RKT_Onderzoeksrapport_Ondernemings en vestigingsklimaat def

Tilburg onderneemt!

Fotograaf: Dolph Cantrijn, uit Beeldbank gemeente Tilburg

Een onderzoek naar de visie en het beleid ten aanzien van het ondernemings- en vestigingsklimaat in de gemeente Tilburg

Rekenkamer Tilburg Juli 2025

Hayke Veldman, Hans Mulder, Marloes van Rijswijk-van Mook, Marga Vermeer, Deborah van Gestel-Mulders 0

INHOUD

DEEL 1. Bestuurlijke Nota

3

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

4 6 7 7 7 8 12 14

Inleiding Onderzoeksaanpak en afbakening Normenkader Leeswijzer Hoor en wederhoor Beantwoording centrale vraagstelling Conclusies Aanbevelingen

DEEL 2. Bestuurlijke reactie College van Burgemeester en Wethouders

18

DEEL 3. Nota van Bevindingen

23

1.

Visie en definitie Tilburgse ondernemings- en vestigingsklimaat 1.1 Tilburg als slimme en duurzame maakstad 1.2 Drie opgaven centraal in het Akkoord 1.3 Opgave ‘Tilburg groeit, bloeit en bruist’ in relatie tot het Tilburgse ondernemingsen vestigingsklimaat 1.4 Kadernota economie, cultuur en evenementen en Kadernota ruimte voor wonen, werken en mobiliteit 1.5 Beleidsnota’s Toekomstig werklocatiebeleid, Versnelling Next Economy en Koersdocument Tilburg circulair 1.6 (Doorontwikkeling van) de economische strategie

24 24 24

Beleid Tilburgse ondernemings- en vestigingsklimaat 2.1 Beleid ten aanzien van het ondernemings- en vestigingsklimaat 2.1.1 Aanwezigheid van talent (nr. 1) 2.1.2 Belastingklimaat (nr. 2) 2.1.3 Faciliterende wetgeving (nr. 3) 2.1.4 Fysieke infrastructuur (nr. 4) 2.1.5 Digitale infrastructuur (nr. 5) 2.1.6 Kwaliteit van leven (nr. 6) 2.1.7 Nabijheid van belanghebbenden (nr. 7) 2.1.8 Financieringsmogelijkheden (nr. 8) 2.1.9 Kennisinfrastructuur (nr. 9) 2.1.10 Energie-infrastructuur (nr. 10) 2.1.11 Beschikbaarheid fysieke ruimte (nr. 11) 2.1.12 Sentiment over bedrijfsleven (nr. 12) 2.1.13 Stabiliteit en voorspelbaarheid beleid (nr. 13) 2.1.14 Kwaliteit overheidsdienstverlening (nr. 14) 2.2 Koppeling visie en beleid

30 30

Meten van het succes van het ondernemings- en vestigingsklimaat 3.1 Doelen ondernemings- en vestigingsklimaat vertaald naar indicatoren en streefwaarden 3.2 Resultaten uit de Jaarstukken 2023

44 44 45

2.

3.

1

25 27 27 29

43

4.

Beeld en suggesties geïnterviewden over het ondernemings- en vestigingsklimaat 4.1 Beeld van geïnterviewden over de visie 4.2 Beeld van geïnterviewden over het beleid en de uitvoering 4.3 Suggesties vanuit de gemeente Tilburg 4.4 Suggesties vanuit Tilburgse bedrijven, ondernemingsverenigingen en samenwerkingspartners gemeente

Lijst met afkortingen

48 48 50 51 53

55

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -----

Bijlagen

56

Bijlage 1: Geïnterviewden en vragenlijsten voor interviews Bijlage 2: Opgave Tilburg bloeit, groeit en bruist’ in relatie tot het Tilburgse ondernemingsen vestigingsklimaat Bijlage 3: Vensters voor uitwerking economische strategie (oktober 2024)

57

2

59 61

DEEL 1 BESTUURLIJKE NOTA

3

1. Inleiding Aanleiding Ondernemers zorgen voor werkgelegenheid, innovatie en productiviteitsgroei en dragen daarmee bij aan onze welvaart en welzijn nu en in de toekomst1. Bedrijven zorgen voor meer dan twee derde van de banen in Nederland en hebben daarmee een sterk verdienvermogen. En ze dragen bij aan de financiering van onze publieke voorzieningen, zoals zorg, onderwijs en wegen en daarmee aan een brede welvaart2. Een gunstig vestigings- en ondernemingsklimaat is daarom van belang3. Op landelijk, provinciaal en lokaal niveau is het ondernemings- en vestigingsklimaat bij ondernemers, organisaties en inwoners onderwerp van gesprek. Op landelijk niveau blijkt uit de Monitor Ondernemingsklimaat 2023 en 20244 dat meer dan driekwart van de ondernemers het Nederlandse ondernemingsklimaat een voldoende geeft, maar de waardering wel is afgenomen sinds 2022. Het rapportcijfer daalt van een 6,7 in 2022, naar een 6,4 in 2023, naar een 6,0 in 2024. Percepties over de digitale, kennis- en fysieke infrastructuur laten een positief beeld zien, evenals de kwaliteit van leven en de nabijheid van belanghebbenden. Het belastingklimaat, uitvoerbaarheid van regelgeving, financiering (en specifiek durfkapitaal), voorspelbaarheid en stabiliteit van beleid en het sentiment over het bedrijfsleven komen naar voren als belangrijke aandachtspunten.

Uit de Nationale Peiling Ondernemingsklimaat van 14 februari 2024 van VNO-NCW en MKB-Nederland, blijkt dat ondernemers het ondernemingsklimaat in Nederland in 2024 verder verslechterd vinden. Bijna 50% van de ondernemers vindt Nederland geen aantrekkelijk land om in te ondernemen en 20% overweegt een vertrek uit Nederland. Ook zijn meer ondernemers dan in 2023 van mening dat het totale ondernemingsklimaat de afgelopen vijf jaar is achteruitgegaan (76% van de ondernemers in 2024). De zorgen onder ondernemers zijn met name gericht op onderwerpen als een gebrek aan betrouwbare en stabiele politiek en bestuur, administratieve en financiële lastendruk, een tekort aan personeel en de hoogte van belastingen. Een kwart van de ondernemers geeft aan in 2024 niet (meer) te zullen investeren. Een toenemend aantal bedrijven overweegt een vertrek uit Nederland: 18 procent (t.o.v. 13% in 2023). Ook zijn ondernemers bezorgd over toenemende spanningen; de toenemende polarisatie in onze samenleving wordt gezien als een bedreiging voor het ondernemingsklimaat en men maakt zich zorgen over de internationale spanningen (Gaza, Oekraïne) en de gevolgen voor de eigen onderneming. In een brief van de verenigingen VNO-NCW en MKB-Nederland aan de Tweede Kamer in januari 20245 uitten VNO-NCW en MKB-Nederland hun zorgen.

Zij waarschuwen ervoor dat bedrijven steeds vaker kiezen om nieuwe investeringen in het buitenland te doen en niet in Nederland, een trend die al sinds 2021 gaande is. Dit resulteert in een afnemend verdienvermogen van de Nederlandse economie. Zonder voldoende verdienvermogen kunnen publieke voorzieningen (verder) onder druk komen te staan. Het is daarom van belang dat Nederland een aantrekkelijk land is en blijft voor bedrijven om te ondernemen en te investeren, zo geeft VNO-NCW en MKB-Nederland aan. Ten opzichte van het landelijk beeld zijn ondernemers in Brabant zelfs negatiever over het ondernemingsklimaat en is de vertrekwens groter6. 1 https://www.rijksfinancien.nl/memorie-van-toelichting/2011/OWB/XIII/onderdeel/d38561e11831;

https://www.mkb.nl/standpunten/vestigingsklimaat; VNO-NCW en MKB-Nederland (19 januari 2024). Brief ‘Het verdienvermogen van Nederland’. 2 Gemeente Tilburg (7 april 2025). Presentatie Raspe en Wilthagen uit de expertmeeting economische weg naar brede welvaart. 3

https://www.youngbusinessaward.com/ondernemersklimaat/#:~:text=Het%20ondernemersklimaat%20verwijst%20naar%2 0de,juridische%2C%20culturele%20en%20sociale%20aspecten. 4 De Monitor Ondernemingsklimaat is een jaarlijks onderzoek van SEO Economisch Onderzoek en het Amsterdam Centre for Business Innovation (ACBI) van de Universiteit van Amsterdam, in opdracht van het ministerie van Economische Zaken. 5 VNO-NCW en MKB Nederland (19 januari 2024). Brief ‘Het verdienmodel van Nederland’ verstuurd aan de Vaste Commissie voor Economische Zaken en Klimaat van de Tweede Kamer der Staten-Generaal. 6 Gemeente Tilburg (4 maart 2024). Presentatie ‘Informatiebijeenkomst Vestigingsklimaat Tilburg’. 4

In Tilburg zijn de zorgen bij ondernemers en organisaties vooral landelijk ingegeven; er zijn zorgen over de regel- en lastendruk vanuit het Rijk, maar ook vanuit de provincie en de gemeente. Regionale en lokale zorgen zijn de netcongestieproblemen (geen nieuwe aansluitingen op het stroomnet mogelijk) en de schaarse ruimte voor werklocaties (circa 1.000 ha bedrijventerrein in Tilburg, geen uitbreiding mogelijk maar wel een vervangingsvraag en schuifruimte gevraagd vanuit bedrijven). Dit blijkt uit de raadsbijeenkomst op 4 maart 20247. Naast deze signalen is het onderwerp ondernemings- en vestigingsklimaat ook benoemd door Tilburgse raadsfracties bij het ophalen van suggesties voor rekenkameronderzoek 2024/2025. De Rekenkamer Tilburg (vanaf nu: RKT) heeft dan ook onderzoek gedaan naar het ondernemings- en vestigingsklimaat in de gemeente Tilburg. Gedurende het onderzoek werd de RKT duidelijk dat er vanuit het college van Burgemeester & Wethouders (vanaf nu: college van B&W) een proces loopt om te komen tot een (doorontwikkelde) economische strategie met als uitgangspunt brede welvaart8. Deze strategie wordt naar verwachting in het najaar van 2025 aan de gemeenteraad aangeboden. Het onderzoek van de RKT en specifiek de conclusies en aanbevelingen hieruit, kunnen bijdragen aan de doorontwikkeling van deze economische strategie en het debat daarover in de gemeenteraad.

Doelstelling De doelstelling van het onderzoek is meervoudig. Het onderzoek beoogt inzicht te bieden in: • Wat de visie en het beleid van de gemeente Tilburg op het vlak van ondernemings- en vestigingsklimaat behelst en hoe deze beide met elkaar samenhangen; • Hoe de gemeente Tilburg de visie en het beleid operationaliseert met concrete acties ten behoeve van de uitvoering; • Hoe de gemeente Tilburg zelf en ondernemers en organisaties in Tilburg het succes van de visie, het beleid en de uitvoering beoordelen en waar eventueel bijsturing nodig is.

Centrale onderzoeksvraag In navolging van de doelstelling is de volgende centrale vraagstelling geformuleerd:

Welke visie en welk beleid hanteert de gemeente Tilburg op het vlak van ondernemings- en vestigingsklimaat, hoe operationaliseert de gemeente dit en hoe werkbaar blijkt het voor de gemeente zelf én voor ondernemers en organisaties in Tilburg?

Daarbij zijn de volgende deelvragen geformuleerd: 1. 2. 3. 4.

Welke visie hanteert de gemeente ten aanzien van het ondernemings- en vestigingsklimaat? Hoe is visie tot stand gekomen? Welk beleid voert de gemeente om de visie op het ondernemings- en vestigingsklimaat te realiseren? Is er een duidelijke koppeling tussen de visie en het beleid?

7 Gemeente Tilburg (4 maart 2024). Presentatie ‘Informatiebijeenkomst Vestigingsklimaat Tilburg’. 8 Brede welvaart betreft de kwaliteit van leven hier en nu en de mate waarin deze ten koste gaat van de brede welvaart van

latere generaties of van die van mensen elders in de wereld. Brede welvaart ‘hier en nu’ betreft de persoonlijke kenmerken van mensen en de kwaliteit van de omgeving waarin zij leven; meer in het algemeen hun materiële welvaart en welzijn, en hun beleving daarvan. Brede welvaart ‘later’ betreft de hulpbronnen die volgende generaties nodig hebben om een zelfde niveau van welvaart te kunnen bereiken als de huidige generatie. Brede welvaart ‘elders’ betreft de effecten van de keuzes die Nederlanders maken op banen, inkomens, (niet-hernieuwbare) hulpbronnen en het milieu in andere landen. Bron: Brede welvaart | CBS.

5

5. 6. 7. 8.

Worden er in de visie en/of in het beleid specifieke groepen ondernemers en organisaties benoemd waar de gemeente (extra) op inzet? Hoe wordt het succes van het ondernemings- en vestigingsklimaat gemeten? Hoe waarderen het college van B&W, betrokken ambtenaren en de gemeenteraad het succes van de visie, het beleid en de uitvoering? Hoe waarderen Tilburgse ondernemers en organisaties, ondernemingsverenigingen en samenwerkingspartners van de gemeente het succes van de visie, het beleid en de uitvoering?

2. Onderzoeksaanpak en afbakening Het onderzoek is gestart in november 2024 en is afgerond in mei 2025. Het onderzoek omvat de volgende onderzoeksopzet ter beantwoording van de centrale vraagstelling en deelvragen: • Bureauonderzoek: De RKT onderzocht relevante gemeentelijke documentatie in relatie tot het ondernemings- en vestigingsklimaat. Vanuit de organisatie zijn vanuit verschillende vakafdelingen documenten beschikbaar gesteld voor het onderzoek, ook heeft de RKT zelf documenten gevonden. Van de documenten die opgenomen zijn in de nota van bevindingen, gaat het om: Documenten vanuit de organisatie

Documenten vanuit de RKT

• Gemeente Tilburg. Evenementenbeleid ‘Evenementen maken de stad’ 2023-2026. • Gemeente Tilburg (19 juli 2022). Collegebesluit ‘Versterkingsagenda Next Economy’. • Gemeente Tilburg (17 december 2024). Collegenota ‘Green Deal T58 Katsbogten en Het Laar’. • Gemeente Tilburg (17 september 2024). Collegenota ‘Subsidieregeling collectieve energiehubs 2024-2026 Tilburg’. • Gemeente Tilburg (5 november 2023). Raadsbrief ‘Motie duurzaamheidbeleid MKB’. • Gemeente Tilburg (5 november 2024). Raadsbrief ‘Motie duurzaamheidbeleid MKB’, Bijlage 1 ‘Ondersteuningsaanbod Energie Bedrijven’. • Gemeente Tilburg (17 september 2024). Raadsbrief ‘Subsidieregeling collectieve energiehubs’. • Gemeente Tilburg (17 maart 2020). Raadsvoorstel ‘Beleidsnota Toekomstbestendige werklocaties 20202025’. • Gemeente Tilburg (17 maart 2020). Raadsvoorstel ‘Beleidsnota Toekomstbestendige werklocaties 20202025’, bijlage 3 Doelen, indicatoren en streefwaarden, Gemeente Tilburg (4 mei 2020). Presentatie ‘Informatiesessie raad 4 mei 2020’. • Gemeente Tilburg (maart 2020). Beleidsnota ‘Toekomstbestendige werklocaties 2020-2025 – Tilburgse werklandschappen klaar voor de Next Economy’. • Gemeente Tilburg (maart 2020). Beleidsnota ‘Toekomstbestendige werklocaties 2020-2025 – Tilburgse werklandschappen klaar voor de Next Economy’, bijlage ‘Doelen, indicatoren en streefwaarden’. • Gemeente Tilburg (mei 2021).

Kadernota ‘Economie, cultuur en evenementen’. • Gemeente Tilburg (19 maart 2020). Uitvoeringsnota versnelling ‘Next Economy’ – Voor een concurrerende, slimme en duurzame Tilburgse economie. • Gemeente Tilburg. Uitvoeringsplan Versterking Next Economy. • Regio Tilburg-Waalwijk koestert rol als logistieke hotspot.

• Gemeente Tilburg. Citymarketingbeleid 2023-2027. • Gemeente Tilburg (juli 2017). Economisch-ruimtelijke visie ‘De binnenstad van Tilburg is klaar voor de 21ste eeuw’. • Gemeente Tilburg. Meer voor elkaar – Akkoord gemeente Tilburg 2022-2026. • Gemeente Tilburg (oktober 2020). Koersdocument ‘Tilburg circulair 2021-2025’. • Gemeente Tilburg (14 maart 2023). Raadsvoorstel ‘Startnotitie ‘Tilburg in 2050’’. • Gemeente Tilburg (9 november 2023). Motie ‘Maak van netcongestie topprioriteit’. • Gemeente Tilburg (4 maart 2024). Presentatie ‘Informatiebijeenkomst Vestigingsklimaat Tilburg’. • Gemeente Tilburg (mei 2024). Koersdocument ‘Samen maken we de ruimte! Een integraal toekomstperspectief voor de dorpen en landschappen van de Oostflank’. • Gemeente Tilburg (14 mei 2024). Raadsvoorstel ‘Startnotitie economische strategie Tilburg’. • Gemeente Tilburg (mei 2024). Startnotitie economische strategie Tilburg. • Gemeente Tilburg. Programmabegroting 2025. • Gemeente Tilburg (7 april 2024). Expertmeeting economische weg naar brede welvaart. • Gemeente Tilburg (november 2024). Resultaat sprokkelfase Tilburg in 2050.

6

• Veldonderzoek: ➢ De RKT ging hierna in gesprek met de portefeuillehouders/wethouders, ambtelijk betrokkenen en (burger)raadsleden om na te gaan hoe de visie en het beleid tot stand zijn gekomen en hoe het college van B&W, betrokken ambtenaren en (burger)raadsleden het succes van de visie, het beleid en de uitvoering waarderen en waar dit eventueel bijsturing verdient. ➢ De RKT ging vervolgens in gesprek met ondernemers, organisaties, ondernemingsverenigingen en samenwerkingspartners van de gemeente. Deze gesprekken vormden een verdieping op de vraag hoe Tilburgse ondernemers en organisaties in Tilburg het succes van de visie, het beleid en de uitvoering waarderen (wordt het beleid goed uitgevoerd?) en waar dit eventueel bijsturing verdient. Zie bijlage 1 voor een overzicht van de geïnterviewden en van de interviewvragen.

3. Normenkader Om inzichtelijk te maken vanuit welk referentiekader naar de resultaten uit dit onderzoek wordt gekeken, wordt hierna het normenkader geschetst. Dit normenkader geeft aan hoe de situatie idealiter zou moeten zijn, volgens de wet- en regelgeving, volgens de theorie/literatuur en volgens datgene wat algemeen maatschappelijk aanvaard is. Door de onderzoeksresultaten te toetsen aan het normenkader, ontstaat een logische basis voor het formuleren van conclusies en aanbevelingen. Het normenkader is als volgt: De gemeenteraad van Tilburg en het college van B&W achten een aantrekkelijk ondernemings- en vestigingsklimaat van belang voor Tilburg; er is via een heldere visie vanuit de gemeente beschreven wat het ondernemings- en vestigingsklimaat inhoudt en hoe dit bereikt gaat worden en/of vastgehouden wordt. De visie is duidelijk gekoppeld aan gemeentelijk beleid; er is beschreven hoe het beleid bijdraagt aan de realisatie van een aantrekkelijk ondernemings- en vestigingsklimaat in Tilburg en/of hoe het beleid bijdraagt aan factoren die van invloed zijn op een aantrekkelijk ondernemings- en vestigingsklimaat in Tilburg. Voor de totstandkoming van de visie en het beleid zijn onder andere gesprekken gevoerd met Tilburgse ondernemers en organisaties. De inhoud van deze gesprekken hebben een plek gekregen in de visie en/of het beleid.

De doelen die de gemeente heeft in relatie tot het ondernemings- en vestigingsklimaat worden gemeten aan de hand van indicatoren en streefwaarden. Dit wordt periodiek via de p&c cyclus teruggekoppeld aan de gemeenteraad. Het beleid wordt met regelmaat geëvalueerd en aan de gemeenteraad gepresenteerd. Daarbij worden ook de resultaten van de tweejaarlijkse bedrijvenpanelenquête betrokken, waarbij de tevredenheid over het ondernemings- en vestigingsklimaat door Tilburgse ondernemers en organisaties wordt gemeten. Als daar aanleiding voor is wordt het beleid bijgestuurd.

4. Leeswijzer De opzet van deze rapportage is als volgt. In deze Bestuurlijke nota (deel 1) deelt de RKT haar bevindingen, conclusies en aanbevelingen. In deel 2 is de bestuurlijke reactie van het college van B&W opgenomen. In deel 3, de Nota van bevindingen en de Bijlagen, wordt een uitgebreider verslag gegeven van de resultaten van het onderzoek.

5. Hoor en wederhoor Hoor en wederhoor heeft plaatsgevonden door de verslagen van interviews ter verificatie op onjuistheden en onvolledigheden terug te leggen bij geïnterviewden. Hierna heeft de RKT het concept onderzoeksrapport opgesteld welke zij heeft aangeboden voor ambtelijk hoor & wederhoor. Na verwerking van feitelijke onjuistheden heeft de RKT het rapport aan het college van B&W aangeboden voor een bestuurlijke reactie. Deze bestuurlijke reactie is integraal opgenomen in het onderzoeksrapport (deel 2), waarna de RKT het rapport aan de gemeenteraad heeft aangeboden en openbaar heeft gemaakt.

7

6. Beantwoording centrale vraagstelling De centrale vraagstelling luidt als volgt: Welke visie en welk beleid hanteert de gemeente Tilburg op het vlak van ondernemings- en vestigingsklimaat, hoe operationaliseert de gemeente dit en hoe werkbaar blijkt het voor de gemeente zelf én voor ondernemers en organisaties in Tilburg? De centrale vraagstelling wordt beantwoord door beantwoording van de deelvragen 1 t/m 8: Deelvraag 1 en 2: Welke visie hanteert de gemeente ten aanzien van het ondernemings- en vestigingsklimaat en hoe is de visie tot stand gekomen? De gemeente heeft tot op heden (mei 2025) geen specifieke integrale vastgestelde visie op, of definitie van, het ondernemings- en vestigingsklimaat. Zaken die het ondernemings- en vestigingsklimaat raken, zijn verspreid over diverse gemeentelijke documenten te vinden, zo heeft de RKT geconstateerd. De visie en het beleid zijn te herleiden uit het Akkoord ‘Meer voor elkaar’ 2022-2026 (vanaf nu: Akkoord), uit de Kadernota’s economie, cultuur en evenementen en Kadernota ruimte voor wonen, werken en mobiliteit en uit verschillende Beleidsnota’s, met name de nota’s Toekomstig werklocatiebeleid, Koersdocument Tilburg circulair en de Versterkingsagenda Next Economy. In deze documenten worden, soms direct en vaker indirect, verschillende elementen benoemd die het ondernemings- en vestigingsklimaat raken en waar de gemeente op inzet.

De gemeente ziet vanaf de Programmabegroting (vanaf nu: begroting) 2024 en de Startnotitie Economische strategie Tilburg (mei 2024) dat er een noodzaak is voor een (doorontwikkeling van de) economische strategie, wat ook het ondernemings- en vestigingsklimaat in Tilburg raakt. Immers, de Tilburgse economie zit in een transitiefase om versneld te verduurzamen, te innoveren en te digitaliseren. De gemeente heeft dan ook behoefte aan doorontwikkeling, scherpstelling en een integraal kader, aansluitend bij andere beleidsdomeinen en gemeentebrede thema’s als brede welvaart. Naar verwachting wordt in het najaar van 2025 de doorontwikkelde economische strategie aan de gemeenteraad gepresenteerd. Hoewel de visie op het ondernemings- en vestigingsklimaat tot op heden niet specifiek is vastgesteld door het college van B&W of de gemeenteraad, is er bestuurlijk gezien vanuit het college wel een duidelijke visie op de richting waarin de gemeente zich wenst te ontwikkelen met betrekking tot het ondernemings- en vestigingsklimaat; de inzet van de gemeente is gericht op een economie met meer toegevoegde waarde (c.q. brede welvaart) waarbij een viertal lijnen zijn te onderscheiden: • 1e lijn: Strategisch werken aan een economisch profiel en clusterkracht organiseren bij bedrijven onderling. • 2e lijn: Specifieke kennis en nabijheid bij ondernemers creëren via accountmanagers van de gemeente.

• 3e lijn: Gebiedsgericht investeren (o.a. de herstructurering van bedrijventerreinen, de ontwikkeling van de Spoorzone, het revitaliseren van de wijkwinkelcentra, de ontwikkeling van binnenstedelijke dienstverlening en Wijkevoort als campus ontwikkelen). • 4e lijn: Het steviger positioneren van Tilburg in de regio en internationaal. Bij de totstandkoming van het Akkoord is het gesprek aangegaan met alle partijen in de gemeenteraad. Bij de totstandkoming van de Kader- en Beleidsnota’s is de gemeente zelf aan zet geweest, soms met behulp van een onderzoeksbureau. Voor de doorontwikkeling van de economische strategie is de gemeente eveneens zelf aan zet waarbij ook externe expertise wordt betrokken. Deelvraag 3: Welk beleid voert de gemeente om de visie te realiseren? In de analyse van het beleid van de gemeente voor het ondernemings- en vestigingsklimaat, baseert de RKT zich op de Monitor Ondernemingsklimaat 2024 9 waarin 14 factoren benoemd worden die het ondernemingsen vestigingsklimaat beïnvloeden: 9 Monitor Ondernemingsklimaat 2024 | Rapport | Rijksoverheid.nl.

8

1. 2. 3.

Aanwezigheid van talent Belastingklimaat Faciliterende wetgeving

4. 5. 6. 7. 8. 9.

Fysieke infrastructuur Digitale infrastructuur Kwaliteit van leven Nabijheid van belanghebbenden Financieringsmogelijkheden Kennisinfrastructuur

10

Energie-infrastructuur

11. 12. 13.

Beschikbaarheid fysieke ruimte Sentiment over bedrijfsleven Stabiliteit en voorspelbaarheid beleid Kwaliteit overheidsdienstverlening

14.

Geschikte/geschoolde arbeidskrachten, hoogte van personeelskosten e.d. Hoogte en stabiliteit van belastingen, fiscale regelingen e.d. Begrijpelijkheid en uitvoerbaarheid van regelgeving en gedragscodes, ontvankelijkheid overheid op behoeften bedrijfsleven e.d. Kwaliteit van wegen, spoornet, luchtvaartnetwerk e.d. IT- en communicatienetwerken, technologische dienstverlening e.d. Kosten van levensonderhoud, criminaliteitscijfers, groen e.d. Aanwezigheid van toeleveranciers, distributeurs, partners, afnemers, e.d. Toegang tot banksysteem, durfkapitaal, subsidies e.d. Universiteiten/hogescholen, (regionale) ecosystemen, samenwerking tussen bedrijven/overheden/kennisinstellingen e.d. Duurzame energiebronnen, energieprijzen, capaciteit elektriciteits- en gasnet e.d. Locaties voor ondernemers, verkrijgbaarheid milieuvergunningen e.d. Samenwerking werkgevers-werknemers, publiek/politiek sentiment e.d. Duidelijke transitiepaden en langetermijndoelen, eenduidig toezicht en handhaving e.d. Toegankelijkheid, vindbaarheid en snelheid van overheidsdienstverlening zoals uitgevoerd door bijv. de Kamer van Koophandel, Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen e.d.

Factoren die het ondernemings- en vestigingsklimaat beïnvloeden uit de Monitor Ondernemingsklimaat 2024

De gemeente heeft voor ieder van deze factoren beleid ontwikkeld of zet hierop in via de uitvoering van weten regelgeving (zie hoofdstuk 2). Hierbij moet worden opgemerkt dat sommige zaken buiten de invloedssfeer van de gemeente vallen en meer op landelijk en regionaal niveau belegd zijn; denk aan zaken als regeldruk vanuit het Rijk, problemen rondom netcongestie en de stikstofproblematiek. Het beleid dat de gemeente heeft ontwikkeld en het ondernemings- en vestigingsklimaat raakt, is - zoals uit deze beleidsanalyse blijkt - divers en versnipperd; op allerlei vlakken bestaat beleid in relatie tot het ondernemings- en vestigingsklimaat, een integraal en samenhangend en expliciet overzicht van het beleid is er niet. Deelvraag 4: Bestaat er een duidelijke koppeling tussen visie en beleid? Zoals bij de beantwoording van deelvragen 1 en 2 is benoemd heeft de gemeente tot op heden (mei 2025) geen specifieke vastgestelde visie op, of definitie van, het ondernemings- en vestigingsklimaat. Ook is het beleid wat het ondernemings- en vestigingsklimaat raakt, divers en versnipperd (zie beantwoording deelvraag 3). Wel richt de gemeente zich in het Akkoord op het profiel van Tilburg als slimme en duurzame maakstad, te realiseren via digitalisering, circulaire economie, energietransitie en talentontwikkeling.

Dit zijn elementen (factoren) die bijdragen aan een aantrekkelijk ondernemings- en vestigingsklimaat. En deze elementen (factoren) zijn in verschillende gemeentelijke documenten verder uitgewerkt, zoals verwoord in een tweetal Kadernota’s en een aantal Beleidsnota’s. Naast dit beleid, is er ook beleid ontwikkeld voor andere factoren die bijdragen aan een aantrekkelijk ondernemings- en vestigingsklimaat (zie de beantwoording van deelvraag 3 voor welke factoren dit zijn). Er is dus wel op vele fronten beleid ontwikkeld wat het ondernemings- en vestigingsklimaat raakt, maar er is geen expliciet en integraal kader. Deelvraag 5: Zijn er specifieke groepen ondernemers en organisaties benoemd waar de gemeente (extra) op inzet? Vanuit het Akkoord richt de gemeente zich op het profiel van Tilburg als slimme en duurzame maakstad, te realiseren via digitalisering, circulaire economie, energietransitie en talentontwikkeling. In die zin is de inzet (extra) gericht op die specifieke sectoren, groepen ondernemers of organisaties die daaraan bijdragen. Deelvraag 6: Hoe wordt het succes van het ondernemings- en vestigingsklimaat gemeten? In de laatste jaren (2022 e.v.) wordt in de begrotingen benoemd wat de gemeente op het vlak van het ondernemings- en vestigingsklimaat wenst te bereiken (doelen) en hoe dat gemeten wordt (indicatoren en streefwaarden).

De meest recente begroting uit 2025 benoemt binnen het programma Vitale stad doelen, subdoelen en indicatoren op het vlak van economie, cultuur en evenementen en wonen, werken en mobiliteit.

9

Wat zijn tot dusver de resultaten in relatie tot (sub)doelen en indicatoren? Uit de Jaarstukken 2023 (wat de meest recente Jaarstukken zijn in mei 2025) blijkt dat: • Het rapportcijfer in het bedrijvenpanel voor het vestigingsklimaat in Tilburg een 7,1 scoort (wat onder de streefwaarde 7,2 ligt), eind 2023 met een uitvraag bij grotere bedrijven komt het cijfer op 7,6 te liggen. Opgaven die de gemeente benoemt, liggen op het gebied van duurzaam ruimtegebruik, energietransitie, bereikbaarheid en de arbeidsmarkt. • Voor 2023 is gemeten dat 65% van de gevestigde bedrijven een 7 of hoger geeft voor de mate van verbondenheid aan Tilburg. • Wat betreft de binnenstad verbeteren de scores de laatste jaren op het vlak van combinatiebezoek winkelen, horeca, cultuur en een langere verblijfstijd. • Ten aanzien van de ontwikkeling van een innovatiedistrict is er een groei ten opzichte van eerdere jaren in het aantal partners als MindLabs en het aantal starters en groeiers (scale ups). • Ten aanzien van toonaangevende en innovatieve cultuur en evenementen is er ook een stijging te zien in het aantal ondersteunende projecten vanuit het Makersfonds en de score voor vernieuwing van evenementen. • Ook is Tilburg benoemd als logistieke hotspot10.

Deelvraag 7 en 8: Hoe waarderen het college, betrokken ambtenaren, de gemeenteraad, ondernemers, organisaties, ondernemingsverenigingen en samenwerkingspartners van de gemeente het succes van de visie, het beleid en de uitvoering? Visie: Vanuit geïnterviewden wordt verschillend geoordeeld of de gemeente een visie heeft op het ondernemings- en vestigingsklimaat en ook over hoe die visie luidt. Enerzijds wordt benoemd door wethouders en ondernemingsverenigingen dat er vanuit het college een duidelijke visie bestaat. Anderzijds wordt door een aantal ambtelijk betrokkenen, een aantal raadsfracties en een aantal ondernemers, organisaties en samenwerkingspartners van de gemeente benoemd dat er een gebrek is aan een stip op de horizon voor waar de gemeente naar toe wil. En dat er een gebrek is aan een eenduidig en scherp (economisch) profiel van Tilburg. Wat betreft dit profiel; er wordt daarbij aangegeven dat verschillende profielen momenteel door elkaar worden gebruikt en het lastig is te benoemen waarin Tilburg zich nu echt onderscheidt voor ondernemers en organisaties. Ook ondernemers en organisaties uit met name de logistieke sector wensen meer duidelijkheid over de richting die de gemeente op wenst te gaan met deze branche.

De ontwikkeling naar een scherper profiel met een langetermijnvisie over waar Tilburg naartoe wil is gewenst, zo geven deze geïnterviewden aan, met kernwoorden als stad van makers, rauw, sociaal, samen, verbinden en met lef. Beleid: Er wordt vanuit verschillende beleidsterreinen ingezet op een aantrekkelijk ondernemings- en vestigingsklimaat, Tilburg doet veel voor het ondernemings- en vestigingsklimaat, zo wordt benoemd. Het beleid volgt vanuit een matrix-organisatie zo geven ambtelijk betrokkenen aan; afdelingen hebben doelen, opgaven en daaraan gekoppeld zijn er programma’s die een relatie hebben met het ondernemings- en vestigingsklimaat. Ambtelijk betrokkenen benoemen dat het beleid voor het ondernemings- en vestigingsklimaat zich met name richt op het samenbrengen van het bedrijfsleven en het onderwijs, het bedenken van oplossingen voor het gebrek aan ruimte voor bedrijven en het met meer snelheid ontwikkelen van de circulaire economie. Ook wordt er een verschil opgemerkt tussen beleid gericht op het MKB en beleid gericht op (grotere) organisaties door sommige raadsfracties. Wat betreft de grote(re) bedrijven heeft de gemeente een rol in het ontwikkelen van een toekomstbestendige economische strategie en bijpassend beleid, zo wordt door de raadsfracties benoemd, waarbij brede welvaart het uitgangspunt moet zijn.

Ook ondernemingsverenigingen erkennen het belang van brede welvaart en zien daartoe kansen gezien de veelheid aan MKB-bedrijven in Tilburg. Verder wordt door ondernemingsverenigingen benoemd dat het beleid van de gemeente over het algemeen als positief wordt ervaren. Maar volgens sommige raadsfracties is het beleid soms omslachtig en kent de uitvoering een mate van regeldruk die verminderd zou moeten worden, met name voor kleinere ondernemers. Uitvoering: Ondernemingsverenigingen en de meeste raadsfracties waarderen de opstelling van de gemeente; het is gemakkelijk om te overleggen, de gemeente denkt mee, communiceert goed en men is tevreden over de samenwerking met het college van B&W, ambtenaren en de gemeenteraad. Ook luistert de gemeente goed naar ondernemers, met een open houding. Wel wordt het gebrek aan ruimte voor ondernemers en 10 Regio Tilburg-Waalwijk koestert rol als logistieke hotspot

. 10

organisaties benoemd om te vestigen en door te kunnen groeien, dit vormt een groot probleem waardoor er door ondernemers en organisaties buiten de gemeentegrenzen wordt gekeken om door te kunnen groeien. Daarnaast geeft een aantal ondernemers aan dat het beleid van de gemeente meer gericht lijkt te zijn op het aantrekken van nieuwe ondernemers dan het behoud van de bestaande ondernemers. Informatievoorziening richting gemeenteraad: Als laatste wordt benoemd dat de informatievoorziening over het ondernemings- en vestigingsklimaat richting gemeenteraad door sommige raadsfracties als onvoldoende wordt ervaren; er is weinig echt over bekend en er komt weinig informatie over naar de gemeenteraad. Andere raadsfracties zijn wel tevreden over de informatievoorziening. Verbetersuggesties: Geïnterviewden noemen verschillende verbetersuggesties richting de gemeente in relatie tot het ondernemings- en vestigingsklimaat. Het vaakst genoemd is daarbij dik gearceerd: 1.

Aanwezigheid van talent

2. 3.

Belastingklimaat Faciliterende wetgeving

4.

Fysieke infrastructuur

5. 6.

Digitale infrastructuur Kwaliteit van leven

7.

Nabijheid van belanghebbenden

8. 9.

Financieringsmogelijkheden Kennisinfrastructuur

10

Energie-infrastructuur

11.

Beschikbaarheid fysieke ruimte

12. 13.

Sentiment over bedrijfsleven Stabiliteit en voorspelbaarheid beleid

Afgestudeerden MBO/HBO/Uni in Tilburg behouden, hen de waarde in laten zien van een sterk MKB. De hoogte en hoeveelheid belastingen verlagen Denk als gemeente meer in mogelijkheden, flexibeler met kansen omgaan en die ook pakken, meer out-of-the-box denken, buiten de lijntjes kleuren, meer meedenken in het belang van ondernemers/organisaties, betere ondersteuning ondernemers/organisaties bieden en duidelijkheid over wat ondernemers en organisaties van de gemeente kunnen verwachten, pro-actiever communiceren over ondersteuningsmogelijkheden ondernemers/organisaties, ondernemers/organisaties kunnen zelf ook actiever zoeken naar gemeentelijke regelingen, bureaucratie/regeldruk voor ondernemers/organisaties verminderen Betere bereikbaarheid ondernemers/organisaties organiseren, leegstand binnenstad verder aanpakken, versimpeling vergunningsaanvragen evenementen Een betere toegang tot het stroomnet Balans bewaren economische ontwikkeling en leefbaarheid, combineren menswaardige manier van werken/wonen arbeidsmigranten, gevoel veiligheid/leefbaarheid in Tilburg verbeteren Betere samenwerking onderling tussen ondernemers/organisaties aangaande vernieuwing/nieuw verdienvermogen, netwerkvorming onder ondernemers/organisaties met een gezamenlijke agenda en gezamenlijke lobby-activiteiten, drempel om hulp te zoeken bij de gemeente verlagen voor ondernemers/organisaties via

samenwerkingspartners gemeente, regelingen die meer op maat zijn Niet ter sprake gekomen Betere samenwerking overheid/ondernemers/organisaties/kennis- en onderwijsinstellingen, aansluiting MBO/HBO/UNI en bedrijfsleven, opleiden waar vraag naar is in Tilburg Meer uitvoeringskracht en versnelling circulaire economie, duurzaamheid en vergroening. Indien nodig afdwingen/het moeilijke gesprek met ondernemers/organisaties aangaan, herstructurering bedrijventerreinen vraagt lange lijnen en lef en actie op korte termijn, gezamenlijke aanpak vanuit Green Deals (stroom) Ruimte is zeer beperkt, ruimte voor ondernemers/organisaties creëren zodat zij niet vertrekken Voldoende gezien en gehoord worden door de gemeente Ontwikkeling van een Tilburgs profiel: scherper, keuzes maken (stad van makers/rauw/samen/verbinden), ontwikkeling trots op Tilburg/we gaan het doen mentaliteit, het meer stimuleren van het vestigen van ondernemers/organisaties, werken aan mogelijkheden voor ondernemers/organisaties om door te ontwikkelen, verbindingen in gebieden verbeteren door betere synergie ondernemingsverenigingen/samenwerkingspartners/gemeente, duidelijke aanspreekpunten voor ondernemers/organisaties bij de gemeente die snel reageren en oplossingen aandragen, Citymarketing beter laten samenwerken met samenwerkingspartners en Citymarketing die de

11

14.

Kwaliteit overheidsdienstverlening

ondernemer beter bereikt, gemeenteraad die tijdig/duidelijke beslissingen neemt t.b.v. ondernemers/organisaties Onderzoeken hoe met samenwerkingspartners als Midpoint en MindLabs het beleid van de gemeente gezamenlijk kan worden doorgezet, niet wachten op wet-/regelgeving Rijk/zaken zelf naar zich toetrekken, druk uitoefenen voor uitspraak Wijkevoort

7. Conclusies De conclusies luiden als volgt. Conclusie 1: Er is geen helder (economisch) profiel van Tilburg Tilburg is (nog) niet expliciet en duidelijk over haar (economisch) profiel; van voorheen een stad van moderne industrie met logistiek en detailhandel als belangrijkste kenmerken, naar een slimme en duurzame maakstad nu. Maar ook begrippen als MKB stad, circulaire stad, kennis- en/of onderwijsstad komen regelmatig terug. Er worden dan ook verschillende profielen door elkaar gebruikt en het is lastig te benoemen wat Tilburg nu echt kenmerkt en onderscheidt en waarom een onderneming of organisatie zich juist in Tilburg zou moeten vestigen en/of groeien. Met andere woorden, er mist een herkenbaar en lange termijn (economisch) profiel van de stad. Conclusie 2: Er is geen integrale visie en integraal beleid op het ondernemings- en vestigingsklimaat De gemeente ziet weliswaar het belang van een aantrekkelijk ondernemings- en vestigingsklimaat en zet zich daar ook op vele vlakken voor in. Echter, er is geen sprake van een specifiek door het college of door de gemeenteraad vastgestelde (overkoepelende en integraal samenhangende) visie11 dan wel een overkoepelend beleid12 op het ondernemings- en vestigingsklimaat, wat voor onduidelijkheid richting het heden en de toekomst zorgt.

Zaken die het ondernemings- en vestigingsklimaat raken zijn verspreid terug te vinden in diverse gemeentelijke documenten; het is gefragmenteerd en niet eenduidig. Het is met name te herleiden uit het Akkoord, uit de Kadernota’s economie, cultuur en evenementen en ruimte voor wonen, werken en mobiliteit en uit verschillende Beleidsnota’s (met name de nota’s Toekomstig werklocatiebeleid, Koersdocument Tilburg circulair en de Versterkingsagenda Next Economy). In deze documenten worden, soms direct en vaker indirect, verschillende elementen benoemd die het ondernemings- en vestigingsklimaat raken en waar de gemeente op inzet. In het onderzoek kwam naar voren dat er bestuurlijk gezien vanuit het college wel een duidelijke visie is op de richting waarin de gemeente zich wenst te ontwikkelen met het ondernemingsen vestigingsklimaat. De inzet is gericht op een economie met meer toegevoegde waarde (c.q. brede welvaart; welvaart voor nu en voor de toekomst) waarbij een viertal (strategische) lijnen wordt onderscheiden; werken aan een economisch profiel en clusterkracht organiseren bij bedrijven onderling, specifieke kennis en nabijheid bij ondernemers creëren via accountmanagers, gebiedsgericht investeren en het steviger positioneren van Tilburg in de regio en internationaal.

De visie die het college heeft is (nog) onvoldoende vertaald in het (gefragmenteerde) beleid en voorts is het (gefragmenteerde) beleid ook (nog) onvoldoende geland bij de gemeenteraad en bij ondernemers, organisaties, ondernemingsverenigingen en samenwerkingspartners van de gemeente. Vaak wordt niet door geïnterviewden herkend wat de visie op, en het precieze beleid rondom, het ondernemings- en vestigingsklimaat is. Conclusie 3: Informatievoorziening over het ondernemings- en vestigingsklimaat richting gemeenteraad onvoldoende Verschillende geïnterviewde raadsfracties benoemen dat de informatievoorziening over het ondernemings- en vestigingsklimaat richting de gemeenteraad als onvoldoende wordt ervaren; er is weinig écht over bekend, er komt weinig informatie over naar de gemeenteraad maar er worden ook weinig vragen over gesteld door de gemeenteraad. Ook is het college van B&W vaak gericht op het positieve verhaal, de gemeenteraad wenst ook te weten waar het niet goed gaat en beter kan en moet. Conclusie 4: Ondernemers, organisaties en ondernemingsverenigingen waarderen de houding van de gemeente en de rol van accountmanagers, verbetering is mogelijk in out-of-the-box denken én handelen en ondersteuningsmogelijkheden bieden door de gemeente

11 Met een integraal karakter 12 Met een integraal karakter

12

Ondernemers, organisaties en ondernemingsverenigingen die de Rekenkamer heeft gesproken waarderen de opstelling van de gemeente; het is gemakkelijk om te overleggen, de gemeente luistert, denkt mee, communiceert goed en men is tevreden over de samenwerking met het college van B&W, met ambtenaren en met de gemeenteraad, zo is benoemd. De rol van accountmanagers van de gemeente wordt specifiek gewaardeerd. Tegelijkertijd constateren we ook dat er ondernemers zijn die geen contact hebben met accountmanagers. Afhankelijk van de fase van de ontwikkeling van een bedrijf hebben ondernemers en organisaties behoefte aan kennis over wat zij van de gemeente kunnen verwachten, en aan informatie en begeleiding als het bijvoorbeeld gaat over procedures en vergunningen. De gemeente zet hiervoor accountmanagers in die ondernemers actief helpen en bijstaan met dergelijke zaken. Verbetersuggesties zijn in dit kader ook genoemd. Er is door meerdere geïnterviewden benadrukt dat de gemeente meer zou moeten denken in mogelijkheden in plaats van onmogelijkheden, flexibeler met kansen om zou moeten gaan, meer buiten de lijntjes zou moeten kleuren, met andere woorden, meer out-of-the-box moet denken en handelen.

Ook is benoemd dat de gemeente pro-actiever zou moeten communiceren over ondersteuningsmogelijkheden voor ondernemers en organisaties en ook daadwerkelijk betere ondersteuning zou moeten bieden. Bijvoorbeeld door duidelijke aanspreekpunten bij de gemeente die snel reageren en oplossingen kunnen aandragen en minder bureaucratie en regeldruk, met name voor kleinere ordernemingen. Daarnaast zijn er ook ondernemers die aangeven dat een scherp economisch profiel niet van belang is, maar wel dat duidelijk wordt op welke gronden afwegingen in vergunningen of verdeling gronden worden gemaakt. Conclusie 5: De grote mate van ruimtegebrek in Tilburg zorgt dat ondernemers en organisaties buiten de gemeentegrenzen kijken Het wordt door een deel van de gemeenteraad, ondernemers, organisaties en ondernemingsverenigingen als een groot probleem gezien dat er in grote mate ruimte tekort is voor ondernemers en organisaties om zich te vestigen en door te groeien. Er zijn geen nieuwe kavels meer en de uitbreiding van ruimte met Wijkevoort staat on hold vanwege het wachten op een uitspraak door de Raad van State. De gemeente zet daarom in op het stimuleren van innovatieve werkwijzen, denk aan het stimuleren van plannen voor het bouwen van extra verdiepingen op bestaande panden. Dit staat overigens nog in de kinderschoenen.

Het gevolg van het ruimtegebrek is dat ondernemers en organisaties buiten de gemeentegrenzen kijken voor (vestigings- en doorgroei-) mogelijkheden. Conclusie 6: Het behouden van talent gebeurt nog onvoldoende Zowel hoger als lager opgeleid talent in Tilburg opleiden maar vervolgens ook zien te behouden is van belang voor een florerend economisch Tilburg. Echter, met name hoger opgeleiden laten Tilburg vaak achter zich na hun studie. Om het talent te behouden is het nuttig wanneer er een betere samenwerking tussen gemeente, kennis- en onderwijsinstellingen en ondernemers en organisaties ontstaat, en de aansluiting tussen afgestudeerden en het bedrijfsleven verbetert, zo wordt benoemd. Conclusie 7: Een integraal overzicht van samenwerkingspartners van de gemeente wordt gemist, een betere verbinding tussen samenwerkingspartners is gewenst De drempel om hulp te zoeken bij de gemeente is vaak hoog voor ondernemers en organisaties. Partners als Binnenstad Management Tilburg (BMT), Midpoint Brabant (Services), MindLabs et cetera kunnen deze drempel verlagen doordat ondernemers en organisaties vaak makkelijker om hulp bij deze partners durven te vragen dan aan de gemeente. Via deze partners worden dan (gemeentelijke) regelingen aangeboden ter ondersteuning. Deze partners vervullen dan ook een belangrijke (sleutel)rol.

Een aantal vragen leeft wel; hoe ziet het hele speelveld eruit aan samenwerkingspartners, wie heeft daarin welke rol en hoe zijn deze partners onderling alsook met de gemeente verbonden? Dit is voor veel ondernemers, organisaties, ondernemersverenigingen en samenwerkingspartners van de gemeente zelf, vaak niet duidelijk. Ook zou de synergie tussen ondernemingsverenigingen en samenwerkingspartners van de gemeente moeten worden verbeterd door betere verbindingen tussen de partijen te creëren binnen de verschillende gebieden waar samenwerkingspartners actief zijn. Ook de rol van Citymarketing als partner van de gemeente vraagt in relatie tot ondernemers en organisaties meer aandacht. Hoe kan Citymarketing ondernemers en organisaties beter bereiken en hoe kunnen Citymarketing en samenwerkingspartners beter samenwerken? Ook wordt in verschillende interviews de vraag opgeworpen of Citymarketing de PR voor het vestigingsklimaat moet blijven doen. Dit is nog onvoldoende duidelijk voor betrokkenen. Conclusie 8: Een betere samenwerking tussen organisaties en ondernemers onderling is nodig

13

Volgens verschillende geïnterviewden is een betere samenwerking tussen organisaties en ondernemers onderling nodig, in relatie tot het kunnen innoveren en het creëren van een nieuw verdienvermogen. Denk daarbij aan netwerkvorming waarbij door organisaties en ondernemers zelf een gezamenlijke agenda en gezamenlijke lobby-activiteiten worden opgezet. Hier kan meer aandacht aan worden besteed vanuit de gemeente.

8. Aanbevelingen Voorgaande bevindingen en conclusies leiden tot een aantal aanbevelingen. Hoewel de conclusies een duidelijke relatie hebben met de aanbevelingen, is de nummering van de aanbevelingen niet één op één gekoppeld aan de nummering van de conclusies. Er is daarnaast een onderscheid gemaakt tussen aanbevelingen gericht aan de gemeenteraad en aanbevelingen gericht aan het college van B&W. Aan de gemeenteraad van Tilburg Aanbeveling 1: Geef het college de opdracht om een helder (economisch) profiel van Tilburg op te stellen, stel deze als gemeenteraad vast en houd hier langere tijd aan vast Tilburg is tot dusver onvoldoende standvastig in haar koers; van voorheen moderne industrie naar via logistieke hotspot naar slimme en duurzame maakstad nu. Er mist een herkenbaar en lange termijn (economisch) profiel van Tilburg. Daarom is een duidelijke keuze nodig; maak expliciet voor welk profiel Tilburg gaat en stel dit als gemeenteraad vast. Ondernemers hebben behoefte aan langjarige duidelijkheid.

Daarbij dient nagedacht te worden over wat Tilburg’s ‘unique selling point(s)’ is of zijn; wat kenmerkt Tilburg nu écht, wat maakt Tilburg aantrekkelijk voor ondernemers en organisaties? En er dient nagedacht te worden over wat de stip op de horizon voor de langere termijn is; waar wil de gemeente over pakweg 10 á 20 jaar staan met Tilburg? Aanbeveling 2: Geef het college de opdracht om een integrale visie en integraal beleid op het ondernemingsen vestigingsklimaat op te stellen en stel deze als gemeenteraad vast Het college van B&W en de gemeenteraad hebben geen (overkoepelende) visie dan wel overkoepelend beleid op het ondernemings- en vestigingsklimaat vastgesteld. Het beleid wat het ondernemings- en vestigingsklimaat raakt, is versnipperd in gemeentelijke documenten opgenomen en daarmee niet eenduidig, integraal en inzichtelijk. Verschillende beleidsafdelingen werken vanuit hun eigen expertise aan verschillende zaken die het ondernemings- en vestigingsklimaat beïnvloeden. Bestuurlijk gezien bestaat er wel een helder beeld over de richting waarin de gemeente zich wenst te ontwikkelen met het ondernemings- en vestigingsklimaat. Alleen is deze (conceptuele) visie van het college van B&W (nog) onvoldoende vertaald naar het beleid en de uitvoering. Kortom, er mist een integrale visie en integraal beleid op het ondernemings- en vestigingsklimaat.

Daardoor is er onvoldoende zicht of het doel dat de gemeente wenst te bereiken ook daadwerkelijk bereikt wordt. Het verdient het daarom de aanbeveling om allereerst de visie van het college van B&W te laten vertalen naar een concreet en sturend handelingsperspectief voor beleidsafdelingen en de uitvoering, bijvoorbeeld via een overzichtelijk, omvattend document, dat vervolgens door het college van B&W en de gemeenteraad wordt vastgesteld. Met alleen de (doorontwikkeling van de) economische strategie met als uitgangspunt brede welvaart is de gemeente er nog niet wat betreft een aantrekkelijk ondernemings- en vestigingsklimaat; ook andere factoren die voortkomen uit dit onderzoek (zie de beantwoording van deelvraag 3) zijn van belang en zou het college van B&W moeten betrekken in het handelingsperspectief. Aanbeveling 3: Maak een keuze in hoeverre belang wordt gehecht aan het creëren van ruimte voor bedrijven Meermaals wordt tijdens dit onderzoek benadrukt dat ondernemers en organisaties momenteel uit Tilburg vertrekken of overwegen te vertrekken danwel zich niet in Tilburg vestigen vanwege een gebrek aan vestigingsen doorgroeimogelijkheden. Terwijl veel bedrijven wel in Tilburg willen blijven.

Dit vertrek of mogelijk vertrek wordt mede veroorzaakt door de grote mate van ruimtetekort in Tilburg; kavels zijn niet meer beschikbaar en de ontwikkeling van campus Wijkevoort staat stil vanwege het wachten op een uitspraak van de Raad van State. De gemeenteraad dient daarom een duidelijkere keuze te maken. Wil je als gemeente meer inzetten op het aantrekken en behouden van ondernemers en organisaties dan dient er ook voldoende ruimte gevonden of gecreëerd te worden. Denk bijvoorbeeld aan wijzigingen in het erfpachtbeleid, of door het sterker regie

14

houden op verkoop van gronden via aangepast beleid of door bestemmingsplannen zodanig aan te passen dat uitbreiding van bedrijven wordt toegestaan. Wil - of kun - je als gemeente geen ruimte vrijmaken dan blijven de moeilijkere omstandigheden voor het kunnen vestigen en doorgroeien van ondernemers en organisaties (zoals dit nu geldt) in Tilburg bestaan.

Aan het college van B&W Aanbeveling 4: Communiceer het (economisch) profiel en de integrale visie en integraal beleid richting Tilburgse bedrijven, ondernemingsverenigingen en samenwerkingspartners van de gemeente, en profileer de gemeente hiermee ook naar buiten toe Zodra het (economisch) profiel is vastgesteld door de gemeenteraad (zie aanbeveling 1), dient dit gecommuniceerd te worden naar Tilburgse bedrijven, ondernemingsverenigingen in Tilburg en samenwerkingspartners van de gemeente zodat ook voor hen herkenbaar is waar de gemeente op inzet wat betreft lange termijn (economisch) profiel van de stad. En in navolging van aanbeveling 2 dient ook de door de gemeenteraad vastgestelde visie op het ondernemings- en vestigingsklimaat en het daaruit afgeleide handelingsperspectief voor beleidsafdelingen en de uitvoering, voldoende te gaan landen bij Tilburgse bedrijven, ondernemingsverenigingen en samenwerkingspartners van de gemeente. Communiceer hier als college van B&W en als ambtelijke organisatie actief over naar betrokkenen. En profileer de gemeente hiermee ook naar buiten toe ten behoeve van de acquisitie van nieuwe bedrijven.

Aanbeveling 5: Zet in op een betere informatievoorziening over het ondernemings- en vestigingsklimaat richting gemeenteraad Meerdere raadsfracties menen dat de informatievoorziening over het ondernemings- en vestigingsklimaat richting de gemeenteraad onvoldoende is; er komt weinig informatie over naar de gemeenteraad. Tegelijkertijd worden er ook weinig vragen over gesteld door de gemeenteraad. Het gebrek aan een integrale visie en integraal beleid op het ondernemings- en vestigingsklimaat helpt daarin ongetwijfeld niet in mee. Wat gaat er goed, waar moet op bijgestuurd worden en hoe, zijn de meest prangende vragen die leven bij raadsfracties. Zet als college van B&W daarom in op een betere informatievoorziening over de visie, het beleid en de uitvoering van het ondernemings- en vestigingsklimaat richting de gemeenteraad. Aanbeveling 6: Houd de open houding richting Tilburgse bedrijven en de rol van accountmanagers vast, verbeter het out-of-the-box denken én handelen en maak ondersteuningsmogelijkheden beter bekend Tilburgse bedrijven en ondernemingsverenigingen waarderen over het algemeen de opstelling van de gemeente; het is gemakkelijk om te overleggen, de gemeente luistert, denkt mee, communiceert goed en men is tevreden over de samenwerking met het college van B&W, met ambtenaren en met de gemeenteraad.

De rol van accountmanagers van de gemeente wordt specifiek gewaardeerd. De RKT beveelt aan om dit vast te houden. Wel kan hier nog een verbeterpunt aan toegevoegd worden. De gemeente zou meer moeten denken in mogelijkheden in plaats van onmogelijkheden, flexibeler met kansen om moeten gaan, meer buiten de lijntjes moeten kleuren in relatie tot ondernemers en organisaties. Met andere woorden, meer out-of-the-box moeten denken én handelen. Ook zou de gemeente pro-actiever moeten communiceren over ondersteuningsmogelijkheden voor Tilburgse bedrijven en ook daadwerkelijk betere ondersteuning moeten bieden. Bijvoorbeeld door duidelijke aanspreekpunten bij de gemeente die snel reageren en oplossingen kunnen aandragen en minder bureaucratie en regeldruk, met name voor kleinere ondernemingen. Aanbeveling 7: Zorg voor een integraal overzicht van samenwerkingspartners van de gemeente en een betere verbinding tussen deze samenwerkingspartners Hoe ziet het hele speelveld eruit aan samenwerkingspartners van de gemeente, wie heeft daarin welke rol en hoe zijn deze partners onderling als ook met de gemeente verbonden? Dit is voor veel Tilburgse bedrijven, ondernemersverenigingen in Tilburg en samenwerkingspartners van de gemeente zelf, vaak niet duidelijk.

Ook zou de gemeente meer in kunnen zetten op het verbeteren van de synergie tussen ondernemingsverenigingen en samenwerkingspartners van de gemeente. Dit kan door betere verbindingen tussen de partijen te creëren binnen de verschillende gebieden waar ondernemingsverenigingen en samenwerkingspartners actief zijn, denk bijvoorbeeld aan het opzetten van een gezamenlijke aanpak. Ook de rol van Citymarketing als partner van de 15

gemeente vraagt in relatie tot Tilburgse bedrijven meer aandacht. Hoe kan Citymarketing ondernemers en organisaties beter bereiken en hoe kunnen Citymarketing en andere samenwerkingspartners van de gemeente beter samenwerken? Aanbeveling 8: Zet meer in op het behoud van talent voor Tilburg De aanwezigheid van talent, zowel hoger als lager opgeleid, is van belang voor een florerend economisch Tilburg; zij zijn de motor achter MKB-bedrijven waar Tilburg van oudsher in uitblinkt. Deze talenten kunnen het MKB in Tilburg versterken, de productiviteit van MKB-bedrijven verhogen en het innovatievermogen vergroten zodat bedrijven zich verder (in Tilburg) door kunnen ontwikkelen. Tilburg dient dan ook zuinig te zijn op haar talent en dient te zorgen dat talent zich kan (blijven) ontwikkelen. Echter, het blijkt dat afgestudeerden, met name hoger opgeleiden, Tilburg vaak achter zich laten na hun studie. Om het talent (hoger- en lager opgeleid) in Tilburg te behouden dient er een betere samenwerking te komen tussen de gemeente, kennis- en onderwijsinstellingen in Tilburg en Tilburgse bedrijven zodat de aansluiting tussen het bedrijfsleven (de vraag) en afgestudeerden (het aanbod) kan verbeteren. Uiteraard dient hier ook met het beleid op het gebied van wonen, cultuur en welzijn op ingespeeld te worden.

16

17

DEEL 2 BESTUURLIJKE REACTIE COLLEGE VAN BURGEMEESTER EN WETHOUDERS

18

Onderwerp Rapport Rekenkamer ‘Tilburg onderneemt’ Ons kenmerk

Rekenkamer Tilburg T.a.v. de heer H. Veldman, voorzitter Rekenkamer@tilburg.nl

E-mail college@tilburg.nl Postadres Postbus 90155 5000 LH Tilburg

Datum 24 juni 2025 Uw kenmerk Doorkiesnummer 14 013 Fax 013 542 93 96 Bezoekadres Stadhuisplein 130

Geachte leden van de Rekenkamer Tilburg, Met belangstelling hebben wij kennisgenomen van het concept-rapport van de Rekenkamer Tilburg (RKT) 'Tilburg onderneemt!', over het ondernemers- en vestigingsklimaat in Tilburg. Het rapport komt op een moment dat we op het punt staan om onze economische strategie aan de raad ter besluitvorming voor te leggen. Wij zien dit rekenkamerrapport dan ook als welkom en inzicht-gevend, en een steun in de rug voor de (uitvoering van) economische strategie. Wij zijn het met u eens dat het onderwerp vestigingsklimaat een onderwerp is dat leeft op zowel landelijk, provinciaal, regionaal en lokaal niveau en wij ook in onze gemeente als een belangrijk aspect voor een toekomstbestendige economie beschouwen. Beleid en bepalende factoren worden ook op deze verschillende niveaus bepaald en beïnvloed. Het onderwerp 'ondernemers- en vestigingsklimaat' kent vele inhoudelijke aspecten uit verschillende beleidsdomeinen binnen de gemeente. In deze brief lichten wij onze reactie op uw bevindingen toe. Algemeen Tilburg heeft een economie met een grote diversiteit aan bedrijven. We kennen een relatief klein aantal grote bedrijven (>200 medewerkers) en relatief veel MKB-bedrijven (<200). Ruim 90% van de bedrijven heeft minder dan 10 arbeidsplaatsen, 76% van de ondernemingen is ZZP'er.

Het aandeel arbeidsplaatsen bij deze kleinbedrijven (<10) in de Tilburgse economie is ongeveer 25%, het aandeel arbeidsplaatsen bij het hele MKB is bijna 48% van alle arbeidsplaatsen in Tilburg. Het MKB is als zodanig geen 'sector'. Het ondernemerschap spreidt zich uit over de hele breedte van de economie en maakt de Tilburgse economie daarmee ook relatief wendbaar en weerbaar voor conjuncturele schommelingen. Aanbeveling 1 en 4 - helder (economisch) profiel en het uitdragen daarvan door de gemeente Tilburg (in samenhang met conclusie 1) Tilburg is een stad met een sterk mkb-profiel, wat betekent dat de economie wordt gedreven door een groot aantal kleine en middelgrote bedrijven. Dit zorgt voor een profiel, waarbij de economische activiteiten verspreid zijn over diverse sectoren en bedrijven. Deze kleinschalige en diverse structuur brengt zowel voordelen als uitdagingen met zich mee. Wij koesteren de diversiteit en vitaliteit van onze mkbbedrijven, die een belangrijke motor vormen voor de lokale economie. Samen zetten wij in op circulaire economie, digitalisering en talentontwikkeling om mkb-bedrijven toekomstbestendig te maken. Tilburg heeft zich ontwikkeld van een textielstad naar een moderne industriestad en nu naar een slimme, duurzame stad van makers en werken als 'MKB united' samen aan vernieuwing.

Met een focus op mensgerichte digitale technologie en hoogwaardige maakindustrie, positioneert Tilburg zich als een stad van makers en vernieuwers. Brede welvaart is het kompas in deze profilering, waarbij economische groei hand in hand gaat met sociale en ecologische waarde. Dit betekent dat de stad niet alleen economisch, maar ook maatschappelijk wil groeien, met een sterke nadruk op sociale innovatie en samenwerking binnen innovatie-ecosystemen.

19

Kortom, Tilburg heeft een veelzijdig economisch profiel dat gericht is op duurzame en inclusieve groei. De economische strategie die wij binnenkort presenteren is een voortzetting van de profilering die we al enkele jaren geleden hebben ingezet; het geeft hernieuwde aandacht en richting aan onze economische profilering. Wij onderschrijven niet uw conclusie dat het (economisch) profiel onduidelijk is of dat de gemeenteraad noch wij, standvastig zijn in onze koers. Wij kiezen er dan ook niet voor om het vestigingsklimaat van deze veelzijdige gemeente samen te vatten in een eenduidige 'slogan'. Aanbeveling 2-de opdracht om een integrale visie en integraal beleid op ondernemings- en vestigingsklimaat op te stellen (in samenhang met conclusie 2) Wij erkennen dat de samenhang tussen de verschillende factoren/beleidsterreinen op het vlak van ondernemings- en vestigingsklimaat beter zichtbaar mag zijn. In het onderzoek is gebleken dat de gemeente Tilburg op de verschillende elementen van het ondernemersklimaat beleid heeft geformuleerd. U gebruikt hiervoor de 14 factoren die het ondernemings- en vestigingsklimaat beïnvloeden. U constateert dat er op ieder van de 14 factoren beleid is ontwikkeld. Daarnaast blijkt uit b.v. de ondernemersenquête dat het bedrijfsleven tevreden is over het ondernemersklimaat.