Bijlage 1 Economische-Strategie 2025

DE ECONOMISCHE ROUTE NAAR BREDE WELVAART Economische Strategie 2025 - 2050

INHOUDSOPGAVE

2

3

ANALYSE 2.1. Sterktes en zwaktes in het economisch ecosysteem 2.2. Transitie van het mkb 2.3. Krapte op de arbeidsmarkt en gebrek aan ruimte 2.4. Samenvatting blz. 18

STRATEGIE 3.1. Sterk vestigings- en ondernemersklimaat 3.2. Transities: duurzame, inclusieve en digitale economie 3.3. Missiegericht innoveren blz. 28

4

Beeldbank gemeente Tilburg | Joan Villalon

Beeldbank gemeente Tilburg | Joan Villalon

1

SUCCESFACTOREN 4.1.Talent 4.2. Ruimte 4.3. Prioriteiten in de samenwerking op het juiste schaalniveau blz. 56

MISSIE EN VISIE 1.1. Missie 1.2. Visie

blz. 10

Fotografie: Jostijn Ligtvoet

Fotografie: Thomas John

Beeldbank gemeente Tilburg | Jostijn Ligtvoet

5

UITVOERING

blz. 70

VOORWOORD WETHOUDER

Tilburg is een eigenzinnige, creatieve en sociale stad. Een stad die experiment niet schuwt en zichzelf steeds weer opnieuw uit weet te vinden. In Tilburg kijken we naar elkaar om, iedereen doet ertoe en hoort erbij. Een mentaliteit die niet alleen inclusief en sociaal rechtvaardig is, maar ook van groot belang voor de krappe arbeidsmarkt van de toekomst. Talent en onderwijs vormen onze onderscheidende kracht en potentie. Jonge mensen die studeren aan onze universiteit, het HBO en het MBO. Zij brengen nieuwe dromen, ideeën en energie en zijn daarmee van groot belang voor onze stedelijke cultuur en de economie.

Bas van der Pol Wethouder stedelijke ontwikkeling en economie Met deze strategie schetsen wij de economische route naar brede welvaart. Op weg naar een goede balans tussen economische, ecologische en sociale waarden zoals de bredere visie Tilburg 2050 beschrijft. We koersen daarbij op een toekomstbestendige economie met meer toegevoegde waarde, duurzaam hoger verdienvermogen en beter betaalde banen. Deze strategie beschrijft hoe we hier als gemeente aan werken, niet langer faciliterend maar actief, verbindend en waar nodig ook met regie. Vestigingsklimaat, transitie en innovatie zijn hierbij onze sleutelwoorden. Deze strategie verbindt onze lopende economische programma’s, brengt samenhang en geeft richting. We delen een analyse van onze sterke en zwakke punten, schetsen onze visie en beschrijven succesfactoren als talent, ruimte en een goede samenwerking. We hebben deze strategie zeker niet alleen gemaakt. Er is gesproken met inwoners, ondernemers, bedrijven, maatschappelijke werkgevers, andere overheden en met onderwijs- en kennisinstellingen. Vanuit lokale betrokkenheid en met oog voor onze dynamische Brabantse regio en een wereld die volop in beweging is. Economie gaat over mensen. Deze strategie gaat dan ook over iedereen die bijdraagt aan de economische route naar brede welvaart, in welke vorm dan ook.

Mensen die hun eigen talent ontplooien, ideeën ontwikkelen en samenwerken aan de producten en diensten waar onze samenleving behoefte aan heeft. Mensen die naar elkaar omkijken en elkaar helpen om mee te doen op een manier die hen past. Mensen die vooroplopen in de transitie naar een duurzame

4

VOORWOORD

toekomst en de stad voeden met nieuwe kennis, innovatie en energie. Daarom hebben we een deel van deze mensen ook in beeld gebracht en aan het woord gelaten. Via hen krijgt onze economie een stem en een gezicht. Zo vormt het talent van onze inwoners, studenten en ondernemers ook de basis voor de toekomst. Economie gaat over leren van het verleden en anticiperen op de toekomst. Ooit waren we een florerende textielstad, dat vormde onze identiteit. De ondergang van de textielindustrie vanaf de jaren ’60 sloeg dan ook letterlijk en figuurlijk een gat in de lokale economie en de Tilburgse samenleving. Fabrieken verdwenen uit het straatbeeld. Mensen verloren hun inkomen, vakmanschap en ook een deel van hun eigenwaarde. Zo ook mijn eigen opa. Zijn generatie werd uitgedaagd om zichzelf opnieuw uit te vinden en nieuwe betekenis te geven aan het leven. Ook de stad als geheel werd uitgedaagd om te transformeren. En dat lukte. Als heuse ‘comeback city’ vonden wij opnieuw de weg omhoog door middel van creativiteit, samenwerking en ondernemerschap. Tilburg toonde veerkracht, van textielstad naar ‘Moderne Industriestad’. Zo wisten we onze identiteit als ‘stad van makers’ te vernieuwen en opnieuw productief te maken. Die mentaliteit hebben we de komende jaren opnieuw nodig, want de wereld verandert snel en we moeten niet opnieuw een speelbal willen zijn van mondiale trends en ontwikkelingen.

Anticiperen, leren en vooruitzien, daar is strategie voor nodig. Daarbij willen we vooral denken en doen vanuit onze eigen kwaliteiten en potentie.

Beeldbank gemeente Tilburg | Merel van Dooren

Vandaag de dag vormt onze gemeente een veelzijdig geheel van stad, dorpen en buitengebied. We hebben een prachtige gemeenschap van familiebedrijven in een regio van mkb-bedrijven, lokaal geworteld en met het vizier op de wereld. We verweven innovatieve maakeconomie met slimme logistiek. Op onze bedrijventerreinen ontstaan ook nieuwe kansen voor campusmilieus waar innovatie versnelt in het samenspel tussen kennisinstellingen en technologische maakbedrijven. We zijn tegelijk ook een stad van sociale innovatie met een zorg op het hoogste niveau, sociaal betrokken werkgeverschap en een rijk onderwijslandschap. We hebben een bloeiende binnenstad die volop in ontwikkeling is, van ‘place to buy’ naar ‘place to be’. Rond vele broedplaatsen verbinden we kunst en cultuur met creatieve makers. In Tilburg spreken we niet over wijkwinkelcentra, maar over de harten van onze wijken en dorpen. Daar investeren we in. Het buitengebied biedt ruimte aan de natuur en tegelijk ook ruimte voor recreatie en de duurzame vernieuwing van de landbouw en boomteelt. Van Spoorzone tot Tilburg University is de kennis-as in ontwikkeling, een hoog stedelijk interactiemilieu waar wonen, werken, ontmoeting en onderwijs samenkomen. MindLabs vormt het vliegwiel, hier wordt nu al de verbinding gemaakt tussen mensgerichte en technologische kennis en kunde.

Met deze strategie verbinden we onze eigen identiteit met de kansen en de uitdagingen voor de toekomst. En dat is nodig. Toenemende schaarste op het gebied van ruimte, energie, water, arbeid en grondstoffen daagt ons uit om te innoveren en versneld te verduurzamen. Digitalisering, robotisering en circulariteit zijn niet meer weg te denken. We moeten daarom anticiperen en richting geven. Om hierin succesvol te zijn is het van belang om de goede samenwerking tussen ondernemers, onderwijs, maatschappelijke partners en mede overheden op een hoger niveau te brengen. Want hoewel partijen elkaar goed kennen en de samenwerking in Tilburg goed georganiseerd is, leidt dat nog onvoldoende tot doelgerichte actie op het gebied van innovatie, onderzoek, investeren, opleiden en arbeidsproductiviteit. Tilburg loopt daarbij ook achter op de rest van Nederland. Juist in een mkb-regio is het versterken van economische ecosystemen daarom van strategisch belang. Onze aanpak daarbij is drieledig: we zetten ons in voor een aantrekkelijk en vitaal vestigingsklimaat; we nemen een actieve rol in het aanjagen van de transitie naar een duurzame, inclusieve en digitale economie; en we nemen regie over het vergroten van onze innovatie en clusterkracht. In het volle besef dat wij de economie niet geheel kunnen sturen, maar onze eigen rol als gemeente wel met overtuiging moeten invullen.

Zonder samenwerking heeft deze strategie geen betekenis. Vanuit de strategie volgt uitvoering en actie. Dat doen wij vanzelfsprekend in samenwerking met onze partners. Via deze weg dank ik iedereen die heeft bijgedragen aan de totstandkoming van deze strategie en nodig ik dan ook graag uit tot het gezamenlijk vormgegeven van het vervolg. Laten we samen dromen, denken en doen. Voor de brede welvaart van onze mooie gemeente.

5

SAMENVATTING Naar grotere brede welvaart in Tilburg met een toekomstbestendige economie. Tilburg bouwt aan een vitale en Dit vraagt, meer dan voorheen, om een actieve toekomstbestendige economie met meer gemeentelijke rol in de samenwerking tussen de toegevoegde waarde en verdienvermogen. publieke en private sector. Een benadering waarbij we Met economische impact in de vorm van een geen afwachtende en reactieve houding aannemen, hoger gemiddeld inkomen door de groei van het maar strategische keuzes maken. Op basis van aandeel beter betaalde banen en betekenisvol toegevoegde waarde en brede welvaart als kompas. werk voor zoveel mogelijk Tilburgers. Ofwel gefocust op zowel economische als sociale en Met maatschappelijke impact in de vorm ecologische ontwikkeling. van een grotere bestaanszekerheid en ondernemende bijdragen aan sociale en We nemen het voortouw in de actieve samenwerking ecologische waarde. Door zelfbewust en tussen ondernemers, bedrijven, onderwijs- en met ambitie richting te geven en samen kennisinstellingen en maatschappelijke partners. Met te werken met ondernemers, bedrijven, als doel een sterk vestigingsklimaat, het aanjagen andere werkgevers en onze inwoners in van transities, behoud van talent en missiegerichte hun verschillende rollen. Vanuit lokale innovatie.

Ingebed op regionale, nationale en betrokkenheid en het vizier op onze dynamische internationale schaal. Om integraal de kracht te regio en (inter)nationale ontwikkelingen. benutten van Tilburg als maak- en kennisstad en zo diepgaand te putten uit Tilburgs DNA, dat zich laat De economische strategie vormt een samenvatten als: sociaal x experimenteel = creatie. integrerend kader waarbinnen wij vanuit onze publieke verantwoordelijkheid keuzes maken De drie kernelementen en richting geven aan een goed vestigings- en ondernemersklimaat, urgente transities en van deze strategie missiegerichte innovatie. Een economie die koerst op de brede welvaart van de inwoners en De nadruk ligt op het versnellen van transities en het ondernemers in Tilburg. benutten van innovatiekansen op een manier waarbij we gericht het economisch ecosysteem versterken en Alle sectoren staan voor de uitdaging om bijdragen aan brede welvaart. Zorgen dat er een sterk versneld te verduurzamen, innoveren en en attractief ondernemings- en vestigingsklimaat in digitaliseren. Op naar een toekomstbestendige Tilburg is, is hiervoor een basisvoorwaarde. economie. Een structureel krappe arbeidsmarkt, schaarse ruimte, schaarste aan energie en water plus de toenemende mondiale instabiliteit vergroten de urgentie hiervan.

6

SAMENVATTING

1. Een sterk vestigings- en ondernemersklimaat Een ecosysteem gedijt alleen op een stevig fundament. Dit fundament bepaalt in hoeverre het goed toeven is in Tilburg als ondernemer, werknemer, inwoner of bezoeker. Dit gaat in de kern over de juiste condities voor ondernemerschap, werkgeverschap en talentontwikkeling. Werklocaties (binnenstedelijk en daarbuiten) zijn daarbij duurzaam goed ingericht, netwerken en systemen (zoals mobiliteit, energie en data) moeten optimaal functioneren en er is een vitaal multi-helix ecosysteem dat elkaar ondersteunt en uitdaagt om te werken aan transities, innovatie en talentbehoud- en ontwikkeling. De strategie zet breed in op een sterk vestigingsklimaat. Dit doen we met revitaliseren van bedrijventerreinen en wijkwinkelcentra, meer en betere ruimte voor binnenstedelijke economie en wijkeconomie, talentontwikkeling en een brede en effectieve ondernemers dienstverlening. Via andere domeinen (en voor zover binnen ons handelingsperspectief) zetten wij stevig in op onder meer duurzame mobiliteit en bereikbaarheid en het vernieuwen en verruimen van energie- en watersystemen.

2. Transities versnellen Wij staan voor grote veranderingen die zowel kansen als uitdagingen met zich meebrengen. Opgaven als de energie- en warmtetransitie, klimaatadaptatie, waterbeschikbaarheid en -kwaliteit, digitalisering, duurzame mobiliteit en arbeidsmarktkrapte zijn zowel randvoorwaardelijk voor de economie, als ook een kans voor nieuwe product-marktcombinaties. Met deze strategie leggen wij de focus in het bijzonder op circulariteit, duurzaamheid, digitalisering en talentontwikkeling. Als mkb-regio moeten wij hier scherp op anticiperen. Mkb-bedrijven vormen de motor van onze economie en hebben een grote lokale betrokkenheid. Mkb-bedrijven kunnen snel en wendbaar reageren op transitievraagstukken. Mede daarom loopt deze regio momenteel voorop in NEx-Tindicatoren. Echter, we zien ook dat mkb-bedrijven (< 50 werknemers) er minder goed dan grote bedrijven in slagen werk te maken van deze transities. Daar willen we dan ook extra op inzetten.

3. Missiegerichte innovatie Ons DNA is een troef. Wij zijn een stad van makers en een stad van onderwijs en talent. Maar we benutten dat sterke DNA nog onvoldoende. Er is te weinig innovatiesamenwerking en clustervorming. We gaan daarom investeren in het omzetten van kennis in innovatie en in nieuwe en vernieuwde bedrijvigheid en startups. Veelbelovende Tilburgse innovatiesporen dienen zich aan op het gebied van mensgerichte digitale technologie en in de technologische maakindustrie. Het gaat dan om respectievelijk de stedelijke economie in en rond de Spoorzone, met MindLabs als vlaggenschip, en om bedrijventerreinen. Hier verkennen bijvoorbeeld Fujifilm, Bosch en andere (mkb-)koploperbedrijven nieuwe markten en bijbehorende samenwerkingsverbanden in onder meer de Life Sciences en Nieuwe Energietechnologie.

Drie succesfactoren: talent, ruimte en effectieve samenwerking Talent, ruimte en effectieve samenwerking zijn de succesfactoren die raken aan alle kernelementen van deze strategie. Een toekomstbestendige economie vraagt om een juiste aansluiting van vraag en aanbod op de arbeidsmarkt (talentontwikkeling), om voldoende ruimte om te kunnen ondernemen (revitalisering werklocaties en interactiemilieus) en om te acteren op het (inter)nationale speelveld.

Naar uitvoering Na vaststelling van de strategie werken we deze verder uit in één of meer uitvoeringsagenda’s, inclusief indicatoren voor het meten en bijsturen van de uitvoering. Onze inzet in de uitvoering baseren we op een aantal tactische uitgangspunten. Voorop staat dat de implementatie van de strategie, naast een faciliterende, ook een actieve, stimulerende rol van de gemeente vraagt. Verder werken we samen met partners op verschillende relevante schaalniveaus, waarbij we de Tilburgse economie zien als een integraal onderdeel van het bredere Brabantse ecosysteem. Elke strategische actielijn implementeren we op het juiste schaalniveau. Soms is dat lokaal, soms regionaal, soms Brabantbreed en soms (inter) nationaal. Met betrekking tot het innovatiebeleid bijvoorbeeld, kijken we zowel naar het oosten (Brainportregio) als naar het westen (Stedelijke Regio Breda-Tilburg).

7

8

9

MISSIE EN VISIE

De economische route naar brede welvaart. Inmiddels geldt ‘brede welvaart’ in Nederland als gangbare insteek voor beleid en als leidraad voor economisch succes. Brede welvaart rust op drie, met elkaar interacterende pijlers: een sociale, economische en ecologische pijler. Op de economische route naar brede welvaart, is het belangrijk om de economische pijler vitaal te houden én bij te dragen aan de andere twee pijlers. Alleen met drie pijlers die elkaar ook versterken is er sprake van brede welvaart.

SA S O M CI EN ID

DHE G E ZO N

MIE

BREDE WELVAART IN TILBURG

EN

IT

C

WO N

LITE

O ON

‘EEN HOGE KWALITEIT VAN LEVEN IN TILBURG NU EN IN 2050 DIE NIET TEN KOSTE GAAT VAN LATERE GENERATIES OF VAN MENSEN ELDERS IN DE WERELD.’

M

R UU

ËL

E

W

A VA EL

CU RT WE

LBE

VIND

EN

ONDE

RWI

JS

LT

De toenemende druk op ons leefklimaat en schaarste van grondstoffen die dwingt tot een transitie van een lineaire naar een duurzame, meer circulaire economie;

SOCIAAL

RI

•

M KL ILIE IM

E NG AL HA

MOBI

We gaan de komende decennia een periode van grote veranderingen tegemoet. Op allerlei fronten dienen zich nieuwe werkelijkheden aan: technologisch, politiek, klimatologisch en demografisch. Stuk voor stuk grensoverstijgende ontwikkelingen die van invloed zijn op onze lokale economie. Om toekomstbestendig te blijven, moeten bedrijven krachtig en snel anticiperen op:

EC O S B I O D I VYST E M E E RS I N TEI T

N EID E A R BI J E T I J D VR

Brede welvaart als kompas

Samen met de noodzaak van transitie, geldt een nieuw perspectief op welvaart. Welvaart laat zich niet uitsluitend vangen in termen van economische groei en verdienvermogen. Materiële welvaart moet samengaan met sociale en ecologische waarde. Economisch gezien is het de kunst om op een evenwichtige manier bij te dragen aan het geheel. De identiteit van Tilburg is altijd nauw verweven geweest met het economisch profiel. Zo ontwikkelde Tilburg van textielstad naar moderne industriestad naar logistiek brandpunt naar een zelfbewuste en creatieve stad van makers. Het transitietijdperk luidt een nieuwe economische fase in, wat Tilburg voor de uitdaging stelt om zich stevig te (her) positioneren.

HEID

AT E

MISSIE EN VISIE

Beeldbank gemeente Tilburg | Joan Villalon

LIG VEI

GI

10

•

Digitalisering en dataficering die disruptief ingrijpen op onze manier van produceren, distribueren en consumeren; Arbeidsmarktkrapte als gevolg van demografische verandering.

EC O L O

Gemeente Tilburg pakt daarbij een actieve rol, door niet alleen als facilitator te voorzien in een stevig fundament voor de Tilburgse economie, maar nadrukkelijk ook als aanjager en regisseur te fungeren gericht op transitie en innovatie.

•

EN U AT A

Tilburg bouwt aan een vitale en toekomstbestendige economie met meer toegevoegde waarde en verdienvermogen. Met economische impact in de vorm van een hoger gemiddeld inkomen door de groei van het aandeel beter betaalde banen en betekenisvol werk voor zoveel mogelijk Tilburgers. Met maatschappelijke impact in de vorm van een grotere bestaanszekerheid en ondernemende bijdragen aan sociale en ecologische waarde. Door zelfbewust en met ambitie richting te geven en samen te werken met ondernemers, bedrijven, andere werkgevers en onze inwoners in hun verschillende rollen. Vanuit lokale betrokkenheid en het vizier op onze dynamische regio en (inter)nationale ontwikkelingen.

E

1.1. MISSIE

De economische strategie vormt een integrerend kader waarbinnen wij vanuit onze publieke verantwoordelijkheid keuzes maken en richting geven aan een goed vestigings- en ondernemersklimaat, urgente transities en missiegerichte innovatie. Een economie die koerst op de brede welvaart van de inwoners en ondernemers in Tilburg.

De brede welvaartbenadering verbreedt de traditionele ‘maat’ van welvaart en vooruitgang in de vorm van het Bruto Binnenlands Product. Maar een vitale economie is en blijft een aspect van brede welvaart in de zin van maatschappelijk verdienvermogen en toegevoegde waarde, ook voor het financieren van publieke sectoren. Tegelijkertijd is het belangrijk dat het bedrijfsleven aansluit bij de overige aspecten van brede welvaart door de transitie te maken naar meer duurzaam, inclusief en digitaal ondernemen.

E

1

11

In deze strategie verstaan we onder de economische route naar brede welvaart: •

•

• •

Een toekomstbestendige economie met meer toegevoegde waarde. We geven voorrang aan economische activiteiten die bijdragen aan hoge productiviteit, zich goed verhouden tot belangrijke transitie opgaven als digitalisering en verduurzaming én bijdragen aan economische weerbaarheid en wendbaarheid Een hoger gemiddeld inkomen door de groei van het aandeel beter betaalde banen, betekenisvol werk en bestaanszekerheid voor zoveel mogelijk Tilburgers Meer bedrijven die duurzaam, inclusief en digitaal ondernemen Ondernemende, innovatieve bijdragen aan sociale en ecologische uitdagingen.

Toegevoegde waarde en vitale economie Op de economische route naar brede welvaart is het essentieel om de economische pijler vitaal te houden én tegelijkertijd bij te dragen aan de ecologische en sociale pijlers. Alleen met drie pijlers die elkaar versterken, kunnen we brede welvaart bereiken. Een vitale economie blijft een belangrijke hoeksteen van brede welvaart. Toegevoegde waarde en verdienvermogen zijn hierbij twee cruciale factoren, die ook het financieren van publieke opgaven mogelijk maken. Door te investeren in innovatieve en productieve activiteiten, leggen we de basis voor duurzame groei en maatschappelijke vooruitgang. Digitalisering en verduurzaming bieden kansen om nieuwe markten te betreden en ons concurrentievermogen te versterken. Deze strategische focus zorgt ervoor dat we economisch vitaal blijven en toekomstbestendig zijn, terwijl we bijdragen aan een betere wereld. Het bedrijfsleven speelt hierin een cruciale rol door duurzamer, inclusiever en digitaler te ondernemen, en door te innoveren. Met investeringen in baanbrekende product-markt combinaties kunnen bedrijven ‘schaarste vraagstukken’ aanpakken en onze (inter)nationale positie versterken. Zo bouwen we samen aan een toekomst waarin economische vitaliteit hand in hand gaat met duurzaamheid en inclusiviteit.

12

MISSIE EN VISIE

Kansengelijkheid Een toekomstbestendige economie is een inclusieve economie. Dit betekent dat iedereen ertoe doet, ongeacht leeftijd, afkomst of gezondheid. Iedereen heeft talent en krijgt in Tilburg de kans om dit tot bloei te laten komen. Zeker in een tijd van vergrijzing, krapte op de arbeidsmarkt en technologische veranderingen is het belangrijk dat iedereen kan meedoen en zich kan ontplooien. Dat vergroot ook de bestaanszekerheid van inwoners.

Ons DNA als basis Het Tilburgs DNA is: sociaal x experimenteel = creatie, en wordt als zodanig al jaren omarmd, ingezet en vernieuwd door Marketing Tilburg en haar netwerk. Het vat de kernwaarden van onze stad en dorpen mooi samen.

Onderwijs- en kennisinstellingen zijn hiervoor de basis en een stuwende kracht. Tilburg University, Fontys Hogescholen, Yonder, Avans Hogescholen, Yuverta en Rooi Pannen bieden elk een onderscheidende bijdrage. Het profiel van Tilburg als universiteitsstad vraagt versteviging en biedt een unieke kans om kennis op het gebied van menswetenschappen en data sciences om te zetten in economische kansen en maatschappelijke vernieuwing. HBO en MBO leveren een breed profiel aan relevante opleidingen en maken Tilburg daarmee breed aantrekkelijk voor divers talent. Daarbij is ook ruimte voor specifieke opleidingen met onderscheidende betekenis zoals duurzaam bouwen (Avans) en de kunsten (Fontys). Onze samenwerking met Fontys, TiU en Yonder binnen MindLabs heeft de kiem gelegd voor een uitzonderlijke manier van samenwerking die verdieping en doorontwikkeling vraagt.

Tilburg staat voor samenwerken. We zijn een sociale stad waar men elkaar kent, opzoekt en helpt. Daar kunnen en moeten we meer uithalen voor de kansen en de opgaven van de toekomst. We willen de stap zetten van “elkaar kennen” naar concrete “inspirerende en effectieve samenwerking” zowel tussen de bedrijven onderling als van de bedrijven met de verschillende kennisinstellingen. De basis daarvoor is goed. Via Midpoint Brabant hebben we een intensieve regionale multi-helix samenwerking opgebouwd tussen overheden, ondernemers, onderwijs en maatschappelijke partners. In de stad en dorpen zijn er goed functionerende netwerken; via de vitaalverenigingen en BORT op de bedrijventerreinen, de BIZ-besturen en ondernemersverenigingen, het BMT, STM en Stichting Tilburgse Linten en betrokken branche overleggen via het SRFT (retail) en met de horeca. Essentiële samenwerkingsverbanden die ons vestigingsklimaat attent en actief maken en houden.

Het DNA van Tilburg biedt alvast een gunstige uitgangspositie als het gaat om bouwen aan een nieuwe economie die brede economische en maatschappelijke meerwaarde oplevert. Tilburg is van oudsher een stad van makers. Na de textielperiode werd het aanwezige vakmanschap en technische kennis doorgezet in vele (mkb-) maakbedrijven. Samen vormen deze een pluriforme ‘moderne industriestad’. Waaraan slimme en duurzame logistiek ondersteunend waarde toevoegt. Wij zien kansen voor verdere samenwerkingen tussen de bedrijven en kansen voor startende en doorgroeiende bedrijven. Kansen die zijn gekoppeld aan maatschappelijke opgaven en aan de kennis die aanwezig is bij de verschillende kennis- en onderwijsinstellingen. Want Tilburg is ook een stad van kennis en talent met een grote diversiteit aan opleidingen. Van MBO, HBO en WO. Hierin ligt vandaag de dag een onderscheidende kwaliteit besloten. Met zo’n 50.000 studenten op ruim 230.000 inwoners vormt jong talent niet alleen een voortdurende bron van nieuwe energie, stedelijke sfeer en ideeën, maar ook een potentieel voor de arbeidsmarkt, als nieuwe werkgever of werknemer.

SOCIAAL X EXPERIMENTEEL = CREATIE Beeldbank gemeente Tilburg | Joan Villalon

ONDERNEMERSVERHAAL

Experimenteren en vernieuwen zit in ons DNA. De keuze om hier ons bedrijf te starten was logisch, door persoonlijke banden van mijn compagnon en mij met de stad en de beschikbaarheid van een winkelpand. Inmiddels merk ik dat het vestigingsklimaat veranderd is: geschikte bedrijfspanden zijn moeilijker te vinden en de energiecapaciteit vormt soms een serieuze uitdaging voor ondernemers die verder willen groeien. Het is belangrijk dat Tilburg voldoende ruimte blijft bieden aan groeiende bedrijven, zodat ze niet noodgedwongen de stad verlaten. Friandries staat momenteel midden in een belangrijke transformatie om verdere groei mogelijk te maken. Daarom willen we hier graag uitbreiden en verwachten we dat de gemeente met ons meedenkt. Experimenteren en vernieuwen zit in ons DNA. We ontwikkelen continu nieuwe producten en positioneren ons nu steeds sterker als luxemerk gericht op horeca en hotels. Onze samenwerking met lokale Tilburgse bedrijven en een indrukwekkende klantenkring binnen en buiten Nederland maakt me trots. Toch vind ik dat we soms wat meer mogen laten zien hoe goed Tilburgse ondernemers bezig zijn.

Fotografie: Thomas John

Friandries is een chocoladeatelier in Tilburg waar creativiteit en ambacht samenkomen in nieuwe vormen en bijzondere smaken.

Als ik invloed had op het economische beleid van Tilburg, zou ik vooral inzetten op het eenvoudiger maken van regels en procedures en het aantrekkelijk maken van praktische beroepen, zodat ondernemers sneller en makkelijker kunnen groeien. Ook moeten er voldoende betaalbare woningen komen voor jong talent en gezinnen. Zo voorkom je dat gespecialiseerd talent uit de stad vertrekt. In ons geval zijn dat praktisch geschoolde mensen die zeldzaam zijn; chocolatiers. Tilburg heeft verder alles om aantrekkelijk te blijven: een prettige sfeer, dorpse mentaliteit en een gemeenschap die klaarstaat om elkaar te helpen.

SEP VAN HANNEN FRIANDRIES CHOCOLATERIE 14 Fotografie: Thomas John

1.2. VISIE Het volgende vergezicht geeft een beeld van waar Tilburg in 2050 idealiter staat. In 2050 geniet iedereen in Tilburg en de regio van een hoge levenskwaliteit (brede welvaart). Het bedrijfsleven is vitaal, duurzaam, inclusief en digitaal en zorgt voor meer toegevoegde waarde en meer verdienvermogen, voor bestaanszekerheid en zinvol werk voor zoveel mogelijk Tilburgers. Door samenwerking in clusters is Tilburg een dynamische en innovatieve broedplaats met (inter)nationale aantrekkingskracht. Onze uitstekende kennisinfrastructuur vormt in 2050 de basis voor innovatie en ontwikkeling. De kracht van het mkb zorgt voor een sterke en veerkrachtige lokale economie. Er is volop uitwisseling van kennis tussen kennisinstellingen en het bedrijfsleven, wat beide partijen versterkt. Ons ecosysteem voor startende ondernemers biedt een vruchtbare bodem voor nieuwe bedrijven om te groeien en te bloeien. Daarnaast blijft talent graag in Tilburg, zodat de stad kan blijven profiteren van de vaardigheden en creativiteit van haar inwoners.

In Tilburg worden nieuwe ideeën geboren en omgezet in baanbrekende producten en diensten. Bedrijven, onderzoekers en creatieve geesten werken samen om technologie toepasbaar te maken voor mens en maatschappij. Dit leidt tot economische, sociale én ecologische waarde. Tilburg is in 2050 dé stad van brede welvaart. Het vestigingsklimaat is rond deze koploperspositie georganiseerd en kent zichtbare en afgewogen verbindingen tussen economische, ecologische en sociale ontwikkeling. Verdienvermogen en bestaanszekerheid zijn in Tilburg waarden die elkaar versterken. De stad van makers heeft gekozen voor toegevoegde waarde. Tilburg legt daarbij de focus op onderscheidende technologische maakeconomie en digitale diensten, die innovatie aanjagen via actieve samenwerkingsverbanden. Innovatieclusters rond ‘human centered innovation’, nieuwe energietechnologie, circulariteit en Life Sciences vormen hierin de brandpunten. Grote internationale concerns, kennisinstellingen en mkb vormen hier gezamenlijk de trekkracht. Tilburg heeft haar positie als logistieke hotspot en trimodale knoop benut om de transitie naar circulaire stromen duurzaam te verankeren. Het profiel van grootschalige distributie maakte plaats voor een kwalitatieve koploperspositie op het gebied van duurzaamheid en logistieke kennis.

Tilburg bruist van de circulaire, digitale en inclusieve bedrijvigheid. In de stad en dorpen zijn gemengde woon- en werkmilieus ontwikkeld waar iedereen meedoet. Wijkwinkelcentra zijn de kloppende harten van de wijk en verbinden wijkeconomie aan de samenleving door maatschappelijke functies, werk en winkels te verweven. De Binnenstad bruist als een ‘place to be’ en onderscheidt zich door lokaal ondernemerschap, verblijfskwaliteit en eigenzinnige programmering. Het Museumkwartier is dé plek voor creatieve bedrijvigheid, kunst en cultuur en verbindt zich met een bedrijvig woon- en werkmilieu in de Kanaalzone. De Kennis-as is uitgegroeid tot een innovatiedistrict met landelijke betekenis, waar kennisintenstieve bedrijvigheid in het ‘MindLabs-profiel’ voorop staat. Ook buiten haar stadsgrenzen staat Tilburg stevig gepositioneerd. Via de samenwerking Stedelijke Regio Breda-Tilburg (SRBT) werken we intensief aan onder meer mensgerichte digitale technologie. Hiermee verbinden wij ons aan het bredere hightech cluster dat zich vanuit de Brainport regio uitstrekt. Missiegerichte innovatie is de basis voor robuuste mondiale verbindingen tussen bedrijven, kennisinstellingen en medeoverheden. Ons kompas op brede welvaart biedt een vliegwiel voor innovatie op het gebied van human centered innovation.

Internationale medewerkers zoeken onze regio niet langer tijdelijk op voor goedkope arbeid, maar verbinden zich om hun talent te ontplooien en bij te dragen aan transitie en innovatie.

Tilburg: dé stad van brede welvaart. Een wenkend perspectief. 16

Beeldbank gemeente Tilburg | Joan Villalon

MISSIE EN VISIE

Fotografie: Jostijn Ligtvoet

17

2

ANALYSE Dit analysehoofdstuk behandelt in vogelvlucht een macroanalyse van regionale en stedelijke groei (2.1) en een economische microanalyse op het niveau van bedrijven (2.2). Ook kijken we naar voorwaardenscheppende factoren zoals arbeid en ruimte (2.3). Vervolgens vatten we de belangrijkste bevindingen samen (2.4) om in (2.5) conclusies te trekken als basis voor de strategievorming in het volgende hoofdstuk. Meer algemene feiten en cijfers over de Tilburgse economie zijn te vinden in de economische monitor. Deze monitor zal in het komende jaar stapsgewijs worden geactualiseerd.

2.1. STERKTES EN ZWAKTES IN HET ECONOMISCH ECOSYSTEEM

Regio’s met een duurzame economische ontwikkeling beschikken over een sterk economisch ecosysteem1. Wanneer we naar onze eigen regio kijken dan hebben we het al snel over regio Midden-Brabant, met Tilburg als grootste economische speler. Reden om het ecosysteem van Midden-Brabant te toetsen aan onderstaand model, een analyse instrument ontwikkeld door prof. Otto Raspe, econoom en tevens verbonden aan Tilburg University. Dit model bestaat uit acht factoren die in samenspel de kracht van een economisch ecosysteem bepalen.

De kracht van een ecosysteem via 8 factoren:

PRODUCTIVITEI T-W TAD S I ERK OE R 2. G

NATIONALE ECONOMIE

Ondernemerschap

3. Human capital

1. Clusters

1. CLUSTERS 2. ONDERNEMERSCHAP

AGGLOMERATIEEFFECTEN SHARING MATCHING LEARNING INNOVATING

8. Leef-woon klimaat

3. HUMAN CAPITAL 4. Kennis infrastructuur

6. Financiering

INFRASTRUCTUUR 5. FYSIEKE

5. Fysieke infrastructuur

7. Governance

4. KENNIS

INFRASTRUCTUUR 6. FINANCIERING 7. GOVERNANCE 8. LEEF-WOONKLIMAAT

18

ANALYSE

¹ Steden of stedelijke regio’s worden vaak getypeerd als ‘motoren voor economische groei’ (World Bank 1991; OECD 2006). Hiermee wordt bedoeld dat in steden de mechanismen achter economische ontwikkelingen efficiënt functioneren, zodat hier meer economische groei wordt gegenereerd dan daarbuiten (Duranton 2008a).

Het economisch ecosysteem van onze regio (Midden-Brabant) is grotendeels vergelijkbaar met dat van andere Brabantse regio's (zie onderstaande figuur). Onze regio scoort hoger dan het landelijke gemiddelde op het gebied van kennisinfrastructuur, dankzij het brede onderwijsaanbod in Tilburg, van MBO tot HBO en WO. Ook qua human capital doen we het beter dan gemiddeld, zowel in Brabant als in Nederland. Wel is er sprake van een overspannen arbeidsmarkt, in alinea 2.3 komen we hierop terug. Zoals weergegeven in onderstaande figuur, heeft ons ecosysteem vooral versterking nodig op de volgende thema's: clusters, ondernemerschap, governance en leef-woonklimaat. Onderstaand gaan we hier nader op in:

CLUSTERS LEEF-WOON KLIMAAT

ONDERNEMERSCHAP

HUMAN CAPITAL

GOVERNANCE

KENNISINFRASTRUCTUUR

FINANCIERING FYSIEKE INFRASTRUCTUUR Nederland

West-Noord-Brabant

Noordoost-Noord-Brabant

Zuidoost-Noord-Brabant

Midden-Noord-Brabant (Tilburg)

Gebrek aan clusterkracht Tilburg kent een divers maar ook relatief kleinschalig mkb-landschap met relatief veel eenpitters. Ons Tilburg kent weinig effectieve en impactvolle samenwerkingen tussen bedrijven en kennisinstellingen. Vergeleken met andere Brabantse en Nederlandse regio’s is het Tilburgse bedrijfsleven niet goed georganiseerd in netwerken van aan elkaar gerelateerde en samenwerkende bedrijven en kennisinstellingen: Tilburg kent nauwelijks clusterkracht en staat in dat opzicht landelijk ver achter. Wel is Tilburg de thuisbasis van een aantal kennisintensieve koploperbedrijven (zie het rapport ’Hoogwaardige technische maakindustrie Tilburg en Midden-Brabant’2 voor de longlist) met hoogwaardige activiteiten die zich concentreren in de opschalings-/ industrialisatiefase en die gedeeltelijk ook deel uitmaken van het economisch ecosysteem van Brainport. We zien echter dat deze bedrijven nog (te) weinig met elkaar samenwerken. Hier liggen kansen.

² Rapport Hoogwaardige technische maakindustrie Tilburg en Midden-Brabant, BRO 2024 ³ Bron: SWOT-analyse Kennissteden, Birch 2022.

Universiteitsregio's beschikken in het algemeen over flink wat clusterkracht. Het is opvallend dat dit niet geldt voor Tilburg. Een mogelijke verklaring is de positionering van Tilburg University op maatschappelijke (en economische) thema’s, waar technische en bèta-universiteiten sterkere voorwaarden voor productief en schaalbaar ondernemerschap lijken te scheppen (EE index, Birch 2024). Echter ook in vergelijking met andere ’alfa en gamma’ kennissteden is de impact van de kennisbasis op innovatie in Tilburg relatief gering omdat de stad historisch gezien minder sterk verbonden is met haar universiteit. We zien vanuit het verleden dat onze onderwijsinstellingen minder aandacht besteedden aan het stimuleren van ondernemerschap bij hun studenten, ook zijn ze weinig betrokken bij ondernemersverenigingen. Dit heeft ervoor gezorgd dat de kennis en opleidingen niet altijd goed aansluiten bij de aanwezige bedrijvigheid in Tilburg3.

19

Ondernemerschap Tilburg heeft een divers maar ook relatief kleinschalig mkb-landschap met relatief veel eenpitters. Ons mkb is veelzijdig en wendbaar en kent een grote lokale binding en betrokkenheid. Het bundelen van krachten in vitaalverenigingen op Tilburgse bedrijventerreinen is een voorbeeld voor andere steden. In MiddenBrabant starten minder nieuwe bedrijven en groeien bestaande bedrijven minder snel dan in andere regio’s. De groei van het aantal bedrijfsvestigingen in Tilburg is positief, maar geeft ook een vertekend beeld, omdat de gemiddelde vestigingsgrootte afneemt en het juist grotere bedrijven zijn die investeren in ‘Research & Development’ (R&D). Onze regio scoort daarom matig op innovatiekracht4.

Beeldbank gemeente Tilburg | Joan Villalon

2.2. TRANSITIE VAN HET MKB

Governance Governance is de manier waarop een stad of regio wordt bestuurd en hoe verschillende partijen samenwerken om economische groei en innovatie te stimuleren. Dit middels regels, afspraken en samenwerking tussen bedrijven, overheid en kennisinstellingen. Vergeleken met andere Brabantse regio's en Nederland, scoort Midden-Brabant lager op governance. Dit wringt met de stevige economische missie van gemeente Tilburg, waarbij we werken aan een aantrekkelijk ondernemings- en vestigingsklimaat én nadrukkelijk ook een actieve rol pakken gericht op transitie en innovatie. Wat daarnaast effectiever kan, is positionering en samenwerking op verschillende geografische schaalniveaus: regionaal, provinciaal, landelijk en internationaal. Tilburg worstelt al enkele jaren met haar economische profilering. Alhoewel Tilburg zich als stad steeds meer en beter extern weet te profileren, ontbreekt het hiervoor vanuit economisch oogpunt nog aan voldoende aandacht en richting.

20

ANALYSE

4

Beeldbank gemeente Tilburg | Joan Villalon

Leef- en woonklimaat Midden-Brabant scoort beneden het Brabants en landelijk gemiddelde met betrekking tot voorzieningen die bijdragen aan een aantrekkelijk woon-, werk- en interactiemilieu. Positieve punten zijn een goede bereikbaarheid, stadsontwikkeling, het aantal en de kwaliteit van evenementen en een gemoedelijke sfeer. Ondernemers vinden echter de regeldruk hoog en ervaren een tekort aan fysieke ruimte (incl. netgongestie en schoon watertekort) om te ondernemen. De net promoter score (NPS) geeft een beeld van het algehele vestigingsklimaat. In 2022 was deze score licht negatief (-7) op een schaal tussen de -/-100 en +/+100 (bron: economische monitor Tilburg). Idealiter is de NPS positief.

https://www.birch.nl/wp-content/uploads/2024/06/EE-Index-2024-Rapport-1.0-13062024.pdf

De NEx-T is een index die Rabobank gebruikt om te meten hoe Nederlandse bedrijven zich ontwikkelen naar een duurzame en inclusieve economie. Zeven dimensies bepalen samen de score van een bedrijf op weg naar deze nieuwe economie (zie figuur). Er wordt bijvoorbeeld gekeken naar hoe bedrijven niet alleen financiële maar ook sociale en ecologische doelen nastreven, hoe bedrijven omgaan met neveneffecten van hun producten en productieprocessen en hoe divers hun personeel is. Ook wordt gekeken naar het gebruik van groene energie, de bescherming van biodiversiteit en hergebruik van materialen.

Hoe ontwikkelen Nederlandse bedrijven zich naar een duurzame en inclusieve economie?

NEx-T

Midden-Brabant scoort een 5.5. Landelijk zijn we daarmee koploper, maar we streven natuurlijk naar een ruimere voldoende. Intussen ontstaat er in onze regio, net als landelijk, een steeds grotere kloof tussen grote en kleine ondernemingen. Daar waar de score voor grote bedrijven (> 50 mensen) zich verbeterde, verslechterde die van kleine bedrijven tot een onvoldoende.

21

ONDERNEMERSVERHAAL

In de toekomst nemen we ons volledige productieproces onder de loep om onze leverancierspositie duurzaam en B&S Technology is al sinds 1948 toekomstbestendig gevestigd op bedrijventerrein Kraaiven in Tilburg. Inmiddels heeft het bedrijf zich te houden.” herontwikkeld van gereedschapsmakerij tot een toonaangevende, betrokken ketenpartner op regionaal, nationaal én internationaal niveau. De ruim 50 werknemers zetten zich met vakmanschap en trots in voor het ontwikkelen van hoogwaardige precisie-onderdelen, productsamenstellingen, stempels en matrijzen. Met een vooruitstrevende aanpak gaat het bedrijf ‘slim de toekomst in’ door op alle fronten te investeren, in het pand, in machines én in de mensen.

We zijn in Tilburg begonnen en gebleven vanwege de aantrekkelijke ligging, de bereikbaarheid van grote steden en de betrokkenheid van onze medewerkers die uit de regio komen en hier willen blijven. Daarnaast kijken we altijd vooruit waardoor we onze bedrijfspositie als partner en leverancier voor kennisintensieve sectoren zoals Defense & Aerospace en de medische industrie kunnen behouden en versterken, volgens Jeroen van Nunen, algemeen directeur B&S Technology.

JEROEN VAN NUNEN B&S TECHNOLOGY

Vooruitkijken vraagt continue te investeren en steeds eerder aanhaken op vragen uit de markt. Onlangs hebben we bijvoorbeeld geïnvesteerd in een cleanroom, zodat we kunnen voldoen aan de hoogste kwaliteitseisen én gecertificeerd kunnen leveren. Tegelijkertijd kijken we vooruit naar trends als duurzaamheid. Zo wordt ons restmateriaal nu al volledig hergebruikt, maar we willen nog

verder gaan. In de toekomst nemen we ons volledige productieproces onder de loep om onze leverancierspositie duurzaam en toekomstbestendig te houden. De invoering van de 4-daagse werkweek blijkt een waardevolle investering die niet alleen de productiviteit verhoogt, maar ook bijdraagt aan de vitaliteit van onze medewerkers. Voor een MKBbedrijf in de technieksector is dat cruciaal, zeker gezien de toenemende krapte op de arbeidsmarkt en de daling van de instroom bij technische opleidingen. Door tegelijkertijd te investeren in digitalisering – zoals robots die ’s nachts doorgaan – blijft onze productie op peil. Een sterk netwerk van bedrijven die samenwerken en kennis delen. En daarvoor zijn goede basisvoorwaarden essentieel: duidelijke vergunningstrajecten, beschikbare locaties en oplossingen voor netcongestie. Als die randvoorwaarden op orde zijn, kunnen we samen grotere projecten aan. Wij zijn bijvoorbeeld sterk in prototypes en klein seriewerk, maar voor grote series werken we graag samen met andere bedrijven in de regio. Iedereen heeft zijn specialisme – dat is de kracht van samenwerking.

23 Beeldbank gemeente Tilburg | Joan Villalon

2.3. KRAPTE OP DE ARBEIDSMARKT EN GEBREK AAN RUIMTE

daarom in op de realisatie van Wijkevoort als innovatiecampus en de revitalisering van bestaande werklocaties. Deze inzet op verdichten, verduurzamen, vergroenen en vernieuwen vraagt een lange adem. Tilburg loopt hiermee landelijk voorop.

Positief is dat het aandeel hoogopgeleiden in Tilburg stijgt, terwijl het aandeel middelbaaren laagopgeleiden daalt. Echter, de groei van hoogopgeleiden verloopt langzamer dan provinciaal en landelijk, wat aangeeft dat Tilburg moeite heeft met het vasthouden van hoger opgeleid talent. Er is sprake van een braindrain op academisch-niveau, waarbij een potentieel van 15.000 tot 45.000 personen onbenut blijft.

De balans vinden tussen economische, sociale en ecologische ambities, wordt bemoeilijkt door schaarste problemen. Nederland en Tilburg in het bijzonder kampen met een structureel krappe arbeidsmarkt en een toenemend gebrek aan ruimte.

Arbeidsmarkt: krapte en de uitdaging om talent vast te houden In de arbeidsmarktregio Midden-Brabant is momenteel sprake van een krapte, zie figuur (Bron: CBS, 2024). Voor bijna alle beroepsklassen geldt dat de beschikbaarheid van werknemers ‘krap’ of ‘zeer krap’ is. Tilburg heeft momenteel een lager aandeel hoogopgeleiden en een hoger aandeel middelbaaren laagopgeleiden dan provinciaal en landelijk. Dit verklaart het lagere verdienvermogen en besteedbaar inkomen in de stad, dat weer invloed heeft op de stedelijke economie, zoals het winkelaanbod.

De omvang en de positie van de Tilburgse kantorenmarkt is relatief vrij beperkt. Tilburg is in Brabants perspectief de vierde kantorenstad. Kwalitatief vormt de kennisas (binnenstad, spoorzone, Kenniskwartier) een aantrekkelijk klimaat voor een vitaal kantorenmilieu. Elders in de gemeente zijn er beperkt kansen voor een aantrekkelijke kantorenmarkt.

Verder kan de verbinding tussen (maak)industrie en MBO-talent sterker. Daarom werken we hard aan het creëren van een aantrekkelijke omgeving voor jong talent. Door de aansluiting tussen academisch én opgeleid talent met het bedrijfsleven te verbeteren, willen we een omgeving creëren waarin iedereen kan groeien en bloeien. Tilburg is vastbesloten om een stad te zijn waar talent zich thuis voelt en zich kan ontwikkelen, wat bijdraagt aan een sterke en veerkrachtige lokale economie.

Ook energie (netaansluitingen) en watervoorziening (aanvoer en afvoer) vormen in toenemende mate een knelpunt. Veel bedrijven zien geen ruimte om door te ontwikkelen wegens netcongestie en ruimtegebrek. Dit tekort aan fysieke ruimte en beperkte energiecapaciteit, gekoppeld aan de druk om te verduurzamen en over te schakelen naar een circulaire economie, stelt nieuwe eisen aan werklocaties. Tilburg zet daarbij binnen haar eigen mogelijkheden in op verduurzaming van bestaande bedrijventerreinen, grootschalige opwek binnen energiehubs en het optimaal faciliteren van netverzwaring voor elektra en warmte.

Ruimte en verduurzaming Zoals elders in Nederland, is ruimte in Tilburg schaars door concurrerende belangen van woningbouw, recreatie, landbouw, natuurherstel, klimaatopgaven en economische ontwikkeling. In de komende decennia is er een ruimtebehoefte voor onze economie van 140 hectare en dat terwijl veel grond voor bedrijventerreinen al is uitgegeven. Tilburg zet

Beeldbank gemeente Tilburg | Your Captain luchtfotografie

WERKLOOSHEIDSPERCENTAGE 10.0% 8.0% 6.0% 4.0% 2.0% 10.0% 2013

2014

2015

Tilburg

24

ANALYSE

2016

2017

2018

Noord-Brabant

2019

2020

2021

2022

2023

Verduurzaming stelt nieuwe eisen aan bedrijventerreinen.

Bovenstaande vraagstukken zijn vooral (inter)nationaal van aard. Deze kunnen wij als lokale overheid niet alleen oplossen. Het investeren in robuuste netwerken, verduurzaming en goed functionerende wet- en regelgeving zijn ook belangrijke nationale kwesties.

2.4. SAMENVATTING De tabel op de volgende pagina geeft een beknopte samenvatting van de belangrijkste sterke en zwakke punten op de acht ecosysteem factoren.

Nederland

25

SAMENVATTING Clusters

Ondernemerschap

Human Capital

Kennisinfrastructuur

Fysieke infrastructuur

Financiering

Governance

Leef- en woonklimaat

Sterkte

Sterkte

Sterkte

Sterkte

Sterkten

Sterkte

Sterkten

Sterkten

De Spoorzone is op de Nederlandse clusterkaart aangemerkt als “cluster in ontwikkeling’’

Tilburg scoort iets boven het landelijke gemiddelde waar het gaat om de transitie van het bedrijfsleven naar de nieuwe (duurzame) economie.

Tilburg kent een grote en brede populatie van studenten en een goed opgeleide beroepsbevolking.

Sterke onderwijsinfrastructuur met een breed en gevarieerd aanbod. Potentieel van 50.000 talenten (WO, HBO en MBO). MindLabs als unieke samenwerking van de Fontys Hogeschool, Yonder, Tilburg University, Provincie NoordBrabant, Gemeente Tilburg en DPG Media en een groeiende groep bedrijven en startups.

Onderdeel van goederenvervoercorridor ZuidOost.

Financieringsmogelijkheden in lijn met landelijk gemiddelde.

Vitale samenwerkingsverbanden van bedrijven zoals the Tailors (samenwerkingsverband voorloperbedrijven digitalisering), Midpoint Brabant en de Vitaalverenigingen op bedrijventerreinen/BORT, ondernemersfondsen/ Bedrijven Investerings Zone (BIZ) en Binnenstad management (BMT).

Waardering vestigingsklimaat (wonen, werken, recreatie) 7,1.

Zwakten

Zwakten

Zwakten

Zwakten

Zwakte

Zwakten

Zwakten

Zwakten

Divers mkb-landschap met veel eenpitters. De gemiddelde vestigingsgrootte is in de afgelopen jaren ook afgenomen, hetgeen invloed heeft op R&D investeringen.

De optelsom van startende bedrijven, en de mate van groei en nieuwe activiteiten bij bestaande bedrijven, komt in MiddenBrabant lager uit dan in andere Brabantse en Nederlandse regio’s.

Relatief veel woafgestudeerden trekken weg uit de stad.

Relatief weinig starters/ startups vanuit de onderwijsinstellingen Benutten van kennis in de economie blijft achter bij andere universiteitssteden.

Achterblijvende financiering missiegedreven innovatie Human Centered Innovation

Gebrek aan trekkracht en leiderschap van bedrijven op het gebied van innovatiesamenwerking, score beneden landelijk en Brabants gemiddelde.

Bereikbaarheid van bedrijfslocaties en hoeveelheid beschikbare werklocaties.

Veel bedrijven kunnen de juiste mensen met de juiste profielen niet vinden in de regio, met name op MBO-niveau.

Gebrek aan ruimte voor bedrijvigheid, inclusief netcongestie, water-beschikbaarheid en achterblijvende waterkwaliteit (KRW)

Economische samenwerking op regionaal, provinciaal, landelijk en internationaal niveau kan beter.

Ondernemers vinden de regeldruk hoog en missen een eenduidig loket met stevige mkbdienstverlening.

Los van de Spoorzone relatief weinig innovatiesamenwerking en clustervorming, beneden het landelijk en Brabants gemiddelde. Impact van de kennisbasis op innovatie in Tilburg relatief gering.

De EE (entrepreneurial ecosystem) index laat zien dat Tilburg onder het landelijke gemiddelde scoort op het gebied van netwerken en leiderschap (trekkerschap innovatiesamenwerking)

Belangrijk logistiek trimodaal (weg, water en spoor) knooppunt. Dit geeft een goede uitgangspositie om koploper te zijn in de ‘modal shift’ van weg naar water en spoor en daarmee de logistiek te verduurzamen.

Door achterblijvende investeringen in de Brabantse infrastructuur komt de bereikbaarheid van Tilburg in de knel.

Goede bereikbaarheid, stadsontwikkeling, het aantal en de kwaliteit van evenementen en een gemoedelijke sfeer met algemene waardering voor de binnenstad.

Promotie van het vestigingsklimaat.

Beperkte vaarwegklasse van het Wilhelminakanaal (upgrade van klasse II naar IV nodig).

Uit de analyse blijkt dat Tilburg nagenoeg over alle ingrediënten beschikt om een volgende stap te zetten naar een nieuwe economische toekomst. Van de huidige score net boven het landelijk gemiddelde voor ons economische ecosysteem naar een dikke voldoende. Daarvoor is het nodig om op specifieke punten het ecosysteem te versterken.

26

ANALYSE

27

3

STRATEGIE Vormgeven aan brede welvaart in de wereld van nu, vraagt om een integrale inzet op de volgende drie overkoepelende en met elkaar samenhangende elementen: zorgen dat er een aantrekkelijk vestigings- en ondernemersklimaat in Tilburg is (paragraaf 3.1); het aanjagen van de transitie van het bedrijfsleven naar een duurzame, digitale en inclusieve economie (paragraaf 3.2) en missiegericht innoveren (paragraaf 3.3). Drie succesfactoren ‘doorkruisen’ tenslotte het model, namelijk talent, ruimte en samenwerking op de juiste schaalniveaus. Een toelichting hierop volgt in hoofdstuk 4.

28

Beeldbank gemeente Tilburg | Joan Villalon

STRATEGIE

29

Hoogwaardige leefomgeving Tilburg wil een plek zijn en blijven waar mensen prettig kunnen wonen, werken en recreëren. Daarom stimuleren we een divers aanbod van horeca, winkels, markten en evenementen in zowel de binnenstad als de wijken en dorpen. Daartoe werken we aan: •

3.1. STERK VESTIGINGSEN ONDERNEMINGSKLIMAAT

• •

We zorgen dat er een bloeiend, bruisend en (be) leefbaar vestigings- en ondernemersklimaat in Tilburg is. Dit vormt de basis voor transitie en innovatie en blijft daarom een beleidsprioriteit. Richtpunt is een klimaat dat ondernemerschap bevordert, goed voor toekomstbestendige bedrijvigheid en betekenisvol werk. Een groeiend aantal inwoners vraagt om het nader uitbalanceren van vraag en aanbod als het gaat om economische voorzieningen en functies in zowel de binnenstad, wijken en dorpen. Denk aan horeca, detailhandel en evenementen maar ook wijk gebonden bedrijvigheid. Daarbij is het zaak om slim om te gaan met beperkte ruimte. Speciale aandacht heeft de behoefte aan een betere ondernemersondersteuning. Gezien onze gemeentelijke invloedsfeer, spitst actie zich toe op de stedelijke economie, wijkondernemerschap en ondersteuning van ondernemingen. Actielijnen voor de uitvoeringsagenda zijn: • • • •

Hoogwaardige leefomgeving Stimuleren van bedrijvigheid in wijken, dorpen en buitengebied; Toekomstbestendige bedrijventerreinen Regionaal versterken van het mkb

• •

Brancheringsaanpak binnenstad De metamorfose van de binnenstad is in volle gang. We investeren in een compacter kernwinkelgebied, meer woningen, verdere vergroening en verblijfskwaliteit. Ook zetten we al langer met ondernemers in op de versterking van het Dwaalgebied. Deze lijn trekken we de komende periode door, onder meer met de verdere transformatie van het Pieter Vreedeplein, de Koningswei, het Louis Bouwmeesterplein en de Parkring. De waardering voor de binnenstad neemt bijgevolg toe. Ondanks deze langjarige inzet zien we ook plekken in de binnenstad, zoals in delen van de Heuvelstraat,

30

Beeldbank gemeente Tilburg | Joan Villalon

STRATEGIE

Een uitgebalanceerde branchering in de binnenstad (zie kader) en in de wijken en dorpen, afgestemd op het groeiend aantal inwoners, vrijetijdsbehoeften, duurzaamheid en koopgedrag en op een goede balans tussen leefbaarheid en levendigheid; Ruimte voor experiment ter stimulering van ondernemerschap, nieuwe verdienmodellen en een aanbod dat zich blijft vernieuwen; (Multi-inzetbare) ruimte voor ontmoeting en activiteiten, waarmee we ook tegemoetkomen aan de grote vraag naar evenementenlocaties (bijv. openbare ruimte die de ene keer voor een evenement kan worden benut en de andere keer om van plek naar plek te wandelen) Profilering van Tilburg, aan de hand van parels die ons DNA tot uiting brengen, zoals Tweedehands het Festival, Kaapstad en Circolo; Het verder versterken van de identiteit van de Spoorzone, het Kenniskwartier en de binnenstad als aantrekkelijke gebieden voor bedrijvigheid.

met relatief veel leegstand en tekenen van achterstallig onderhoud. Dit heeft deels te maken met verschuivende koopstromen. Hier spelen we op in met een brancheringsaanpak, in samenwerking met Binnenstadsmanagement Tilburg (BMT). Daarbij ligt de focus op het Kernwinkelgebied. Doel is een toekomstbestendige binnenstad met een gezonde mix van diverse vormen van bedrijvigheid (waaronder horeca, detailhandel, en zakelijke en persoonlijke dienstverlening) die aansluit op trends en een aantrekkelijke uitstraling heeft.

31

Het stimuleren van bedrijvigheid in wijken, dorpen en buitengebied Woonwijken zijn vaak de startlocatie voor een onderneming en een plek voor kleine bedrijven. Denk aan winkelcentra in een wijk, kleinschalige (binnenwijkse) bedrijventerreinen, bedrijven aan huis en ZZP’ers die vanuit hun woning werken. Kenmerkend is de ‘natuurlijke’ binding met de wijk of het dorp, vanwege de afzetmarkt, de woonplek van medewerkers of activiteiten met wijkbewoners. Uit onderzoek blijkt dat ondernemers niet alleen uit zijn op financieel gewin en eigen profijt, maar kunnen en willen ook een maatschappelijke bijdrage leveren. Dat geldt zowel voor commerciële als sociale ondernemers5.

Tilburg wil een plek zijn en blijven waar mensen prettig kunnen wonen, werken en recreëren.

Toekomstbestendige bedrijventerreinen Een wijkeconomie wordt ook wel omschreven als ‘Het volledig benutten van de economische potenties van een wijk en haar bewoners, waardoor een bijdrage wordt geleverd aan de economische vitaliteit en de leefbaarheid van een wijk’.6 Onmisbaar binnen de wijkeconomie is ook de informele economie, in de vorm van economische activiteiten buiten de reguliere arbeidsmarkt zoals onbetaald vrijwilligerswerk en mantelzorg. Deze activiteiten versterken het gemeenschapsgevoel en ondersteunen de formele economie. Vanuit het economisch domein richten we ons met name op de formele economie. Desalniettemin erkennen we de wisselwerking met en het belang van de informele economie. Met de bevolking die groeit, groeien wijken. Dat biedt kansen voor ondernemers, maar leidt ook tot een tekort aan bedrijfsruimte en hoge huurprijzen. We stimuleren daarom de wijkeconomie door: • • •

Ondersteunen van kleine en startende ondernemers; Randvoorwaarden scheppen voor voldoende betaalbare bedrijfsruimte Randvoorwaarden versterken zoals bereikbaarheid, energie, water, ruimte, talentbehoud- en ontwikkeling.

Vitale bedrijventerreinen die economisch gezond functioneren, moeten ook bereikbaar, veilig, gezond, groen, leefbaar en duurzaam zijn. Zo maken we bedrijventerreinen ook aantrekkelijk om te ondernemen, klanten te ontvangen en op te werken (zie ook paragraaf 4.2).

Regionaal versterken van het mkb Tilburg kiest voor een strategische versterking van het mkb als fundament van een wendbare, inclusieve en innovatieve economie. We bevorderen krachtenbundeling om het organiserend vermogen, de samenwerking en de langetermijnvisie binnen het mkb-ecosysteem te versterken. We zetten in op collectieve versterking, strategische ontwikkeling en het benutten van het adaptief vermogen van het mkb in transities. Naast meer samenwerking optimaliseren we de dienstverlening aan ondernemingen. Samen met gemeenten in de regio Hart van Brabant en Midpoint Services werken we aan één platform waarbij de vraag van de ondernemer centraal staat: De Onderneming Centraal.

Daarnaast hebben we aandacht voor een vitale economie in het buitengebied. We geven ruimte aan kansen voor nieuwe economische dragers, recreatie en innovatie (w.o. digitalisering, verduurzaming en robotisering). In de uitvoeringsagenda werken we dit verder uit.

BMC (2023): Vitale wijkeconomie essentieel voor sterke wijk, essay 6 Seinpost Adviesbureau, B. V., & Onderzoeksinstituut, O. T. B. (2010). Handboek Wijkeconomie 5

32

Fotografie: Jostijn Ligtvoet

STRATEGIE

33

Naar een toekomstbestendige Tilburgse economie en arbeidsmarkt

Vestigings- & ondernemingsklimaat 34

Basiskwaliteiten benutten en versterken STRATEGIE

ONDERNEMERSVERHAAL

Als het aan mij lag, zou de wijk meer ruimte krijgen voor ondernemerschap en ontmoetingsplekken. Bakkerij Saada aan het Verdiplein in Tilburg is een ambachtelijke bakkerij met Marokkaanse roots, die de authentieke smaken van Noord-Afrika naar Tilburg brengt. Tilburg Noord is mijn thuis. Ik zit met mijn bakkerij in deze multiculturele buurt waar de behoeftes van de bewoners zeer divers zijn. Daar kan ik als ondernemer op inspelen. Om de gemeenschap verder te verbinden, heb ik een lunchroom toegevoegd aan mijn bakkerij. Het is een plek waar buurtbewoners samenkomen, verhalen delen en zich thuis voelen. Als ondernemer barst ik van de ideeën om de wijk te verbeteren, maar ik weet ook dat je flexibel moet blijven. Zo stond ik tijdens de energiecrisis voor flinke uitdagingen. Als het aan mij lag, zou de wijk meer ruimte krijgen voor ondernemerschap en ontmoetingsplekken. Opvallend genoeg zijn er nauwelijks plekken waar ik zelf een kop koffie kan drinken. Ook de leegstand in de binnenstad moet worden aangepakt. Het zou mooi zijn als het centrum weer een bestemming wordt die mensen aantrekt. Helaas mag ik er met mijn oude dieselauto inmiddels niet meer komen.

DAOUD OUZZEGANE BAKKERIJ SAADA

Fotografie: Thomas John

37 Fotografie: Thomas John

Tilburg Circulair

3.2. TRANSITIES: DUURZAME, INCLUSIEVE EN DIGITALE ECONOMIE De noodzaak van transitie is evident. Met hulp van de uitvoerings- en versnellingsagenda Next Economy, heeft het Tilburgse bedrijfsleven daarom de eerste beweging gemaakt naar een circulaire, digitale en inclusieve economie. Hier kunnen we op voortbouwen. Het ondersteunen van het mkb staat daarbij voorop, wat ook wordt gedragen door de provincie, het Rijk en de EU. Europa stelt ondersteuning van mkb-bedrijven centraal bij de digitale en groene transitie.

Actielijnen voor de uitvoeringsagenda zijn: • •

•

Ondersteuning van mkb-ondernemers; Gestructureerde, projectmatige en programmatische (cross-sectorale) samenwerking binnen het bedrijfsleven op de transitiethema's circulariteit, digitalisering en inclusiviteit, waar bovendien kennisinstellingen op zijn aangehaakt; Community building en fieldlabs met gedeelde experimenteerfaciliteiten om aan transities te werken.

Circulariteit vraagt om een andere manier van denken, ontwerpen en produceren. Evenals om een andere samenwerking in de ketens van productie tot consumptie. Uit recente studies blijkt dat het vernieuwingstempo van bedrijven laag is5. In mei 2025 heeft het college aan de raad voorgesteld het Programma Tilburg Circulair 2025-2028 vast te stellen. Ter versnelling van de transitievoortgang zijn onder ander de volgende interventies opgenomen: •

Dit krijgt vorm in de uitvoering en (door)ontwikkeling van verschillende programma's en projecten: het Programma Tilburg Circulair 2025-2028, het RegioDeal project Circulaire Stromen, de programma's Smart MKB en Slimmer Werken en projecten op het gebied van talentontwikkeling. •