richtlijnen koopstromen Het doel van dit afsprakenkader is om betrouwbare en vergelijk­ bare koopstroomgegevens per provincie te verzamelen

Definities uniforme begrippen winkeloppervlakte Voor de retail- en de vastgoed­ sector zijn uniforme definities voor winkelvloeroppervlakten opgesteld.