Bijlage 1 Nota Omgevingskwaliteit (d.d. 30-09-2025)
Tekst van het document
NOTA OMGEVINGSKWALITEIT TILBURG
VOORWOORD Nederland kent een rijke traditie van ontwerp- en bouwcultuur. Een bewonderde traditie die ingezet kan worden als inspiratie en aansporing naar de toekomst toe. Zo zijn onze ruimtelijke ordening, de inrichting van het landschap, de hoogwaardige sociale woningbouw, het landelijk architectuurbeleid en de integrale gebiedsontwikkelingen gebed in historie, en tevens actueel voor het oplossen van tegenwoordige opgaven. Een goede ontwerp- en bouwcultuur is ook in Tilburg diepgeworteld. De ontwikkeling van de stad is er nadrukkelijk door gestuurd. De verstedelijking, als gevolg van de opkomende textielindustrie, laat dat goed zien. Tilburg transformeerde vanuit een organisch gegroeide lintenstructuur naar een moderne stad. Het structuurplan van Rückert stuurde die ontwikkeling door de introductie van de ringbanen en de eerste sociale woningbouw. Ook in de daaropvolgende perioden speelde het ruimtelijk ontwerp vaak een belangrijke rol. In de wederopbouwperiode vonden stevige ingrepen in de stedelijke structuur plaats. In de jaren tachtig moest de stad het hoofd bieden aan de ruimtelijke gevolgen van het wegvallen van de textielindustrie, de economische terugval en een hoge werkeloosheid. Het leidde tot lege plekken in de stad, gevolgd door een periode van stadsherstel. Tilburg slaagde uit de neerwaartse spiraal te ontsnappen door zich opnieuw uit te vinden.
Dit ging samen met de opkomst van consistent Tilburgs architectuurbeleid en de
2
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
oprichting van een lokaal architectuurcentrum. Ruimtelijk én architectonisch wist de stad zich te onderscheiden met een doelgerichte aanpak van plekken en door de keuze voor goed gekozen architectonische accenten in de stad. Een praktijk die succesvol bleek en bekend is geworden onder de term ‘archipunctuur’. Zo is er de afgelopen decennia met succes en overtuiging ingezet op het verhogen van de ruimtelijke kwaliteit van de stad en de dorpen. Deze manifesteert zich in de lintenstructuur, in gebiedsontwikkelingen en in de alledaagse leefomgeving. Er wordt flink geïnvesteerd in wijkgerichte ontwikkelingen, de dorpen en het buitengebied. Daarnaast is er een hoog ambitieniveau bij het ontwikkelen van bijzondere locaties, zoals de Piushaven, de Spoorzone, het Stadsforum en Koningswei. Ook aan de volgende opgaven werken we koersvast en met ambitie verder. Vanuit de overtuiging dat we samen toekomstbestendig willen vormgeven aan onze leefomgeving, duurzaam en met kwaliteit voorop. Met deze nota omgevingskwaliteit ligt er vernieuwend kwaliteitsbeleid dat onze ambities uitwerkt vanuit een heldere analyse naar concrete uitgangspunten. Hiermee geven we richting aan de manier waarop er met ambitie, optimisme, lef én historisch besef aan de verdere ontwikkeling van onze stad en dorpen gewerkt gaat worden.
Het kwaliteitsbeleid doet daarnaast ook uitspraken over de manier waarop we de opgaven bij grote gebiedsontwikkelingen zoals de Oostflank,
Kenniskwartier, Stappegoor, Tilburg noord en de revitalisatie van de bedrijventerreinen gaan vormgeven en wat hierbij belangrijke uitgangspunten zijn. Daarnaast regelt de nota het organiseren van kwaliteitsteams bij deze grote gebiedsontwikkelingen en zet de nota in op de doorontwikkeling van verschillende instrumenten, zoals het stadsatelier dat met ontwerpend onderzoek bijdraagt aan het vinden van de juiste oplossingen voor de grote opgaven in de stad en de dorpen. Het Tilburg van de toekomst krijgt zo ruimtelijk vorm door creatieve en actieve samenwerking én het streven naar een inclusieve, duurzame, gezonde en vitale stad. De nota biedt een goede basis, van waaruit we de komende jaren het kwaliteitsbeleid verder kunnen verdiepen en uitwerken. Zo groeit Tilburg verder vanuit het geloof dat we samen, met kwaliteit voorop én met verbeeldingskracht, werken aan een goede leef- en werkomgeving van vandaag en morgen. Bas van der Pol Wethouder Economie, Stedelijke ontwikkeling en Omgevingskwaliteit
A
B
C
D
i
INHOUD Voorwoord wethouder Samenvatting
2 1 4 1
1. Inleiding Inleiding 1.1. Waarom Waarom een een nota nota omgevingskwaliteit? omgevingskwaliteit 1.2. Wat Wat isis omgevingskwaliteit? omgevingskwaliteit 1.3. Naar Naar een een programma programma omgevingskwaliteit? omgevingskwaliteit 1.4. Welke Wie gaat ambitie over hebben omgevingskwaliteit we? 1.5. Wie Opbouw gaat over van de omgevingskwaliteit? nota 1.6. Hoe is de nota omgevingskwaliteit opgebouwd A. TILBURGSE OMGEVINGSKWALITEIT
6 1 6 1 6 1 7 1 8 1 9 1
2. A. Kwaliteit TILBURGSE voorop! OMGEVINGSKWALITEIT 2.1. Omgevingskwaliteit in Tilburg 2.2.Kwaliteit Drie fundamenten voorop! voor goede Een 2.1. omgevingskwaliteit leidraad voor goede omgevingskwaliteit 2.2. Sturen op waarden 3. Ruimtelijk weefsel van Tilburg Ruimtelijk weefselvan vanTilburg Tilburg 3.1.Ruimtelijk weefsel 3.2. Inleiding Gebiedsgericht kwaliteitskader 3.1. 3.2. Vormen van regie 4. Sturen 3.3. Ruimtelijk op kwaliteit weefsel van Tilburg 4.1. GebiedsVormen van kwaliteitssturing 3.4. en ontwikkelgericht 4.2. Mate van impact kwaliteitskader
11 11 1 12 1 20 20 1 30 1 1 32 1 32 34 1
B. BELEIDSREGELS 5. De basis 4. 5.1. Toelichting 4.1. De 013 Regels 5.2. De 4.2. Werken 013 regels met de basisregels 4.3. Mogelijkheden om af te wijken
3
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
1
1 37 1 37 1 43 1 1
5. 1 6. Algemene criteria 44 5.1. 1 6.1. Toelichting Ruimtelijk erfgoed 45 5.2. erfgoed 1 6.2. Ruimtelijk Bouwwerken 48 5.3. 1 6.3. Bouwwerken (Semi-)openbare ruimte 50 5.4. openbare ruimte 1 6.4. (Semi-) Thematische beoordelingskaders 55 5.5. Thematische beoordelingskaders 1 7. Concrete criteria 59 6. criteria 1 7.1.Concrete Toelichting 59 6.1. 1 7.2. Toelichting Bijbehorende bouwwerken 60 6.2. 7.3. Bijbehorende Daktoevoegingen bouwwerken 1 62 6.3. 7.4. Daktoevoegingen Dak-, kozijn- en gevelwijzigingen 1 66 6.4. 7.5. Dak-, Erf- en kozijnterrasafscheidingen en gevelwijzigingen 1 68 6.5. en terrasafscheidingen 1 7.6. ErfGebouwgebonden installaties 69 6.6. installaties 1 7.7. Gebouwgebonden Reclame 70 6.7. 1 7.8. Reclame Terrassen 74 6.8. Terrassen 1 8. Afwijken, handhaving en excessen 75 7. excessen 1 8.1.Handhaving Juridische en basis voor beleidsregels 75 7.1. 1 8.2. Handhaving Mogelijkheden om af te wijken 75 7.2. 1 8.3. Excessenregeling Handhaving 76 8.4. Excessenregeling 76 C. SAMENHANGEND KWALITEITSSTELSEL 1 C. SAMENHANGEND KWALITEITSSTELSEL 8. Kwaliteitsadvisering en processen 1 8.1. Adviseurs voor omgevingskwaliteit 1 9. Kwaliteitsadvisering en -processen 79 8.2. in adviesrollen 1 9.1 Samenhang Adviseurs voor omgevingskwaliteit 79 8.3. 1 9.2. Kwaliteitsadvisering Samenhang in adviesrollen 81 9.3. Kwaliteitsadvisering 82 9.
Relatie met overige kwaliteitsinstrumenten 1 9.1. Gebieds- en ontwikkelgerichte kwaliteitskaders 1 9.2. Stadsatelier 1
10. Relatie 9.3. Ontwerpend met andere onderzoek kwaliteitsinstrumenten 85 1 10.1. Leidraad 9.4. Gebiedsgerichte ontwerpersselecties kwaliteitssturing 85 1 10.2. Open 9.5. Stadsatelier oproep /pilootprojecten 85 1 10.3. Ontwerpend onderzoek 87 10.4. D. Ontwerpersselecties UITVOERING EN DOORWERKING 87 1 10.5 Stimuleren van talent 87 10. (Op weg naar) een programma omgevingskwaliteit D. DOORWERKING EN VERDIEPING 1 10.1 Beleidscyclus 1 11. Programma Een programma omgevingskwaliteit 89 10.2. met beleidsregels 1 11.1. Uitwerking Beleidscyclus 89 10.3. in het omgevingsplan 1 11.2. Participatie Programmavan met beleidsregels 91 10.4. inwoners en belanghebbenden 1 11.3. Uitwerking in het omgevingsplan 91 11.4. Doorwerking Participatieen vanverdieping inwoners en 1 11.1. Deel belanghebbenden A Omgevingskwaliteit in Tilburg 1 95 11.2. Deel B Beleidsregels 1 11.3. 12. Uitvoering Deel C Samenhangend kwaliteitsstelsel 1 96 11.4. 12.1. Deel Uitvoeringsplan D UitvoeringOmgevingskwaliteit en doorwerking 1 96 11.5. 12.2. Financiering Evaluatie en actualisatie uitvoeringsplan 1 96 11.6.
Uitvoeringstoets 1 Bijlagen 97 Bijlage 1 Analyse ruimtelijk weefsel van Tilburg 98 Begrippenlijst Bijlage 2 Verslag Stadsgesprek 3 april 2025 139 Bijlagen 1 Bijlage Colofon1 Overzicht kaartmateriaal 144 1 Bijlage 2 Verslag Stadsgesprek 3 april 2025 1 Bijlage 3 Reglement Omgevingscommissie 1 Bijlage 4 Uitvoeringstoets 1 UITLEG Via deze A B C D vier knoppen zijn Colofon 1 de verschillende onderdelen direct te vinden, daarnaast leidt de i terug naar de inhoudsopgave.
A
B
C
D
i
SAMENVATTING De nota omgevingskwaliteit zet kwaliteit voorop bij ruimtelijke ontwikkelingen en geeft richting aan een voorbeeldige ontwerp- en bouwcultuur. Daarmee is de nota de basis van ons kwaliteitsbeleid. Het geeft duidelijkheid over hoe we in de gemeente Tilburg werken aan het stimuleren en borgen van omgevingskwaliteit. Zowel qua inhoud als qua proces. Binnen de gemeente en de regio spelen er grote ruimtelijke opgaven. Het realiseren van ruim 25.000 woningen grotendeels binnen de bestaande stad en dorpen vraagt om een heldere visie op omgevingskwaliteit. Een goede omgevingskwaliteit zorgt voor een aangename woonomgeving en een duurzaam vestigingsklimaat. Het streven naar een goede omgevingskwaliteit is naast gezondheid en veiligheid één van de drie maatschappelijke doelstellingen van de nieuwe omgevingswet. Goede omgevingskwaliteit is ook één van de doelen van de Omgevingsvisie Tilburg 2050. Deze nota vormt een uitwerking van de ambities zoals gesteld in deze omgevingsvisie en bouwt daarnaast voort op bestaand kwaliteitsbeleid. Het brengt inhoudelijke aspecten samen met hoe wij als gemeente samen met u die kwaliteitsambities gaan organiseren. De nota omgevingskwaliteit stuurt op verschillende schaalniveaus, van gemeentelijk tot gebieds- en projectgericht schaalniveau, en thema’s op het realiseren van een goede omgevingskwaliteit.
Het vormt een bron van informatie en inspiratie voor initiatiefnemers, belanghebbenden en de gemeente. De nota is voor de gemeente het uitgangspunt bij de begeleiding van een initiatief en stimuleert initiatiefnemers om de kwaliteitsambities na te streven en de juiste afwegingen te maken. Daarnaast is de nota een beoordelingskader
4
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
bij vergunningplichtige activiteiten en voor handhaving bij bestaande situaties (excessen). De nota bestaat uit vier onderdelen: A. TILBURGSE OMGEVINGSKWALITEIT Omgevingskwaliteit wordt gezien als een balans tussen herkomst-, belevings-, gebruiks-, en toekomstwaarde. In Tilburg hebben we deze waarden uitgewerkt onder het motto ‘Samen werken aan een genereus Tilburg’. Een genereuze grondhouding zorgt ervoor dat er bij elke ruimtelijke ontwikkeling collectieve waarden toegevoegd worden aan de stad, de dorpen of het buitengebied. Hierbij wordt gewerkt vanuit drie fundamenten: 1. voortbouwen op de identiteit van Tilburg, 2. plekken voor en van iedereen creëren en 3. de toekomst begint nu. Ze vormen samen de basis voor deze nota en zijn leidraad bij elke planontwikkeling en -beoordeling. Elk gebied heeft zijn eigen geschiedenis, gebruikers, functies, uitstraling en ontwikkeling en daarmee ook een eigen omgevingskwaliteit. Daarom werken we met een gebiedsgerichte aanpak. Als basis voor gebiedsgericht kwaliteitsbeleid is het ruimtelijk weefsel van Tilburg kwalitatief in beeld gebracht en gewaardeerd. Het doorontwikkelen van dit ruimtelijk weefsel in gebiedsgerichte kwaliteitskaders geeft vervolgens integraal (vanuit verschillende beleidsvelden zoals ruimtelijk erfgoed, stedenbouw en landschap) en op verschillende schaalniveaus verdieping aan de kwaliteitsambities.
We zetten hierbij verschillende vormen van kwaliteitssturing in, mede afhankelijk van de mate van impact dat een initiatief heeft op zijn (directe) omgeving.
B. BELEIDSREGELS Vanuit het motto ‘samen werken aan een genereus Tilburg’ zijn in deel B 13 basisregels uitgewerkt in concrete beoordelingscriteria voor bouwwerken, ruimtelijk erfgoed en de inrichting van de openbare ruimte. Daarnaast zijn er in de nota ook thematische uitwerkingen opgenomen zoals voor hoogbouw, toekomstbestendig bouwen en wonen voor iedereen. C. SAMENHANGEND KWALITEITSSTELSEL Kwaliteit ontstaat niet door ambities en regels alleen. Kwaliteitsbeleid heeft een open karakter; over kwaliteit ga je in gesprek en dat gesprek doe je samen. Deel C geeft inzicht in welke kwaliteitsprocessen en-producten er zijn om tot een integrale afweging van kwaliteitsambities te komen. Deze processen en producten vormen samen een samenhangend kwaliteitsstelsel. Met dit stelsel krijgen verschillende stakeholders binnen en buiten de gemeente handreikingen hoe je goed opdrachtgeverschap organiseert en hoe je ontwerpkracht in kan zetten binnen ruimtelijke opgaven. Ook geeft de nota inzicht hoe de kwaliteitsadvisering binnen de gemeente is georganiseerd en hoe we werken met de omgevingscommissie en kwaliteitsteams. D. UITVOERING EN DOORWERKING Na vaststelling van de nota door de Raad wordt de nota omgevingskwaliteit omgezet naar een programma onder de omgevingswet.
Hiermee wordt het kwaliteitsbeleid onderdeel van het stelsel onder de omgevingswet en wordt omgevingskwaliteit geborgd van omgevingsvisie tot omgevingsvergunning. Daarnaast wordt het huidige uitvoeringsplan omgevingskwaliteit geëvalueerd en geactualiseerd.
A
B
C
D
i
5
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
A
B
C
D
i
1. INLEIDING 1.1. Waarom een nota omgevingskwaliteit
Het streven naar een goede omgevingskwaliteit is naast gezondheid en veiligheid één van de maatschappelijke doelstellingen van de Omgevingswet die op 1 januari 2024 in werking is getreden. De gemeente Tilburg werkt al sinds 2012 met een brede omgevingscommissie, die aan de hand van de Welstandsnota 2017 (actualisatie 2020) het college integraal adviseert op omgevingkwaliteit. Dit kwaliteitsbeleid is met deze nota omgevingskwaliteit geactualiseerd en in lijn gebracht met de Omgevingswet. Actualisering is nodig omdat ons grondgebied uitgebreid is en onze ruimtelijke opgave in rap tempo verandert, zowel in aantal als in complexiteit. De sterke groei van de stad met ruim 25.000 woningen met bijbehorende voorzieningen en werkgelegenheid, de mobiliteitsopgave en de energietransitie gaat grotendeels plaats vinden binnen de bestaande stad en de dorpen. Dit vraagt om slimme en kwalitatief hoogwaardige (ontwerp)oplossingen, waarmee optimaal ruimtegebruik en versterking van de leefomgeving bereikt wordt.
6
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
‘Van achteraf toetsen naar vooraf sturen op kwaliteitsambitie’ De nota omgevingskwaliteit regelt niet alleen de toetsing achteraf bij de vergunningverlening, maar biedt al veel eerder in het ontwerpproces goede uitgangspunten en kaders voor initiatiefnemers, opdrachtgevers en ontwerpers. Door op tijd in het proces een inhoudelijk goed gesprek te voeren over omgevingskwaliteit kan deze brede ambitie in ontwikkelingen en initiatieven vroegtijdig meegenomen worden. Dit komt de snelheid van ontwikkeltrajecten ten goede. Kwaliteitsteams vervullen hierin naast de ambtelijke organisatie een sleutelrol, zoals bewezen in de ontwikkeling van de Piushaven en de Spoorzone.
Met deze nota omgevingskwaliteit brengen we samenhang en organisatie in ons kwaliteitsbeleid. De nota kan op verschillende manieren gebruikt worden: - als bron van informatie en inspiratie voor initiatiefnemers, belanghebbenden en de gemeente; - voor de begeleiding van een initiatief waarbij de gemeente de nota als uitgangspunt neemt en initiatiefnemers stimuleert om de kwaliteitsambities na te streven; - als beoordelingskader bij vergunningplichtige activiteiten en voor handhaving bij bestaande situaties (excessen).
1.2. Wat is omgevingskwaliteit
Zorg voor een goede omgevingskwaliteit betekent aandacht voor het samengaan van aspecten met betrekking tot ruimtelijk erfgoed, de kwaliteit van natuur en landschap, de stedenbouwkundige kwaliteit, de architectonische kwaliteit van bouwwerken en de inrichting van de openbare ruimte. Daarbij wordt ook gestreefd naar samenhang in kwaliteit op verschillende ruimtelijke schaalniveaus: stad, structuur, gebieden, typologie, openbare ruimte en gebouwen. Deze nota is een beleidsinstrument uit het vastgestelde Uitvoeringsplan Omgevingskwaliteit. Met het Uitvoeringsplan wordt kwaliteit vooropgezet in de uitvoering en daarnaast wordt een voorbeeldige ontwerp- en bouwcultuur stimuleert. Deze ambitie wordt in deze nota verder uitgewerkt. Daarbij is er rekening mee gehouden dat een goede omgevingskwaliteit geen objectief gegeven is. Omgevingskwaliteit gaat over de waardering die mensen hebben voor bepaalde kenmerken van hun leefomgeving. Die waardering wordt altijd vanuit vakmanschap en expertise besproken en afgewogen. Samen maken we de stad en de dorpen tot een aantrekkelijke leefomgeving die meerwaarde creëert en waar we trots op zijn.
A
B
C
D
i
‘Samen werken aan een genereus Tilburg’ De gemeente Tilburg is ervan overtuigd dat een goede omgevingskwaliteit voortkomt uit een genereuze grondhouding. Maar wat betekent genereus in dit verband? Bij het genereus werken aan de stad, de dorpen en het buitengebied gaat het om het toevoegen van waarden. Die kunnen zowel ruimtelijk als maatschappelijk van aard zijn. Maar het belangrijkste is de erkenning dat een plek pas genereus is wanneer er rekening wordt gehouden met verschillende en wederzijdse belangen, dromen en verlangens van mensen. De stad, samen met de dorpen, moet hier een vervlechting van zijn. Dat maakt een plek gelaagd, gevarieerd én interessant. (uit publicatie “Kwaliteit Voorop! Samen werken aan een genereus Tilburg”, 2025)
Omgevingskwaliteit wordt bepaald door de waardering voor: - kenmerken die samenhangen met de herkomstwaarde, die de geschiedenis van een gebied herkenbaar houden. Het kan gaan om plekken met historische betekenis, zoals monumenten, maar het kan ook een persoonlijk verhaal zijn bij een bepaalde plek; - kenmerken die samenhangen met de belevingswaarde, zoals het groen, het uiterlijk van de bebouwing, de geborgenheid, de afwisseling of juist de rust; - kenmerken die samenhangen met het gebruikswaarde van een gebied, zoals de verschillende functies, de bereikbaarheid en de toegankelijkheid;
7
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
- kenmerken die samenhangen met de mogelijkheden voor de toekomstwaarde, zoals kansen voor groei, duurzaamheid, robuustheid en waardevastheid.. In Tilburg hebben we deze waarden uitgewerkt onder het motto ‘Samen werken aan een genereus Tilburg’ en drie fundamenten (zie hoofdstuk 2).
1.3. Naar een programma omgevingskwaliteit
De omgevingsvisie van Tilburg stelt ambities, doelen en kaders voor de fysieke leefomgeving op hoofdlijnen vast. De nadere uitwerking van de omgevingsvisie kan onder de Omgevingswet met gebieds-, thema- of opgavegerichte omgevingsprogramma’s plaatsvinden. De nota omgevingskwaliteit wordt zo opgebouwd dat deze na vaststelling in de raad uitgewerkt wordt als een themagericht omgevingsprogramma. Het hoofddoel van dit programma is het behouden en bevorderen van een goede omgevingskwaliteit ten behoeve van de identiteit van een plek of gebied. Het programma is uitvoeringsgericht en bij uitstek geschikt om een brug te slaan tussen de omgevingsvisie (ambities in hoofdlijnen) en het omgevingsplan (concrete regelgeving).
‘Omgevingsvisie Tilburg 2050’ Met de Omgevingsvisie worden de ambities en doelen voor de fysieke leefomgeving vastgelegd. De visie is richtinggevend met ruimtelijke keuzes op strategisch niveau waar de gemeente samen met partners mee aan de slag gaat. Het is daarom belangrijk ook de ambitie voor een goede omgevingskwaliteit in de omgevingsvisie te borgen. Daarbij is het benoemen van de Tilburgse kwaliteitsambitie aan de hand van fundamentele uitgangspunten nuttig. Deze geven richting aan de ambities en doelen die je als gemeente hebt ten aanzien van omgevingskwaliteit en bieden een kader voor de ontwikkeling van de fysieke leefomgeving voor de komende decennia.
De nota omgevingskwaliteit zal periodiek aangevuld worden en minstens elke 5 jaar vindt er een evaluatie plaats. De doorwerking in het omgevingsprogramma is verder uitgewerkt in deel D van deze nota.
A
B
C
D
i
1.4. Wie gaat over omgevingskwaliteit
Een goede omgevingskwaliteit bereiken we in samenwerking met onze inwoners, initiatiefnemers en partners. Bij het werken aan de ruimtelijke opgaven vormt de nota een concreet en inhoudelijk kader om het gesprek te kunnen voeren over kwaliteit op verschillende schaalniveaus, zowel binnen de gemeentelijke organisatie als daarbuiten. De nota creëert concrete afwegingsruimte om tot een goede omgevingskwaliteit te komen, rekening houdend met andere ambities die ook in de ruimtelijke opgaven landen. Als gemeente nemen we de verantwoordelijkheid om sturing te geven aan het publieke belang van omgevingskwaliteit. Dat betekent dat we zorgdragen voor een goed proces waarbij omgevingskwaliteit een evenredige rol krijgt bij de planvorming. Wij voeren daarbij de regie, die zwaarder zal zijn naarmate de ingreep en de specifieke kwaliteiten van het gebied daarom vragen. In deze nota is uitgewerkt welke rol wij als gemeente hebben, welke mate van kwaliteitssturing wordt gevoerd en welke processen daarbij horen.
8
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
A
B
C
D
i
1.5. Opbouw van de nota
De nota omgevingskwaliteit is opgedeeld in vier onderdelen:
DEEL
A
OMGEVINGSKWALITEIT IN TILBURG
Dit eerste deel vertaalt de ambitie ten aanzien van omgevingskwaliteit in fundamenten en bevat een analyse van het ruimtelijk weefsel met waarderingen en uitgangspunten. Deze vormen het vertrekpunt voor het maken van gebiedsgerichte kwaliteitskaders en geven daarmee richting bij gebiedsontwikkelingen en initiatieven, inspireren en informeren. Ook de manier van kwaliteitssturing hangt hiermee samen. Hiermee leggen we vanuit een genereuze grondhouding een stevige basis voor het uitwerken van de beoordelingskaders in deel B.
DEEL
B
BELEIDSREGELS
In deel B zijn de beoordelingskaders aan de hand waarvan plannen en vergunningsaanvragen beoordeeld worden uitgewerkt. Dit gebeurt aan de hand van 13 basisregels en criteria voor ruimtelijk erfgoed, bouwwerken, de inrichting van de openbare ruimte en thematische criteria. De beleidsregels geven duidelijke kaders en concrete uitwerkingen aan de hand waarvan vergunningaanvragen beoordeeld worden.
9
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
DEEL
C
SAMENHANGEND KWALITEITSSTELSEL
Dit deel beschrijft de kwaliteitsprocessen en –producten die nodig zijn om tot een integrale afweging van kwaliteitsambities te komen en geeft inzicht hoe dit binnen de gemeente is georganiseerd. Dit vormt tezamen een samenhangend kwaliteitsstelsel dat het streven naar omgevingskwaliteit stimuleert maar ook borgt.
DEEL
D
DOORWERKING EN VERDIEPING
In het laatste deel is de beleidsmatige en juridische context van de nota omgevingskwaliteit onder de Omgevingswet opgenomen. De uitwerking van de nota als thematisch omgevingsprogramma en de relatie van dit programma met de omgevingsvisie, het omgevingsplan en de omgevingsvergunning wordt hier nader omschreven.
A
B
C
D
i
DEEL A. TILBURGSE OMGEVINGSKWALITEIT Deel A vertaalt de ambitie van de gemeente Tilburg ten aanzien van omgevingskwaliteit in fundamenten en bevat een overzicht van het ruimtelijk weefsel met waarderingen, kwaliteiten en uitgangspunten. Deze vormen het vertrekpunt voor het maken van gebiedsgerichte kwaliteitskaders en geven daarmee richting bij gebiedsontwikkelingen en initiatieven, inspireren en informeren. Ook de manier van kwaliteitssturing hangt hiermee samen. In dit deel leggen we vanuit een genereuze grondhouding een stevige basis voor het uitwerken van de beoordelingskaders in deel B.
10
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
2. Kwaliteit voorop! 2.1. Omgevingskwaliteit in Tilburg 2.2. Drie fundamenten voor goede omgevingskwaliteit
11 11
3. Ruimtelijk weefsel van Tilburg 3.1. Ruimtelijk weefsel van Tilburg 3.2. Gebiedsgericht kwaliteitskader
20 20 30
4. Sturen op kwaliteit 4.1. Vormen van kwaliteitssturing 4.2. Mate van impact
32 32 34
A
B
12
C
D
i
2. KWALITEIT VOOROP! 2.1. Omgevingskwaliteit in Tilburg
Tilburg heeft een grote kwantitatieve opgave in de groei van de stad met ruim 25.000 woningen tot 2040 met bijbehorende voorzieningen en werkgelegenheid (Stedelijke Ontwikkelingsstrategie Wonen 2021). Deze opgaven landen grotendeels in de bestaande stadswijken en de dorpen. Daarbij stelt Tilburg zichzelf de ambitie en behoefte om kwaliteit voorop te zetten, zowel de kwaliteit van gebouwen als van de openbare ruimte. De groeiopgave biedt Tilburg veel kansen om kwalitatief hoogwaardige dorpse en stedelijke omgevingen te maken, die op enkele plekken zelfs hoogstedelijke vormen gaat krijgen; woon- en werkmilieus die we in Tilburg op dit moment nog niet kennen. Dat biedt ruimte voor vernieuwing en experiment. Daarnaast is het door de verdichting van onze bestaande woongebieden noodzakelijk om de opgaven integraal te benaderen en de kwaliteiten van het landschap als groene contramal te versterken en nog beter te verbinden met de stad en de dorpen.
de ontwikkeling van de stad met de aanzet voor de ontwikkeling van de ringbanen rond de oude stad. Na de tweede wereldoorlog ontstonden de eerste grootschalige uitbreidingswijken in Noord, West en Zuid en leidde het wegvallen van de industrie in de jaren 70 en 80 tot grote leegstand in het centrum en aan de linten. Het Structuurplan Oude Stad zette in op grootschalig stadsherstel dat ruimte maakte voor nieuwe stedelijke structuren. Er ontstond ruimte voor nieuwe stedelijke ontwikkelingen in de directe nabijheid van het stadscentrum, wat kansen bood voor nieuwe voorzieningen, zoals de schouwburg, poppodium 013 en het Interpolis gebouw. Daarnaast zette Tilburg in op het realiseren van hoogwaardige architectonische accenten in de
stad, landelijk aangeduid als ‘archipunctuur’. Met de ontwikkeling van onder andere de Piushaven en de Spoorzone is er het laatste decennium al veel ervaring opgedaan met het binnenstedelijk ontwikkelen van hoogwaardige en duurzame woon-werk omgevingen, die een nieuwe vorm van stedelijkheid en een nieuwe laag aan de identiteit van de bestaande stad toevoegen. Tilburg is een eigenzinnige stad, waar met lef, creativiteit en experiment aan de toekomst wordt gewerkt. Om de ambities voor omgevingskwaliteit in Tilburg bij toekomstige ontwikkelingen goed te kunnen duiden zijn in de volgende paragraaf drie fundamenten voor een goede omgevingskwaliteit uitgewerkt.
Tilburg kent in haar stedelijke ontwikkeling al lang een sterke bouw- en ontwerpcultuur, waarin identiteit, kwaliteit en vernieuwing altijd een rol hebben gespeeld. Met de snelle groei van de stad tijdens de industrialisatie van de textielindustrie eind 19e/begin 20e eeuw vormde het structuurplan van Rückert (1917) de eerste grootschalige ruimtelijke sturing op
11
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
A
B
C
D
i
2.2. Drie fundamenten voor goede omgevingskwaliteit
Goede omgevingskwaliteit vraagt al vanaf het begin van het planproces een genereuze grondhouding waarbij elke ontwikkeling waarden toevoegt aan de stad, de dorpen of het buitengebied. Hierbij wordt gewerkt vanuit drie fundamenten: • Voortbouwen op de identiteit van Tilburg respect voor de gelaagde geschiedenis en herkenbare plekken, gecombineerd met ruimte voor vernieuwing. • Plekken voor en van iedereen creëren hoogwaardige, inclusieve en veilige openbare ruimte waarin ontmoeting, beleving en natuur samenkomen.
In deel B van de nota zijn de drie fundamenten uitgewerkt in 13 regels voor een goede omgevingskwaliteit. Deze regels vormen de basis voor de beoordelingscriteria en geven initiatiefnemers samen met de gebiedsgerichte kwaliteitscriteria aan de voorkant van een ontwikkeling een goed beeld van de kwaliteitsambitie van de gemeente. Ze vormen een handreiking aan de hand waarvan het gesprek over kwaliteit tot stand kan komen. Zo ontstaat er een gelijk speelveld om samen over de gewenste kwaliteit verder te kunnen nadenken, praten en ontwerpen.
• De toekomst begint nu keuzes van vandaag dragen bij aan duurzaamheid, flexibiliteit en toekomstbestendigheid. Met deze drie fundamenten sturen we op herkomst-, belevings-, gebruiks- en toekomstwaarden. Afhankelijk van de plek, opgave en betrokkenen kunnen deze waarden verschillend worden ingevuld. De verschillende waarden in relatie tot de drie fundamenten zijn in een schema op pagina 19 uitgewerkt naar Tilburgse waarden.
12
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
A
B
C
D
i
VOORTBOUWEN OP DE IDENTITEIT VAN TILBURG
De identiteit van Tilburg is veelzijdig en gelaagd. Elke plek, wijk of gebied kent zijn eigen ontwikkeling en draagt daarmee bij aan deze rijke diversiteit. Dit resulteert in een schat aan betekenissen, gevormd door verhalen, mensen, gebruik, architectuur, stedenbouw, landschap en geschiedenis. Veranderingen zijn passend wanneer ze bijdragen aan deze gelaagde identiteit, waardoor een rijkgeschakeerd palet ontstaat dat voortdurend wordt aangevuld. Deze verschillende ‘kleuren’ maken plekken herkenbaar en vertrouwd, creëren verbondenheid en bieden aanknopingspunten voor een aantrekkelijk toekomstig woon- en vestigingsklimaat. Het respecteren en creatief voortbouwen op deze gelaagdheid is een belangrijke pijler van een genereus Tilburg. Het respect voor het bestaande en het verleden getuigt bovendien van goed rentmeesterschap; de aanwezige waarden worden behouden voor toekomstige generaties. In Tilburg hebben we hierin een lange traditie, waarbij op belangrijke plekken in de stad ook ruimte is voor eigenzinnige, hoogwaardige architectonische ingrepen. Deze ingrepen vormen speldenprikken in het stedelijke weefsel en hebben ongeacht hun soms kleine omvang toch een grote impact op hun omgeving. Landelijk wordt dit aangeduid als ‘archipunctuur’. Voorafgaand aan veranderingen of toevoegingen is het essentieel om kennis over de omgeving te verzamelen.
Dit omvat zowel zichtbare waarden, zoals architectonische, stedenbouwkundige en landschappelijke kenmerken, als onzichtbare waarden, zoals verhalen, gewoontes en de beleving van mensen.
13
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
A
B
C
D
i
Woonwijk Jeruzalem De jaren 50 Airey woningen in de wijk Jeruzalem zijn bij de herstructurering en uitbreiding van de wijk behouden en in de nieuwe wijkopzet geïntegreerd. De woningen houden als identiteitsdragers de geschiedenis van de ontwikkeling van de wijk door de tijd heen zichtbaar en beleefbaar.
14
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
A
B
C
D
i
PLEKKEN VOOR EN VAN IEDEREEN CREËREN
Het weefsel van wijken, linten, straten, pleinen en groenstructuren vormt de basis voor een publieke en collectieve beleving. Dit weefsel creëert ruimte voor verbondenheid en interactie tussen mensen, planten en dieren, en biedt ook veilige plekken voor beschutting en individuele rust. Door publieke ruimten te waarderen en zorgvuldig te ontwikkelen, kunnen bestaande betekenissen behouden blijven en nieuwe functies worden toegevoegd. Een doordachte inrichting bevordert inclusiviteit, sociale veiligheid en cohesie. Het wordt zo een weefsel dat verbindt, maar ook voedt, prikkelt en nieuwsgierigheid oproept. Het uitgangspunt is een comfortabele, hoogwaardige en uitnodigende openbare ruimte die ruimte biedt aan een actieve, gezonde en natuurlijke leefomgeving. De menselijke maat is hierbij richtinggevend door in te spelen op wat je vanaf de straat ervaart en door de omvang, aard en vormgeving van gebouwen af te stemmen op het gebruik van de omliggende ruimte. Ook een zorgvuldig vormgegeven overgang tussen het gebouw en publieke ruimte speelt hierbij een belangrijke rol.
15
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
A
B
C
D
i
Spoorpark Het Spoorpark dat op initiatief van bewoners en ondernemers tot ontwikkeling is gekomen is een bijzonder stadspark in het hart van de stad. Het park biedt ruimte aan activiteiten en sportvoorzieningen, een stadscamping en horeca. Het park is daarmee een verbindend element in het weefsel van de stad.
16
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
A
B
C
D
i
DE TOEKOMST BEGINT NU
Beslissingen en veranderingen vandaag hebben een directe invloed op de toekomst. Daarom is zorgvuldigheid en een vooruitziende blik bij veranderingen in de omgeving essentieel. Dit geldt niet alleen voor functionele aspecten, maar ook voor duurzaamheid op alle schaalniveaus. Toekomstbestendig bouwen gaat over duurzaam, circulair, energieneutraal en biobased bouwen, maar vraagt ook aandacht voor flexibiliteit en waardevastheid. Soms vragen ingesleten gewoontes en eenduidige ontwerpprincipes om verandering vanwege de complexiteit van meervoudige opgaven en belangen. Waar een park vroeger een groene ruimte voor ontspanning en spelen was, biedt het nu ook verkoeling voor inwoners en ruimte voor biodiversiteit. Het combineren van functies draagt bij aan een toekomstbestendige leefomgeving en verhoogt de leefkwaliteit op de lange termijn. Innovatieve oplossingen maken bestaande plekken interessant en veelzijdiger. Daken worden groen, gebouwen worden publieke ruimtes, en pleinen krijgen meervoudige functies, zoals ontmoetingsplekken en regenwateropvang. Hierdoor worden de stad, dorpen en het buitengebied veelzijdiger, intelligenter en meer gelaagd. Bovenal worden ze verrassender, aantrekkelijker en duurzamer.
17
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
A
B
C
D
i
Koningsoord Het voormalige kloostercomplex is bij de herontwikkeling van het gebied als drager ingezet voor het nieuwe dorpshart van BerkelEnschot. Door het combineren van functies als wonen en verblijven, goede voorzieningen en natuur is er een toekomstbestendig dorpshart ontstaan.
18
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
A
B
C
D
i
WAARDEN
FUNDAMENTEN VOORTBOUWEN OP DE IDENTITEIT
EEN PLEK VOOR EN VAN IEDEREEN CREËREN
DE TOEKOMST BEGINT NU
HERKOMSTWAARDE
• Gelaagde identiteit met een rijke diversiteit aan erfgoed • Tilburgse geschiedenis als onderdeel van een uniek woon- en vestigingsklimaat
• Vertrouwde en herkenbare omgevingen • Plekken met herinneringen en verhalen
• Ruimtelijk erfgoed als inspiratie • Historische groen- en waterstructuren als basis voor biodiversiteit en klimaatadaptatie • Duurzaamheid door behoud van erfgoed.
BELEVINGSWAARDE
• Eigenheid en herkenbaarheid van plekken in Tilburg • Aantrekkelijke, hoogwaardige uitstraling • Inzet van kunst en cultuur
• Veilig en prettig gevoel; menselijke maat en ooghoogte • Uitnodigende plint: gebouwpublieke ruimte zorgvuldig vormgeven
• Gevarieerde groene landschappen voor beleving • Ruimtelijke samenhang op alle schaalniveaus
GEBRUIKSWAARDE
• Continuïteit in gebruik; hergebruik en herbestemming van bestaand erfgoed
• Comfortabele, hoogwaardige en uitnodigende openbare ruimte • Ruimte voor ontmoeting en spontane interactie
• Meervoudig ruimtegebruik: combineren van meerdere functies op een plek • Gezonde, actieve leefomgevingen • Interactie tussen mens en natuur
TOEKOMSTWAARDE
• Met respect en creativiteit voortbouwen op het bestaande
• Gezamenlijke verantwoordelijkheid en eigenaarschap • Levendige gemeenschappen
• Circulair, natuurinclusief, energiezuinig en –bewust ontwerpen en bouwen • Klimaat- en toekomstbestendig
De verschillende waarden in relatie tot de drie fundamenten zijn in dit schema uitgewerkt. Deze zijn niet allesomvattend, maar geven wel aspecten die houvast bieden bij gesprekken over kwaliteit bij nieuwe ontwikkelingen en ingrepen in de openbare ruimte of bij gebouwen.
19
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
A
B
C
D
i
3. RUIMTELIJK WEEFSEL VAN TILBURG 01. Geomorfologie
|
2. Ruimtelijk erfgoed
Stad en dorpen tussen beekdalen op hoge koppen
Ondergrond o.b.v. geomorfologie Hoge zandkop (hoog/droog)
Zandleij
Dekzandwelving (flank / overgang) Biezenmortel
40
De Strijdhoef
4
58
41 53
Overige A-watergangen
8
6
Reeshof
Scheiding tussen twee watersystemen
Berkel-Enschot
Natte gebieden
56
54
Stroomrichting
52 11
13
44
Oude Warande
34
el m m lta Do De p de tse ha an sc ab er at p Br W ha sc er at W
25
Kanaal
19
20
1
23
39
22
18
36 38
35
Blaak
37
53
7
46 Oude Dijk
27
54 49 52
17
24
36
16
29
52 21
GHG 0-40cm
Eigenstandig watersysteem
10 12
51 15
3
14
45
55
2
33
Wandelbos
43
Zeer natte gebieden
3. Stadsontwikkeling
9
11
32
50
GHG 40-80cm
Tilburg
03. Stadsontwikkeling |
31
48
59
Waterscheiding
Bijlage 1 bevat een verdiepende analyse van het ruimtelijk weefsel. Sommige onderdelen uit het ruimtelijk weefsel zijn op het thema omgevingskwaliteit al verder uitgewerkt in thematisch beleid of in gebiedsgerichte visies. Andere thema’s zijn nog minder ver of vragen om actualisering van bestaand beleid.
50
57
5
Beekdal
Watersysteem Beek
Reeshof
54
30
Dekzandplateau (laag / nat)
Udenhout
ij Le
Als basis om te komen tot gebiedsgericht kwaliteitsbeleid en kwaliteitskaders wordt het ruimtelijk weefsel als vertrekpunt genomen. Dit is opgebouwd uit structuren, gebieden en plekken welke samen de identiteit van de gemeente Tilburg vormen. Aan de hand van een aantal thema’s is het ruimtelijk weefsel in beeld gebracht om zo inzicht te geven in het rijke palet van kwaliteiten dat de gemeente Tilburg typeert.
1. Geomorfologie
de Ou de
Elk gebied heeft zijn eigen geschiedenis, gebruikers, functies, uitstraling en ontwikkeling en daarmee ook een eigen omgevingskwaliteit. Daarom werken we met een gebiedsgerichte aanpak, afgestemd op de kwaliteiten en opgaven in het gebied. Het doel is om hiermee een goede omgevingskwaliteit bij ruimtelijke ontwikkelingen te borgen en te stimuleren. Waarbij het vooral gaat om een samenhangend ruimtelijk weefsel van Tilburg.
Per thema volgt in deze paragraaf een compacte uitwerking met een omschrijving van de waarden en kwaliteiten, de opgaven en de ambitie ten aanzien van omgevingskwaliteit.
de N ieu w e Le ij
3.1. Ruimtelijk weefsel van Tilburg
26
42
Leijpark
47
37
52
28
4. Werklandschappen
03. Stadsontwikkeling |
Stedenbouwkundige typologieën
Werklandschappen
Stedenbouwkundige typologieën Vooroorlogse stad
Werklandschappen
Divers gebied door latere inbreidingen
Bedrijventerreinen Bedrijventerrein
Naoorlogse stad (stempels, open blok, strokenbouw)
Biezenmortel
Werklandschap in voorbereiding
Woonerf/-hof Bloemkoolwijk
Andere werkgebieden Kennisas
Dorpen Udenhout
Toekomstige dorpse uitbreidingen
Centrum
Berkel-Enschot
Binnenstad
Rhijnkant
Bedrijventerreinen/werklocaties
Binnenwijkse werkgebieden
Kraaiven
Toekomstig bedrijventerrein
Landbouw (agrarisch productielandschap)
Bedrijvenpark EnschoT
Kanaalzone Loven
Bijzonderheden Oud lint
Tilburg
Ziekenhuizen
Vossenberg
Hedendaags
Reeshof
Grote zorgclusters
Kreitenmolen
VINEX
Bijzonder / afwijkende
De analyse van het ruimtelijk weefsel vormt een vertrekpunt voor het maken van gebiedsgerichte kwaliteitskaders, en vormt daarnaast een breed beoordelingskader voor nieuwe initiatieven en ontwikkelingen.
stedenbouwkundige typologie
Wijkervoort Grote ontwikkelgebieden
Laar Katsbogten
5. Groen/blauwe leefomgeving
T58
6. Karakter van de hoofdinfrastructuur 05. Karakter hoofdinfrastructuur |
Lange belevingslijnen en duidelijke entrees Karakter hoofdwegen Entree-moment, ‘je bent er’
Parkway met zicht op het landschap Statige toegangswegen Biezenmortel
De Brand
Stadsstraat met bermen (A) Udenhout
Stadslaan (B)
Udenhout
Versteende stadstraten
Leemkuilen
Landschapspark Pauwels
Functionele en recreatieve kanaal ro Verbindende fietsroute
Kanaalpark Reeshof
Berkel-Enschot
Reeshof
Berkel-Enschot
Historische linten en paden
Quirijnstokpark B Tilburg
Moerenburg Stadsbos 013
Tilburg A
Leijpark
Koningshoeven
7. Betekenis en beleving
20
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
boslanen
Lommerijke verbindingswegen
Biezenmortel
A
B
C
D
i
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
Stad en dorpen tussen beekdalen op hoge koppen
(hoog/droog)
Zandleij
Dekzandwelving (flank / overgang) Biezenmortel
Dekzandplateau (laag / nat)
Beekdal
Udenhout
Watersysteem Beek Overige A-watergangen Waterscheiding Reeshof
Scheiding tussen twee watersystemen
Berkel-Enschot
Stroomrichting Natte gebieden GHG 40-80cm
Tilburg
Zeer natte gebieden GHG 0-40cm
de N ieu w eL eij
el m om lta eD De pd se nt ha sc ba er ra at pB W ha sc er at W
21
|
Ondergrond o.b.v. geomorfologie Hoge zandkop
ij Le
Zie bijlage 1 voor meer informatie op dit thema.
01. Geomorfologie
de Ou de
3.1.1. Geomorfologie De geomorfologische ondergrond is letterlijk de basis voor de ruimtelijke ontwikkeling van Tilburg, BerkelEnschot, Udenhout en Biezemortel. Beekdalen vormden natuurlijke watersystemen en op dekzandgronden ontstond de eerste bebouwing. Op sommige plekken is de bodemsamenstelling nog goed zichtbaar, bijvoorbeeld waar oude beekdalen meanderen in het (stedelijk) landschap. De ambitie is om ruimtelijke ontwikkelingen te sturen op basis van het principe ‘bodem- en watersturend’, waarbij kennis over de ondergrond wordt ingezet voor oplossingen rond klimaatadaptatie (zoals wateroverlast), energietransitie (zoals geothermie) en voor keuzes in woningbouwlocaties en gebiedsinrichting. Dit geldt voor ontwikkelingen buiten en binnen de stad en de dorpen. Dit verhoogt de herkomst-, belevings-, gebruiks- en toekomstwaarde van de openbare ruimte. Naast bodem- en watersturende ontwerpprincipes kan archeologisch onderzoek inspiratie bieden voor locatie-specifieke ontwerpoplossingen die het verhaal en de ontstaansgeschiedenis van een plek zichtbaar en beleefbaar maken. Onze bodem draagt zo letterlijk en figuurlijk de ruimtelijke ontwikkelingen in Tilburg en versterkt de lokale identiteit en het verhaal van Tilburg.
Kanaal Eigenstandig watersysteem
Geomorfologie l Stad en dorpen tussen beekdalen op hoge koppen
A
B
C
D
i
3.1.2. Ruimtelijk erfgoed Ruimtelijk erfgoed vormt een wezenlijk onderdeel van de identiteit van Tilburg en de omliggende dorpen. Het gaat om monumenten, cultuurlandschappen, historische structuren en waardevolle bebouwing die het ruimtelijk weefsel van stad en dorpen blijvend kenmerken. De kracht van dit erfgoed ligt niet alleen in de formeel beschermde objecten en gebieden, maar ook in de grote diversiteit aan onbeschermde kwaliteiten die bijdragen aan herkenbaarheid, continuïteit en lokale identiteit.
Basiskaart (steden)bouwkundig erfgoed 2024 1
Stadskern Tilburg (binnenstad)
14
Pieter Postplein
27
Korvelseweg-Laarstraat
40
Udenhout, boshoevennederze�ng
53
Kanaal en haven
2
Goirkestraat
15
Theresiaplein
28
Complex Koningshoeven, Berkel-Enschot
41
Berkel-Enschot, kransakkergebied
54
Spoorwegen
3
Wilhelminapark
16
Molenbochtplein
29
Besterdplein
42
Moerenburg, buitengebied
55
Zuidwest, Hulten e.o.
4
Udenhout, Historische Buitenplaats de Strijdhoef
17
NS Werkplaats
30
Biezenmortel (kern)
43
Oude Warande
56
Reeshofpark
5
Udenhout, Kom
18
Armhoefse Akkers
31
Huize Assisië, Biezenmortel
44
Wandelbos
57
’t Winkeltje, Biezenmortel
6
Oude Heikant
19
Noordhoek
32
Het Zand I & II (plan; deels)
45
Landgoederenzone
58
Leemkuilen, UDH-BZM
7
Sint Josephstraat
20
Bredaseweg-Oost/ Ringbaan-West
33
De Hasselt: Ringbaan-West (plan; noord)
46
Oude Dijk, Kloostertuin-Stadspark
59
Vloeivelden, Noorderbos
8
Complex Koningsoord, Berkel Enschot
21
Bredaseweg-West
34
De Reit (plan; deel universiteit)
47
Leijpark
9
Enschot
22
Bisschop Zwijsenstraat (Noordoost)
35
De Berkdijk (plan; deel)
48
Noordoost: wegen/paden-patroon met waterlopen
10
Bosscheweg, Berkel-Enschot
23
Sint Anna
36
Villapark (plan; deel; met B vd Mortelplein)
49
Lijn Den Bosch-Antwerpen
11
Hasseltstraat-Hasseltplein
24
Vondelplein-Rubensplein
37
Oerle (plannen a en b)
50
Bredaseweg-Bosscheweg
12
Jacob van Oudenhovenstraat
25
Zorgvlied
38
De Hoeven (plan Fa�ma; plan Jeruzalem)
51
Lintenstructuur
13
Reitse Hoevenstraat - Bokhamer
26
Koningshoeven
39
Centrum Zuid
52
Ringbanenstelsel
40
4
Zie bijlage 1 voor meer informatie op dit thema.
22
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
50
57
5
48
59
De ambitie is om ruimtelijk erfgoed niet uitsluitend te conserveren, maar als identiteitsdrager actief in te zetten bij ruimtelijke ontwikkelingen. Dat doen we door erfgoed onderdeel uit te laten maken van het dagelijks leven en mee te laten bewegen met nieuwe functies. Dat vraagt om een zorgvuldige afweging bij transformaties en gebiedsontwikkelingen, waarbij erfgoedkwaliteiten richtinggevend zijn. Hiervoor maken we gebiedsbiografieën en transformatiekaders, waarbij erfgoed ingezet wordt als basis en inspiratiebron bij nieuwe ontwikkelingen. Kwaliteitssturing richt zich bij ruimtelijk erfgoed op behoud, beheer én doorontwikkeling van het erfgoed, waarbij recht wordt gedaan aan herkomstwaarde, maar ook aan belevings-, gebruiks- en toekomstwaarde. Zo blijft erfgoed niet alleen zichtbaar, maar draagt het actief bij aan een genereus, betekenisvol en toekomstbestendig Tilburg.
54
30 De Strijdhoef
31
58
41 53 8
6
Reeshof
56
54
9
11
32
52 11
50
13
44
Wandelbos
55
34
45
21 25
24
36 Blaak
20
19
1
23
39
22
46 Oude Dijk
35 37
Waardevolle gebieden Beschermd stads-/ dorpsgezicht 1850-1940
16
29
27
54 49
1940- 1960
52
17
52
Gemeentegrens
12
51 15
3
14
43 Oude Warande
Algemeen
10 2
33
18 7
1960- 1975 Religie/complex
53
Waardevolle structuren Water en waterlopen
36 38
Wegen, linten en paden
26
De lijn Antwerpen- ‘s Hertogenbosch en de lijn Breda- ’s Hertogenbosch Spoorlijn
42
Leijpark
52
37
47
Vloeivelden Aangelegde landschap/ -park, grote groenstructuur
28
Akkers Afgraving Beekdal Landgoederenzone + Boshoeve Datum : 01 februari 2024
Basiskaart (steden)bouwkundig erfgoed, 2024
A
B
C
D
i
3.1.3. Stadsontwikkeling Aan de hand van de ontwikkeling van de stad en de dorpen is er een onderverdeling gemaakt in gebieden die op de schaal van de stad onderscheidend zijn in hun stedenbouwkundige ontwikkeling en typologie. Deze gebieden worden hieronder beknopt benoemd aan de hand van de opgaven en kwaliteitsambities die de gebieden typeren. De bijlage bevat meer informatie over de ontwikkeling van de stad en de opgaven en ambities per deelgebied.
03. Stadsontwikkeling |
Stedenbouwkundige typologieën Stedenbouwkundige typologieën Vooroorlogse stad Divers gebied door latere inbreidingen
Naoorlogse stad (stempels, open blok, strokenbouw)
Woonerf/-hof
Biezenmortel
Bloemkoolwijk Dorpen Udenhout
Hoogstedelijke gebieden In de Update Stedelijke Ontwikkelingsstrategie Wonen 2021 is de opgave voor het bouwen van ruim 25.000 woningen opgenomen. Grotendeels in de bestaande stad en dorpen. Uit deze woningbouwopgave volgt ook de toenemende vraag naar bijbehorende maatschappelijke voorzieningen, werklocaties, infrastructuur en groenvoorzieningen. In de Omgevingsvisie 2050 worden specifieke gebieden onderscheiden die een hoogstedelijk karakter krijgen en een regionale (bovenlokale) opgave kennen. Deze gebieden zijn in de kaart stadsontwikkeling zichtbaar gemaakt als de ‘hoogstedelijke gebieden’. Hier landen een aantal grote verdichtingsopgaven, zoals de Spoorzone, Piushaven, Stappegoor en het Kenniskwartier, die zorgen voor een nieuw type stedelijkheid welke we in Tilburg nog niet kennen. We hebben hierbij de ambitie om een hoogwaardige stedelijke kwaliteit toe te voegen aan de bestaande stad. Deze kwaliteit onderscheid zich door in te zetten op het verweven van functies, de inzet van meervoudig
23
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
Toekomstige dorpse uitbreidingen VINEX Hedendaags Bedrijventerreinen/werklocaties Reeshof
Berkel-Enschot
Toekomstig bedrijventerrein
Bijzonderheden Oud lint
Tilburg
Bijzonder / afwijkende stedenbouwkundige typologie
Grote ontwikkelgebieden
Stadsontwikkeling l Stedenbouwkundige typologieën
A
B
C
D
i
ruimtegebruik en activering van plinten, interactie en levendigheid in de openbare ruimte, de inzet van gedeelde voorzieningen, een hoge bebouwingsdichtheid en een goede ontsluiting via het openbaar vervoer. Bij de ruimtelijke verdichtingsopgaven die landen buiten deze hoogstedelijke gebieden hebben we de ambitie om aan het bestaande weefsel verschillende lagen van nieuwe kwaliteiten en passende voorzieningen toe te voegen en zo het bestaande weefsel te versterken. Dit geldt zowel voor de stad als voor de dorpen. Deze nieuwe lagen mogen herkenbaar en afleesbaar zijn. Dit vraagt om zorgvuldigheid en goed ontwerpend onderzoek om per locatie tot de juiste passende oplossing te komen. De identiteit van de bestaande omgeving is hierbij het vertrekpunt. Nieuwe waarden en kwaliteiten worden toegevoegd en maken de leefomgeving toekomstbestendig.
herdgangen. Bij ontwikkelingen in de Oude Stad is het belangrijk om de groei van de stad en de historische structuur herkenbaar te houden en waar mogelijk te versterken. Daarnaast is het voor een leefbare binnenstad van groot belang dat de samenhang tussen de verschillende grote ontwikkelingen in het centrum, zoals de Piushaven, Koningswei en het Louis Bouwmeesterplein goed met elkaar en de bestaande omgeving verweven worden, zowel ruimtelijk als qua programma. Een groot deel van deze opgave landt in de openbare ruimte. Daarbij heeft de gemeente de ambitie om voetgangers en fietsers meer ruimte te geven en ligt er een grote opgave op het vlak van hittestress en vergroening.
Naoorlogse stad Na de aanleg van de ringbanen is de Oude Stad met typische naoorlogse stempelstructuren richting de contouren van de ringbanen gegroeid en zijn er in de jaren 50-60-70 grote uitbreidingswijken gerealiseerd; Tilburg Noord, Tilburg West en Groenewoud. In algemene zin hebben deze wijken een sterke hoofdstructuur met veel kwaliteit in de openbare ruimte met ruime groenvoorzieningen. Bij ruimtelijke verdichtingsopgaven is het belangrijk om deze groene kwaliteit goed te (re)activeren en programmeren. Daarnaast biedt verdichting, woningsplitsing en optoppen van bestaande bebouwing in deze wijken kansen voor een
Daarnaast zijn er nog een aantal bijzondere stedenbouwkundige typologieën met regionale functies in de kaart opgenomen. Dit zijn de twee grote ziekenhuislocaties, de universiteit, de hogescholen, sportlocaties en bijzondere zorglocaties zoals Huize Assisië, Vincentius en Amarant. Zie bijlage 1 voor meer informatie op dit thema. Vooroorlogse stad Binnen de ringbanen ligt het grootste gedeelte van de Oude Stad, die grotendeels vooroorlogs is en is gegroeid vanuit het historische netwerk van linten, pleinen en
24
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
A
B
C
D
i
diverser woningaanbod, het behouden en verbeteren van maatschappelijke voorzieningen en bevorderen van de sociale cohesie. Dit kan door verschillende vormen van ontmoeting te stimuleren en faciliteren. Woonerf/-hof In de jaren 70 en 80 zijn er nieuwe stedenbouwkundige typologieën in de stad geïntroduceerd, namelijk de woonerven Zorgvlied West en een gedeelte van de huidige wijk Groenewoud. Deze wijken kennen een eigen maat en schaal binnen de context van de stad. De ambitie is om de samenhang en kwaliteit van de erven en hoven te behouden en te versterken. Waar mogelijk is verdichting, woningsplitsing en optoppen van bestaande bebouwing wenselijk. Bloemkoolwijk Woonwijk de Blaak is in de jaren ‘80 als een bijzondere vorm van het woonerf, namelijk binnen een zogenaamde ‘bloemkool’ structuur, ontworpen en ontwikkeld. De wijk heeft een sterke relatie met het buitengebied en in de wijk zijn veel water- en groenpartijen opgenomen. De ambitie is om de samenhang binnen de wijk, de relatie met natuurgebied De Blaak en de kwaliteit van het groene karakter in de wijk te behouden en te versterken. Waar mogelijk is verdichting, woningsplitsing en optoppen van bestaande bebouwing wenselijk. Dorpen De drie dorpen Berkel-Enschot, Udenhout en Biezenmortel zijn organisch gegroeid en tot de jaren ‘90
25
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
steeds met kleinschalige bebouwing uitgebreid. De dorpen hebben elk hun eigen unieke karakter. De dorpse bebouwing bestaat hoofdzakelijk uit een fijne korrel van tweekappers, vrijstaande huizen en soms korte rijwoningen. Sinds de jaren ‘90 zijn er enkele grotere uitbreidingen aan de dorpen toegevoegd. Bij het vaststellen van het Koersdocument Oostflank (2024) is de bouwopgave vanuit de Update Stedelijke Ontwikkelingsstrategie Wonen voor de dorpen vastgelegd. Belangrijke thema’s hierbij zijn toekomstbestendig en betaalbare huisvesting voor starters en het stimuleren van doorstroming op de woningmarkt door meer diversiteit in het woningaanbod aan te brengen. Het toevoegen van woningen gebeurt enerzijds door dorps te verdichten en anderzijds door nieuwe dorpsranden te ontwikkelen die kansen bieden voor nieuwe vormen van wonen (nieuwe dorpse woontypologieën) en die daarnaast de aanhechting van de dorpen op het omliggende landschap versterken. Met het toevoegen van woningen in de dorpen is er meer draagvlak voor voorzieningen en wordt de leefbaarheid vergroot. VINEX (Vierde Nota Ruimtelijke Ordening Extra) In de afgelopen decennia is de woonwijk Reeshof ontwikkeld, een van de eerste bodem- en watergestuurde gebiedsontwikkelingen in Nederland.
De wijk is door de jaren heen steeds verder gegroeid en wordt gekenmerkt doordat de wijk volledig zelfvoorzienend is en daarmee als een zelfstandig stadsdeel functioneert. Binnen de wijk liggen verschillende buurten, die als een eenheid ontworpen zijn. Het behouden en versterken van (de
bereikbaarheid van) goede voorzieningen is daarom belangrijk. Binnen de Reeshof verandert door de tijd heen de bevolkingssamenstelling. Mede daardoor veranderen de behoeftes aan maatschappelijke voorzieningen en ontstaan er vraagstukken omtrent de mogelijkheden tot het aanbrengen van een grotere diversiteit aan woonvormen door bijvoorbeeld verdichting, woningsplitsing en het optoppen van bestaande bebouwing. Hedendaags Aan de zuidkant van Tilburg en tegen de dorpen zijn vanaf de jaren ‘90 nieuwe woongebieden ontwikkeld. Dit zijn deels transformaties van bestaande complexen, zoals het Cenakel, deels doorontwikkelingen, zoals het nieuwe dorpshart in Berkel-Enschot, deels nieuwe uitbreidingen, zoals bij de Mortel in Udenhout. Deze hedendaagse uitbreidingslocaties zijn veelal projectmatig tot stand gekomen en hebben een samenhangende stedenbouwkundige structuur en een eigen architectonische uitstraling. Incidenteel komen er ook gebieden voor waar ruimte is gegeven voor individuele invulling van kavels met (half)vrijstaande woningbouw. Kleine nieuwe ontwikkelingen binnen deze gebieden sluiten aan op de kwaliteiten van de omgeving. Dit zijn vooral woningaanpassingen en –uitbreidingen.
Bedrijventerreinen/ Werklocaties De bedrijventerreinen en werklocaties zijn apart uitgelicht en beschreven in de volgende subparagraaf Werklandschappen aan de hand van het programma Revitalisering Bedrijventerreinen.
A
B
C
D
i
3.1.4. Werklandschappen In Tilburg is er een grote diversiteit aan verschillende soorten werklandschappen. Er zijn gemengde en meer grootschalige bedrijventerreinen, maar ook diverse kleinschalige en binnenstedelijke werkgebieden. Ook de agrarische productielandschappen, ziekenhuislocaties, de Kennisas en het centrum zijn op het niveau van de gemeente belangrijke werklocaties. Samen vertellen ze het verhaal en de economische ontwikkeling van de werkstad Tilburg.
op bedrijventerreinen en bevat regulerende en stimulerende criteria waar de omgevingscommissie bij omgevingsvergunningen aan toetst. Deze criteria bieden ondernemers en hun adviseurs houvast. Zie bijlage 1 voor meer informatie op dit thema. 03. Stadsontwikkeling | Werklandschappen Werklandschappen Bedrijventerreinen Bedrijventerrein
Vanuit het programma Revitalisering Bedrijventerreinen worden samen met het bedrijfsleven toekomstbeelden en kansrijke ontwikkellocaties geformuleerd. Deze komen voort uit gebiedsgerichte, ontwerpende onderzoeken en gebiedsagenda’s. Een aantrekkelijke werkomgeving is een steeds belangrijker wordende vestigingsfactor voor bedrijven. De ruimtelijke kwaliteit van bedrijventerreinen heeft daarom in de afgelopen jaren steeds meer aandacht gekregen. Daarnaast is de beschikbare ontwikkelruimte schaars en hebben we de ambitie om de werklandschappen toekomstbestendig door te ontwikkelen. De dynamiek binnen deze werkgebieden vraagt om sturing op de ruimtelijke opgaven. Daarnaast hebben we de ambitie om in te zetten op een goede omgevingskwaliteit. Vanuit de programmatische revitaliseringsaanpak wordt gewerkt aan een gebiedsgericht kwaliteitskader voor bedrijventerreinen. Dit beschrijft de ambities en uitgangspunten voor een goede omgevingskwaliteit
26
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
Werklandschap in voorbereiding
Andere werkgebieden Kennisas Grote zorgclusters
Kreitenmolen
Ziekenhuizen
Vossenberg
Centrum Binnenstad
Rhijnkant
Binnenwijkse werkgebieden
Kraaiven
Landbouw (agrarisch productielandschap)
Bedrijvenpark EnschoT
Kanaalzone Loven
Wijkervoort
Laar Katsbogten
T58
Werklandschappen
A
B
C
D
i
3.1.5. Groen/blauw netwerk Tilburg ligt ingebed in een divers landschap met waardevolle natuursystemen zoals De Brand en de Leemkuilen, die deel uitmaken van het Natuurnetwerk Brabant en Natura2000. In de stad en de dorpen is sprake van een fijnmazig groen/blauw netwerk. Rondom de stad liggen drie grote landschapsparken – Stadsbos 013, Landschapspark Pauwels en MoerenburgKoningshoeven.
04. Groen/blauw netwerk |
Totaalbeeld groen/blauw netwerk met identiteitsdragers Totaalbeeld groen inventarisatie Bos Natuur en groene ruimtes Agrarische gronden
De Brand
Erven woon- en bedrijfserven in het buitengebied
Biezenmortel
Het gehele groen/blauwe netwerk draagt wezenlijk bij aan omgevingskwaliteit: het vormt een belangrijke basis voor een gezonde, klimaatbestendige en aantrekkelijke leefomgeving. De aanwezigheid van groen en water vergroot de belevingswaarde, biedt verkoeling, bevordert sport en ontmoeting, versterkt biodiversiteit en verbindt de stad ruimtelijk en ecologisch met haar omgeving.
Landschapselementen in het agrarisch gebied Udenhout
Beekdal
Leemkuilen
Landschapspark Pauwels
Hoofdwatergangen B-watergangen
Kanaalpark Reeshof
Oppervlakte water
Berkel-Enschot
Kanaal
Quirijnstokpark Beleidsaanduidingen Stedelijk gebied volgens omgevingsverordening
Moerenburg
De ambitie is om bij ruimtelijke ontwikkelingen dit netwerk te behouden, te versterken en optimaal te benutten als contramal voor de verdichting van de bestaande woon-werk gebieden. Dit betekent werken aan robuuste verbindingen, zachte overgangen tussen stad/ dorp en landschap en een sterke verweving van groen en water tot diep in de wijken. In het programma 013 Parken zijn deze verbindingen aangeduid als de waterlijn, de boslijn en de cultuurlijn. Ook de beekdalen vervullen een sleutelrol als ecologische en recreatieve dragers. Zie bijlage 1 voor meer informatie op dit thema.
27
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
Stadsbos 013
Natura 2000
Tilburg
Natuurnetwerk Brabant
Leijpark
Koningshoeven
Identiteitsdragers Programma 013 parken Cultuurlijn Waterlijn Boslijn
Groen/blauw netwerk l totaalbeeld met identiteitsdragers Programma 013 parken
A
B
C
D
i
3.1.6. Karakter hoofdinfrastructuur Naast het belang van een klimaatrobuuste, groene en biodiverse leefomgeving wordt de beleving en het gebruik van de openbare ruimte sterk bepaald door de manier waarop de (hoofd)infrastructuur wordt ingepast in zijn omgeving. De ringbanen, het spoor, het kanaal en de snelwegen vormen lange lijnen door bebouwd en onbebouwd gebied en zijn daarmee zeer beeldbepalende structuren in het ruimtelijk weefsel. Ze zorgen voor verbinding tussen de verschillende woon-, werk- en buitengebieden, maar werpen daarnaast ook fysieke barrières op. De wijkontsluitingswegen en historische linten verzorgen een fijnmazige verbinding tussen deze lange lijnen. De belevingswaarde van de verschillende elementen uit de hoofdinfrastructuur is heel divers en wordt gekenmerkt door uiteenlopende kwaliteiten; van landschappelijke oevers, tot versteende stadsstraten. De manier waarop onze (hoofd)infrastructuur wordt ingebed in het landschap en de dorpse en stedelijke omgevingen is sterk bepalend voor de identiteit van wijken en gebieden. Het is onze ambitie om bij onze mobiliteitsopgave de beleving- en gebruikswaarde te vergroten en in samenhang te ontwerpen. De hoofdinfrastructuur bevat belangrijke identiteitsdragers.
We koesteren de bestaande kwaliteiten van de oude, lommerrijke lanen, de ecologische verbindingszones gekoppeld aan het spoor en het kanaal, de groene parkways en zorgen
28
Nota omgevingskwaliteit Tilburg
voor toegankelijke en uitnodigende verbindingen, knooppunten en entreemomenten naar de stad, de dorpen en de wijken. De verbindende continuïteit van deze structuren speelt een belangrijke rol, mede door de inrichting en herkenbaarheid.
05. Karakter hoofdinfrastructuur |
Zie bijlage 1 voor meer informatie op dit thema.
Lange belevingslijnen en duidelijke entrees Karakter hoofdwegen Entree-moment, ‘je bent er’ Parkway met zicht op het landschap Statige toegangswegen boslanen
Biezenmortel
Lommerijke verbindingswegen Stadsstraat met bermen (A) Udenhout
Stadslaan (B) Versteende stadstraten Functionele en recreatieve kanaal route Verbindende fietsroute
Berkel-Enschot
Reeshof
Historische linten en paden
B Tilburg
A
Karakter Hoofdinfrastructuur l Lange belevingslijnen en duidelijke entrees
A
B
C
D
i
3.1.7. Betekenis en beleving Naast fysieke kwaliteiten kent Tilburg een laag van immateriële waarden: ervaringen, verhalen en herinneringen die verbonden zijn met specifieke plekken. Ook deze laag geeft de stad, dorpen en plekken betekenis en identiteit. Het gaat om een collectieve waardering, niet altijd zichtbaar, maar sterk bepalend voor hoe bewoners en bezoekers de omgeving ervaren. Het gevoel van thuiskomen, veiligheid of maatschappelijke verbondenheid maakt deze plekken tot smaakmakers van de stad. Ontwerp van bijzondere gebouwen (‘archipunctuur’) en van bijzondere elementen in de openbare ruimte kan daarop aanhaken en de plek verbijzonderen. Bij het ontwikkelen van gebiedsbiografieën worden immateriële waarden ook in beeld gebracht en kunnen zo meegenomen worden bij gebieds- en planontwikkelingen. In relatie tot omgevingskwaliteit vormt deze laag een essentiële aanvulling op de fysieke structuren. Waar landschap, erfgoed en stedelijke ontwikkeling de ruimtelijke basis leggen, voegt betekenis en beleving de zachte waarden toe die boven projecten uitstijgen. Zij inspireren, agenderen nieuwe kansen en maken duidelijk welke plekken bijdragen aan identiteit, verbondenheid en leefkwaliteit. De ambitie is om deze waarden actief te verankeren in ruimtelijke ontwikkeling. Dat vraagt om participatie, waarbij bewoners en gebruikers hun verhalen en betekenissen toevoegen.