10 Bijlagen toelichting-b001-1
Tekst van het document
Bijlage bij toelichting Bijlage 1 Bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek Bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek
Bijlage 2 Verkeersrapport herontwikkeling Bosscheweg Verkeersrapport herontwikkeling Bosscheweg
Bijlage 3 Aanmeldnotitie vormvrije m.e.r.-beoordeling Bosscheweg Aanmeldnotitie vormvrije m.e.r.-beoordeling Bosscheweg
Bijlage 4 Externe veiligheid en milieuzonering Bosscheweg Externe veiligheid en milieuzonering Bosscheweg
Bijlage 5 Lichthinderonderzoek Bosscheweg Lichthinderonderzoek Bosscheweg
Bijlage 6 Akoestisch onderzoek Bosscheweg Akoestisch onderzoek Bosscheweg
Bijlage 7 Memo berekening geluidluwe loggia Bosscheweg Memo berekening geluidluwe loggia Bosscheweg
Bijlage 8 Notitie toetsing buitenruimte geluidbeleid Bosscheweg Notitie toetsing buitenruimte geluidbeleid Bosscheweg
Bijlage 9 Rapportage trillingsonderzoek Bosscheweg Rapportage trillingsonderzoek Bosscheweg
Bijlage 10 Verkennend bodemonderzoek en asbestonderzoek Verkennend bodemonderzoek en asbestonderzoek
Bijlage 11 Stikstofberekening gebruikers- en realisatiefase Bosscheweg Stikstofberekening gebruikers- en realisatiefase Bosscheweg
Bijlage 12 Ecologische quickscan flora en fauna Bosscheweg Ecologische quickscan flora en fauna Bosscheweg
Bijlage 13 Vervolgonderzoek ecologie Bosscheweg Vervolgonderzoek ecologie Bosscheweg
Bijlage 14 Ecologisch werkprotocol Bosscheweg 240 Ecologisch werkprotocol Bosscheweg 240
Bijlage 15 Resultaten infiltratieproeven Bosscheweg Resultaten infiltratieproeven Bosscheweg
Bijlage 16 Waterparagraaf met bijlagen Waterparagraaf met bijlagen
Bijlage 17 BEA Bosscheweg BEA Bosscheweg
Bijlage 18 Terreininrichting Bosscheweg Terreininrichting Bosscheweg
Bijlage bij toelichting Bijlage 1 Bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek Bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen Bosscheweg 236/240, Tilburg
projectnummer 0437989.100 revisie 01 3 juli 2023
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen Bosscheweg 236/240, Tilburg projectnummer 0437989.100 revisie 01 3 juli 2023
Auteurs M. van Riel G. Sophie
Opdrachtgever Maatschap Crossroads Parklaan 1 5061 JV Oisterwijk
datum vrijgave 29-6-2023
beschrijving revisie 01 definitief
gecontroleerd J.E. Colijn
vrijgave M. Scholten
Inhoudsopgave
Blz.
Samenvatting
2
1
Inleiding
3
2
Bureauonderzoek
4
2.1 2.1.1 2.1.2 2.1.3 2.1.4 2.1.5 2.2 2.2.1 2.2.2 2.3 2.3.1 2.3.2 2.4
Beschrijving onderzoekslocatie Begrenzing onderzoeks- en plangebied Huidig en toekomstig gebruik Archeologisch beleid Landschappelijke situatie Historische situatie en mogelijke verstoringen Bekende waarden Archeologische waarden Ondergrondse bouwhistorische waarden Archeologische verwachting Bestaande verwachtingskaarten Gespecificeerde archeologische verwachting Conclusies en advies voor vervolgonderzoek
4 4 4 6 6 10 19 19 21 22 22 23 27
3
Veldonderzoek
27
3.1 3.2 3.3 3.3.1 3.3.2
Doel- en vraagstelling Onderzoeksopzet en werkwijze Resultaten Bodemopbouw Archeologie
29 29 30 31 31
4
Conclusies en advies
32
4.1 4.2
Conclusies (Selectie)advies
32 32
Literatuur en geraadpleegde bronnen
33
Lijst met afbeeldingen
34
Bijlagen 1 2 3 4
Archeologische perioden AMZ-cyclus Boorbeschrijvingen Bouwtekeningen Bosscheweg
Kaartbijlagen 0437989.100 -ARCHIS 0437989.100 -S1
Gegevens uit ARCHIS Situatiekaart met ligging boorpunten
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
Administratieve gegevens Projectnummer Antea Group OM-nummer Provincie Gemeente Plaats Toponiem
0437989.100 5260101100 Noord-Brabant Tilburg Tilburg Bosscheweg 240/242 Tilburg
Kaartblad 50F Coördinaten 135699/397194 135727/397117 135734/397208 135784/397135 Opdrachtgever Maatschap Crossroads Uitvoerder Antea Group Datum uitvoering juli-augustus 2022 (BO) en februari-maart 2023 (IVO) Projectteam J.E. Colijn (projectleider archeologie) M. van Riel (projectarcheoloog) M. Modderkolk (KNA prospector) G.J.A. Sophie (senior KNA prospector) Vrijgave conform KNA G. Sophie (senior KNA-archeoloog (4002) en senior KNA prospector (4003)) Bevoegd gezag Gemeente Tilburg Deskundige Bevoegd gezag J. Lanzing Beheer documentatie Antea Group
Afbeelding 1. Uitsnede topografische kaart met de ligging van het plangebied. Blad 1 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
Samenvatting In mei 2022 is in opdracht van Maatschap Crossroads door Antea Group een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd voor het plangebied gelegen aan de Bosscheweg 236/240 in Tilburg (gemeente Tilburg). Het plangebied omhelst de percelen Tilburg, sectie V, nummers 107, 108, 313, 418, 717 en 718). Aanleiding voor het onderzoek is de beoogde herbestemming van het plangebied, van industrieterrein naar woningen. Bureauonderzoek Industrieterrein Loven kent een lange geschiedenis, met veel verschillende toepassingen en bewoning. Verschillende onderzoeken die op het industrieterrein zijn uitgevoerd bevestigen dat verleden. Binnen het plangebied bevinden zich waarschijnlijk dekzanden die bedekt zijn met oude bouwlandgronden. Tijdens de Late Middeleeuwen zijn deze gronden gebruikt als landbouwgrond. Door intensief in verband met de groeiende vraag naar voedsel voor de groeiende bevolking gebruik raakte de gronden uitgeput. De bodems werden daarom via potstalbemesting bemest. Vanaf de jaren ’20-‘30 is het gebied, mede door de aanwezigheid van het kanaal, de spoorweg en de Bosscheweg omgebouwd tot een industriegebied. In deze jaren is het gebied bebouwd en bewoond geraakt, en op dit moment is het gebied een mengeling van woongebied en industrieterrein.
Er geldt dus een brede archeologische verwachting, behalve voor de delen van het plangebied die door recente activiteiten (saneringen en bestaande kelders) verstoord zijn geraakt. Om de intactheid van de bodem te toetsen zijn controleboringen nodig, aangezien het niet uitgesloten kan worden dat er in de niet gesaneerde delen geen sprake is van verstoring. Booronderzoek Tijdens het verkennend booronderzoek is nergens een (restant van) podzolbodem aangetroffen. Er bleek of gesaneerd te zijn, of er is een diep geroerd pakket aanwezig, of er zit een AC-mixlaag onder de Aan-horizont. Archeologisch vervolgonderzoek wordt niet zinvol geacht en voor het hele plangebied kan de verwachting voor alle perioden naar laag worden bijgesteld. Advies Het verkennend archeologisch booronderzoek heeft nergens een intacte bodemopbouw opgeleverd. Gecombineerd met de in het bureauonderzoek verzamelde gegevens over de bebouwing leidt dit tot het advies om het plangebied vrij te geven voor de voorgenomen ontwikkeling zonder verder archeologisch onderzoek uit te voeren. Dit is een advies. Het nemen van een selectiebesluit is voorbehouden aan het bevoegd gezag, in dezen de gemeente Tilburg.
Blad 2 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
1
Inleiding In juli 2022 is in opdracht van Maatschap Crossroads door Antea Group een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd voor Bosscheweg 236/240 in Tilburg (gemeente Tilburg). Aanleiding voor het onderzoek de beoogde herbestemming van het plangebied, van industrieterrein naar woningen. In februari 2023 is in vervolg daarop een inventariserend veldonderzoek met verkennende boringen uitgevoerd. Bij de aanlegwerkzaamheden kunnen eventuele archeologische resten worden verstoord. Het archeologisch onderzoek dient als onderbouwing voor de ruimtelijke procedure. Een bureauonderzoek is de eerste stap binnen de Archeologische Monumentenzorg (AMZ, zie bijlage 2). Voor het plangebied geldt een onderzoeksplicht volgens het beleid van de gemeente Tilburg. Het doel van het uitvoeren van een archeologisch bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied. Voor het opstellen van een dergelijke verwachting wordt gebruik gemaakt van bekende archeologische waarnemingen, historische kaarten, bodemkundige gegevens en informatie over de landschappelijke situatie. Een gespecificeerde verwachting gaat in op de mogelijke aanwezigheid, het karakter, de omvang, datering en eventuele (mate van) verstoring van archeologische waarden binnen het plangebied.
Een verkennend onderzoek heeft als doel het in kaart brengen van eventuele verstoringen in de bodem, het verkrijgen van enig inzicht in de bodemopbouw van het gebied en aldus het in kaart brengen van kansrijke en kansarme zones wat betreft archeologie. Dit onderzoek is uitgevoerd conform de BRL 4000, protocol 4002 en 4003 met daarin besloten de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA), versie 4.1. Voor de KNA-protocollen 4001 (PvE), 4002 (bureauonderzoek), 4003 (inventariserend veldonderzoek) en 4004 (opgraven) is Antea Group gecertificeerd conform de SIKB-BRL 4000 (Beoordelingsrichtlijn voor archeologie).
Blad 3 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
2
Bureauonderzoek Het doel van het uitvoeren van een archeologisch bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied. Daarbij worden vragen gesteld als “Waar kunnen we wat verwachten?”. Voor het opstellen van een dergelijke verwachting wordt gebruik gemaakt van reeds bekende archeologische waarnemingen, historische kaarten, bodemkundige gegevens en informatie over de landschappelijke situatie. Een gespecificeerde verwachting gaat in op de mogelijke aanwezigheid, het karakter, de omvang, datering en eventuele (mate van) verstoring van archeologische waarden binnen het plangebied.
2.1
Beschrijving onderzoekslocatie
2.1.1
Begrenzing onderzoeks- en plangebied Het is van belang een onderscheid te maken tussen onderzoeksgebied enerzijds en plangebied anderzijds. Met plangebied wordt het gebied bedoeld waarop de werkzaamheden betrekking hebben. Binnen het plangebied kunnen eventueel aanwezige archeologische waarden worden verstoord. Het onderzoeksgebied omvat het gebied waarover informatie is verzameld om een goed beeld te krijgen van de archeologische waarden in het onderzoeksgebied. Dit gebied is veelal groter dan het plangebied en verschilt al naar gelang het te onderzoeken aspect. In dit geval is een onderzoeksgebied aangehouden met een straal van circa 400 meter. Deze 400 meter is aangehouden om te voorkomen dat het onderzoek te veel zou worden beïnvloed door het stuk “binnen de ring”, wat een vertekend beeld geeft omdat er sprake is van ander soort bebouwing en bewoning (zie afbeelding 1).
2.1.2
Huidig en toekomstig gebruik Huidig gebruik plangebied Op dit moment is het terrein in gebruik als industrieterrein. Binnen het plangebied zit nu een autogarage en winkel voor auto-onderdelen. Aansluitend aan deze garage staat een tweetal woonhuizen. Het terrein met daarop de autogarage (Tilburg, sectie V, nummers 107, 108, 313 en 418) is verhard met asfalt, klinkers en deels bebouwing. Ter plaatse van het kadastrale perceel Tilburg, sectie V, nummer 107 en 313 heeft in het verleden reeds een bodemsanering plaatsgevonden waarbij de bovenste 4,0 m-mv. zijn ontgraven en verstoord (zie ook afbeelding 7)1. Onder het huidige pand van van Bosscheweg 240 bevindt zich ook een kelder tot 2,0 m – mv.
1
Gemeente Tilburg, 2008
Blad 4 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
Afbeelding 2: Luchtfoto van het plangebied. In de inzet de eerder uitgevoerde sanering (bron: Antea Group)
Consequenties toekomstig gebruik Het plangebied gaat worden bebouwd door middel van 49 appartementen met als bestemming wonen. Naast de 49 appartementen worden tevens parkeerplaats aangelegd. De appartementen krijgen bijgebouwen en een “binnentuin”. De toekomstige ontwikkelingen hebben een verstoringsdiepte van 1 tot 1,5 m – mv.
Blad 5 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
2.1.3
Archeologisch beleid Het vigerende bestemmingsplan binnen het plangebied is Bedrijventerrein Loven 2016. Het plangebied ligt voor een klein deel in een gebied met dubbelbestemming ‘waarde-archeologie’ (afbeelding 3).
Afbeelding 3: Bestemmingsplannen en plangebied (Bron: Ruimtelijkeplannen.nl; bewerkt door: Antea Group)
De gebieden die volgens het bestemmingsplan een dubbelbestemming hebben, mogen niet verstoord worden tot een diepte van 0,6 meter onder maaiveld en over een oppervlakte van meer dan 100 m2. Als dat wel het geval is geldt een archeologische onderzoekplicht2.
2.1.4
Landschappelijke situatie Geologie Het onderzoeksgebied ligt in een regio die vanaf het Carboon door breuktektoniek wordt getekend. De regio ligt tussen Peelrandbreuk in het oosten en de Feldbissbreuk in het zuiden. Beide breuken lopen van zuidoost naar noordwest. Het onderzoeksgebied bevindt zich in de Centrale Slenk of Roerdalslenk3. 2 NL.IMRO.0855.BSP2015010-e001 (ruimtelijkeplannen.nl) 3
Stiboka, 1985
Blad 6 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
Door deze slenk hebben aan het einde van het Vroeg Pleistoceen en het begin van het Midden Pleistoceen de Rijn en de Maas gestroomd. De Rijn (actief 800.000 tot 500.000 jaar geleden) heeft zandige, soms grindige of kleiige afzettingen gezet. Deze afzetting staat bekend als de formatie van Sterksel4. De Maas stroomde vanaf het Midden Pleistoceen door het gebied, maar afzettingen van de Maas (formatie van Veghel) zijn niet in het gebied aangetroffen5. De laatste ijstijd (70.000 tot 10.000 jaar geleden) heeft de slenk langzaam gevuld met periglaciale en windafzettingen. Deze vulling houdt ongeveer een gelijke tred met het dalen van de Slenk. Deze vulling worden gerekend tot het Oude Dekzand. Aan het einde van deze IJstijd is door het mildere klimaat minder dekzand afgezet door de wind, mede door de aanwezigheid van vegetatie. De Jonge Dekzanden worden gevormd uit stuivende Oude Dekzanden6 In het Holoceen (8100 v C tot heden) hebben zich, mede door invloed van de mens, stuifduinen gevormd. In de afgesloten laagten, oude meanders van de rivieren en de verschillende beekdalen is in deze periode ook veen gevormd.7 Geomorfologie en AHN Het huidige plangebied is niet gekarteerd, vanwege het huidige gebruik (afbeelding 4). In de directe omgeving van het plangebied zijn dekzanden herkenbaar (code: L51). Deze dekzanden zijn bedekt met oude bouwlandgronden (toevoeging: yc).
Deze landbouwgronden zijn een gevolg van het landgebruik vanaf de IJzertijd, toen het gebied gebruikt werd als grasland voor vee. Later, tijdens de Middeleeuwen, is dit land uitgeput geraakt door de grote druk die op het gebied kwam te staan in verband met de groeiende vraag naar voedsel voor de groeiende bevolking8. De bodems worden via potstalbemesting bemest. Door plaggen in de stal te leggen ontstaat er een fijn mengsel van mest en plaggen. Dit mengel werd uitgereden over het land. Hierdoor groeide de akker en kwam er zand mee. Hierdoor ontstond de huidige enkeerdbodem. In de jaren 60 van de twintigste eeuw is het gebied, mede door de aanwezigheid van het kanaal, de spoorweg en de Bosscheweg omgebouwd tot een industriegebied. In deze jaren is het gebied bebouwd en bewoond geraakt, en op dit moment is het gebied een mengeling van woongebied en industrieterrein.
4 Dinoloket.nl 5 La Fèber, D.J. & Marinelli, M., 2003 6 La Fèber, D.J. & Marinelli, M., 2003 7 La Fèber, D.J. & Marinelli, M., 2003 8
Nales, T., 2019
Blad 7 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
Dekzandrug
Dekzandwelvingen
Laagte ontstaan door afgraving
Afbeelding 4: Geomorfologische kaart van het plangebied en de omgeving.
Het AHN laat zien dat het onderzoeksgebied relatief hoog in het landschap ligt, net als de rest van de stad (afbeelding 5). Met een hoogte van 14 meter boven NAP is het plangebied aantrekkelijk voor ontwikkelingen; door de hoogte zijn er door de eeuwen heen weinig problemen geweest met wateroverlast. Ook is de ophoging rondom het kanaal zichtbaar. Waarschijnlijk zijn deze delen opgehoogd met materiaal dat uit het kanaal komt.
Blad 8 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
Afbeelding 5: AHN-kaart (Bewerkt door Antea Group)
Bodem en grondwater Vanwege het huidige gebruik binnen het plangebied (bebouwd) is het grondwater niet gekarteerd, maar in de omgeving valt het grondwaterniveau binnen trap VIII. Het is aannemelijk dat het deze trap ook geldt voor het plangebied. De bodem is in dit gebied niet gekarteerd, maar ten oosten van het plangebied zijn dikke enkeerdgronden aangetoond9. Archeologisch gezien zijn enkeerdgronden kansrijk, doordat het aangebrachte humeuze dek het oude, begraven oppervlak van vóór de Late Middeleeuwen – en daarmee het archeologisch relevante niveau uit de prehistorie en Romeinse tijd – kan hebben behoed voor tal van verstoringen10. Grondwatertrap I II III IV V VI VII VIII
Gemiddeld Hoogste Grondwaterstand (m -mv) <0,20 <0,40 <0,40 >0,40 <0,40 0,40-0,80 >0,80 <1,40
Gemiddeld Laagste Grondwaterstand (m -mv) <0,50 0,50-0,80 0,80-1,20 0,80-1,20 >1,20 >1,20 -
Tabel 1. Overzicht van de GHG en GLG per grondwatertrap.
9 Heunks, E., 2012 10
Nales, T., 2019
Blad 9 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
2.1.5
Historische situatie en mogelijke verstoringen Historische situatie Historische situatie Het plangebied valt binnen het industrieterrein Loven, dat begrensd wordt door de huidige spoorlijn Boxtel-Breda aan de zuidelijke kant en het Wilhelminakanaal aan de westelijke kant. De spoorlijn, het Wilhelminakanaal en de Bosscheweg zijn van groot belang geweest voor de industrialisering van het gebied, maar ook voor Tilburg in het algemeen. Herdgang De omgeving van het plangebied vindt zijn oorsprong als zogenaamde herdgang, een Brabantse benaming voor een buurtschap of leefgemeenschap waar de omliggende gronden werden gebruikt als graaslocaties voor vee. De herdgang Loven wordt in 1419 voor het eerst genoemd, maar er wordt aangenomen dat deze al veel ouder is11. De naam is afkomstig van Lo-Hoven, afgeleid van Hoeve (boerderij) en Lo (Bos). Het huidige industrieterrein heeft lang bekend gestaan als “Rauwbraken”, een terrein dat vernoemd was naar het omgeploegde en later ontgonnen land12. Bosscheweg, het Wilhelminakanaal & de spoorlijn Het gebied wordt begrensd en gekenmerkt door de Bosscheweg, het Wilhelminakanaal en de spoorlijn richting Boxtel. Van deze drie is de Bosscheweg het oudst. Historisch kaartmateriaal laat zien dat de voorloper van deze weg in 1850 wordt opgetekend (zie afbeelding 9).
Deze is tussen 1822 en 1827 echter al aangelegd om Den Bosch te verbinden met Tholen, later is Tilburg aan deze route toegevoegd13. Deze weg verbond de herdgang met de stad en de verder gelegen dorpjes. De spoorlijn is het tweede grote project dat het landschap in het verleden van Tilburg bepaalt. De huidige spoorweg is de verbinding tussen Tilburg - Den Bosch en Tilburg - Eindhoven. Deze verbinding in zijn huidige vorm is aangelegd aan het einde van 19de eeuw, rond 1880. Deze spoorlijn heeft de verdere urbanisatie en industrialisering van het gebied een verdere stimulans gegeven. De eerdere spoorverbinding (Breda - Tilburg) bracht grote financiële voordelen mee. De gemeente heeft besloten om Tilburg verder te verbinden, richting het noordoosten. Specifiek de aanwezigheid van de spoorlijn heeft het gebied snel laten groeien. Het Wilhelminakanaal is de grote aanjager van de industrie geweest in Tilburg in de 20ste eeuw. Het plangebied ligt direct aan het Wilhelminakanaal, en mede door de aanwezigheid van dit kanaal heeft Rauwbraken zich kunnen ontwikkelen tot industrieterrein Loven. Het kanaal zorgt voor verbinding met de Maas, en daarmee toegang tot de binnenlandse vaart.
Het kanaal is gegraven tussen 1921 en 192314, maar staat pas sinds 1929 op kaartmateriaal.15 Op de kaart is ook te zien dat het gebied rondom de spoorweg, de Bosscheweg en het kanaal zich begint te ontwikkelen16. Het kanaal heeft grote invloed gehad op de archeologische verwachting van deze omgeving, door de grote hoeveelheid graafwerk die daarvoor nodig is geweest. Zo is de grond uit het kanaal in de nabije omgeving geplaatst, en is voor de machines waarmee er gegraven wordt ook een groot talud nodig om het werk te doen (zie afbeelding 6). 11 Loven - Wiki Midden-Brabant (gevonden via regionaalarchieftilburg.nl) 12 Loven - Wiki Midden-Brabant (gevonden via regionaalarchieftilburg.nl) 13 Bosscheweg (Berkel-Enschot) - Wiki Midden-Brabant (wikimiddenbrabant.nl (Gevonden via regionaalarchieftilburg.nl)) 14
Wilhelminakanaal - informatie en waterdata | Rijkswaterstaat
15 Topotijdreis.nl 16
Wilhelminakanaal - Wiki Midden-Brabant (wikimiddenbrabant.nl (Gevonden via Regionaalarchieftilburg.nl))
Blad 10 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
Afbeelding 6: Een excavateur aan het werk bij het Wilhelminakanaal (Bron: Regionaal archief Tilburg)
Industrie Door de komst van het Wilhelminakanaal ontwikkelt zich een industriegebied (zie ook afbeelding 12). Het industrieterrein kreeg vorm, en sinds de jaren 60 is “Loven” een feit. Het plangebied voor dit onderzoek heeft hier vol van meegeprofiteerd. Door de jaren heen is het fabrieksterrein in gebruik geweest als bierbrouwerij, vormenfabriek, kunstwolmakerij, gloeilampenfabriek, grammofoonfabriek, atelier en autogarage17. Veel van de monumentale fabriekspanden zijn echter gesloopt. Het plangebied kende dus veel eerdere vormen van gebruik. Kaarten Verschillende kaarten laten de ontwikkeling van het plangebied zien. De oudste kaart van Zijnen uit 1760 toont dat het huidige plangebied in gebruik is geweest als weiland. Hoewel deze kaart dusdanig oud is dat deze niet meer kan geworden gegeorefereerd, is het wel in te schatten dat het gebied in gebruik is als weiland/landbouwgrond. Loven en Rauwbraken staan namelijk ook op deze kaart (zie afbeelding 11). Ook op de Kadasterkaart van 1832 is er in het plangebied geen bebouwing bekend (zie afbeelding 10). De eerste significante bebouwing verschijnt voor het eerst in 1850 op de kaart, in de vorm van de Bosscheweg. In 1900 is ook de spoorlijn voor het eerst te zien op de kaart en vanaf 1929 ook het kanaal. Ook is vanaf 1900 de eerste bebouwing te zien in het plangebied.
17
Bodemrapportage Bosscheweg 240a (opgevraagd via BIS Tilburg)
Blad 11 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
Afbeelding 7: Historische situatie 1950. Het gebied is nog niet geïndustrialiseerd. Het kanaal, de weg en de spoorlijn zijn aanwezig (Bron: www. Topotijdreis.nl)
Blad 12 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
Afbeelding 8: Kaart uit 1900. De spoorlijn en de Bosscheweg zijn herkenbaar (Bron: www. Topotijdreis.nl)
Blad 13 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
Afbeelding 9: Kaart uit 1850, de Bosscheweg is duidelijk te herkennen (Bron: www. Topotijdreis.nl)
Blad 14 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
Afbeelding 10: Kaart uit 1832 (Bron: topotijdreis)
Afbeelding 11: Kaart Zijnen uit 1760, het exacte plangebied is niet meer terug te plaatsen, maar de omgeving is in gebruik als weiland (bron: Archief Tilburg)
Blad 15 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
Afbeelding 12: Wilhelminakanaal ter hoogte van de Bosscheweg in 1928 (bron: opdrachtgever).
Mogelijke verstoringen Door de verschillende vormen van industrie die in het plangebied hebben plaatsgevonden is de bodem in het gebied vervuild geraakt. Om die reden is de bodem ten hoogte van Bosscheweg 240 gesaneerd tot een diepte van 4m-mv. Deze sanering heeft ook de archeologische waarden van het gebied verstoord, en is dus voor het onderzoek minder relevant dan het niet gesaneerde gebied. Ook is eronder het pand van de Bosscheweg 240 een kelder aanwezig tot 2,0 m-mv (). Op afbeeldingen 14 t/m 16 en in de bijlage zijn overzichtstekeningen en constructietekeningen te zien van de panden aan de Bosscheweg 238 en 240. Hieruit blijkt dat ter hoogte van nummer 238 een kleine kelder aanwezig is, al is de precieze diepte uit de tekening niet af te leiden. De fundering staat op stiepen, de arcering lijkt de bouwkuil weer te geven. De vergunningtekst is niet beschikbaar. Meestal staat daarin dat ontgraven moet worden tot de vaste grond en soms dat met schoon zand aangevuld moet worden. Voor de tekeningen van Bosscheweg 240 geldt dat de maat van de pilaren 50ccm -peil is. Ook hier ontbreekt vergunningstekst.
Blad 16 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
Afbeelding 13: Het gesaneerde gebied (grijs gearceerd) en het pand met onderkeldering (blauwpaars) binnen het plangebied (Bodemarchief Tilburg)
Afbeelding 14: Bouwtekening van Bosscheweg 238 (bron: gemeentearchief Tilburg, via opdrachtgever).
Blad 17 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
Afbeelding 15: Constructietekening van Bosscheweg 240 uit 1963 (bron: gemeentearchief Tilburg, via opdrachtgever).
Afbeelding 16: Constructietekening van Bosscheweg 240 uit 1996 (bron: gemeentearchief Tilburg, via opdrachtgever)
Blad 18 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
2.2
Bekende waarden
2.2.1
Archeologische waarden Uit het Archeologische Informatie Systeem (Archis) van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed zijn de bekende archeologische waarden in een omtrek van ongeveer 400 m rondom het plangebied opgevraagd. Dit vanwege de landschappelijk vergelijkbare situaties. Het betreft archeologische monumenten (AMK-terreinen), archeologische waarnemingen (zoals vondsten) en meldingen van eerdere archeologische onderzoeken (zie kaart 0437989.100 –ARCHIS in de kaartenbijlage). Gegevens uit Archis: AMK-terreinen Binnen het onderzoeksgebied zijn geen wettelijk beschermde AMK-terreinen aanwezig. Op 700 meter ten zuid-zuidoosten van het onderzoeksgebied ligt AMK-terrein 2109, met een “hoge archeologische verwachting”. Volgens Archis18: Terrein met sporen van bewoning uit de Romeinse tijd. Er is tevens aardewerk uit de IJzertijd aangetroffen (`inheems' Romeins?). In 1983 werden proefsleuven gegraven op het terrein. Op 750 meter ten zuidoosten van het onderzoeksgebied ligt AMK-terrein 9003, ook met “hoge archeologische verwachtingswaarde”. Volgens Archis19: Terrein met sporen van bewoning uit de IJzertijd, Romeinse tijd en Vroege Middeleeuwen. Mogelijk omvat het vondstmateriaal ook Bronstijd aardewerk. Er zijn ook Laat Middeleeuwse scherven gevonden. Ligt op een dekzandrug, langs een beekdal. Onder de bouwvoor bevindt zich een oude akkerlaag van 10 tot 30cm dik.
De vondsten in 1993 zijn aan de randen van de dekzandrug gedaan. Van het grasland ten westen van dit perceel is ca. 1 m zand afgegraven. De mogelijke sporen uit bovenstaande periodes zijn nog intact. Deze AMK-terreinen vallen niet binnen het onderzoeksgebied, maar laten wel zien dat er in de omgeving wel degelijk archeologische trefkans bestaat. Eerder onderzoeken laten dit ook zien (zie paragraaf “eerdere onderzoeken”) Gegevens uit Archis: eerdere onderzoeken Volgens Archis zijn er binnen het onderzoeksgebied 10 eerdere onderzoeken uitgevoerd, met wisselende resultaten. Niet alle onderzoeken hebben een rapport en zijn in tabel 3 in rood aangegeven. Deze onderzoeken zijn verder niet meegenomen in dit onderzoek. Het archeologisch bureauonderzoek (Archis-nummer: 2127070100) uitgevoerd door Oranjewoud in 2003 had betrekking op het grote omliggende industriegebied Loven. Dit betrof een algemeen archeologisch bureauonderzoek. De conclusie, geldend voor het hele industriegebied, gaf als advies om bij grond verstorende werkzaamheden met meer dan 0,5 m -mv gespecificeerd archeologisch onderzoek te laten uitvoeren20. Op 200 meter ten noorden van het plangebied (ter hoogte van de Nautilusstraat) heeft Transect een archeologisch booronderzoek (Archis-nummer: 4759118100) uitgevoerd in 2019.
Dit booronderzoek had als doel om vast te stellen wat de vervolgstappen zouden zijn op het moment dat er bodemverstoring zou gaan plaatsvinden binnen het plangebied op de Nautilusstraat. Het 18 Archis.nl 19 Archis.nl 20
La Fèber, D.J. & Marinelli, M., 2003
Blad 19 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
booronderzoek kwam tot de conclusie dat proefsleuven noodzakelijk zouden zijn op het moment dat de verstoring dieper dan 1 meter onder maaiveld zouden gaan21. Aan de andere kant van het spoor (richting de Oisterwijksebaan) heeft Transect ook een begeleiding gedaan in 2015 (Archis-nummer 3295861100). De begeleiding leverde beperkte vondstassemblages en structuren op, maar wel van hoge kwaliteit.22. In 2017 heeft Aeres Milieu een booronderzoek (Archis-Nummer: 4544435100) uitgevoerd om de vastgestelde verwachting te toetsten. Dit gebeurde dicht langs het spoorgebied, aan de kant van het Spoorpad (ten zuiden van het huidige plangebied). Het onderzoek toonde aan dat de bodems tot grote dieptes verstoord waren, waarschijnlijk door het eerdere ontwikkelingen in het verleden23. Het onderzoek uitgevoerd door de VUhbs (Archis-nummer 5116124100) heeft weliswaar nog geen rapport opgeleverd, maar de eerste bevindingen tonen een huisplattegrond uit de late bronstijd/vroege IJzertijd. In deze tabel zijn in rood de onderzoeken aangegeven waar (nog) geen rapport van beschikbaar is via de gangbare wegen (ARCHIS). Zaakid 2041048100 2088386100
Toponiem Moerenburg, Spinder TheresiaLoven-Besterd
Jaar
Type onderzoek
Uitvoerder
2003
archeologisch: boring
BILAN
2004
archeologisch: boring
BILAN
archeologisch: bureauonderzoek
Oranjewoud BV
2127070100
Loven-Noord
2003
2140419100
Moerenburg
2005
2142777100 3295861100
Oude Stad Zuid-Oost Sportcomplex Spoordijk
2006 2015
archeologisch: bureauonderzoek archeologisch: bureauonderzoek archeologisch: begeleiding
BILAN BILAN Transect
4544435100
Spoordijk 7274
2017
archeologisch: boring
Aeres Milieu
4759118100
Nautilusstraat (ong.)
2019
archeologisch: boring
Transect
21 Nales, T., 2019 22 Verhagen, F., 2015 23
van der Feest, N.J.W. & Hagens, D., 2017 la Fèber, D.& Marinelli ,M. 2003 25 Verhagen, F., 2018 26 van der Feest, N.J.W. en Hagens, D., 2017 27 Nales, T. 2019 24
Blad 20 van 35
Advies/resultaat Geen online rapport beschikbaar via de gangbare wegen. Geen online rapport beschikbaar via de gangbare wegen. Indien er grondwerkzaamheden gaan plaatsvinden in een gebied met middelmatige tot hoge archeologische verwachting wordt aanbevolen eerst een inventariserend archeologisch onderzoek te laten uitvoeren.24 Geen online rapport beschikbaar via de gangbare wegen. Geen online rapport beschikbaar via de gangbare wegen. Beperkte vondstassemblages uit de Late Middeleeuwen/Nieuwe tijd.25 Vrijgave, de archeologische bodems zijn verstoord geraakt door bouwprocessen26. Proefsleuvenonderzoek (bij geplande verstoring van meer dan 1m-mv27.
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
4859931100
5116124100
ten westen van Bosscheweg 158 Bosscheweg 158
2020
2021
archeologisch: boring
archeologisch: proefputten/proefsleuven
BAAC BV
Geen rapport beschikbaar, maar op basis van de eerste bevindingen lage verwachtingen.
VUhbs archeologie
Geen rapport beschikbaar, maar het onderzoek resulteerde wel in een huisplattegrond, enkele bijgebouwen en een kuil uit de Late Bronstijd/ Vroege ijzertijd.
Tabel 2. Eerder uitgevoerde onderzoeken binnen onderzoeksgebied (bron: Archis).
Gegevens uit Archis: archeologische waarnemingen Binnen het onderzoeksgebied is één archeologische waarneming gemeld. Deze is gedaan aan de rand van het onderzoeksgebied, in de buurt van de T-splitsing tussen de Moerenburgseweg en de Oisterwijksebaan. Het betreft hier IJzertijd aardewerk, verworven uit een archeologische opgraving in 198728. Zaakid 2774845100
Begin IJzertijd
Eind IJzertijd
Complextype Bewoning (inclusief verdediging)
Soort vondst Keramiek (aardewerk, handgevormd)
Verwerving Archeologische opgraving
Tabel 3. Archeologische waarnemingen binnen onderzoeksgebied (bron: Archis)
2.2.2
Ondergrondse bouwhistorische waarden Er zijn bij dit onderzoek geen ondergrondse bouwhistorische waarden aangetroffen.
28
Archis.nl
Blad 21 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
2.3
Archeologische verwachting
2.3.1
Bestaande verwachtingskaarten Gemeentelijke verwachtingskaart De gemeente Tilburg heeft voorafgaand aan het opstellen van het bestemmingsplan in 2008 een bureauonderzoek uit laten voeren voor het gebied Loven. Op basis van verschillende bronnen (IKAW, Archis en Arwati) is een kaart (afbeelding 15) opgesteld voor het bestemmingsplan Loven 2008. Deze kaart is later direct overgenomen in het vigerende bestemmingsplan (onherroepelijk vastgesteld op 30-5-2017), met als resultaat de huidige dubbelbestemmingen.
Afbeelding 17: Archeologische verwachtingskaart uit de studie van Van Dijk (2008) die heeft gediend als basis voor de dubbelbestemming van het bestemmingsplangebied. Het huidige plangebied is ( bij benadering) met blauw aangegeven (zuidelijke punt)
Blad 22 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
2.3.2
Gespecificeerde archeologische verwachting Datering Voor dit plangebied geldt een brede archeologische verwachting. Uit de omgeving zijn resten uit de IJzertijd bekend, maar resten uit het Paleolithicum of Mesolithicum zijn niet volledig uit te sluiten. Ook uit de Middeleeuwen (vroeg en laat) zijn archeologische resten te verwachten in de buurt van de Herdgangen. Tot slot zorgt de aanwezigheid van de spoorweg en het kanaal voor een grote industriële groei, en is het fabrieksterrein ontstaan zoals dat nu bekend is. Dit betekent dat er verwachtingen zijn voor de Nieuwe Tijd. Complextype Uit het paleolithicum tot en met het laat neolithicum kunnen in deze regio theoretisch gezien resten worden verwacht die samenhangen met de mobiele leefwijze van de mens, zoals kleine kampementen die slechts tijdelijk (en/of periodiek) werden bewoond. Dergelijke vindplaatsen zijn te herkennen aan vuursteenconcentraties en haardkuilen. Vanaf het laat-neolithicum tot en met de Romeinse tijd kunnen op de dekzandruggen of de flanken ervan resten van grotere huizen/nederzettingen worden verwacht, net als schuren, spiekers en opstallen. Verder kunnen sporen van agrarische activiteit worden aangetroffen, zoals perceleringsgreppels. Daarnaast kunnen ook menselijke begravingen/crematies worden aangetroffen, afhankelijk van de datering variërend van vlakgraven tot crematiegraven.
Ook offsite materiaal kan worden verwacht. Uit de middeleeuwen en nieuwe tijd kunnen eveneens nederzettingen en resten van agrarische activiteit worden verwacht. Omvang De omvang kan variëren van puntvondsten tot nederzettingen van enkele honderden vierkante meters Diepteligging Archeologische sporen tot de late middeleeuwen zijn te verwachten onder de enkeerdgronden, in de top van het oude dekzand (C-horizont). Dit oude dekzand zit in de omgeving 0.5 tot 1,5 meter onder het maaiveld. Afbeeldingen 18 en 19 tonen de boringen uit het dinoloket die dit aantonen.29 Archeologische resten vanaf het Paleolithicum tot en met de late middeleeuwen kunnen dus in dit dekzand aanwezig zijn. Resten vanaf de late middeleeuwen kunnen in of op deze enkeerdgronden voorkomen. Door de enkeerdgronden is er kans dat archeologische resten onder het (es)dek goed bewaard zijn gebleven, waardoor in de top van het oude dekzand (vanaf 0,5 tot 1,5 meter onder maaiveld) niet kan worden uitgesloten dat er Paleolitisch en Mesolitische sporen bewaard zijn gebleven, hoewel vindplaatsen van jagers/verzamelaars doorgaans in de podzolbodem worden verwacht (E- en B-horizont), als deze nog intact is.
29
Dinoloket.nl
Blad 23 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
Afbeelding 18: Boormonsterprofiel uit de omgeving, iets ten oosten van het plangebied (Bron: Dinoloket.nl)
Blad 24 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
Afbeelding 19: Boormonsterprofiel, iets oostelijk van het plangebied (Bron: Dinoloket)
Locatie Binnen het plangebied is een deel al gesaneerd vanwege milieutechnische redenen (afbeelding 4). Binnen dit gesaneerde gebied worden dan ook geen sporen meer verwacht. Voor zover het plangebied buiten dit gesaneerde deel valt, is archeologie waarschijnlijk aanwezig aan de zuidelijke kant van het plangebied, volgens de archeologische verwachtingskaart. Bovendien zal eventuele aanwezige archeologie zich ten zuiden van het plangebied verder kunnen uitstrekken. Vindplaatsen uit de late middeleeuwen en nieuwe tijd kunnen al in of direct onder de bouwvoor voorkomen. Vindplaatsen van voor de late middeleeuwen worden direct onder het opgebrachte plaggendek verwacht. Vindplaatsen van jagers/verzamelaars worden doorgaans in de podzolbodem verwacht (E- en B-horizont), als deze nog intact is. Uiterlijke kenmerken Omdat het plangebied een brede archeologische verwachting heeft (van het Paleolithicum tot nieuwe tijd) kunnen de archeologische resten heel verschillend zijn. Uit het Paleolithicum t/m het Laat-Neolithicum zouden sporen vooral te maken hebben met de mobiele levenswijze van de mens, in de vorm van haardplaatsen en vuursteen. Vanaf het Laat-Neolithicum t/m de middeleeuwen zullen de eventueel aanwezige archeologische vondsten meer betrekking hebben
Blad 25 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
op landbouw en bewoning. Hierbij kan gedacht worden aan aardewerk, maar ook paalsporen of (afval)kuilen, sporen van landbouw zoals ploegsporen en akkers. Ook funeraire resten kunnen niet worden uitgesloten. Vondsten uit de nieuwe tijd zullen waarschijnlijk betrekking hebben op de industrialisatie en de aanleg van de spoorlijn en het kanaal. Hier kan ook gedacht worden aan aardewerk of resten van fabrieksterreinen en/of bouwmateriaal. Mogelijke verstoringen Uit eerdere onderzoeken is gebleken dat de bodem tot op grote diepte verstoord is in de directe omgeving (zie paragraaf 2.5). Dit hangt samen met de industrialisatie van het gebied, ophogingen en egaliseringen binnen het onderzoeksgebied en de eerder uitgevoerde saneringen. Het is mogelijk dat de archeologische bodem ook in dit plangebied verstoord is geraakt door de industrialisatie en urbanisatie.
Blad 26 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
2.4
Conclusies en advies voor vervolgonderzoek
2.4.1
Conclusies Industrieterrein Loven kent een lange geschiedenis, met veel verschillende toepassingen en bewoning. Verschillende onderzoeken die op het industrieterrein zijn uitgevoerd bevestigen dat verleden. Binnen het plangebied bevinden zich waarschijnlijk dekzanden die bedekt zijn met oude bouwlandgronden. Tijdens de Late Middeleeuwen zijn deze gronden gebruikt als landbouwgrond. Door intensief in verband met de groeiende vraag naar voedsel voor de groeiende bevolking gebruik raakte de gronden uitgeput. De bodems werden daarom via potstalbemesting bemest. Vanaf de jaren ’20-‘30 is het gebied, mede door de aanwezigheid van het kanaal, de spoorweg en de Bosscheweg omgebouwd tot een industriegebied. In deze jaren is het gebied bebouwd en bewoond geraakt, en op dit moment is het gebied een mengeling van woongebied en industrieterrein. Er geldt dus een brede archeologische verwachting, behalve voor de delen van het plangebied die door recente activiteiten (saneringen en bestaande kelders) verstoord zijn geraakt. In de niet verstoorde delen geldt een lage verwachting voor mesolithicum en paleolithicum, maar dit kan pas worden uitgesloten/bevestigd als er een podzolbodem wordt aangetroffen. De verwachting voor neolithische vondsten is gemiddeld, aangezien er ook neolithische resten zijn aangetroffen bij onderzoeken in de buurt.
Hetzelfde geldt voor resten uit de middeleeuwen en nieuwe tijd, howel er uit historische kaarten geen bebouwing aanwezig lijkt.
Periode:
Verwachting:
Mesolithicum en Paleolithicum
Laag (afhankelijk van de intacte bodem)
Neolithicum-Middeleeuwen
Middel (onderzoeken in de omgeving leveren sporen uit prehistorie en middeeleeuwen op)
Late middeleeuwen-nieuwe tijd
Middel (volgens kaarten geen bebouwing, maar bij eerder onderzoek in de omgeving trof men resten aan)
Blad 27 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
2.4.2
(Selectie)advies Om de intactheid van de bodem te toetsen zijn controleboringen nodig, aangezien het niet uitgesloten kan worden dat er in de niet gesaneerde delen geen sprake is van verstoring. Het gebied dat eerder gesaneerd is, is dusdanig verstoord dat de archeologie vernietigd is. In dat deel van het plangebied adviseert Antea Group dan ook vrijstelling van verder archeologisch onderzoek. Op afbeelding 20 is dit advies grafisch weergegeven.
Afbeelding 20: advieskaart (Bron: Antea Group)
Op basis van de verkennende boringen in de rest van het plangebied zal uiteindelijk ook een uitspraak worden gedaan over de nut- en noodzaak van vervolg onder de bestaande panden, in combinatie met de bekende bouw- en constructietekeningen.
Blad 28 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
3
Veldonderzoek
3.1
Doel- en vraagstelling Het doel van het inventariserend veldonderzoek is het toetsen van de archeologische verwachting, zoals deze op basis van het uitgevoerde bureauonderzoek is opgesteld. Het uitgevoerde onderzoek betreft een inventariserend veldonderzoek door middel van boringen, verkennende fase. Een verkennend onderzoek heeft als doel het in kaart brengen van eventuele verstoringen in de bodem, het verkrijgen van enig inzicht in de bodemopbouw van het gebied en aldus het in kaart brengen van kansrijke en kansarme zones wat betreft archeologie. Het onderzoek dient antwoord te geven op de volgende vragen:
Wat is de bodemopbouw en zijn er aanwijzingen voor bodemverstoringen? Zijn er archeologische indicatoren aangetroffen tijdens het booronderzoek? Zo ja, wat is de aard, conserveringstoestand en datering van deze indicatoren/vindplaats? In welke mate wordt een eventueel aanwezige vindplaats verstoord door realisatie van geplande bodemingrepen? Hoe kan deze verstoring door planaanpassing tot een minimum worden beperkt? In welke mate stemmen de resultaten van het veldwerk overeen met de verwachtingen van de bureaustudie? Wat zijn de aanbevelingen? Is nader onderzoek noodzakelijk? En zo ja, waaruit kan deze bestaan?
Voorafgaand aan het veldwerk is een Plan van Aanpak opgesteld,30 dat is voorgelegd aan opdrachtgever en bevoegde overheid.
3.2
Onderzoeksopzet en werkwijze
30 31
Datum uitvoering
6 februari 2023
Veldteam
Gerjan Sophie (senior KNA prospector)
Weersomstandigheden
Zonnig , maar koud, ca 4°C
Boortype
Edelman, Ø 7 cm
Methode conform Leidraad SIKB31 Motivatie boormethode
Niet van toepassing, het betreft verkennend onderzoek Er geldt een brede archeologische verwachting, behalve voor de delen van het plangebied die door recente activiteiten (saneringen en bestaande kelders) verstoord zijn geraakt. Er zijn een aantal gebouwen aanwezig binnen het plangebied waar de boringen omheen zijn gezet. Het gedeelte van het plangebied wat daadwerkelijk onderzocht is heeft een omvang van ca. 2.000 m2 (dus alleen het gedeelte wat niet eerder gesaneerd is, en waar tevens geen bebouwing aanwezig is). Uit milieu hygiënisch bodemonderzoek blijkt dat er nog steeds bodemverontreinigingen binnen het plangebied aanwezig zijn. Dit betreft zware metalen binnen 1 m -mv, met name in het zuidwestelijke deel van het plangebied (boring5 en 6). De boringen worden op zoveel mogelijk afstand van de bekende
Modderkolk, 2023 Tol e.a. 2012
Blad 29 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
Aantal boringen Oriëntatie grid t.o.v. geomorfologie/paleo-landschap Wijze inmeten boringen
verontreinigingen gezet. Waar dat niet mogelijk is worden passende PBM’s gedragen 6 N.v.t., het betreft verkennend onderzoek. Uitzetten met Topcon dGPS, daarna opnieuw inmeten om ook Nap-waarde vast te leggen. N.v.t.
Overige toegepaste methoden Wijze onderzoek / NEN5104\ASB beschrijving boorkolom Verzamelwijze archeologische Verbrokkelen van de opgeboorde grond, inspectie op het oog. indicatoren Bemonstering N.v.t. Vondstzichtbaarheid aan oppervlak Omschrijving oppervlaktekartering Afwijkingen t.o.v. PvA Doelen en wensen opdrachtgever Randvoorwaarden
3.3
Nihil: bestrating en met gras begroeid voortuintje Niet uitgevoerd. Geen; bij boring 6 is een tweede klinker gelicht om nogmaals een poging te wagen, daarna is de poging gestaakt. In een zo vroeg mogelijk stadium van planvorming wil opdrachtgever de risico’s op archeologisch vlak in beeld hebben. Niet nader bekend
Resultaten Voor een overzicht van de boringen wordt verwezen naar de boorprofielen in Bijlage 3 en de situatiekaart in de kaartenbijlage.
Afbeelding 21: Het plangebied tijdens de uitvoering van het veldwerk; links blik vanaf de Lovense Kanaaldijk richting oosten; rechts blik vanaf de zuidkant van het plangebied (bij boring 5) naar het noorden (foto’s: Antea Group).
Blad 30 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
3.3.1
Bodemopbouw Binnen het plangebied zijn zes boringen gezet. Boring 1 is uitgevoerd in het noordwesten van het plangebied, net buiten het hekwerk van het huidige bedrijf. De boring was buiten de eerder uitgevoerde sanering gepland, maar de begrenzing daarvan ligt toch iets verder noordwaarts dan de tekening aangeeft. De opgeboorde grond bestaat uit opvulzand. Boring 2 is geplaatst in het voortuintje van Bosscheweg 238. De bodemopbouw bestaat uit matig fijn, zwak humeus, zwak siltig zand. Tot 1,70 -mv (11,97 + NAP) is sprake van een geroerd pakket, met bovenin enkele fragmentjes puin, daaronder is direct de C-horizont aangetroffen. De andere boringen zijn op het achter terrein uitgevoerd. Boring 3 kent onder de klinker eerst een laag cunetzand, daaronder een geroerd pakket (Aan-horizont) tot einde boring. Bij boring 4 is de bodemopbouw vergelijkbaar, maar bevindt zich onder de Aan-horizont tussen 1,30 en 1,40 (12,52 tot 12,42 +NAP) en daaronder de C-horizont. Bij boringen 5 en 6 is het niet gelukt de C-horizont te bereiken of de boring tot 2 m-mv door te zetten. Bij boring 5 is op 0,7 m -mv (13,15 + NAP) sprake van een leiding of riool. Dit stond niet op de KLIC-melding en is dus waarschijnlijk een eigen leiding van het garagebedrijf. Ter plaatse van boring 6 is onder de klinker sprake van een sterk puin- en grindhoudend pakket. Na twee pogingen is de boring gestaakt.
3.3.2
Archeologie Er zijn tijdens het veldonderzoek geen archeologische indicatoren aangetroffen. Het gaat hier echter wel om een verkennende fase van het inventariserend veldonderzoek door middel van boringen. Het doel van de verkennende fase van het veldonderzoek is het in kaart brengen van de bodemopbouw en het aantonen van eventuele bodemverstoringen. De afwezigheid van archeologische indicatoren kan dan ook niet worden beschouwd als indicatie voor de afwezigheid van een archeologische vindplaats. De mate van bodemverstoring is daarvoor wel een duidelijke indicatie.
Blad 31 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
4
Conclusies en advies
4.1
Conclusies Tijdens het verkennend booronderzoek is nergens een (restant van) een podzolbodem aangetroffen. Er bleek of gesaneerd te zijn of er is een diep geroerd pakket aanwezig of er zit een AC-mixlaag onder de Aan-horizont. Archeologisch vervolgonderzoek is vanwege de aangetroffen verstoorde bodems niet noodzakelijk. De bebouwing heeft middels de funderingen aantoonbaar tot verstoring geleid en waarschijnlijk is er tot de vaste grond ontgraven. In elk geval is er in de bijgebouwen achter Bosscheweg 240 ook een aantal smeerputten aanwezig (garagebedrijvigheid). De verwachting kan voor het gehele plangebied voor alle periodes bijgesteld worden naar laag.
Periode:
Verwachting:
Mesolithicum en Paleolithicum
Laag : geen resten van oorspronkelijke podzolhorizonten aangetroffen.
Neolithicum-Middeleeuwen
Laag : geen resten van oorspronkelijke podzolhorizonten aangetroffen. De top van de C- horizont diep is verstoord of er is tenminste een menglaag tussen de A en C horizont aanwezig. Laag : geen resten van oorspronkelijke podzolhorizonten aangetroffen. De top van de C- horizont diep is verstoord of er is tenminste een menglaag tussen de A en C horizont aanwezig.
Late middeleeuwen-nieuwe tijd
4.2
(Selectie)advies Het verkennend archeologisch booronderzoek heeft nergens een intacte bodemopbouw opgeleverd. Gecombineerd met de in het bureauonderzoek verzamelde gegevens over de bebouwing leidt dit tot het advies om het plangebied vrij te geven voor de voorgenomen ontwikkeling zonder verder archeologisch onderzoek uit te voeren. Dit is een advies. Het nemen van een selectiebesluit is voorbehouden aan het bevoegd gezag, in dezen de gemeente Tilburg. Ook voor vrijgegeven (delen van) plangebieden bestaat altijd de mogelijkheid dat er tijdens graafwerkzaamheden toch losse sporen en vondsten worden aangetroffen. Het betreft dan vaak kleine sporen of resten die niet door middel van een booronderzoek kunnen worden opgespoord. Op grond van artikel 5.10 van de Erfgoedwet dient zo spoedig mogelijk melding te worden gemaakt van de vondst bij de Minister (de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed: telefoon 033-4217456). Een vondstmelding bij de gemeentelijk of provinciaal archeoloog kan ook. Antea Group Oosterhout, juli 2023
Blad 32 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
Literatuur en geraadpleegde bronnen Berendsen, H.J.A., 2004 (4e druk): De vorming van het land. Inleiding in de geologie en geomorfologie. Van Gorcum, Assen. Dijk, H. van, 2008. Van Pelgrims Pad tot Hasentest. Tilburg – Bedrijventerrein Loven, Bosscheweg e.o. Archeologisch en cultuurhistorisch bureauonderzoek. BILAN. Fèber, D. la & M. Marinelli, 2003. Standaard archeologische inventarisatie ten behoeve van het beheersbestemmingsplan voor het industriegebied Loven-Noord te Tilburg. Oranjewoud-rapport 2003/04. Feest, N.J.W. van der & D. Hagens, 2017. Archeologisch bureau- en verkennend veldonderzoek door middel van boringen Spoordijk 72-74 te Tilburg. AM17003. Aeres-Milieu Rapport AM17003. Heunks, E., 2012. Paleogeografische kaart van de regio Tilburg. Utrecht. Nales, T., 2019. Transect-rapport 2517. Archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek, verkennende fase. Tilburg, Nautilusstraat (ong.), gemeente Tilburg (NB). Transect rapport 2517. Modderkolk, M.W.J., 2023: Plan van Aanpak, inventariserend veldonderzoek d.m.v. boringen, verkennende fase; Bosscheweg 236/240, Tilburg. Antea Group, Oosterhout. Tol, A., P. Verhagen & M. Verbruggen, 2012: Leidraad inventariserend veldonderzoek. Deel: karterend booronderzoek. SIKB. Verhagen, F., 2018. Opgraving, variant archeologische begeleiding.
Resten van metaalbewerking uit de Midden-IJzertijd in het plangebied sportcomplex Spoordijk te Tilburg. Transect Rapport 1367. Kaarten Bodemkaart van Nederland, 1:50.000, STIBOKA/Alterra, Wageningen Grote Historische Atlas (1830-1855), Wolters Noordhoff, Groningen Geomorfologische kaart 1:50.000, Alterra, Wageningen Kadastrale kaarten 1811-1832 (http://beeldbank.cultureelerfgoed.nl) Topografische kaart 1:25000 (http://kadata.kadaster.nl) Internet ahn.maps.arcgis.com beeldbank.cultureelerfgoed.nl www.archis.cultureelerfgoed.nl www.pdok.nl www.ruimtelijkeplannen.nl www.topotijdreis.nl www.dinoloket.nl
Blad 33 van 35
Antea Group Archeologie 2023/21 Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen projectnummer 0437989.100 3 juli 2023 revisie 01 Maatschap Crossroads
Lijst met afbeeldingen Afbeelding 1. Uitsnede topografische kaart met de ligging van het plangebied. .............................1 Afbeelding 2: Luchtfoto van het plangebied. In de inzet de eerder uitgevoerde sanering (bron: Antea Group) .....................................................................................................................................5 Afbeelding 3: Bestemmingsplannen en plangebied (Bron: Ruimtelijkeplannen.nl; bewerkt door: Antea Group) .....................................................................................................................................6 Afbeelding 4: Geomorfologische kaart van het plangebied en de omgeving. ..................................8 Afbeelding 5: AHN-kaart (Bewerkt door Antea Group) ..................................................................... 9 Afbeelding 6: Een excavateur aan het werk bij het Wilhelminakanaal (Bron: Regionaal archief Tilburg) ............................................................................................................................................11 Afbeelding 7: Historische situatie 1950. Het gebied is nog niet geïndustrialiseerd. Het kanaal, de weg en de spoorlijn zijn aanwezig (Bron: www. Topotijdreis.nl) ....................................................12 Afbeelding 8: Kaart uit 1900. De spoorlijn en de Bosscheweg zijn herkenbaar (Bron: www.
Topotijdreis.nl) ................................................................................................................................ 13 Afbeelding 9: Kaart uit 1850, de Bosscheweg is duidelijk te herkennen (Bron: www. Topotijdreis.nl) ................................................................................................................................ 14 Afbeelding 10: Kaart uit 1832 (Bron: topotijdreis) ..........................................................................15 Afbeelding 11: Kaart Zijnen uit 1760, het exacte plangebied is niet meer terug te plaatsen, maar de omgeving is in gebruik als weiland (bron: Archief Tilburg) ........................................................15 Afbeelding 12: Wilhelminakanaal ter hoogte van de Bosscheweg in 1928 (bron: opdrachtgever). .........................................................................................................................................................16 Afbeelding 13: Het gesaneerde gebied (grijs gearceerd) en het pand met onderkeldering (blauwpaars) binnen het plangebied (Bodemarchief Tilburg) ........................................................17 Afbeelding 14: Bouwtekening van Bosscheweg 238 (bron: gemeentearchief Tilburg, via opdrachtgever).
............................................................................................................................... 17 Afbeelding 15: Constructietekening van Bosscheweg 240 uit 1963 (bron: gemeentearchief Tilburg, via opdrachtgever). ............................................................................................................18 Afbeelding 16: Constructietekening van Bosscheweg 240 uit 1996 (bron: gemeentearchief Tilburg, via opdrachtgever) .............................................................................................................18 Afbeelding 17: Archeologische verwachtingskaart uit de studie van Van Dijk (2008) die heeft gediend als basis voor de dubbelbestemming van het bestemmingsplangebied.
Het huidige plangebied is ( bij benadering) met blauw aangegeven (zuidelijke punt) .......................................22 Afbeelding 18: Boormonsterprofiel uit de omgeving, iets ten oosten van het plangebied (Bron: Dinoloket.nl) ....................................................................................................................................24 Afbeelding 19: Boormonsterprofiel, iets oostelijk van het plangebied (Bron: Dinoloket) ..............25 Afbeelding 20: advieskaart (Bron: Antea Group) ............................................................................28 Afbeelding 21: Het plangebied tijdens de uitvoering van het veldwerk; links blik vanaf de Lovense Kanaaldijk richting oosten; rechts blik vanaf de zuidkant van het plangebied (bij boring 5) naar het noorden (foto’s: Antea Group). .......................................................................................................30 Bijlagen Archeologische perioden Beschrijving van de archeologische perioden AMZ-cyclus Beschrijving en weergave van de Archeologische Monumentenzorg Boorbeschrijvingen Beschrijving en weergave van de boorprofielen Bouwrtekeningen Bouwtekeningen Bosscheweg Kaartbijlagen 473989-ARCHIS Waarnemingen, onderzoeken en archeologische monumenten 473989-S1 Boorpuntenkaart met gezette boringen
Blad 34 van 35
Bijlage 1: Archeologische perioden
Bijlage 1: Archeologische perioden Als bijlage op de resultaten en verzamelde gegevens wordt hieronder een algemene ontwikkeling van de bewonersgeschiedenis in Nederland geschetst. Gedurende het paleolithicum (300.000-8800 voor Chr.) hebben moderne mensen (homo sapiens) onze streken tijdens de warmere perioden wel bezocht, doch sporen uit deze periode zijn zeldzaam en vaak door latere omstandigheden verstoord. De mensen trokken als jager-verzamelaars rond in kleine groepen en maakten gebruik van tijdelijke kampementen. De verschillende groepen jager-verzamelaars exploiteerden kleine territoria, maar verbleven, afhankelijk van het seizoen, steeds op andere locaties. In het mesolithicum (8800-4900 voor Chr.) zette aan het begin van het Holoceen een langdurige klimaatsverbetering in. De gemiddelde temperatuur steeg, waardoor geleidelijk een bosvegetatie tot ontwikkeling kwam en de variatie in flora en fauna toenam. Ook in deze periode trokken de mensen als jager-verzamelaars rond. Voorwerpen uit deze periode bestaan voornamelijk uit voor de jacht ontworpen vuurstenen spitsjes. De hierop volgende periode, het neolithicum (5300-2000 voor Chr.), wordt gekenmerkt door een overschakeling van jager-verzamelaars naar sedentaire bewoners, met een volledig agrarische levenswijze.