Bijlage 1. Omgevingsvisie Deel A

Omgevingsvisie Tilburg 2050, deel A

Inhoud Samenvatting ............................................................................................................................... 4 Strategische keuzes ......................................................................................................................... 4 De koers in drie agenda’s ................................................................................................................ 5 Vier ordeningsprincipes................................................................................................................... 6 Leeswijzer ........................................................................................................................................ 7 1Koersen op brede welvaart ......................................................................................................... 8 Continuïteit en vernieuwing ............................................................................................................ 8 Vergroten van de brede welvaart ................................................................................................... 9 Strategische keuzes .........................................................................................................................

9 2Uitgangspunten van de omgevingsvisie ..................................................................................... 12 Typisch Tilburgs ................................................................................................................................. 12 Open en actieve houding .............................................................................................................. 12 Veelkleurig stedelijk weefsel ......................................................................................................... 13 Veelzijdig leer- en werkmilieu ....................................................................................................... 14 Rijkgeschakeerd en waardevol landschap..................................................................................... 14 Centrumstad in een dynamische regio.............................................................................................. 15 Schaalsprong in de Brabantse verstedelijking ............................................................................... 16 Stedelijke Regio Breda-Tilburg (SRBT) ........................................................................................... 16 Verbinding met Brainport Eindhoven ...........................................................................................

17 Trends en ontwikkelingen ................................................................................................................. 18 Warmer klimaat met meer weersextremen ................................................................................. 18 Demografische groei en vergrijzing ............................................................................................... 19 Technologische ontwikkeling ........................................................................................................ 20 Sociaal-economische ongelijkheid ................................................................................................ 21 Verlies aan biodiversiteit ............................................................................................................... 21 Onze inzet: opgaven en ordeningsprincipes ..................................................................................... 22 Drie typen opgaven ....................................................................................................................... 22

1

Vier ordeningsprincipes................................................................................................................. 23 3Voortbouwen: investeren in de kwaliteit van woon- en leefmilieus ........................................... 26 Inclusief verstedelijken ...................................................................................................................... 27 Voorzieningen en bedrijven nabij ..................................................................................................... 28 Voorzieningen in het hart van de buurtgemeenschap.................................................................. 28 Verweven van wonen, werken en voorzieningen ......................................................................... 29 Ruimte voor voorzieningen en werk in wijken en dorpen ............................................................ 30 Bereikbare stads- en regiovoorzieningen...................................................................................... 30 Een openbare ruimte die leeft .......................................................................................................... 31 Versterking van het publieke karakter ..........................................................................................

31 Verbinden van groen en blauw, in en om de stad ........................................................................ 32 Toegankelijk Tilburg ...................................................................................................................... 33 Passend woningaanbod..................................................................................................................... 34 Bestaande woningen beter benutten ........................................................................................... 35 Stimuleren van nieuwe woonvormen ........................................................................................... 35 Betaalbaar wonen ......................................................................................................................... 35 Woningbouw als hefboom ............................................................................................................ 36 Erfgoed verbindt................................................................................................................................ 36 Behoud door ontwikkeling ............................................................................................................ 37 Balans tussen levendigheid en leefbaarheid .....................................................................................

38 De binnenstad als broedplaats ...................................................................................................... 38 Evenementenstad.......................................................................................................................... 39 4Ombouwen: op weg naar een gezonder, duurzamer en groener Tilburg ..................................... 40 Ruimte voor nieuwe netwerken........................................................................................................ 41 Infrastructuur voor duurzame energie.......................................................................................... 42 Water en bodem sturend .............................................................................................................. 44 Verbeterde omgevingskwaliteit door de mobiliteitstransitie ....................................................... 46 Wisselwerking tussen transities en de versterking van wijken en dorpen ....................................... 50 Kansen door verdichting................................................................................................................ 51 Vergroening van de buitenruimte .................................................................................................

51 Toekomstbestendig bouwen en renoveren .................................................................................. 53 Benutten van de ondergrond ........................................................................................................ 54 De Oude Stad vraagt om scherpe keuzes ...................................................................................... 54 Transities van en voor iedereen .................................................................................................... 55 Koppelingen met transities op bedrijventerreinen ........................................................................... 55 Herschikking door de omslag naar circulaire economie ............................................................... 56 2

Vestigingscondities vanuit energie en water ................................................................................ 57 Bereikbaarheid voor goederenvervoer over water, spoor en weg ............................................... 57 Groenblauwe transitie in het buitengebied ...................................................................................... 58 Doorontwikkeling van de stadsregionale parken .......................................................................... 59 Landschappelijke investering bij ruimtelijke ontwikkeling ........................................................... 60 Samenwerken aan de groenblauwe transitie in de Oostflank ...................................................... 61 5Bijbouwen: groei voor een vitale stad in een sterke regio .......................................................... 63 Verdichten om de leefomgeving te versterken................................................................................. 64 Verdichtingslocaties voor woningbouw en gemengde woon-werkmilieus tot 2040.................... 64 Ontwikkelingskansen op lange termijn ......................................................................................... 67 Ruimte voor de kennisintensieve economie .....................................................................................

70 Mensgerichte digitale innovatie en technologische maakeconomie ............................................ 71 Meer innovatie door grotere clusterkracht .................................................................................. 72 Hoogstedelijk milieu in de Kennisas .............................................................................................. 72 Revitaliseren bedrijventerreinen................................................................................................... 74 6 Proces, participatie en handelingsperspectief ........................................................................... 77 Totstandkoming omgevingsvisie deel A en relatie met deel B ......................................................... 77 Participatie ........................................................................................................................................ 77 Van omgevingsvisie tot project: samenhang binnen de Omgevingswet .......................................... 78 De omgevingsvisie in de beleidscyclus .......................................................................................... 78 Handelingsperspectief: van visie naar uitvoering ............................................................................. 80

3

Samenvatting Met deze omgevingsvisie zetten we koers naar de toekomst in Tilburgse stijl: met lef, ambitie, en creativiteit, met de mouwen opgestroopt en met zorgzaamheid naar elkaar. In alles wat we doen plaatsen we kwaliteit voorop en zetten we in op het vergroten van brede welvaart van onze inwoners—de inwoners van nu, en die van de toekomst. Voor mens, dier, en natuur. Deze visie is daarmee een ruimtelijke vertaling van het traject Tilburg in 2050. In dit traject hebben we samen met inwoners, ondernemers en organisaties verkend welke sociaal-maatschappelijke, economische en ecologische ambities we te realiseren hebben zodat Tilburg ook in 2050 een fijne plek is om te leven. Brede welvaart en de fysieke leefomgeving Brede welvaart gaat om kwaliteit van leven in de brede zin van het woord, en betreft onder meer gezondheid, onderwijs, natuur en groen, sociale cohesie, persoonlijke ontplooiing en veiligheid — en bovendien niet alleen in het ‘hier’ en ‘nu’, maar ook ‘elders’ en 'later’. De fysieke leefomgeving is daar een belangrijk onderdeel van. Waar mensen wonen, leren en werken, hoe ze zich verplaatsen, en op welke plekken ze sporten en ontspannen speelt een bepalende rol in hun dagelijks leven.

De ontwikkeling en inrichting van de fysieke leefomgeving vormt daarmee het materiële fundament voor de brede welvaart van onze stad, dorpen en buitengebied en al wat daar leeft: mens, dier en natuur. Het schept de ruimtelijke voorwaarden voor brede welvaart en staat daarvan ten dienste.

Strategische keuzes Om de brede welvaart van onze inwoners richting 2050 te kunnen vergroten moeten we goede keuzes maken. Er komen steeds meer opgaven samen in dezelfde ruimte, en daarmee groeien de koppelkansen voor creatief en integraal programmeren van de fysieke leefomgeving. Ten grondslag van deze omgevingsvisie liggen drie strategische keuzes. Deze vormen tezamen het fundament van onze toekomstvisie, waarop alle concrete maatregelen en acties zijn terug te voeren. Deze keuzes zijn: 1. Tilburg groeit compact We zoeken de ruimte voor nieuwe woningen en bedrijven binnen de bestaande grenzen van de stad en de dorpen. Zo versterken we woonwijken, bedrijventerreinen en het centrum van de stad en dragen we ook bij aan de kwaliteit van de leefomgeving en het openhouden van het buitengebied. De meeste wijken en buurten ontwikkelen daarmee een hogere mate van stedelijkheid, en op sommige plekken groeit een hoogstedelijk milieu. Zo versterken we de aantrekkingskracht en diversiteit van de Tilburgse leefmilieus. 2. We versterken het landschap We versterken het landschap—binnen evenals buiten het bebouwd gebied—in samenhang met de stedelijke ontwikkeling. We investeren in de kwaliteit van ons buitengebied: in natuurontwikkeling, duurzame landbouw, wateropvang en recreatie.

In de stad en de dorpen investeren we in groen van goede kwaliteit en zorgen we dat groen-blauwe zones in het bebouwd gebied goed zijn verbonden met het landschap daarbuiten. Dat gaat hand in hand met de inzet op compact verstedelijken. Juist 4

verdichting in combinatie met natuurontwikkeling maakt dat we maximaal kunnen investeren in de kwaliteit en leefbaarheid van ons bebouwd gebied. 3. We gebruiken de groei- en transitieopgaven om Tilburg gezond en weerbaar te maken We maken onze netwerken duurzaam en toekomstbestendig. We investeren in een aantrekkelijk en innovatief vestigingsklimaat, zodat jong talent en hoogwaardige bedrijvigheid in onze gemeente een thuis vinden. Deze ontwikkeling, en de nabijheid die we daarmee kunnen organiseren, geven we zo vorm dat de huidige en toekomstige bewoners ervan profiteren. Daarmee investeren we in de gezondheid van onze bewoners en ons gemeentelijk ecosysteem, en worden we weerbaar tegen schokken van buitenaf.

De koers in drie agenda’s Deze strategische keuzes vertalen zich tot verschillende typen opgaven. In sommige gevallen vragen ze dat we voortbouwen op bestaande kwaliteiten, op andere vlakken dat we aspecten van de fysieke leefomgeving moeten aanpassen, en in weer andere gevallen dat we plaatsmaken voor iets nieuws. Daarmee vertalen onze strategische keuzes zich tot een koers in drie agenda’s: -

De voortbouwagenda gaat over investeren in de bestaande kwaliteiten van de fysieke leefomgeving— over goed rentmeesterschap. We dragen zorg voor wat we waardevol vinden, zodat huidige evenals toekomstige Tilburgers ervan kunnen blijven genieten. Dat kan leiden tot behoud, herstel of renovatie, maar soms kan transformatie juist nodig zijn om bestaande kwaliteiten het best tot uiting te brengen. Denk bijvoorbeeld aan het textielmuseum, dat een nieuwe functie heeft gegeven aan de oude textielfabriek van C. Mommers & Co. waardoor deze—ook als belichaming van het Tilburgs textielverleden in bredere zin—behouden is gebleven in zijn historische kwaliteit.

-

De ombouwagenda betreft aspecten van de fysieke leefomgeving die (radicaal) anders moeten worden georganiseerd of opgewaardeerd om hun functie te kunnen blijven vervullen. Dat gaat met name om de grote systemen en netwerken die randvoorwaardelijk zijn voor het stedelijk functioneren maar in een (veel) vroegere periode zijn ontwikkeld: het ecologisch netwerk van bodem-, water- en groenstructuren, het energiesysteem, en het mobiliteitsnetwerk. Ons energiesysteem, dat is aangelegd voor fossiele brandstoffen, moet bijvoorbeeld worden omgebouwd naar een robuust systeem voor duurzame elektriciteit, warmtenetten (met bronnen als restwarmte en geo- en aquathermie) en duurzame gassen zoals groene waterstof.

-

De bijbouwagenda hangt samen met de bevolkingstoename en de positie van Tilburg in de regio. Tot 2040 houden we rekening met een programmering van 31.000 en tot 2050 met een totaalopgave van 35.000 extra woningen, met een werkopgave passend bij de identiteit van onze gebieden. Juist door ruimte voor nieuwe ontwikkelingen binnen het bestaand bebouwd gebied te zoeken, ontstaan kansen voor extra voorzieningen, hoogwaardige mobiliteit en een bruisend sociaal-maatschappelijk verkeer. Daarmee kunnen we zorgen dat groei niet alleen gaat over méér, maar vooral over beter: beter samenleven, beter omgaan met energie en ruimte en beter inspelen op verandering. Door ervoor te zorgen dat voorzieningen meegroeien met de ontwikkeling van de stad en dorpen. En door te sturen op de realisatie van meer woontypologieën, zoals wooncoöperaties, woon- en werkconcepten, en 5

meergeneratiehoven, en een woningaanbod gezamenlijke ruimtes zoals een gedeelde (dak)tuin, huiskamer, een gym of werkplek.

Vier ordeningsprincipes Of het nu om voortbouwopgaven, ombouwopgaven, of bijbouwopgaven gaat, we hanteren vier ordeningsprincipes als leidraad voor ontwerp, beleid, en uitvoering. Deze zijn de vertaling van onze strategische keuzes tot een werkwijze en benadrukken het belang integraal programmeren in een context waarin er veel samenkomt in de beschikbare ruimte. De principes zijn: 1. We dragen zorg voor een goede omgevingskwaliteit. Dat betekent dat we kwaliteit voorop zetten bij gebiedsontwikkelingen en sturen op ontwerpkwaliteit bij gebouwen en in de openbare ruimte. Die kwaliteit kan gelegen zijn in ruimtelijk erfgoed, de kwaliteit van natuur, in stedenbouwkundige en architectonische kwaliteit—en vooral in ontwikkelingen die deze aspecten creatief met elkaar verbinden. In alle gevallen geldt dat ontwikkelen vanuit het principe van omgevingskwaliteit het belang benadrukt van plekken die met lef en creativiteit voortbouwen op de Tilburgse identiteit, die inclusief zijn en dus voor en van iedereen, en toekomstbestendig en flexibel zijn. 2. We sturen op nabijheid bij de inrichting en ontwikkeling van de stad en dorpen. Dat betekent dat we een hogere dichtheid en daarmee connectiviteit van mensen, voorzieningen en dus ‘functies’ organiseren. Woningen, werkplekken, winkels, scholen, zorg en recreatie komen daarmee over de gehele linie dichter bij elkaar te liggen.

Dat versterkt draagvlak voor voorzieningen, maakt bijvoorbeeld buurthuizen, apotheken, sportcentra beter toegankelijk, en creëert meer dynamiek in het straatbeeld. Dat is op zijn beurt belangrijk voor het versterken van ontmoeting en sociale veerkracht in de buurten en wijken.

6

3. We nemen meervoudig ruimtegebruik of het mengen van functies als uitgangspunt. Dat betekent dat meerdere functies of activiteiten op dezelfde plek plaatsvinden. Denk aan gebouwen waar bovenin gewoond wordt en onderin maatschappelijke functies gevestigd zijn, daken als tweede maaiveld, pleinen en parken die tegelijkertijd bijdragen aan biodiversiteit en sociale ontmoeting, aan sportvelden die ook als waterberging functioneren, of aan bedrijventerreinen waar ook energie wordt opgewekt. Hiermee maken we efficiënt gebruik van de beschikbare ruimte en kunnen we voorzieningen dichter bij bewoners brengen. Ook stimuleren we hiermee creatief ontwerp en maken we gebouwen en openbare ruimte makkelijker aanpasbaar aan veranderende behoeften. 4. We zetten in op het verweven van functies, dat wil zeggen het verbinden van verschillende functies binnen eenzelfde gebied. Verwevenheid draagt bij aan ruimtelijke menging en synergie. Op een slimme manier worden functies samengebracht, zodat een dynamisch leefmilieu ontstaat. Dit bevordert actieve mobiliteit, zoals lopen en fietsen, vermindert de afhankelijkheid van de auto en versterkt de sociale samenhang in buurten. Daarmee creëert het een aantrekkelijke leefomgeving, nodigt uit tot beweegt en ontmoeting en maakt wijken veerkrachtiger voor maatschappelijke veranderingen.

Leeswijzer De uiteindelijke omgevingsvisie zal uit twee delen bestaan. Voorliggend document betreft de kaderstellende visie, waarbinnen de hierop volgende gebiedsgerichte uitwerking in de volgende fase zal worden opgesteld. Deze visie is als volgt opgebouwd. Hoofdstuk 1 situeert de visie voor de fysieke leefomgeving in context van brede welvaart en het eerder doorlopen traject Tilburg in 2050. Hoofdstuk 2 geeft een duiding van de regionale en nationale beleidskaders, evenals een analyse van de Tilburgse kwaliteiten en uitdagingen in het licht van trends en ontwikkelingen die we op ons af zien komen. Vervolgens worden de opgaven onder elk van de drie agenda’s in een afzonderlijk hoofdstuk verder uitgewerkt. Hoofdstuk 3 bespreekt de primaire opgaven die horen bij de voortbouwagenda, hoofdstuk 4 werkt de opgaven die vallen onder de ombouwagenda verder uit, en hoofdstuk 5 bespreekt de opgaven die gekoppeld zijn aan de bijbouwagenda. Hoofdstuk 6 geeft inzicht in het proces dat is doorlopen om tot deze visie te komen. Het beschrijft het participatieproces en schetst een handelingsperspectief dat een doorkijk biedt in de uitwerkingsagenda die in de volgende fase zal worden opgesteld aan de hand van voorliggend strategisch deel van de omgevingsvisie.

7

1

Koersen op brede welvaart

De omgevingsvisie geeft weer hoe we de ontwikkeling van de fysieke leefomgeving in Tilburg voor ons zien. Integraal, dat wil zeggen dat alle relevante beleidsopgaven in hun samenhang aan bod komen, en met het oog op de lange termijn. Iedere gemeente en provincie moet zo’n omgevingsvisie hebben. Dat vloeit voort uit de Omgevingswet die in 2024 in werking is getreden. In 2015 hebben wij vooruitlopend op de Omgevingswet al de Omgevingsvisie Tilburg 2040 vastgesteld. Deze is aan actualisatie toe. We sluiten aan bij beleidslijnen en gebiedsontwikkelingen die in de steigers staan of al in uitvoering zijn. Op diverse punten in de tekst wordt ernaar verwezen. Beleidskeuzes zijn in veel gevallen in lijn met wat al in recente gebiedsperspectieven en thematische visies is vastgesteld. Vanuit de stedelijke samenhang en het verlengde perspectief op 2050 komen nieuwe dilemma’s en kansen in beeld, die om een antwoord vragen. Voor onszelf, als gemeentebestuur, vormt de omgevingsvisie de leidraad bij alle maatregelen, projecten, investeringen en prioriteiten die te maken hebben met de ruimtelijke ontwikkeling. Maar de ontwikkeling van Tilburg is het resultaat van ideeën, initiatieven en inspanningen van heel veel kanten. Tijdens de voorbereiding van de omgevingsvisie hebben we daarom gesproken met veel verschillende betrokkenen.

Bewoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en kennisinstellingen konden laten weten wat zij belangrijk vinden voor de toekomst van Tilburg: het Tilburg van 2050. We hebben onderzoek laten doen, analyses uitgevoerd en als gemeente hebben we voortdurend contacten met uiteenlopende geledingen van de samenleving. In hoofdstuk 6 ‘Proces, participatie en handelingsperspectief’ gaan we hierop in. We vertrouwen erop dat de betrokkenen zich herkennen in voorliggende strategie.

Continuïteit en vernieuwing Met deze omgevingsvisie zetten we koers naar de toekomst in Tilburgse stijl: met lef, ambitie, en creativiteit, met de mouwen opgestroopt en met zorgzaamheid naar elkaar. We werken aan een stad waar iedereen meedoet, iedereen ertoe doet en iedereen meetelt. Een groene en sociale stad, waar het goed leven is. Voor mens, dier en natuur, voor nu en voor de generaties na ons. We bereiden Tilburg voor op de gevolgen van grote veranderingen (bijvoorbeeld op het gebied van demografie, economie, technologie en klimaat), en zetten maximaal in op de verdere ontwikkeling van een gezonde leefomgeving. Die ambities zijn niet van vandaag of gisteren. Tien jaar geleden kwam de vorige gemeentelijke omgevingsvisie uit. In het toekomstbeeld van toen heette Tilburg een ‘vitale, duurzame stad in een moderne netwerksamenleving’. Een stad waar, in de terminologie van toen, ‘people, planet & profit’ in balans zijn. We hebben stappen gezet om ontwikkelingsprojecten vorm te geven vanuit samenhangende gebiedsontwikkelingen, en hebben een verschuiving in gang gezet van een projectenplanologie naar een samenhangende blik op de opgaven van de regio, stad, dorpen en het buitengebied. 8

Dat heeft zijn eerste vruchten afgeworpen. De resultaten zijn bijvoorbeeld te zien in de succesvolle ontwikkeling van de stadsregionale landschapsparken Stadsbos013, Landschap Pauwels, en Moerenburg-Koningshoeven. Om deze gebieden vitaal en aantrekkelijk te maken, werken veel partijen samen aan de ontwikkeling van natuur, waterberging en uiteenlopende activiteiten voor bezoekers. De binnenstad en de directe omgeving hebben nieuwe impulsen gekregen via initiatieven voor bijvoorbeeld de vergroening van straten en pleinen, het kernwinkelgebied, de Spoorzone, het Stadsforum, het gebied rond het Stadspark Oude Dijk, de Piushaven en de start van de Koningswei. Buiten het centrum hebben we stappen gezet met bijvoorbeeld de vernieuwing van Koningsoord, het Pater Van den Elsenplein, het Wagnerplein en de transformatie van het ETZ TweeSteden-ziekenhuis.

Vergroten van de brede welvaart We zetten nu een volgende stap, en dat is uitdrukkelijk een stap extra. We zetten de stap naar het vergroten van de brede welvaart in de gemeente. We zien hoe betrokken de inwoners van Tilburg zijn bij hun leefomgeving en bij elkaar. We herkennen de economische ontwikkelkansen, voortvloeiend uit het ondernemerschap in de gemeente en de ontwikkelingen in de regio. En we onderstrepen de noodzaak om Tilburg groener, gezonder en klimaatadaptief in te richten en onze bijdrage te leveren in het tegengaan van klimaatverandering. Het doel met deze Omgevingsvisie 2050 is om dit sociale, economische en ecologische kapitaal van Tilburg met elkaar te verbinden. We ontwikkelen de drie kapitalen in samenhang met elkaar, zodanig dat ze elkaar versterken en de ontwikkeling van het ene kapitaal niet ten koste hoeft te gaan van het andere. We zien daarvoor grote en inspirerende kansen. Niet in de laatste plaats dankzij het traject Tilburg in 2050, waarin we met veel betrokkenheid van inwoners, ondernemers en organisaties uit de gemeente, ondersteund door een aantal hoogleraren van de Tilburg University, een toekomstvisie voor 2050 hebben gemaakt. Onder de titel ‘Samen werken aan brede welvaart voor Tilburg in 2050’ is die in juni 2025 gepubliceerd (zie ook hoofdstuk 6).

Met deze omgevingsvisie willen we eraan bijdragen dat Tilburgers (mensen en dieren) eerlijk delen in de baten van de ontwikkeling die Tilburg de komende decennia zal doormaken, zowel nu als in de toekomst. Voor mensen door uitzicht op een geschikte woning en een plek om te werken of te leren, maar ook door een schone en gezonde woonomgeving, meer ontmoetingsplekken voor de buurt en toegang tot passende zorg. Voor dieren door een compleet en aaneengesloten leefgebied in stad, dorp en buitengebied.

Strategische keuzes Om verdere stappen te zetten richting het vergroten en eerlijk verdelen van brede welvaart maken we drie strategische keuzes waar alle concrete acties en maatregelen op terug te voeren zijn. We kiezen voor een compacte stedelijke ontwikkeling, landschappelijke versterking en een gezonde en weerbare leefomgeving. In alles wat we doen zetten we kwaliteit voorop. 1. Compacte stedelijke ontwikkeling 9

De keuze voor compacte stedelijke ontwikkeling is een keuze voor verdichting en op aangewezen plekken een hoogstedelijk milieu. We zoeken de ruimte voor nieuwe woningen en bedrijven binnen de bestaande grenzen van de stad en de dorpen. Daarmee versterken we woonwijken, bedrijventerreinen en het centrum van de stad en dragen we bij aan de kwaliteit van de leefomgeving en het openhouden van het buitengebied. We voegen woningen toe die passen bij de (demografische) ontwikkeling van de stad en zorgen voor meer variatie in het woningaanbod binnen wijken. Dat kunnen bijvoorbeeld woningen voor starters, senioren en kleine huishoudens zijn, of woonzorgconcepten. Voorzieningen groeien mee met de woningbouwopgave. Er ontstaan nieuwe kansen voor hoogwaardige en duurzame vormen van mobiliteit. En het vormt een startmotor voor nieuwe collectieve warmtenetten waar later ook bestaande bebouwing op kan worden aangesloten. Op bedrijventerreinen levert een compacte groei betere kansen op voor verduurzaming, vergroening en innovatie. In hoogstedelijke milieus is het ruimtegebruik het meest intensief, afgemeten aan het aantal inwoners en leer- of arbeidsplaatsen per hectare. Dat biedt uitstekende kansen voor de kennisintensieve, innovatiegerichte economie die gebaat is bij nabijheid en ontmoeting.

Een uitgekiende mix van bedrijfsruimtes, woningen, (onderwijs)voorzieningen en verblijfsgebieden zorgt voor levendigheid. Kenniswerkers, startups en scale-ups gedijen daar veelal goed bij. 2. Versterking van het landschap Stad en landschap willen we met duidelijke begrenzingen onderscheiden, maar evenzeer met elkaar verbinden. Stad en landschap hebben elkaar nodig en versterken elkaar. De strategische keuze voor compacte verstedelijking helpt om het landschap in stand te houden. Maar het landschap vraagt ook om investeringen. In duurzame landbouw, natuurontwikkeling, wateropvang en recreatievoorzieningen. Bij ruimtelijke ontwikkelingen in het buitengebied zijn water en bodem sturend. Het gebruik van de grond moet passen bij de eigenschappen van het bodem- en watersysteem. We gaan de daling van het grondwater tegen, vergroten de sponswerking van de bodem en zorgen voor voldoende ruimte om overtollig water uit de stad op te slaan. Om de biodiversiteit te versterken zetten we in op een goede ecologische basiskwaliteit van het landschap en de stadsnatuur. We stimuleren duurzame landbouw. Met name rondom natuurgebieden (met Natura 2000-status of gelegen binnen het Natuurnetwerk Brabant) zoals de Loonse en Drunense Duinen en Leemkuilen willen we samen met grondeigenaren toewerken naar extensivering en natuurinclusieve vormen van landbouw die passend zijn bij de plek en de bodem.

We verweven stad en landschap door groene routes en zones te verbinden met het buitengebied. De Stadsnatuurkaart, het programma 013 Parken, en de ontwikkeling van de Stadsregionale Parken Stadsbos013, Landschap Pauwels, en Moerenburg-Koningshoeven hebben daar een belangrijke rol in. Het groene netwerk dat zo ontstaat, zorgt voor een groter aaneengesloten leefgebied voor dieren en een aantrekkelijker en toegankelijker landschap voor recreanten. Het beslaat niet alleen onze eigen gemeente, maar loopt door in en is verweven met grotere regionale structuren, zoals het Van Gogh Nationaal Park. 3. Gezonde en weerbare leefomgeving Gezondheid en weerbaarheid zijn beide pijlers onder de brede welvaart. Ze zijn nauw verbonden. Duurzame systemen voor energie en mobiliteit zorgen voor schonere lucht en helpen om de klimaatverandering te beperken. Door duurzame en decentrale energiesystemen met lokale opwek en opslag dichtbij de gebruiker beperken we afhankelijkheden van derden. Meer, biodivers en beter 10

verbonden groen maakt de woon- en werkomgeving gezonder en helpt om de gevolgen van de klimaatverandering (wateroverlast, droogte, hitte) te beheersen. Een inrichting van de wijk die de sociale samenhang versterkt en hinder tegengaat, bevordert ook de mentale gezondheid. Veel komt samen in de openbare ruimte. We gaan daarom actief werken aan een openbare ruimte die werkelijk publiek is, uitnodigt tot ontmoeting, initiatief, spelen en bewegen, die de duurzame netwerken voor energie, mobiliteit en water accommodeert en vormgeeft aan de verweving van groen in de stad en het buitengebied. Zo’n impuls aan de kwaliteit van de stedelijke openbare ruimte is onlosmakelijk verbonden aan de keuze voor compacte verstedelijking: de hogere bebouwingsdichtheid gaat samen met een openbare ruimte van hoge kwaliteit. Tegelijk blijven we werken aan een circulaire en veelzijdige economie, voldoende bestand tegen schokken en schommelingen op bijvoorbeeld het wereldtoneel of in de energievoorziening, en waarbij we verontreiniging van lucht, water en bodem zo mogelijk bij de bron bestrijden.

11

2

Uitgangspunten van de omgevingsvisie

Veel bijzondere kansen en kwaliteiten van Tilburg komen voort uit de geschiedenis van de stad. Het ontstaan vanuit aaneengegroeide buurtschappen, het industriële karakter en de katholieke signatuur geven de stad tot op de dag van vandaag een geheel eigen identiteit. Die identiteit is nauw verbonden met onze dorpen Berkel-Enschot, Udenhout en Biezenmortel en het buitengebied. Het mozaïek van steden, dorpen en landschappen kenmerkt Brabant en heeft een belangrijke rol in de economische ontwikkeling van nu. Deze visie funderen we op het unieke Tilburgse en regionale profiel. En we anticiperen op de belangrijkste ontwikkelingen die we op ons af zien komen. Het zijn de pijlers van onze omgevingsvisie. In dit hoofdstuk benoemen we ze: de typisch Tilburgse kwaliteiten, de regionale kansen en afspraken en de belangrijkste trends en ontwikkelingen. We laten zien welke opgaven en ordeningsprincipes we daaraan koppelen. Zo geven we richting aan de verdere invulling van onze drie strategische keuzes (compacte verstedelijking, landschappelijke versterking en een gezonde en weerbare omgeving).

Typisch Tilburgs Tilburg heeft zich ontwikkeld tot een eigenzinnige en creatieve stad. Die eigenschap brengt kleur en energie in het stadsleven. Dat heeft alles te maken met de historische ontwikkeling. Tilburg heeft, naar Nederlandse begrippen, altijd ruimte voor initiatief gehad. De stad is nooit ingesnoerd geweest door een vesting of een singel. Eeuwen geleden lag die ruimte langs de zandpaden tussen de oorspronkelijke buurtschappen (herdgangen), waar bebouwingslinten ontstonden. De grote ruimten tussen die linten bleken zo’n 200 jaar geleden geschikte vestigingsplekken voor de opkomende industrie van die tijd, met name in de textiel. Nadat deze fabrieken een voor een verdwenen, lieten ze open terreinen en lege gebouwen in de stad achter waar weer nieuw gebruik voor gevonden werd. Zo ontstond een cultuur van handen uit de mouwen, niet te voorzichtig. De typisch Tilburgse geschiedenis heeft een aantal kwaliteiten opgeleverd waar we in ons omgevingsbeleid op inspelen: een open en actieve houding, een veelkleurig stedelijk weefsel, een veelzijdig leer- en werkmilieu en een rijkgeschakeerd, waardevol landschap.

Open en actieve houding Tilburg is een stad waar nieuwe initiatieven de ruimte krijgen. Mensen zijn er ontvankelijk voor. Dat levert verrassende plekken en gebieden op. Denk aan de Spoorzone, waar het verweven van de oude industriële panden met nieuwe stedelijke functies een aantrekkelijk milieu met een ruig randje oplevert, met de LocHal als culturele ontmoetingsplek, publiekstrekker en blikvanger. Of denk aan de Piushaven, waar het vroegere karakter van de industriële haven als springplank is gebruikt om een duurzame en (bio)diverse stedelijke omgeving te creëren. Beide zijn mogelijk geweest door de open en actieve houding die de recente stadsontwikkeling karakteriseert. Het Tilburgs DNA “sociaal x 12

experimenteel = creatie” wordt al jaren omarmd, ingezet en vernieuwd door Marketing Tilburg en haar netwerk. Het is dan ook geen toeval dat Tilburg zich door de jaren heen heeft bewezen als voedingsbodem voor kunst en cultuur. Andersom geven kunst en cultuur mede vorm aan de stedelijke ontwikkeling. Zo waren diverse culturele pioniers, zoals de Hall of Fame, aanjagers voor de ontwikkeling van de Spoorzone.

Veelkleurig stedelijk weefsel De geschiedenis van naar elkaar toegegroeide herdgangen is nog altijd herkenbaar in het stadsbeeld. De herdgangen zijn te herkennen als plaatsen voor ontmoeting, vaak groen en in de vorm van een driehoek, waar verschillende wegen samenkomen. Denk aan het Korvelplein, de Heuvel, het Wilhelminapark of de Schans. De meeste linten zijn nog steeds doorgaande routes, met aan weerszijden afwisselende bebouwing met een mix van woningen, winkels, voorzieningen en bedrijven — de Korvelseweg, de Goirkestraat, de Besterdring. Ze geven reuring en zijn belangrijk voor de aantrekkingskracht van het stedelijke woonmilieu. Het industriële verleden is in deze gebieden zichtbaar in de vorm van herontwikkelde fabriekspanden, hier en daar een straat met fabrikantenvilla's en oude arbeidersbuurten. Het gebied dat is opgebouwd vanuit de herdgangen en de linten kennen we nu als de ‘Oude Stad’. In die Oude Stad ligt de binnenstad, met het winkelhart en het historische Dwaalgebied waar hippe winkels en eettentjes op de begane grond van de statige 19 e en 20e-eeuwse herenhuizen prijken. Buiten de Oude Stad ligt een reeks jongere woonwijken, gebouwd in de afgelopen honderd jaar en steeds ontworpen naar de geest van de tijd.

Voorbeelden zijn het Villapark Zorgvlied, de hoogbouw in het groen van Stokhasselt-Noord, de moderne parochiale stadsuitbreiding in West en de opeenvolgende stedenbouwkundige stromingen in de Reeshof. Aan het bestaand stedelijk weefsel zijn sinds de jaren negentig nieuwe lagen toegevoegd. Zo vonden in de jaren tussen 1990 en 2010 herstructureringen plaats in bijvoorbeeld het Kromhoutpark, de Thomas de Beer Driehoek (De Pont Museum) en Groeseind-Hoefstraat. Het centrum werd verrijkt met het Kunstcluster en de vernieuwing van het Veemarktkwartier, met Poppodium 013, Interpolis en de bijbehorende tuin. Langjarig en in samenhang wordt gewerkt aan de gebiedsontwikkelingen voor de Piushaven, het kernwinkelgebied en de Spoorzone. Met Berkel-Enschot, Udenhout en Biezenmortel zijn ook karakteristieke dorpse woonmilieus aanwezig in de gemeente. Elk dorp heeft zijn eigen unieke identiteit, maar ze delen een sterke gemeenschapszin, een rijke geschiedenis en een ligging in het groene hart van Noord-Brabant. De combinatie van historische charme en moderne voorzieningen maakt de dorpen aantrekkelijk voor zowel jonge gezinnen als ouderen. Met elkaar leveren deze wijken en dorpen een breed palet aan leefmilieus op, goed voor de grote verscheidenheid aan leefstijlen die past bij een gemeente van ruim 230.000 inwoners.

13

Veelzijdig leer- en werkmilieu Tilburg werd groot dankzij de bloei van de textielindustrie. Achterin de negentiende eeuw vond maar liefst driekwart van de Nederlandse wolproductie plaats in onze stad. Des te groter was de klap toen de internationale concurrentie te groot werd en de ene fabriek na de andere moest sluiten, zo’n zestig jaar geleden. De stad is deze klap te boven gekomen en heeft zich sindsdien nooit meer zo afhankelijk gemaakt van een enkele bedrijfstak. De ligging in Brabant, aan de grote infrastructuurlijnen tussen het Ruhrgebied en de Randstad en te midden van waardevolle landschappen, maakt Tilburg aantrekkelijk voor een breed scala aan bedrijvigheid. Productiebedrijven, zakelijke dienstverleners, logistieke bedrijven en bedrijven in de vrijetijdssector voelen zich allemaal thuis. Tilburg telt veel kleine, op zichzelf staande bedrijven, die samen een motor vormen van onze economie en welvaart. Dit middenen kleinbedrijf (MKB) is veelzijdig en wendbaar, en kent een grote lokale betrokkenheid. Dat maakt Tilburg tot een echte MKB-stad. In veel bedrijfssectoren neemt het belang van kennis toe. Tegelijk wordt de waarde van goed geschoolde vakmensen steeds zichtbaarder.

In de volle breedte weet het Tilburgse bedrijfsleven zich gevoed en gesteund door een al even breed aanbod aan onderwijsinstellingen: beroepsonderwijs op alle niveaus en een gerenommeerde universiteit in de mens- en maatschappijwetenschappen. Bedrijfsleven, onderwijs- en onderzoeksinstellingen en overheid vormen samen een economisch en innovatief ecosysteem, van onderaf gevoed door een cultuur van experiment en ondernemerschap. Zo is in Tilburg een hoogwaardige en innovatieve maakindustrie aan het ontstaan. De ontwikkeling van de Spoorzone, met MindLabs als vlaggenschip, is een vliegwiel voor de Kennisas: de Spoorzone, de universiteitscampus en het tussenliggende gebied met het Spoorpark en het Kenniskwartier. Hier groeit een fysieke concentratie van kennis en opleiding in de mensgerichte digitale technologie en kunstmatige intelligentie, met een directe relevantie voor maatschappelijke uitdagingen in bijvoorbeeld de zorg of de energietransitie.

Rijkgeschakeerd en waardevol landschap De Tilburgse herdgangen zijn ontstaan en tot ontwikkeling gekomen op de droge zandkoppen tussen de beekdalen van de Oude Leij en Donge in het westen en de Nieuwe Leij en Voorste Stroom in het oosten. Brabant kent meer van deze fijnvertakte beekstelsels die hemelwater via slingerende beken afvoeren naar grotere rivieren, die op hun beurt uitkomen in de Maas. Het levert een landschappelijke rijkdom op van afwisselend moerassig land, zoals bij Goirle, en bossige zandgronden, zoals de Loonse en Drunense Duinen en de Oisterwijkse bossen en vennen. Tussen deze natuurgebieden in liggen cultuurlandschappen met een agrarische productiefunctie. Vandaag de dag zijn dit hooggewaardeerde landschappen met de status van Nationaal Park, als onderdeel van het regionale Van Gogh Nationaal Park. Jaarlijks komen er honderdduizenden mensen op af. Biezenmortel, Berkel-Enschot en Udenhout zijn sterk verbonden met hun landschappelijke omgeving. Ook voor de inwoners van de stad Tilburg draagt de aanwezigheid van zo’n bijzonder buitengebied aanzienlijk bij aan de kwaliteit van leven, als bestemming voor een scala aan toeristische en

14

recreatieve activiteiten, maar ook als drager van de identiteit van de streek. Het is daarnaast een vestigingsfactor van belang in een kennisintensieve economie. Een aantal landschappen die direct aan de stad grenzen, ontwikkelen we sinds een aantal jaar als stadsregionaal park. Dat zijn Stadsbos013, Landschap Pauwels en Moerenburg-Koningshoeven. We ontwikkelen ze tot aantrekkelijke, toegankelijke en goed bereikbare uitloopgebieden voor de stad, die tegelijk als buffer dienen om de recreatieve druk op de Natura 2000-gebieden te verminderen. Ook de ontwikkeling van nieuwe natuur en een klimaatbestendige inrichting van deze gebieden is hierbij belangrijk. Hiermee leveren we ook een bijdrage aan de wettelijke en provinciale natuur- en klimaatdoelen.

Centrumstad in een dynamische regio Naast de specifieke eigen kwaliteiten zijn het ook regionale verbanden die de kansen van Tilburg bepalen. De ligging midden in Brabant, als onderdeel van de Brabantse Stedenrij, en de goede verbindingen met het Ruhrgebied, Baden-Württemberg, Vlaanderen en de Randstad maken Tilburg tot een aantrekkelijke vestigingslocatie voor de moderne industriële bedrijvigheid en de logistiek. Met het kennisintensiever worden van de economie, worden ook andere vestigingsfactoren relevant. Het gaat dan om de digitale infrastructuur, een robuust elektriciteitsnetwerk, het innovatieve vermogen en de kwaliteit van leven in brede zin – denk aan de nabijheid van het landschap, het stedelijk leven, de woonmilieus. Het aantrekkelijke landschap in combinatie met een aantal grote publiekstrekkers maakt ook toerisme en recreatie tot een sterk punt van de regionale economie. Het versterken van de samenwerking en agglomeratiekracht tussen de Brabantse steden en regio’s is belangrijk om op het internationale speelveld een rol van betekenis te spelen en de internationale concurrentiepositie te verstevigen. Tegelijk is het van belang om een brede economische basis te behouden, als regio en als land. Dat maakt ons minder afhankelijk van de levering van grondstoffen en producten uit andere delen van de wereld en weerbaar tegen economische crises.

Het kabinet spreekt in de ontwerp-Nota Ruimte (2025) de verwachting uit dat de steden buiten de Randstad tot 2050 fors zullen groeien. Het relatieve zwaartepunt in Nederland zal dan verschuiven richting het noorden, oosten en zuiden. De Brabantse Stedenrij maakt deel uit van het Stedelijk Netwerk Nederland. De regio geldt in de ontwerp-Nota Ruimte als ‘L-centrumstadregio’ (waarbij de L staat voor Large). Het kabinet stelt dat deze regio’s ‘kansrijk zijn voor een grotere rol in de nationale verstedelijkingsopgave, zeker als er ook sprake is van aanwezigheid van een universiteit, hogescholen en specialistische kennisinstituten’. Als gemeente onderschrijven we die ambitie: we verwelkomen ontwikkeling en nauwere verbinding met de Randstad, maar koesteren de eigenheid en het onderscheidende karakter van het Brabantse leefklimaat.

15

Schaalsprong in de Brabantse verstedelijking De economie in Brabant groeit dankzij het innovatieve en internationaal georiënteerde karakter. De bevolking zal toenemen tot bijna 3 miljoen inwoners in 2050. Daarom zet Tilburg samen met de andere steden in de Brabantse Stedenrij in op een schaalsprong in stedelijkheid. Daarover zijn afspraken gemaakt in de ‘Uitvoeringsagenda NOVEX Stedelijk Brabant’ (2024). Dankzij de economische en demografische groei ontstaan mogelijkheden voor bijvoorbeeld verdergaande economische specialisaties, stedelijkere woon- en werkmilieus, meer gespecialiseerde voorzieningen en nieuwe en duurzame systemen voor mobiliteit en energie. Die schaalsprong naar meer stedelijkheid is al ingezet in de centrumsteden. Daar is een nieuw stedelijk Brabant aan het ontstaan. De schaalsprong die Eindhoven, Helmond, Breda, Tilburg, ’sHertogenbosch, Oss en Roosendaal maken, is gestart in de spoorzones, maar komt pas echt van de grond als die wordt doorgezet in het omliggende stedelijk gebied en de middelgrote steden van Brabant. Landschap en natuur groeien mee met de verstedelijking. Ook dat is onderdeel van de regionale verstedelijkingsstrategie. Een belangrijke kracht van stedelijk Brabant is de nabijheid van en de sterke verwevenheid met het omliggende landschap. Natuur en buitengebied liggen op tien minuten fietsafstand.

We investeren in Brabant daarom niet alleen in de groene en blauwe kwaliteit van de steden zelf, maar ook in de landschappen tussen de steden en het Brabantse natuurnetwerk, de groene buffers tussen stedelijke gebieden en groene scheggen waarmee het landschap de stad in prikt. Dat doen we ook in Tilburg, met de strategische keuze om het landschap te versterken en beter te verbinden met de groenstructuur binnen de grenzen van de stad. Voor deze verstedelijkingsstrategie werken we op verschillende manieren samen met de provincie en omliggende gemeenten. Dat doen we binnen de provincie Noord-Brabant, via de Brabantse Stedenrij (de zeven grootste Brabantse steden) en in de afgelopen periode vooral via de Stedelijke Regio BredaTilburg (SRBT) en Hart van Brabant.

Stedelijke Regio Breda-Tilburg (SRBT) De regio’s Baronie en Hart van Brabant, met respectievelijk Breda en Tilburg als centrumgemeente, vormen samen één ‘daily urban system’, oftewel dagelijks stedelijk systeem. Dat is een netwerk van steden, dorpen en buitengebied waarbinnen mensen op dagelijkse basis reizen om te wonen, werken, sporten en ontspannen. Enkele jaren geleden hebben de negentien gemeenten in dit gebied met de vier betrokken waterschappen en de provincie de samenwerking in de SRBT opgestart. Samen hebben deze partijen de ‘Ontwikkelstrategie Stedelijke Regio Breda-Tilburg’ (2023) opgesteld en een manier van samenwerken vastgesteld. De strategie benoemt de belangrijkste ontwikkelingen, opgaven en transities. Het doel van de samenwerking in de SRBT is het inzetten op agglomeratiekracht, het benutten van de schaalvoordelen die daaruit voortvloeien en het uitwisselen, ontwikkelen en delen van kennis en kunde. Zo willen we met de SRBT komen tot een goede verdeling van brede welvaart en een versterking van het Brabantse mozaïek van stad en land. We grijpen de 16

snelle groei van woningen en bedrijvigheid aan om een sprong in de kwaliteit van de leefomgeving te bewerkstelligen. De betrokken partijen in de SRBT hebben met het Rijk een Woondeal afgesloten over het aantal te bouwen woningen. We hebben in de regio afgesproken om de woningbouw en de ontwikkeling van de werkgelegenheid in te zetten als hefboom voor het verbeteren van de leefbaarheid: om meer nabijheid van voorzieningen te kunnen garanderen, hoogwaardigere voorzieningen te huisvesten, en sneller en duurzamer vervoer te organiseren. Dat geldt voor de steden en de dorpen. We werken in de SRBT bovendien samen aan een aantal transities. Die overstijgen immers de gemeentegrenzen. We hebben afspraken gemaakt over een duurzame mobiliteit, en we willen in regionaal verband de overgang naar een circulaire economie en naar duurzame energie versnellen. Daarnaast werken we samen in de regio Hart van Brabant, de oostelijke flank van de SRBT. De elf gemeenten in deze regio werken op basis van een gezamenlijke kernagenda samen op onderwerpen zoals energie, klimaat, duurzame verstedelijking en mobiliteit. De inhoud en de reikwijdte van de opgaven bepalen de schaal en de intensiteit van de regionale samenwerking. Dankzij deze samenwerkingsverbanden gaan we de grote opgaven waar we voor staan integraal en regionaal aan.

De regio hebben we ook nodig voor strategische afstemming en het maken van afspraken met Rijk en provincie.

Verbinding met Brainport Eindhoven Naast samenwerking in de SRBT, heeft Tilburg een sterke verbinding met Brainport Eindhoven, waar het ecosysteem van technologische innovatie centraal staat. De regio Eindhoven behoort al jaren tot de regio’s in Nederland met de grootste economische ontwikkeling. In 2020 is afgesproken dat de regio tot 2040 kan groeien met 62.000 woningen en 72.000 arbeidsplaatsen. Dat was vóór de zogenaamde Beethoven Deal, waarin Rijk, provincie en regio afspraken om aanzienlijk extra te investeren in publieke voorzieningen, versnelling van de woningbouw en talentontwikkeling. Die groei heeft invloed tot ver over de grenzen van de Metropoolregio Eindhoven. Een sterke Brainportregio draagt positief bij aan de ontwikkeling en agglomeratiekracht in de hele provincie. De samenwerking tussen Tilburg en de Brainportregio biedt kansen op het gebied van talent, economie, wonen en mobiliteit. Het is nu al aantoonbaar dat de ontwikkeling van Brainport zich ook in onze stad en regio manifesteert. We onderzoeken hierbij hoe we het lokale High Tech Systems and Materials (HTSM)-ecosysteem—ontwikkeld rond het industrieel cluster van spelers zoals ASML en Philips—kunnen versterken. Daarmee sorteren we voor op effecten van deze ontwikkeling en dragen we bovendien bij aan een ontwikkeling van (inter)nationale betekenis.

We houden naar de toekomst toe scherp in beeld op welke domeinen we verder de samenwerking willen opzoeken. De kansen die hieruit voortkomen willen we inzetten om de brede welvaart in de stad te versterken: er moet sprake zijn van wederkerigheid tussen de economische ontwikkeling en bijvoorbeeld het wonen, de voorzieningen en de mobiliteit. 17

Trends en ontwikkelingen Hierboven zijn de belangrijkste kwaliteiten van Tilburg en de regio benoemd. Daarnaast is er een aantal brede maatschappelijke trends en ontwikkelingen, waar we in deze omgevingsvisie antwoorden op móeten hebben. We verwachten dat ze een grote rol gaan spelen in de ontwikkeling van Tilburg richting 2050. Zeker in een periode van snelle technologische ontwikkeling en geopolitieke onzekerheid kunnen die trends in de toekomst onverwacht veranderen. Het is zaak om de fysieke omgeving voldoende gezond en weerbaar te maken om zulke schommelingen en trendbreuken op te kunnen vangen. Trends en ontwikkelingen die op ons afkomen en een bepalende rol in het maatschappelijke verkeer hebben, zijn klimaatverandering, demografische ontwikkeling, technologische ontwikkeling, sociaaleconomische ongelijkheid en de teruggang van de biodiversiteit.

Warmer klimaat met meer weersextremen De gevolgen van klimaatverandering zijn al goed merkbaar. De gemiddelde temperatuur loopt op en we krijgen vaker te maken met extreem weer. Hittegolven zullen vaker voorkomen en langer duren, waarin de temperatuur in de stad plaatselijk nog een aantal graden verder kan oplopen dan elders (als gevolg van het urban heat island-effect). Daarnaast krijgen we te maken met langere natte perioden. Er kan bovendien heel veel water ineens vallen: clusterbuien met meer dan 100 millimeter neerslag binnen 24 uur kunnen lokaal grote overlast met zich meebrengen. Toenemende droogte zorgt ervoor dat de gemiddelde grondwaterstand nog verder zal dalen. Dit kan forse schade tot gevolg hebben: voor de natuur in en om de stad, stedelijk groen en de landbouwopbrengst. Ook de beschikbaarheid van drinkwater en de kwaliteit ervan komt onder druk te staan. Er is meer ruimte in en om de stad nodig voor groen en water, om de stad af te koelen, verdroging tegen te gaan en overtollig water op te slaan of af te voeren. En we moeten door met de transities in het energiesysteem, de circulaire economie en de mobiliteit. Daarmee dragen we ons steentje bij aan het streven om de opwarming te beperken tot 1,5 of maximaal 2 graden, zoals internationaal afgesproken in het Klimaatakkoord van Parijs (2015).

Voor het tegengaan van verdere klimaatverandering is de energietransitie, van fossiele brandstoffen naar een duurzame, circulaire energievoorziening zonder CO2-uitstoot, een absolute voorwaarde. Ondanks Europees en nationaal beleid loopt deze transitie achter op de gemaakte afspraken. Zonder extra inzet zal het doel om in 2050 klimaatneutraal te zijn (dus geen netto CO2-uitstoot meer) niet gehaald worden. Dat geldt ook voor Tilburg. Er zal de komende jaren dus veel extra inspanning geleverd moeten worden, onder de omstandigheid dat we lokaal een relatief beperkte invloed hebben. Met recent vastgesteld aanvullend beleid voor het dichten van het ‘CO2-gat’ is hiermee een eerste zet gedaan.

18

Demografische groei en vergrijzing De bevolking van Tilburg stijgt volgens de provinciale prognose van ruim 230.000 inwoners nu tot ruim 260.000 in 2040. Er is amper meer sprake van natuurlijke groei (meer geboortes dan overlijdens). Volgens de bevolkings- en woningbehoefteprognose Noord-Brabant (2023) zal deze tot 2040 nog 300 tot 400 inwoners per jaar bedragen. Het saldo van de migratie zal op basis van deze prognose positief zijn: er vestigen zich meer mensen in Tilburg dan er vertrekken. Dat verschil zal zo’n 1500 tot 2000 per jaar zijn. Een groot deel van de nieuwkomers komt uit het buitenland. De samenstelling van die groep is divers. Het gaat onder meer om internationale studenten, arbeidsmigranten en expats, statushouders en ontheemden. De ervaring leert dat migratiecijfers zich moeilijk laten voorspellen. Ze worden deels beïnvloed door de aantrekkelijkheid van ons vestigingsklimaat (wonen en economie), maar ook door oorlog en geweld elders in de wereld. Wel is het aannemelijk dat de groei door migratie zal aanhouden. We gaan vooralsnog uit van de genoemde prognose, maar het is belangrijk om de prognoses te blijven beoordelen en zo nodig het beleid daarop bij te stellen. Het aantal 65-plussers in Tilburg groeit, het aantal 75-plussers groeit nog harder.

We hebben in andere woorden te maken met een dubbele vergrijzing: het aantal ouderen neemt toe evenals de gemiddelde levensverwachting. Bevolkingsprognoses geven aan dat het aantal ouderen tussen 65 en 74 jaar in de periode 2017-2040 groeit van 20.000 tot 25.000 (+ 25%). Het aantal 75-plussers groeit in die periode van 14.500 tot 27.000 (+ 86%). Dit zijn flinke stijgingen, zeker als we ogenschouw nemen dat de groei van het aantal Tilburgers tot en met 64 jaar volgens prognoses veel kleiner is. De piek zal naar verwachting rond 2040 liggen; daarna loopt het aandeel ouderen op de overige bevolking weer terug.

Alle leeftijdsklassen groeien, maar het relatieve aandeel van de beroepsbevolking in de totale bevolking loopt terug. Het aantal banen groeit, maar minder hard dan het aantal inwoners. Dat leidt tot krapte op de arbeidsmarkt. In 2025 staan er drie werkenden tegenover één gepensioneerde. Die verhouding beweegt zich naar twee op één. Zonder grote veranderingen in de zorg, kan het aantal benodigde arbeidsplaatsen in deze sector oplopen van ongeveer één op de vijf banen nu, naar één op de drie in 2050. Daarmee is dit een groot aandachtspunt voor de komende jaren. 19

De demografische ontwikkeling werkt door in de woningbouwopgave. Ten eerste kwantitatief: we verwachten zo’n 25.000 extra woningen tot 2040 nodig te hebben plus nog eens 10.000 tot 2050. Die groei gaat sneller dan de bevolkingsgroei, omdat er gemiddeld steeds minder mensen in één huis wonen. Ten tweede kwalitatief. Er is meer woningbouw nodig die geschikt is voor senioren (zowel de woning zelf als de omgeving waarin die woning staat) en we moeten bouwen om de beroepsbevolking op peil te houden (voor jongeren uit Tilburg zelf en nieuwkomers).

Technologische ontwikkeling Digitalisering, artificiële intelligentie (AI), sociale media en robotisering hebben nu al een enorme impact op hoe we leven, en ze zullen de structuur van de samenleving ook de komende decennia blijven veranderen. Kantoorwerkers zitten niet meer vast aan de werkplek en werken vaker thuis of elders. Bedrijfsruimtes worden anders bezet en ingezet. Koopgedrag verandert, het online winkelen heeft forse invloed op de winkelstraten en winkelcentra. De energietransitie, de overgang naar circulaire economie en nieuwe mobiliteitssystemen zijn voor een belangrijk deel afhankelijk van nieuwe technologieën. De ontwikkelingen op dit terrein gaan hard. Digitalisering ontwikkelt zich exponentieel. Met de doorbraak van generatieve AI breekt een nieuw tijdperk aan. Deze technologie kan zelfstandig nieuwe inhoud creëren – teksten, beelden, muziek – en gaat daarmee verder dan het verzamelen en analyseren van data. In eerste instantie kan het ons daarmee helpen om bestaande processen slimmer en efficiënter te maken. Ook kan AI systemen en structuren zelf veranderen. Dit raakt onze mobiliteit, logistiek, werk en ruimtelijke inrichting steeds sterker. De komende vijf tot tien jaar verwachten we dat deze verandering zich breed zal doorzetten.

Op langere termijn kan AI mogelijk fundamentele veranderingen inluiden in hoe zorg, onderwijs, werk, mobiliteit en recreatie zijn georganiseerd. Dit roept vragen op die raken aan de kern van onze fysieke leefomgeving: Organiseren we de samenleving nog rond 9-tot-5? Dimensioneren we infrastructuur op spitsdrukte, of stemmen we de spits juist af op de infrastructuur? Op welke behoeften richten we de openbare ruimte in? Met het werk van de kennisinstellingen en bedrijven op met name het gebied van mensgerichte digitale technologie en kunstmatige intelligentie, willen we daar vanuit Tilburg ons steentje aan bijdragen. We verwachten dat technologische ontwikkelingen een positieve bijdrage kunnen leveren aan de opgaven waar we voor staan. Zo kan AI helpen om een betere doorstroming van het verkeer te realiseren en kan robotisering een deel van de druk op de zorg verlichten. Maar er zijn ook risico’s aan verbonden. Digitalisering kan emanciperend werken maar ook kwetsbaar maken. Er zullen banen ontstaan, maar ook verdwijnen. Nieuwe technologieën kunnen verleiden tot een ongezonde, meer zittende leefstijl. Niet iedereen kan even makkelijk mee in de digitaliseringsslag. Juist daarom kiezen we ervoor AI en digitalisering niet af te wachten, maar bewust in te zetten voor onze eigen wensen en doelen.

20

Sociaal-economische ongelijkheid Nederland kent structurele ongelijkheden en deze worden ook niet kleiner. Het Sociaal en Cultureel Planbureau wees in 2023 (het onderzoeksrapport ‘Eigentijdse ongelijkheid’) op de hardnekkigheid ervan. Ongelijkheid weerspiegelt zich volgens het SCP niet alleen in inkomensverschillen, maar ook in de verdeling van andere economische hulpbronnen (financieel vermogen, opleidingsniveaus, arbeidsmarktposities). Ze zijn bovendien verstrengeld met ongelijkheid in andere hulpbronnen, door het SCP omschreven als ‘wie je kent’, ‘waar je bij past’ en ‘wie je bent’. Volgens gegevens van het CBS daalt het aantal Nederlanders dat in armoede leeft weliswaar, maar is de ernst van de armoede de afgelopen jaren toegenomen. De economische ongelijkheid wordt vergroot door de vermogensgroei bij de rijkste Nederlanders: kinderen uit een vermogend gezin hebben een grote kans om zelf ook een flink vermogen op te bouwen. Dat zien we bijvoorbeeld terug op de huizenmarkt, waar veel starters financiële steun van hun ouders nodig hebben om een huis te kunnen kopen. Wie dat niet kan krijgen, blijft veelal aangewezen op huur en bouwt daardoor geen of minder eigen vermogen op. Leven in armoede betekent vaker leven in een minder gezonde leefomgeving en in een slecht onderhouden woning met een relatief hoog energieverbruik.