Bijlage 1. Ruimtelijk Gebiedsperspectief Udenhout oktober 2025 (webversie)
Tekst van het document
RUIMTELIJK GEBIEDSPERSPECTIEF UDENHOUT O KTO BE R 2 0 2 5
COLOFON Dit document is opgesteld door KuiperCompagnons en Juust in samenwerking met dorpsbewoners uit Udenhout, in opdracht van Gemeente Tilburg. Het kaartmateriaal in dit document is opgesteld door KuiperCompagnons. Foto’s zijn met zorg gekozen en waar mogelijk is een referentie opgenomen. Mocht er toch bezwaar zijn tegen gebruik van een foto of beeld, dan kunt u contact opnemen met KuiperCompagnons. OKTOBER 2025
2
RUIMTELIJK GEBIEDSPERSPECTIEF UDENHOUT
INHOUD DE INHOUDSOPGAVE IS AANKLIKBAAR
VOORWOORD
1.
2.
INTRODUCTIE
7
1.1
Aanleiding, doelstelling, probleemstelling
7
1.2
Wat is een ruimtelijk gebiedsperspectief Udenhout?
8
1.3
Samen dorp maken
9
4.
5.
UDENHOUT 2040 – DE OPGAVEN
24
4.1
Trends en ontwikkelingen die van invloed zijn op Udenhout 24
4.2
De opgaven in Udenhout
25
KOERS VOOR DE TOEKOMST VAN UDENHOUT 2040
34
5.1
De ambities
34
5.2
Ruimtelijk raamwerk voor de toekomst van Udenhout
37
5.3
Kwaliteitsimpuls in het Dorpshart
40
BESTAANDE KADERS
12
5.4
Station Udenhout
48
2.1
Stedelijke regio BREDA-TILBURG
12
5.5
Verbeteren wandel- en fietsroutes
52
2.2
Omgevingsvisie Tilburg en koersdocument Oostflank
13 14
5.6
Doortrekken Koningsoordlaan en ingrepen in het assenkruis
54
15
5.7
Een nieuw sportpark
57
5.8
Het nieuwe dorpse wonen
59
5.9
Een vernieuwd landschap om en in het dorp
74
Concrete ambities voor Udenhout 2.3 3.
4
Raakvlakprojecten
DE STAAT VAN UDENHOUT
17
3.1
De ligging van Udenhout
17
3.2
De historische ontwikkeling van het dorp
19
3.3
De kernkwaliteiten van Udenhout
21
6.
3
UITVOERINGSAGENDA
78
6.1
Doorontwikkeling in versnelling
78
6.2
Van visie naar uitvoering
78
6.3
Samenwerken aan sleutelprojecten
80
6.4
Indicatieve fasering
81
6.5
Actieagenda korte termijn
82
RUIMTELIJK GEBIEDSPERSPECTIEF UDENHOUT
VOORWOORD Udenhout groeit. Nu en in de toekomst is er behoefte aan betaalbare woningen, goede voorzieningen en ruimte om elkaar te ontmoeten in het dorp. Met name jongeren en ouderen zoeken een passend huis in hun vertrouwde omgeving. Ondernemers willen een vitaal dorpshart en een toekomstbestendig Kreitenmolen. En we willen dat Udenhout goed bereikbaar is en blijft. Daarom investeren we de komende jaren in 550 tot 1.000 nieuwe woningen en alles wat daarbij hoort om fijn te wonen in Udenhout. We werken aan betere fiets- en wandelverbindingen, goede parkeer voorzieningen en aan een groene buitenruimte in het hart van het dorp. We investeren in een nieuw sportcomplex en in een mooi en beleefbaar buitengebied om te ontspannen en te genieten van de natuur. En we zetten ons in voor een nieuw station en goede verbindingen. Én we maken onze inzet waar voor zwembad de Groene Wellen en de vernieuwing van Vincentius. Daarbij staat het eigen karakter en de identiteit van het dorp voorop. We werken samen, in goed overleg met bestaande en nieuwe inwoners, ondernemers en partners. Want de groei van het dorp moet in samenhang worden vormgegeven. Daarom hebben we dit Ruimtelijk Gebiedsperspectief gemaakt dat voortbouwt op het Koersdocument Oostflank. Een echt toekomstplan voor Udenhout. Het gaat over belangrijke locaties voor de ontwikkeling van het dorp in de komende 10 tot 20 jaar.
Het geeft richting, maar laat ook voldoende ruimte voor nadere invulling in samenwerking met inwoners, ondernemers, woningcorporaties, ontwikkelaars en andere betrokkenen.
Het perspectief is samen met bewoners, ondernemers en maatschappelijke partners opgesteld. Op verschillende momenten en manieren is de afgelopen periode intensief meegedacht en is het plan ook verbeterd. Ik wil iedereen die heeft bijgedragen van harte bedanken. Dat geldt voor veel mensen, maar in het bijzonder voor de leden van de klankbordgroep. Zij hebben er erg veel tijd en energie ingestoken. Met dank aan jullie allemaal ligt er een gedragen plan met ambitie. Dit perspectief geeft richting aan onze ambitie en benoemt kansen voor Udenhout, maar het is nog geen eindplaatje. De verschillende opgaven moeten verder worden uitgewerkt. Daarbij is aanvullend onderzoek nodig naar de financiële, technische en maatschappelijke haalbaarheid. Dit gebeurt in samenwerking met onder meer de Provincie Noord-Brabant, de Rijksoverheid en ook met maatschappelijke instellingen, initiatiefnemers, grondeigenaren, bewoners en ondernemers. Laten we er samen de schouders onder zetten. Voor een prachtig, duurzaam en sociaal Udenhout. Nu en in de toekomst.
Bas van der Pol Wethouder stedelijke ontwikkeling, economie en omgevingskwaliteit
4
RUIMTELIJK GEBIEDSPERSPECTIEF UDENHOUT
| Luchtfoto Udenhout
5
RUIMTELIJK GEBIEDSPERSPECTIEF UDENHOUT
HOOFDSTUK 1
INTRODUCTIE
6
HOOFDSTUK 1 - INTRODUCTIE
1. INTRODUCTIE 1.1 AANLEIDING, DOELSTELLING, PROBLEEMSTELLING De gemeente Tilburg groeit. Tot 2040 komen er zo’n 36.000 nieuwe inwoners bij. Tot 2040 komen er 25.000 - 31.000 woningen bij. Die groei vraagt om doordachte keuzes voor de hele gemeente — dus ook voor de dorpen Udenhout, Berkel-Enschot en Biezenmortel. Udenhout, met zijn 8.700 inwoners, is een levendig dorp met een sterke gemeenschap, een rijke historie en een prachtige ligging aan natuurgebieden zoals de Brand en de Leemkuilen. Het is die combinatie van natuur, voorzieningen en nabijheid van de stad die Udenhout zo geliefd maakt. Maar die aantrekkelijkheid brengt ook uitdagingen met zich mee. Hoe zorgen we ervoor dat het dorp leefbaar, bereikbaar en vitaal blijft? Dat er voldoende woningen, voorzieningen, sportmogelijkheden en groen zijn — én dat dit alles past bij het dorpse karakter van Udenhout? Daarover gaat dit ruimtelijk gebiedsperspectief. Het document laat zien hoe Udenhout zich richting 2040 kan ontwikkelen: toekomstbestendig, met behoud van identiteit. Het bouwt voort op het Koersdocument Oostflank, dat in 2024 door de gemeenteraad is vastgesteld. Hierin staat hoe we op samenhangende, duurzame wijze ruimte geven aan wonen, landschap, mobiliteit en leefkwaliteit in de dorpen en het buitengebied.
Voor Udenhout betekent dit een ruimtelijk perspectief volgens de lagenbenadering, waarbij de ondergrond (bodem, water, ecologie) als basis centraal staat, gevolgd door de occupatielaag (wonen, werken, voorzieningen). Op deze manier worden alle opgaven: van woningbouw en dorpsmobiliteit tot landschap en openbare ruimte met elkaar verbonden. Samen met de dorpsraad en inwoners hebben we gewerkt aan een wervend en realistisch toekomstbeeld dat past bij Udenhout. De ambitie om 550 tot 1.000 nieuwe woningen te bouwen is geen bedreiging, maar juist een kans. Een motor voor verbetering van het dorpshart, de verkeersstructuur, duurzame mobiliteit (met een nieuw station), groen en voorzieningen. Het ruimtelijk gebiedsperspectief zet de koers hoe dat kan worden bereikt.
7
1.2 WAT IS EEN RUIMTELIJK GEBIEDSPERSPECTIEF UDENHOUT? Een kompas voor de toekomst van Udenhout
Binnen de kaders van beleid, regelgeving en financiële haalbaarheid maken we ruimte voor creativiteit, samenwerking en realisme: ambitieuze dromen die we kunnen waarmaken. Want alleen wie durft te dromen, bouwt aan echte verandering. Elke stap voorwaarts begint met een wervend en realistisch toekomstbeeld. Dit ruimtelijk gebiedsperspectief maakt die toekomst zichtbaar én haalbaar — zodat iedereen die aan Udenhout bouwt, weet waar we naartoe willen. En hoe we daar kunnen komen.
Hoe ziet Udenhout eruit in 2040? Waar bouwen we, en waar juist niet? Hoe zorgen we voor een sterk dorpshart, goede voorzieningen, bereikbaarheid én behoud van landschap en identiteit? Het ruimtelijk gebiedsperspectief geeft antwoord op die vragen. Het beschrijft de gewenste toekomst van het dorp én biedt via een uitvoeringsagenda concrete handvatten om daar stapsgewijs naartoe te werken.
De opgave is helder: de komende jaren werken we aan een sterk en
Dit document vormt het kader voor een verantwoorde en toekomstbestendige groei van Udenhout in de komende 15 jaar. Het geeft uitvoering aan het Koersdocument Oostflank en bekrachtigt de ambities. Niet alleen gericht op woningbouw, maar op het hele ruimtelijke geheel: van erfgoed, stedenbouw en landschap, tot de groen-blauwe structuren, voorzieningen, mobiliteit en leefbaarheid. Hierbij ligt de focus op de dorpskern en de overgangen naar het landschap. Er wordt niet ingegaan op het agrarisch gebied.
toekomstbestendig Udenhout. Dat doen we niet alleen als gemeente, maar juist in samenwerking met het dorp, ontwikkelaars en andere initiatiefnemers. De verbindende kracht? Thuis in het dorp – een plek waar mensen elkaar ontmoeten, waar karaktervolle woningen bijdragen aan het gevoel van samenhorigheid en waar de identiteit van Udenhout leidend blijft in alles wat we doen. Door vanaf het begin samen op te trekken, zorgen we ervoor dat de ontwikkelingen niet óver, maar mét het dorp gebeuren. Zo bouwen we stap voor stap aan een Udenhout waarin iedereen zich thuis blijft voelen — nu én in de toekomst.
Dit perspectief is bedoeld als kompas — het schetst een duidelijke koers en denkrichtingen, maar laat ruimte voor nieuwe ideeën, onverwachte kansen en initiatieven van bewoners, ondernemers en andere partijen. Het vormt een kaderstellend document dat de basis biedt voor concrete ruimtelijke plannen. Aan de teksten en afbeeldingen in voorliggend ruimtelijk gebiedsperspectief kunnen geen rechten worden ontleend.
8
HOOFDSTUK 1 - INTRODUCTIE
| Workshopdagen
1.3 SAMEN DORP MAKEN Een brede en betrokken klankbordgroep, bestaande uit dorpsraadleden, bewoners, ondernemers en maatschappelijke partijen, heeft het proces van begin tot eind actief ondersteund. Tijdens meerdere workshops in het oude Raadhuis gaven zij mede vorm aan de plannen. Daarbij groeide ook de visiekaart mee: een visueel document dat steeds rijker en concreter werd naarmate het proces vorderde.
Het ruimtelijk gebiedsperspectief voor Udenhout is niet bedacht, maar in het dorp zelf tot stand gekomen. In nauwe samenwerking met bewoners, ondernemers, instellingen, de corporatie, vastgoedeigenaren en initiatiefnemers is stap voor stap gebouwd aan een toekomstbeeld dat zowel richting geeft als verbindt. Tijdens overleggen, dialoogdagen en workshops gingen we open en actief het gesprek aan. Die aanpak leverde veel op: waardevolle lokale kennis, scherp inzicht in de opgaven en een helder beeld van wat Udenhout bijzonder maakt. Samen werkten we aan een visie voor het dorpshart, de karakteristieke linten, de stationsomgeving en de dorpsrand.
Individuele gesprekken met ondernemers, eigenaren, de Parochie en andere betrokkenen gaven verdieping en nuance aan het geheel. Tijdens bijeenkomsten werden concepten en onderzoeksresultaten teruggekoppeld en aangescherpt.
Ook regionale partners als de provincie en het Waterschap De Dommel dachten mee, net als de gemeentelijke projectgroep en stuurgroep. Via Contact50 werd bovendien een woonwensenonderzoek onder senioren uitgevoerd, dat waardevolle input gaf voor het toekomstige woningaanbod. Er volgt nog een verbreding van dit woonwensenonderzoek voor alle doelgroepen, zodat het concrete input kan geven voor de Udenhoutse uitgangspunten over woningen en woonvormen.
Het resultaat is een breed gedragen visie, stevig geworteld in de gemeenschap. Een gedeeld toekomstbeeld dat niet alleen richting geeft, maar ook het vertrouwen biedt om samen verder te bouwen aan een sterk Udenhout.
9
HOOFDSTUK 1 - INTRODUCTIE
"We zetten ons dorp op de kaart - met oog voor groei, hart voor mensen en ruimte voor vernieuwing"
10
HOOFDSTUK 1 - INTRODUCTIE
HOOFDSTUK 2
BESTAANDE KADERS
11
H O O F D S T U K 2 - B E S TA A N D E K A D E R S
2. BESTAANDE KADERS 2.1 STEDELIJKE REGIO BREDA-TILBURG
| Ontwikkelstrategie SRBT
Lokaal bouwen, regionaal verbonden Udenhout vormt, samen met de dorpen Berkel-Enschot, Biezenmortel, Haaren, Heukelom, Moergestel, Oisterwijk en het buitengebied, de Oostflank van de Stedelijke Regio Breda–Tilburg (SRBT). Deze regio is niet alleen verbonden door wegen en landschap, maar ook door gezamenlijke ambities op het gebied van wonen. De woningbouwopgave in Udenhout staat dan ook niet op zichzelf. Ze maakt deel uit van bredere regionale afspraken binnen de Woondeal SRBT. Deze woondeal is erop gericht om de woningbouw in de regio te versnellen én beter op elkaar af te stemmen. In deze aanpak speelt de dorpenstrategie een belangrijke rol. Udenhout levert hierin een waardevolle bijdrage door ruimte te bieden voor groei — op een manier die recht doet aan het dorpse karakter en de sterke relatie met het omliggende landschap. Binnen de Verstedelijkingsstrategie Breda–Tilburg wordt zorgvuldig gekeken waar groei wenselijk én haalbaar is. Niet alleen op basis van aantallen woningen, maar ook op basis van kwaliteit: bereikbaarheid, gezondheid, nabijheid van voorzieningen, economische structuur, ecologische waarden en het functioneren van bodem en water. Udenhout scoort op al die punten goed. Het ligt binnen het dagelijkse invloedgebied van Tilburg, met volop werkgelegenheid, voorzieningen en mobiliteitsknooppunten in de buurt.
De gemeente Tilburg zet bovendien in op een toekomstig treinstation in Udenhout. Daarmee wordt niet alleen het dorp zelf beter bereikbaar, maar ook de hele regio robuuster, duurzamer en sterker verbonden. Zo groeit Udenhout in balans: met de regio, met het landschap en met behoud van zijn eigen identiteit.
12
H O O F D S T U K 2 - B E S TA A N D E K A D E R S
We passen de lagenbenadering toe. Waarbij de onderste laag randvoorwaarden stelt aan de bovenliggende lagen.
| Koersdocument Oostflank
Onderste Laag – Bodem en Water als Basis Klimaatrobuust landschap ontwikkelen:
Bodem en watersystemen zijn sturend bij ruimtelijke ontwikkelingen. We vergroten de sponswerking van de bodem, vergroten de waterberging en stemmen het landgebruik af op de bodemgesteldheid. De beekdalen worden gevrijwaard van bebouwing.
We dragen bij aan de Brabantse Bossenstrategie, dit zorgt voor een versterking van biodiversiteit, ecologie en recreatieve kwaliteiten.
Middelste Laag - Verbinding en Mobiliteit Duurzame en veilige mobiliteit, betere verbinding tussen dorpen en natuur.
2.2 OMGEVINGSVISIE TILBURG EN KOERSDOCUMENT OOSTFLANK De ontwikkeling van Udenhout maakt deel uit van de bredere visie op de toekomst van Tilburg en de regio. In de Omgevingsvisie Tilburg 2040, Update Stedelijke Ontwikkelingsstrategie Wonen en het Koersdocument Oostflank zijn de strategische lijnen uitgezet voor een duurzame, evenwichtige groei. Ook wordt dit meegenomen in de herziening van de Omgevingsvisie 2050, waaraan momenteel wordt gewerkt. Centraal in alle visie's staat de balans tussen verstedelijking, leefbaarheid, natuur en economie — ook voor de dorpen. Voor Udenhout betekenen deze regionale ambities het volgende:
We zetten ons krachtig in voor een nieuw NS-station in Udenhout, inclusief ontwikkeling van een stationsmilieu. Goede bereikbaarheid, o.a. via openbaar vervoer, is een voorwaarde voor nieuwe woningbouwontwikkelingen. Tegelijk wordt geïnvesteerd in snelle, veilige fietsverbindingen om duurzame mobiliteit te stimuleren. De hoeveelheid autoverkeer dient acceptabel te zijn in relatie tot verkeersveiligheid en doorstroming.
We investeren in een betere toegankelijkheid van het landschap voor fietsers en wandelaars.
Bovenste Laag – Dorpen, Wonen en Werken Leefbare, vitale dorpen met behoud van het mozaïeklandschap.
We zetten in op verdichting en herstructurering binnen Udenhout (inbreiding) om leefbaarheid en vitaliteit te versterken. Er is een beperkte uitbreiding mogelijk waar dit landschappelijk verantwoord is. Daarbij zullen we een minimale afstand tussen de dorpen houden van 750 meter. We zetten in op betaalbare woningen die aansluiten op de woonbehoefte van de dorpsbewoners. Zo komen we tot nieuwe woonmilieus, klimaatrobuust en natuurinclusief. Daarbij hoort ook dat het voorzieningenniveau meegroeit met de bevolking. Ook ligt de focus op herstructurering en verduurzaming van bedrijventerrein Kreitenmolen.
13
H O O F D S T U K 2 - B E S TA A N D E K A D E R S
CONCRETE AMBITIES VOOR UDENHOUT Het gebiedsperspectief Udenhout geeft uitvoering aan de ambities van het Koersdocument.
Woningbouw voor iedereen Vanuit het Koersdoucment wordt voor Udenhout ingezet op 550 tot 1.000 nieuwe woningen. Betaalbaarheid en diversiteit staan daarbij centraal: de focus ligt op woningen voor starters en senioren en betaalbare woningen. Nieuwbouw vindt zoveel mogelijk plaats binnen de bestaande dorpsstructuur, passend bij het dorpse karakter en de menselijke maat. In dit gebiedsperspectief wordt dit nader onderzocht.
Nieuw station als motor voor duurzame mobiliteit De groei van het dorp gaat hand in hand met betere bereikbaarheid. Een nieuw station aan de spoorlijn Tilburg–Den Bosch is hierbij een sleutelproject. Twee kansrijke locaties worden momenteel verkend, samen met betrokken partners. Het station vergroot de mobiliteit voor Udenhout én omliggende dorpen, waardoor er ruimte ontstaat om extra woningen toe te voegen.
| Koersdocument Oostflank
Landschap als identiteit
Leefbaar dorpshart met nieuwe ontsluiting
De landschappelijke kwaliteit rondom Udenhout wordt versterkt, onder andere in de omgeving van de Brand, in het buitengebied tussen Berkel-Enschot en Udenhout dat in transitie is, en bij de Leemkuilen. Hier is ruimte voor natuurontwikkeling, klimaatadaptatie en rustige recreatie. Daarnaast worden natuurinclusieve landbouw en het werk van de Duinboeren gekoesterd en gestimuleerd. De open ruimte tussen dorpen blijft behouden, met een minimale breedte van 750 meter.
Om de leefbaarheid te verbeteren, is de ambitie om de Kreitenmolenstraat binnen de bebouwde kom rustiger te maken. Zo ontstaat meer ruimte voor voetgangers, fietsers en ontmoeting. Voorwaarde is de doortrekking van de Koningsoordlaan richting het oosten, waarmee doorgaand verkeer het dorp kan mijden.
Toekomstbestendig bedrijventerrein
Versterking van het dorpshart
Ook op economisch vlak wordt geïnvesteerd in de toekomst. Door te investeren in de revitalisering: verdichting, vergroening, verduurzaming en vernieuwing van het bedrijventerrein Kreitenmolen, wordt een optimaal ruimtegebruik mogelijk met meer aandacht voor ruimtelijke kwaliteit, circulaire mogelijkheden en een goede landschappelijke inpassing.
De ruimtelijke ontwikkeling van het dorp gaat hand in hand met een kwaliteitsimpuls voor het dorpshart. Deze centrale plek moet een fijne, levendige ontmoetingsplek zijn, met ruimte voor belangrijke voorzieningen, detailhandel en sociale verbinding. Een plek voor en van iedereen.
14
H O O F D S T U K 2 - B E S TA A N D E K A D E R S
| Raakvlakprojecten
2.3 RAAKVLAKPROJECTEN Rondom Udenhout gebeurt al veel. In het dorp zelf zijn diverse projecten en initiatieven in voorbereiding of uitvoering, zoals Berk&Hout, Den Bogerd, Vincentius en zwembad De Groene Wellen dat volledig wordt vernieuwd en verduurzaamd om het ook in de toekomst te behouden voor Udenhout. Daarnaast wordt gewerkt aan het uitvoeringsprogramma (GGA) voor het buitengebied en ontwikkelen we een economisch handelingsperspectief buitengebied van de Oostflank. Ook werken we aan de revitalisering van bedrijventerrein Kreitenmolen. Ook zijn er initiatieven voor woningbouw op zowel grotere als kleinere locaties. Vooral in de historische linten bestaan plannen om achterliggende bedrijfslocaties te transformeren naar woningbouw. Zulke initiatieven dragen bij aan de dorpse structuur en kunnen een duidelijke meerwaarde opleveren, bijvoorbeeld met seniorenwoningen, vernieuwende woonvormen, duurzame transformaties of het toevoegen van meer groen. Er zit veel energie en bereidheid in het dorp om te werken aan passende woningbouw. Ook in de omgeving van Udenhout zijn grote woningbouwplannen in ontwikkeling. Zo liggen er concrete plannen voor de nieuwe woonwijk De Akkers aan de noordzijde van Berkel-Enschot, zijn er veel nieuwe woningen gepland in Oisterwijk en zijn er woningbouwplannen rondom Biezenmortel.
Voor veel voorzieningen zijn inwoners van Biezenmortel aangewezen op Udenhout. Een goede bereikbaarheid is daarom cruciaal. Met stevige inzet op goede fietsverbindingen met het toekomstige station Udenhout wordt ervoor gezorgd dat zoveel mogelijk mensen hiervan gebruik kunnen maken en de vervoerswaarde van het station toeneemt. Tot slot zijn er verzoeken voor woningbouw op erven aan de dorpsrand of in het buitengebied. Deze initiatieven worden terughoudend beoordeeld. Het bestaande beleid voor bouwen in het buitengebied en de afspraken uit het Koersdocument Oostflank vormen hierbij de randvoorwaarden. Het gaat daarbij onder meer om het beschermen van het open landschap, het behouden van de gewenste ruimtelijke afstand tussen de dorpen en het voorkomen van verrommeling en versnippering van het buitengebied.
15
H O O F D S T U K 2 - B E S TA A N D E K A D E R S
HOOFDSTUK 3
DE STAAT VAN UDENHOUT
16
H O O F D S T U K 3 - D E S TA AT VA N U D E N H O U T
3. DE STAAT VAN UDENHOUT 3.1 DE LIGGING VAN UDENHOUT Tussen stad en natuur
Het dorp kent bovendien een aantal uitgesproken kwaliteiten en plekken van betekenis. De Kreitenmolenstraat vormt een levendige as waar diverse winkels, horecagelegenheden, kleinschalig ondernemerschap en wonen samenkomen, waardoor het een gevarieerd en aantrekkelijk lint is dat volop levendigheid biedt voor zowel bewoners als bezoekers. Zwembad De Groene Wellen is een belangrijke voorziening en sportieve ontmoetingsplek voor jong en oud en wordt de komende jaren totaal vernieuwd. De Brand is als natuurgebied een waardevol groen uitloopgebied, goed verbonden met het dorp via de historische groene stegen. Daarnaast dragen het rijke ruimtelijke erfgoed en de vele monumenten bij aan het karakter en de herkenbaarheid van het dorp.
Udenhout is een karakteristiek dorp in het noordoosten van de gemeente Tilburg, met eigen voorzieningen, bruisend verenigingsleven en goede ondernemers. Samen met Berkel-Enschot, Biezenmortel en Oisterwijk vormt het een fraaie overgangszone: tussen de dynamiek van de stad en de rust van het Brabantse landschap. Hier begint Het Groene Woud — een waardevol Nationaal Landschap waar natuur, landbouw en dorpsleven hand in hand gaan. Dankzij de ligging, vlak bij de Loonse en Drunense Duinen en de aanwezigheid van voorzieningen in het dorp zelf, is Udenhout al jarenlang een geliefde plek om te wonen. De dorpsgemeenschap is hecht en betrokken, met een sterke verbondenheid tussen bewoners en hun omgeving.
Udenhout is redelijk goed bereikbaar, maar de focus ligt nu wel op de auto. De belangrijkste ontsluiting voor autoverkeer loopt via de N65, die het dorp verbindt met zowel Tilburg als ’s-Hertogenbosch. De structuur van het dorp en het autogebruik leidt tot de nodige verkeersdruk in het dorp en op de historische linten. Udenhout is een ondernemend dorp waar familiebedrijven en initiatiefrijke ondernemers hun activiteiten ontplooien.
17
H O O F D S T U K 3 - D E S TA AT VA N U D E N H O U T
| Ligging van Udenhout in de omgeving
18
H O O F D S T U K 3 - D E S TA AT VA N U D E N H O U T
| 1870
| 1910
| 1960
| 2023
3.2 DE HISTORISCHE ONTWIKKELING VAN HET DORP Udenhout: geworteld in het landschap
Religie speelde lange tijd een centrale rol in het dorpsleven – dat is nog altijd zichtbaar in de vele religieuze gebouwen die het centrum kenmerken. Rond 1900 brak een nieuwe periode aan met de aanleg van de spoorlijn en de komst van industrie. Ook deze periode liet duidelijke sporen na, zoals het kenmerkende gebouw van de voormalige melkfabriek. De bevolking groeide, de lintbebouwing breidde zich uit, maar het groene karakter bleef behouden. Na de Tweede Wereldoorlog nam de ontwikkeling een vlucht. Udenhout groeide uit tot een levendig woondorp, met nieuwe wijken als Zeshoeven, Achthoeven, De Kuil en De Besterd. Ook werd bedrijventerrein Kreitenmolen aangelegd. Ondanks de uitbreiding bleef de historische structuur grotendeels intact. Het kenmerkende assenkruis en de drie hoofdstraten zijn nog altijd beeldbepalend en het dorpscentrum is inmiddels aangewezen als beschermd dorpsgezicht. De vruchtbare leemgronden rond het dorp boden ruimte aan boomkwekerijen én bijzondere natuurgebieden zoals De Brand en de Leemkuilen. Zo is Udenhout stap voor stap uitgegroeid tot het dorp dat het nu is. Met goed bewaard ruimtelijk erfgoed, monumentale panden en een rijke geschiedenis vormt dit een waardevol uitgangspunt voor de verdere ontwikkeling.
In Udenhout gaan landschap, historie en dorpskarakter naadloos in elkaar over. Het dorp is een mooi voorbeeld van een boshoevedorp, ontstaan uit de ontginning van drassige bosstroken langs een lint. De ligging op de overgang van een hoge dekzandrug naar het natte bosgebied van De Brand heeft de ontwikkeling van het dorp sterk beïnvloed. Die oorsprong is tot op de dag van vandaag zichtbaar in de dorpsstructuur en de opbouw van het landschap rond het dorp. De wortels van Udenhout gaan terug tot de middeleeuwen. De naam ‘Udenhout’ verwijst naar een nat, bebost stuk land. Karakteristiek zijn de smalle, langgerekte percelen met bebouwing aan de kop, een structuur die nog goed herkenbaar is in onder andere de Groenstraat. Vanuit deze basis groeide Udenhout geleidelijk. Rond het huidige assenkruis van de Slimstraat, Kreitenmolenstraat en Schoorstraat ontstond een levendig dorpshart, met markante gebouwen zoals het Raadhuis, de kerk, een school en een klooster.
19
H O O F D S T U K 3 - D E S TA AT VA N U D E N H O U T
| Kernkwaliteiten Udenhout met in de buitenste schil de betekenis voor het dorp
HISTORIE
LANDSCHAP
MENSEN
VOORZIENINGEN
20
H O O F D S T U K 3 - D E S TA AT VA N U D E N H O U T
3.3 DE KERNKWALITEITEN VAN UDENHOUT Voorzieningen & ontmoetingsplekken
De verdere ontwikkeling van Udenhout begint met het vastleggen van de kernkwaliteiten van het dorp. Uit de gebiedsanalyse en uit gesprekken met de klankbordgroep zijn verschillende basiskwaliteiten voor Udenhout naar voren gekomen, die we met elkaar verder hebben ingekleurd en uitgewerkt. Deze kernkwaliteiten zijn ook aan alle inwoners voorgelegd tijdens de dialoogdag. Het is de specifieke mix van deze kwaliteiten waarin Udenhout zich onderscheidt van andere
Udenhout beschikt over sterke voorzieningen: basisscholen, gezondheidscentrum, sporthal De Roomley, zwembad De Groene Wellen, sportvelden en zorgvoorzieningen zoals De Eikelaar en ASVZ. Ook het winkelaanbod en de betrokkenheid van lokale ondernemers, zoals de supermarkt en ontmoetingscentrum ’t Plein, zorgen voor een levendig dorpshart waar bewoners elkaar dagelijks ontmoeten. Samen vormen deze voorzieningen een gezonde, sociale en inclusieve leefomgeving. De mensen in Udenhout zoeken elkaar actief op en ontmoeting is heel belangrijk voor het gevoel van saamhorigheid. De voorzieningen, maar ook historische gebouwen als de kerk, de Peppel, het Raadhuis en de openbare ruimte spelen daarin een belangrijke rol.
kernen:
Levendige en zorgzame gemeenschap Udenhout is een kleurrijk dorp dat bloeit dankzij haar inwoners. Niet de stenen, maar de Udenhouters laten het dorp bruisen. Tijdens carnaval en andere evenementen komt de Brabantse saamhorigheid duidelijk naar voren. Maar ook in het dagelijks leven kijken mensen in Udenhout naar elkaar om en zijn ze zeer betrokken bij hun dorp en buurt. Deze gemeenschapszin is diepgeworteld en drijft het verenigingsleven. Udenhout is ook een inclusief dorp waar iedereen welkom is en mensen elkaar steunen.
Dorpshart Het dorpshart is een belangrijke plek voor verbondenheid in het dorp. Hier bevinden zich veel voorzieningen en belangrijke historische blikvangers. Het dorpshart ligt bovendien op een vanzelfsprekende plek, bij de kruising van het historische assenkruis. Rondom Slimstraat, Kreitenmolenstraat, Theaterplaats en Tongerloplein zijn winkels, horeca, supermarkten en maatschappelijke voorzieningen geconcentreerd. Het dorpshart biedt vanwege haar centrale ligging aantrekkelijke verbindingen naar omliggende buitenplaatsen en natuurgebieden zoals De Brand en de Loonse en Drunense Duinen. Historische panden zoals het Raadhuis, de kerk en maatschappelijke voorzieningen geven het centrum een zekere allure.
21
H O O F D S T U K 3 - D E S TA AT VA N U D E N H O U T
Ondernemend
Het beekdal van de Roomleij is heringericht tot dorpspark en vormt samen met landgoed De Strijdhoef, de tuinen rond Vincentius en natuurgebieden als de Berkhoek en Leemkuilen waardevolle groene schakels. Ondanks barrières zoals de spoorlijn, blijft de verwevenheid met het landschap sterk: “in Udenhout loopt het landschap tot aan de voordeur”.
Udenhouters zijn ondernemende mensen en het dorp ligt strategisch in de driehoek Tilburg-Den Bosch-Eindhoven. In het dorpshart houden betrokken lokale ondernemers, ondersteund door een actieve ondernemersvereniging, de voorzieningen op peil. In de historische linten en op het bedrijventerrein bevinden zich nog de nodige bedrijven. Het bedrijventerrein Kreitenmolen is een bijzonder terrein waar vakmanschap, innovatief MKB en wonen samenkomen. Hier zijn ook grotere en toonaangevende werkgevers gevestigd, die actief betrokken zijn bij het dorp en bijdragen aan de lokale economie en leefomgeving. Rondom Udenhout zijn veel agrarische ondernemers actief, waarbij de vernieuwing van de boomteelt een belangrijke rol speelt en ook de duinboeren een betekenisvolle bijdrage leveren aan het landschap en de lokale economie. Deze stevige lokale economie draagt bij aan de verbondenheid van de dorpsgemeenschap en zie je terug in de manier waarop de mensen uit Udenhout vormgeven aan hun toekomst.
Een waardevol landschap Udenhout profiteert van een gunstige ligging als het gaat om water en bodem. Het dorp bevindt zich op een stevige dekzandrug, iets hoger gelegen tussen het beekdal van de Roomleij en het natte, lagergelegen natuurgebied De Brand. Deze ligging biedt een stabiele ondergrond voor bebouwing. In de lagere gebieden spelen de leijen een belangrijke rol: ze vangen regenwater op, houden het vast en voeren het waar nodig gecontroleerd af. Tegelijkertijd vormen deze zones waardevolle groengebieden die uitnodigen tot wandelen en recreatie. Vanuit het dorp zijn er volop mogelijkheden voor mooie ommetjes in de omgeving.
Beschermd dorpsgezicht Langs de historische linten van Udenhout wisselen royale tuinen, karakteristieke boshoeven, monumentale bomen en vrijstaande woningen elkaar af. Hier en daar duiken nog agrarische loodsen en bedrijfshallen op, die herinneren aan het landelijke en bedrijvige verleden van het dorp. Tussen deze bebouwing springen enkele markante gebouwen in
Groene identiteit Ook het groen in en om Udenhout verbindt. Udenhout is een gaaf bewaard gebleven boshoevennederzetting, met dorpslinten zoals Kreitenmolenstraat en Slimstraat die samen een herkenbaar assenkruis vormen. Oude paden en houtwallen leiden vanuit deze linten het landschap in richting De Brand. Robuuste lanen, houtwallen en monumentale bomen geven Udenhout zijn groene uitstraling. Deze elementen bieden schaduw, bevorderen wateropvang en dragen bij aan een prettige leefomgeving.
het oog, zoals de Lambertuskerk, het Vincentius-complex en de voormalige silo. Deze blikvangers vormen herkenningspunten in het dorpsbeeld en vertellen stuk voor stuk een deel van de geschiedenis van Udenhout. Niet voor niets zijn deze historische linten aangewezen als beschermd dorpsgezicht: ze geven Udenhout een eigen gezicht en dragen bij aan de kwaliteit en de aantrekkingskracht van het dorp.
22
H O O F D S T U K 3 - D E S TA AT VA N U D E N H O U T
HOOFDSTUK 4
UDENHOUT 2040 DE OPGAVEN
23
H O O F D S T U K 4 - U D E N H O U T 2 0 4 0 – D E O P G AV E N
4. UDENHOUT 2040 – DE OPGAVEN 4.1 TRENDS EN ONTWIKKELINGEN DIE VAN INVLOED ZIJN OP UDENHOUT Udenhout is een aantrekkelijke plek om te wonen, maar staat ook voor maatschappelijke, ruimtelijke en economische uitdagingen. De vergrijzing, bevolkingsgroei en toename van kleinere huishoudens vergroten de druk op de woningmarkt, zorg en voorzieningen. Er is dringend behoefte aan
Udenhout ligt in een prachtig landschap aan de rand van natuurgebieden als De Brand en de Loonse en Drunense Duinen. Deze ligging biedt kansen voor recreatie, toerisme en lokale horeca, maar vraagt ook om zorgvuldige balans met rust, natuurwaarden en
levensloopbestendige en betaalbare woningen, met name voor starters en senioren. Het veranderende zorglandschap – met meer nadruk op thuiszorg en mantelzorg – vraagt om versterking van lokale netwerken en sociale verbondenheid.
toenemende verkeersdrukte. Duurzame mobiliteit is daarom een belangrijk thema: met minder autoverkeer, meer ruimte voor fietsers en voetgangers en de inzet op een nieuw treinstation. De energietransitie en klimaatverandering maken het nodig om in te zetten op vergroening van de openbare ruimte, betere wateropvang en energiezuinige woningen. Lokale energie-initiatieven en verduurzaming van gebouwen en bedrijventerreinen, zoals Kreitenmolen, dragen bij aan een weerbaar en toekomstgericht Udenhout. Udenhout zal zich aan moeten blijven passen aan nieuwe tijden, zonder haar eigenheid te verliezen. Dat vraagt om meer dan alleen fysieke groei.
In het verlengde daarvan vraagt ook de leefbaarheid van Udenhout om aandacht en investering. Door individualisering en vergrijzing is het voor scholen en verenigingen soms lastig om vrijwilligersfuncties gevuld te krijgen, terwijl digitalisering de rol van fysieke voorzieningen niet voor iedereen kan vervangen. Tegelijkertijd bieden deze ontwikkelingen kansen: voor nieuwe vormen van ontmoeting, samenwerking op buurtniveau en multifunctionele voorzieningen die wonen, werken, zorg en ontmoeten combineren.
Het betekent investeren in een sociaal, ruimtelijk en economisch veerkrachtig dorp – gedragen door inwoners, verbonden met het landschap en geworteld in het Brabantse dorpsleven.
24
H O O F D S T U K 4 - U D E N H O U T 2 0 4 0 – D E O P G AV E N
4.2 DE OPGAVEN IN UDENHOUT Vanuit het Koersdocument Oostflank en de dialoog met inwoners en ondernemers zijn voor Udenhout de volgende belangrijke opgaven naar voren gekomen:
dorpsvoorzieningen, maar de rest van het centrum profiteert niet optimaal van de reuring die ze brengen. De wandelroutes van de supermarkt naar de voorzieningen aan de Kreitenmolenstraat en Slimstraat zijn niet vanzelfsprekend, toegankelijk en aantrekkelijk en de verblijfskwaliteit is te weinig om mensen langer vast te houden en zo ontmoeting en gezelligheid te stimuleren.
Te weinig leven en samenhang in het dorpshart Het dorpshart van Udenhout vervult een belangrijke rol als plek voor voorzieningen, ontmoeting, historie, trots, werkgelegenheid en wonen. Hoewel het huidige voorzieningenniveau nog voldoende is, staat wel het winkelaanbod onder druk. Het centrum is uitgestrekt en mist samenhang en een levendige ontmoetingsplek. Bezoekers van het centrum blijven vaak maar kort en dat betekent dat de ontmoetingsfunctie en de sociale functie van het centrum onder druk staan.
Ook langs de Kreitenmolenstraat liggen voorzieningen, zowel voor dagelijkse als voor niet dagelijkse boodschappen, waaronder een kledingwinkel, fietsenzaak en het gezondheidscentrum. In de afgelopen jaren zijn hier verschillende winkeltjes omgevormd naar wonen. Met de groeiopgave zal naar verwachting ook meer gebruik gemaakt worden van de aanwezige winkels en horeca. Dit biedt kansen om de voorzieningen in de toekomst op peil te houden. Uitbreiding van het aantal vierkante meters winkeloppervlak ligt in het licht van het bovenstaande en diverse trends en ontwikkelingen (waaronder de opkomst van thuiswinkelen) niet voor de hand. In het dorpshart zijn er kansen om te investeren in de kwaliteit van het centrumgebied door in te zetten op een compact winkelgebied en het creëren van een levendig en multifunctioneel centrum met ruimte voor andere functies, waaronder wonen.
Met name in het historische ‘vierkant’, tussen de Slimstraat, het Tongerloplein en de Kreitenmolenstraat liggen kansen om de samenhang te versterken en meer levendigheid en verblijfskwaliteit te maken. De Slimstraat, met de fraaie historische panden en horeca, is de historische ontmoetingsplek van het dorp, wat nog te zien is aan de vele belangrijke (historische) gebouwen die er staan, zoals de kerk en het Raadhuis. Hier is ook een deel van de horeca te vinden. Het drukke autoverkeer dat hier nu doorheen gaat heeft de verblijfskwaliteit en ontmoetingsfunctie echter geen goed gedaan. Een deel van de evenementen is daarom ook naar andere plekken verplaatst in de loop van de tijd, zoals de Theaterplaats. Deze plek mist echter weer sfeer en reuring op andere momenten. Hier liggen wel kansen, omdat er op korte en middellange termijn opgaven liggen om voorzieningen, zoals de school, sportzaal en het ontmoetingscentrum te vernieuwen.
De verkeersdrukte in de Kreitenmolenstraat, de smalle trottoirs, de verspreide ligging en de beperkte relaties met Tongerloplein en Slimstraat maken het als dorpshart echter niet heel aantrekkelijk. Aanknopingspunten voor verdere verbetering zijn het verder versterken en doorontwikkelen van het centrum, het verbreden van de trottoirs, het vergroenen van het Tongerloplein en het verbeteren van de uitstraling en sfeer, door het toevoegen van groen en prettige verblijfsgebieden en het openstellen van een deel van de begraafplaats als openbare wandeltuin.
Het naastgelegen Tongerloplein is belangrijk als parkeervoorziening en voor grotere evenementen,zoals de kermis, maar het parkeerplein is onderbenut en verdient daarnaast een groenere en aantrekkelijkere inrichting. Hier bevinden zich met de supermarkt, ontmoetingscentrum ‘t Plein, Stadswinkel Udenhout en de bibliotheek belangrijke
25
H O O F D S T U K 4 - U D E N H O U T 2 0 4 0 – D E O P G AV E N
Een aantal voorzieningen moeten vernieuwen
Door deze bundeling ontstaat niet alleen een centrale plek voor ontmoeting en verbinding, maar wordt ook de samenwerking en uitwisseling tussen de verschillende partijen versterkt en kunnen de kosten worden beperkt.
Voorzieningen, zoals zorg, welzijn, onderwijs, winkels, sport en cultuur, moeten meegroeien met de doorontwikkeling van het dorp. Dat begint met versterking van de bestaande voorzieningen, door deze te verduurzamen en waar mogelijk te combineren/clusteren. Daarmee ontstaat meer samenhang tussen functies en wordt ingezet op efficiënt ruimtegebruik.
Verschillende voorzieningen in Udenhout zijn aan vernieuwing toe:
De verwachting is dat het aantal leerlingen tot 2040 groeit tot 1025. Basisschool De Wichelroede moet verduurzamen en vernieuwen en wil haar twee locaties in het centrum en de Goudsbloem bij voorkeur samenbrengen tot één, in combinatie met kinderopvang. Maar alleen als daar een goede plek in het dorp voor gevonden kan worden. De locatie in het centrum lijkt daarbij de meest interessant. Als deze niet passend te maken is, dan is het doorgaan op twee locaties voor de Wichelroede de terugvaloptie. Basisschool De Mortel is recent uitgebreid en functioneert op dit moment prima. Op termijn is bij basisschool de Mortel eventueel een uitbreiding noodzakelijk. De kinderopvang huurt nu ruimte in scholen en in de Peppel.
Diverse buitensportvoorzieningen zijn aan vernieuwing en verduurzaming toe. Het gaat daarbij zowel om velden/banen als om gebouwen (kantines, kleedruimtes).
In Udenhout zijn veel culturele en sociaal-maatschappelijke verenigingen en initiatieven en daar is verspreid over het dorp ruimte voor, zoals in De Peppel, het Raadhuis, de bibliotheek en ontmoetingscentrum 't Plein. Stichting De Kwekerij onderzoekt de mogelijkheden voor een centraal ontmoetingscentrum in het hart van het dorp. Dit kan door bestaande locaties met elkaar te verbinden of door de ontwikkeling van een nieuw gebouw. Het doel is een centrale plek te creëren waar activiteiten en inwoners samen komen en elkaar weten te vinden.
26
Daarnaast is bij verdere vergrijzing en uitbreiding van het aantal inwoners van het dorp de verwachting dat er (extra) vraag ontstaat naar gezondheidsvoorzieningen - zoals huisarts, tandarts, fysiotherapeut, diëtist - en een uitbreiding van de diensten van het gezondheidscentrum. Er wordt onderzocht of deze uitbreiding binnen het huidige gezondheidscentrum kan worden gerealiseerd, of dat dit aanleiding geeft tot een vernieuwingsopgave voor het huidige gezondheidscentrum. Een vernieuwing en/of nieuwbouw van het gezondheidscentrum kan mogelijk gecombineerd worden met nieuwe (senioren)woningen.
H O O F D S T U K 4 - U D E N H O U T 2 0 4 0 – D E O P G AV E N
Verbeteren openbaar vervoer en gebruik van de fiets
Met de realisatie van een nieuw treinstation in Udenhout kan het dorp zich op een verantwoorde manier verder ontwikkelen.
Udenhout ligt niet ver van Tilburg en binnen Udenhout zijn alle voorzieningen op fiets- en scootmobiel afstand te vinden. Voor een aanzienlijk deel van de woningen in het dorp liggen belangrijke voorzieningen zelfs op wandelafstand. Toch zorgt het autoverkeer regelmatig voor overlast: hard rijden en verkeersovertredingen leiden op diverse plekken tot onveiligheidsgevoelens en extra druk op de leefomgeving. Bij verdere groei van het dorp is de opgave dan ook om fietsen en wandelen zo aantrekkelijk mogelijk te maken en ook het openbaar vervoer te verbeteren. Tijdens het participatietraject zijn bijvoorbeeld de wandelverbindingen naar en in het dorpshart veel genoemd en de fietsroutes naar de scholen en sportvelden. Ook de fietsroutes van en naar de omliggende dorpen en Tilburg kunnen beter en sneller.
Vanuit een eerdere verkenning en het Koersdocument Oostflank zijn twee potentiële locaties naar voren gekomen. In dit gebiedsperspectief is de inpassing van beide locaties nader onderzocht en is een voorkeurslocatie gekozen. Voor de uiteindelijke inpassing van het treinstation zal in overleg met de spoorpartijen (NS en ProRail) gekeken moeten worden naar de spoorse randvoorwaarden. Dit is een complexe opgave en zal in een separaat traject gaan plaatsvinden, samen met de spoorpartijen, volgend op dit gebiedsperspectief. Voor een optimaal gebruik en voldoende vervoerswaarde is ook de ruimtelijke inpassing in het dorp en de bereikbaarheid van de omliggende kernen van groot belang. Uiteindelijk moet een zorgvuldige integrale keuze plaatsvinden waarbij ruimtelijke, verkeerstechnische aspecten, vervoerswaarden, de bereikbaarheid van omliggende dorpen en inpassing in de context afgewogen zijn. Ook de relatie tussen beide zijden van het spoor en de verbetering van de spoorveiligheid vormen belangrijke aandachtspunten. Het station moet Udenhout versterken door extra waarde toe te voegen aan het dorp en de leefkwaliteit te vergroten.
Daarnaast is het voor de leefbaarheid van de dorpen in de Oostflank van belang dat er een nieuw treinstation Udenhout komt op de lijn TilburgDen Bosch. De reizigerspotentie van het station in Udenhout is groot, juist doordat ook inwoners uit de omliggende kernen hiervan gebruik kunnen maken. Een toekomstig treinstation in Udenhout biedt de kans om duurzame mobiliteit te stimuleren, zowel voor het bestaande dorp, als voor nieuwe woningbouw en ook voor omliggende kernen als Berkel-Enschot, Oisterwijk, Helvoirt, Loon op Zand en Biezenmortel.
27
H O O F D S T U K 4 - U D E N H O U T 2 0 4 0 – D E O P G AV E N
Verbeteren auto-ontsluiting, verminderen verkeersoverlast
Aan de oostzijde van Udenhout is de wens om de ecologische verbinding tussen de Leemkuilen en De Brand te ontwikkelen en daarmee een stevige landschappelijke overgang te maken tussen Udenhout en het buitengebied.
Udenhout is de afgelopen decennia stevig gegroeid, maar de autoontsluiting vindt voor een groot deel nog steeds plaats via de historische linten, dwars door het dorp en dorpshart. Met de ontwikkeling van de wijk de Mortel aan de oostzijde is aan deze zijde een toekomstbestendige nieuwe ontsluitingsweg gemaakt aan de rand van het dorp. Een groot deel van het dorp ontsluit echter nog steeds via het assenkruis. Als het aan de dorpsbewoners ligt, dan gaat het doorgaand verkeer en de ontsluiting van autoverkeer en vrachtverkeer zoveel mogelijk om het dorp heen. Door de brede rijbanen op het assenkruis wordt er soms hard gereden, de ruimte voor de fietser is beperkt, daardoor voelt het het onveilig aan voor fietsers, zijn de trottoirs smal en is het groen te bescheiden.
Aan de zuidzijde ligt het waardevolle en kleinschalige landschap rond Berkhoek. Ook dit moet behouden blijven, maar er liggen wel ambities om het beter te verbinden met het dorp. De 'natuurinclusieve recreatiezone' wordt in een apart traject verder uitgewerkt. De ecologische verbinding aan de oostzijde en de Berkhoek worden verder op in dit gebiedsperspectief geconcretiseerd. Aan de westzijde tenslotte bevinden zich veel boerderijen en boomkwekerijen, die belangrijk zijn voor de agrarisch ondernemers. Hier liggen in de toekomst echter ook mogelijkheden voor landschappelijke verrijking en extensief recreatief medegebruik.
Een opgave is om het autoverkeer dat niet perse op de dorpslinten hoeft te zijn een betere alternatieve route te bieden. Op die manier kan in het dorp de auto te gast zijn en meer ruimte worden gemaakt voor fietsen, wandelen en verblijven. Op deze wegen staat de positie van de fietsers en voetgangers voorop, en de inrichting moet hierop worden afgestemd.
Het landschap beschermen, verrijken en verbinden Het landschap rond Udenhout is van grote waarde en moet behouden blijven. In het Koersdocument Oostflank is daarom vastgesteld dat er altijd minimaal 750 meter open ruimte moet blijven tussen de dorpen. Daarbij moet ook de kwaliteit en samenhang van dit landschap worden versterkt – voor agrarisch gebruik en voor natuur en recreatie. Een goed ingericht landschap draagt bij aan de leefbaarheid van de dorpen, biedt ruimte voor wandelen en fietsen en speelt een rol in klimaatadaptatie en biodiversiteit. Voor de noordwestelijke rand van Udenhout, met onder andere kasteel De Strijdhoef en zwembad De Groene Wellen, is de ambitie om dit gebied te ontwikkelen tot een ‘natuurinclusieve recreatiezone'. Samen met betrokken eigenaren wordt onderzocht hoe de natuurwaarden en (extensieve) recreatie elkaar kunnen versterken en verbeteren.
28
H O O F D S T U K 4 - U D E N H O U T 2 0 4 0 – D E O P G AV E N
Voorbereiden op klimaatverandering
Naast waterveiligheid is vergroening een essentiële opgave. Meer groen in straten, pleinen en woonbuurten helpt bij het tijdelijk vasthouden van regenwater, vermindert hittestress, vergroot de biodiversiteit en verbetert de leefkwaliteit. Vergroening biedt bovendien ruimte voor ontmoeting en ontspanning en draagt zo bij aan de sociale samenhang in het dorp.
Door klimaatverandering moeten we meer ruimte maken voor het opvangen en vasthouden van regenwater en beter voorbereid zijn op hitte. De gevolgen van klimaatverandering worden ook in Udenhout steeds zichtbaarder. Periodes van extreme neerslag en langdurige droogte volgen elkaar op, en hittegolven beïnvloeden het woon- en leefklimaat. Recente (grond)wateroverlast in en rond Udenhout onderstreept de noodzaak van een waterrobuuste inrichting in toekomstige ruimtelijke plannen van het dorp. De beeklopen, zoals de Roomleij en de Zandleij, maar ook de dorpsranden kunnen hier een belangrijke rol spelen. Ook gaat het hierbij om het vergroenen van de openbare ruimte en het verbeteren van de wateropvang en -afvoer.
Bij alle toekomstige ontwikkelingen vormt water en bodem als sturend principe een belangrijke afweging. Als we gaan bouwen, dan doen we dat op de hogere en stevigere delen, zodat wateroverlast en verzakkingen in de toekomst voorkomen worden. Het ligt voor de hand de lagere delen in en om Udenhout zoveel mogelijk groen te houden en ruimte te bieden voor waterberging, natuur en recreatie.
Er is ruimte nodig om regenwater uit het dorp af te koppelen van het gemeentelijk riool en langzaam te lozen op het oppervlaktewatersysteem en/of vast te houden om in droge tijden te benutten. Door de hoge grondwaterstanden en oppervlaktewaterstanden, blijkt dit lastig realiseerbaar op enkele locaties (bijvoorbeeld de Kuil en door de Brabantse leem in de ondergrond). Regenwater dat niet kan infiltreren wordt vertraagd afgevoerd naar de Roomley. Bij nieuwe uitbreidingen wordt ingezet op een slotenstructuur om water te kunnen opvangen en afvoeren.
29
H O O F D S T U K 4 - U D E N H O U T 2 0 4 0 – D E O P G AV E N
Stenige openbare ruimte
Ten aanzien van de woningbouwopgave zijn in het Koersdocument, de Woondeal, de Stedelijke Ontwikkelingsstrategie en de gemeentelijke Woonvisie de uitgangspunten voor de nieuwe woningen in Udenhout opgenomen. De ambitie sluit aan bij de regionale SRBT-woondeal, waarin is afgesproken dat ten minste 70% van de nieuwe woningen betaalbaar moet zijn:
Ondanks het groene DNA zijn delen van Udenhout in de loop van de jaren behoorlijk versteend, onder andere door de groeiende intensiteit van het autoverkeer en de parkeerdruk. Bijvoorbeeld in het dorpshart, rond de Eikelaar en de Wichelroede. Hier ontstaat op warme dagen hittestress en juist voor oudere mensen en schoolgaande kinderen is dat natuurlijk ongewenst. Udenhout staat daarom voor de uitdaging om de openbare ruimte groener te maken. Vergroening helpt bij het tijdelijk opvangen en vasthouden van water, het verkoelen van de leefomgeving en het draagt ook nog bij aan de biodiversiteit. Daarnaast is groen in de leefomgeving gezond en biedt het ruimte voor ontmoeting en ontspanning. De opgave ligt in het slimmer inrichten van straten, pleinen en speelplaatsen, het vervangen van verharding door groen en het benutten van kansen rondom schoolpleinen, parkeerplaatsen en wijkgroen.
30% sociale huur;
40% middenhuur of betaalbare koopwoningen (tot € 405.000,in 2025), waarvan 10% in het middeldure huursegment.
Denk hierbij aan sociale huurwoningen, middenhuur, betaalbare koop én ruimte voor nieuwe woonvormen zoals hofjes, wooncoöperaties en kleinschalige appartementengebouwen. Ook wordt gekeken naar wonen met zorg, gedeelde voorzieningen en collectieve buitenruimtes – passend bij de behoeften van een veelkleurige dorpsgemeenschap. Udenhout werkt aan een eigentijdse manier van nieuw dorps wonen: kleinschalig, betaalbaar en duurzaam. We zoeken woonvormen die passen bij het dorp, met oog voor collectiviteit, menselijke maat en de opgave voor woonwagens. Door slim en compact te bouwen ontstaat er plek voor jong en oud. We hergebruiken waar mogelijk bestaande gebouwen en voegen nieuwe woningtypes toe die het dorpse karakter versterken. Denk aan een mix van woningen voor gezinnen, alleenstaanden en ouderen, in verschillende vormen en groottes. Door woningen anders te groeperen en zorgvuldig te ontwerpen, ontstaan buurten met een sterke samenhang tussen privé en openbaar. Collectieve ruimtes spelen hierin een belangrijke rol. We kiezen voor vriendelijke architectuur die past bij de omgeving. Zo bouwen we aan een dorpse woonstructuur die uitnodigt tot ontmoeting én comfort biedt.
Ruimte voor nieuwe woningen De vraag naar woningen is groot – zowel in de regio als in Udenhout zelf. Binnen het dorp leeft sterk het belang om jongeren en starters de kans te geven om in Udenhout te blijven wonen. Door deze groep te binden blijft het fundament van sociale cohesie, verenigingsleven en mantelzorg binnen het dorp behouden en wordt het versterkt. De focus ligt daarom op het realiseren van betaalbare woningen voor starters en het beter benutten van de bestaande voorraad door bijvoorbeeld woningsplitsing. Daarnaast is de opgave voor geclusterde en zorggeschikte woningen in Udenhout relatief groot. Voor ouderen en kwetsbare inwoners met een hoge zorgbehoefte willen we een deel van de woningen realiseren in geclusterde, zorggeschikte, nultreden woonvormen, waar intensieve zorgverlening mogelijk is. Door dit type woningen te realiseren kunnen ouderen doorstromen. Door juist starters en senioren beter te bedienen, kan de woningmarkt in het dorp en de regio in beweging komen – en wordt voorkomen dat inwoners noodgedwongen moeten vertrekken.
30
H O O F D S T U K 4 - U D E N H O U T 2 0 4 0 – D E O P G AV E N
Economische ontwikkelingen en verduurzaming
Onder de naam ‘Udenhout Aardgasvrij’ wordt een wijkuitvoeringsplan (WUPe) opgesteld. Dit plan geeft inzicht in duurzame alternatieven voor aardgas, de benodigde technische en financiële stappen, en de fasering van de uitvoering voor de bebouwde omgeving. Het plan wordt samen met lokale stakeholders en inwoners ontwikkeld, zodat oplossingen passen bij het dorpskarakter, het woningbestand en lokale initiatieven.
Van oudsher zijn de winkels gesitueerd aan de Kreitenmolenstraat en de Slimstraat. De winkels zitten verspreid, waardoor we een opgave zien in de versterking van het vestigingsklimaat in het dorp. Doel is de vitaliteit van de lokale economie voor de lange termijn te waarborgen. Dit doen we door bereikbaarheid voor klanten te verbeteren, door te investeren in de verblijfskwaliteit van de openbare ruimte. Door extra woningen toe te voegen zal het huidige winkelaanbod beter in stand blijven.
De energietransitie vraagt ook om aanpassingen in gebouwen en de buitenruimte. Bij nieuwe ontwikkelingen is energieneutraliteit het uitgangspunt. Lokale energie-initiatieven, verduurzaming van bestaande gebouwen en het vergroenen van bedrijven dragen bij aan een toekomstgericht dorp.
Het bedrijventerrein Kreitenmolen heeft behoefte aan een kwaliteitsimpuls. Door te investeren in revitalisering: verdichting, vergroening, verduurzaming en vernieuwing kan het terrein optimaal worden benut. Zo ontstaat niet alleen ruimte voor de verplaatsing van bestaande bedrijven uit de kern, maar wordt het bedrijventerrein ook aantrekkelijker voor toekomstige ondernemers. Voor dit alles wordt in 2026 een toekomstbeeld en uitvoeringsagenda opgesteld. Daarnaast werken we in het kader van het Koersdocument Oostflank ook aan een visie op de economische ontwikkeling en vitaliteit van het buitengebied.
Door netcongestie en de snelgroeiende vraag naar elektriciteit is er een forse toename nodig van het aantal trafohuisjes en kabels en leidingen (K&L). Bij nieuwe ontwikkelingen wordt het aantal benodigde transformatorstations, het benodigd verhard oppervlak en ondergrondse leidingtracés verder onderzocht, met meer aandacht voor ruimtelijke kwaliteit en een goede landschappelijke inpassing.
Transitie naar duurzame warmte en energie
De energietransitie biedt niet alleen een technische uitdaging, maar ook kansen voor het versterken van leefbaarheid, duurzaamheid, sociale cohesie en lokale werkgelegenheid. Door nu samen te werken aan een toekomstbestendige energievoorziening kan Udenhout voldoen aan klimaatdoelstellingen en tegelijkertijd zijn identiteit als zelfstandig en vooruitstrevend dorp behouden en versterken.
Udenhout staat voor de opgave om uiterlijk in 2050 volledig aardgasvrij te zijn, in lijn met het Klimaatakkoord en de Transitievisie Warmte van de gemeente Tilburg. Voor Udenhout betekent dit dat de manier waarop woningen en gebouwen worden verwarmd, van warm water worden voorzien en waarin dagelijks gekookt wordt, ingrijpend verandert.
31
H O O F D S T U K 4 - U D E N H O U T 2 0 4 0 – D E O P G AV E N
HOOFDSTUK 5
KOERS VOOR DE TOEKOMST VAN UDENHOUT 2040
32
H O O F D S T U K 5 - K O E R S V O O R D E T O E K O M S T VA N U D E N H O U T 2 0 4 0
| Ruimtelijk gebiedsperspectief Udenhout
33
H O O F D S T U K 5 - K O E R S V O O R D E T O E K O M S T VA N U D E N H O U T 2 0 4 0
5. KOERS VOOR DE TOEKOMST VAN UDENHOUT 2040 5.1 DE AMBITIES Veilig en duurzaam bereikbaar
Udenhout staat de komende jaren voor een opgave van geleidelijke groei en vernieuwing. Het voortbouwen vanuit de kernkwaliteiten van Udenhout – zoals het sterke gemeenschapsgevoel, de cultuurhistorische rijkdom, de verwevenheid met het omliggende landschap en de dorpse leefkwaliteit – vormt het uitgangspunt bij alle toekomstige ontwikkelingen. In samenspraak met het dorp zijn de volgende ambities bepaald:
In de toekomst wordt het in Udenhout aantrekkelijker, veiliger en makkelijker om te wandelen, te fietsen en gebruik te maken van het openbaar vervoer. Bij de verdere groei van het dorp hanteren we het STOMP-principe: Stappen, Trappen, Openbaar vervoer, Mobiliteitsdiensten (zoals deelfietsen en - auto's) en Personenauto. Daarmee zetten we voetgangers en fietsers op de eerste plaats, gevolgd door het OV. De auto blijft welkom en het dorp goed bereikbaar, maar in het dorpshart en bij nieuwbouw ligt de focus van het ontwerp van de openbare ruimte vooral op leefbaarheid en veiligheid, waardoor gemotoriseerd verkeer minder nadruk krijgt en de snelheid wordt beperkt.
Meer levendigheid in het dorpshart De grootste kracht van Udenhout is de verbondenheid van de mensen die er leven. Als het dorp gaat groeien willen we dit versterken door het dorpshart verder te verlevendigen en geplande en ongeplande ontmoeting te stimuleren. Daarbij gaan we de openbare ruimte meer gebruiken en aantrekkelijk maken om te verblijven, maar ook de historische panden. De geschiedenis willen we blijven beleven, terwijl het dorp tegelijk levendig en toekomstgericht wordt doorontwikkeld.
Behouden van voorzieningen en een kwaliteitsimpuls
Binnen Udenhout stimuleren we lopen en fietsen zoveel mogelijk. De inzet is om doorgaand auto- en vrachtverkeer zoveel mogelijk uit het dorp te weren en de verblijfsruimte voor langzaam verkeer te vergroten. In lijn met het Koersdocument Oostflank streven we naar een maximum van 5.000 motorvoertuigen per etmaal in de dorpskern.
Udenhout wil haar goede voorzieningen behouden en waar mogelijk de kwaliteit nog verder verbeteren. Een geleidelijke groei van het dorp gaat daarbij helpen, maar ook het verbeteren van de samenhang tussen de verschillende voorzieningen. Winkels, culturele en ontmoetingsfuncties, zorg en onderwijs clusteren we zoveel mogelijk in het dorpshart, waar ze van elkaar profiteren, maar ook een bijdrage leveren aan het leven en de ontmoeting.
Een belangrijk onderdeel van de mobiliteitsaanpak is het nieuwe station Udenhout. Dit wordt een goed verbonden, duurzame en dorpse OV-knoop, passend bij het karakter van Udenhout. Niet alleen voor het dorp zelf, maar ook voor omliggende kernen wordt dit station een logische overstapplek waar trein, bus, fiets en auto (P&R) samenkomen.
De sterke voorzieningenstructuur – met scholen, sportvelden, zorgaanbod,
Station Udenhout wordt veel meer dan alleen een halte: het wordt een prettige, herkenbare entree van het dorp. Een overzichtelijke plek met aandacht voor veiligheid, groen en de menselijke maat – waar inwoners en bezoekers comfortabel kunnen overstappen tussen
bibliotheek en lokale winkels – biedt een stevige basis voor jong en oud. Inwoners komen elkaar spontaan tegen op schoolpleinen, in het gezondheidscentrum of bij de supermarkt. Deze voorzieningen dragen niet alleen bij aan gezondheid en gemak, maar ook aan verbinding, herkenning en het gevoel van thuis zijn.
vervoersmiddelen. Compact, efficiënt en uitnodigend.
34
| STOMP-principe
H O O F D S T U K 5 - K O E R S V O O R D E T O E K O M S T VA N U D E N H O U T 2 0 4 0
Een rijk, klimaatbestendig landschap om en in het dorp Groen zit in het DNA van Udenhout. Zowel het omliggende landschap als de groene kwaliteit van de openbare ruimte en tuinen geven het dorp zijn karakter. In het licht van klimaatverandering wordt deze verbondenheid met de natuur nóg belangrijker. Het dorp werkt aan een klimaatbestendige, gezonde en aantrekkelijke leefomgeving, waarin natuur, water, recreatie en biodiversiteit samenkomen. We vergroenen de openbare ruimte in Udenhout en versterken de landschappelijke kwaliteiten en samenhang van het landschap om en in het dorp. Daarbij gebruiken we de karakteristieke landschapselementen rond Udenhout, zoals de leijen en beekdalen, houtwallen en bomenlanen.
Wonen met menselijke maat Udenhout groeit, maar behoudt haar dorpse karakter. Het bestaande dorpsbeeld wordt op veel plekken gekenmerkt door royale tuinen, karakteristieke bebouwing en een rijke mix aan soorten woningen. De woonopgave vraagt om een divers aanbod: betaalbare woningen, compacte woonvormen, zorggeschikt wonen en ruimte voor doorstroming binnen het dorp. Nieuwe woningen dragen bij aan de ruimtelijke kwaliteit, leefbaarheid, duurzaamheid en verbondenheid. Daarbij is het ook nodig om in hogere dichtheden te bouwen en nieuwe hoogwaardige bebouwingstypen te ontwerpen zoals in het Koersdocument Oostflank is beschreven.
In Udenhout wordt in de eerste plaats ingezet op inbreiding. De ambitie is om de nieuwe woningen voor een aanzienlijk deel binnen de bestaande kern een plek te geven, uiteraard met ruimtelijke kwaliteit en kwaliteit van de leefomgeving en zonder dat daarmee de leefbaarheid onder druk komt te staan.