04 Koersdocument Tilburg Circulair 2021-2025

TILBURG CIRCULAIR 2021-2025 Koersdocument

OKTOBER 2020

COLOFON In opdracht van Gemeente Tilburg

Project management Chandar van der Zande (Metabolic)

Auteurs Daniel Bieckmann (Metabolic) Sybren Bosch (Copper8)

Grafisch ontwerp Sunniva Unneland Cassie Björck Marta Sierra Garcia

INHOUD 1. SAMENVATTING

4

2. GROENER UIT DE CRISIS

8

3. ANALYSE STAND VAN ZAKEN

14

4. KOERS TILBURG CIRCULAIR 2021-2025

21

Thema 1: Circulaire gemeentelijke organisatie

24

Thema 2: Circulaire bouw & Infrastructuur

43

Thema 3: Biomassa & voedsel

52

Thema 4: Maakindustrie & textiel

56

Thema 5: Circulaire logistiek

61

Thema 6: Innovatie- en vestigingsbeleid

65

5. CONCLUSIE: OP WEG NAAR EEN CIRCULAIR TILBURG

71

BRONNEN

73

3

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

HOOFDSTUK 1

01. SAMENVATTING

HOOFDSTUK 2 HOOFDSTUK 3 HOOFDSTUK 4

4

“LocHal 20190606 - 01.jpg” door Magere Hein

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

en Vestigingsb elei vatieo n d In

- en Vestigin

rekken Bewoners Bet

laire Logistiek Circu

laire Logistiek Circu

rekken Bewoners Bet

ulaire Logistiek Circ

ken Bewone trek rs Be

5

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

HOOFDSTUK 4

Figuur I. Tilburg Circulair in 2045

HOOFDSTUK 3

assa en Voe dse Biom l

& aanbeste oop din Ink g

3 4 Als circulaire stad is Tilburg onderdeel van nieuwe Ke Aanpakn= g koers + uitvoeringsprogramma n i lokale productieketens met lokale verwerking en nis m r zijn er naast de bestaande formatie en Nav2020 TILBURG Kewerken opb verwaarding van grondstoffen. Hiervoor ie obeperkt incidenteel budget geen middelen voor o u w & Viseen ng nn i CIRCULAIR is o bewoners, bedrijven en gemeente Tilburg nauw rm vervolg op de Aanpak Tilburg Circulair 2016-2020. pb evo 2045 samen in netwerken waar grondstoffen worden o u w & V isi Voor een nieuwe aanpak is het dus noodzakelijk Ma uitgewisseld over tijd en ruimte. De gemeente om zowel iel de koers te bepalen, als de daarvoor akind Ke Text ustrie en benodigde nn ng i Tilburg wil de economische kansen die deze middelen te verwerven. Dat kan niet in is o Ma or m pbo iel u w & Visiev akind t x één keer. Daarom is de keuze om eerst een koers transitie oplevert grijpen voor de ontwikkeling e u s t rie e n T Ma te bepalen hoe de gemeente Tilburg de komende el i a kin t van nieuwe circulaire business en het creëren x dustrie en Te 5 jaar kan handelen. Als gemeentebestuur instemt van meer werkgelegenheid. Circulariteit zit met deze koers is er een basis om te kiezen welke verweven in alle componenten van de stad, van interventies worden opgepakt en welke middelen de infrastructuur en gebouwde omgeving, tot daarvoor nodig zijn.

Dit kan dan middels een 1 Hoofddoel 2 Inzet gemeentelijke organisatie 3 Vier sleutelsectoren 4 Ondersteunend beleid de opleidings- en kennisinstellingen. Circulaire uitvoeringsprogramma. bestaat dus uit 1 Hoofddoel 2 Inzet gemeentelijke organisatie 3 Vier 4De aanpak sleutelsectoren Ondersteunend beleid economie is ook tastbaar voor bewoners een koers plus een uitvoeringsprogramma. Deze circulaire keuzes zijn2 betaalbaar en bereikbaar Inzet gemeentelijke organisatie 1 Hoofddoel 3 Vier sleutelsectoren 4 Ondersteunend beleid uitvoeringsprogramma zal in de komende tijd voor iedereen in het dagelijks handelen. bijgesteld worden.

HOOFDSTUK 2

aar Gron fval n dst nA of Va 1 2

assa en Voedse l Biom

assa en Voedse l Biom

aanb e s t e oop & din Ink g

TILBURG CIRCULAIR 2045 IN 2045 IS TILBURG CIRCULAIR

TILBURG CIRCULAIR 2045

aanbeste oop & din Ink g

atie elei v2016Eind 2020 loopt de Aanpak Tilburg Circulair In 2045gsisbTilburg van de circulaire economie, en het blijven werken d geheel circulair. Hierbij komt Inno e n 2020 teneinde. Het document dat voor u ligt is een een absoluut minimum aan niet hernieuwbare aan en het uitzetten van duidelijke w I n u fraskennisopbouw o b truc laire u beschrijving van de koers hoe de gemeene Tilburg grondstoffen de economie binnen, worden kaders, ambities en visies voor de circulaire t u c ur n Infras Cir manier bouw edeze e t de komende jaren kan werken aan de transitie op een zo hoogwaardig mogelijke economie van de toekomst via monitoring en r r i u a ctu cul De r u i naar een veerkrachtige, circulaire economie. hergebruikt en is er een minimaal verlies van scherpe evaluaties van de voortgang. Hiermee r C l naar Gron Afva dst de gemeente Tilburg een aantrekkelijk gemeente kan voortbouwen op de geleerde lessen grondstoffen. Tilburg zet hierbij in op een nviertal creëert of Va r Gron van de learning-by-doing aanpak. De gemeente fval naasleutelsectoren: Circulaire bouw en infrastructuur, vestigingsgebied voor de start-ups, bestaande A d stoen voedsel, Maakindustrie en textiel, nde heeft een sterke ambitie als het aankomt op Biomassa MKB en de grotere spelers a V 1 2 3 binnen haar 4 gemeente, f circulaire economie en wil vijf jaar vooruitlopend en Circulaire logistiek.

Zij geeft hierbij zelf het een beleid gericht op innovatie en verduurzaming. 1goede voorbeeld2en zet in op 3 een circulaire 4 op de rijksoverheid in 2045 een circulaire stad Tilburg werkt hierbij samen met haar partners zijn. De komende jaren is het zaak om de gemeentelijke organisatie door in te zetten op in de regio aan de duurzame en circulaire geleerde lessen om te zetten in concrete acties circulair inkopen en aanbesteden, het betrekken economie van de (nabije) toekomst bij voorkeur en projecten, de opgebouwde netwerken uit te van bewoners bij het verzilveren van de kansen met lokale green deals. Die samenwerking kan bouwen en op te schalen, en een sterke sturende op het niveau van de gemeente Tilburg, samen rol te nemen als het gaat om de inrichting van de met de regiogemeenten op de schaal van Hart ie- en Vestigingsbe leid ovat stad. van Brabant, of op het niveau van de triple helix Inn uw en Infras organisatie MidPoint. Hoe Tilburg dit wil doen is o b e truc lair tuu rcu te lezen op de volgende pagina’s. r Ci

HOOFDSTUK 1

SAMENVATTING

Selectie interventies

Op basis hiervan zijn kansen en knelpunten geïdentificeerd voor de transitie naar een circulaire economie in Tilburg. Deze kansen en knelpunten zijn omgezet in een concreet handelingsperspectief onder het motto:

Hieruit is een longlist aan interventies opgesteld.

Selectie van interventies Voor elk van de interventies is een indicatie aangegeven van zowel de directe impact op grondstoffenstromen, als de transitieimpact. Ook is voor elke interventie een tijdspad aangegeven.

Aan de hand van de economische analyse, de grondstofstroomanalyse en de inzichten uit de externe en interne interviews zijn zes impactvolle thema’s geselecteerd. Deze thema’s zijn: Circulaire Gemeentelijke Organisatie (p. 24) Circulaire Bouw & Infrastructuur (p. 43) Biomass & Voedsel (p. 52) Maakindustrie & Textiel (p. 56) Circulaire Logistiek (p. 61) Innovatie- & Vestigingsbeleid (p. 65)

VISIE

AANJAGEN

STADSBEHEER

ECONOMISCHE DRIJFVEREN

REGULATIE

ROADMAPS EN STRATEGIEËN

BIJEENBRENGEN EN SAMENWERKEN

STADSPLANNING

FINANCIËLE ONDERSTEUNING

WET- EN REGELGEVING

BEWUSTWORDING STIMULEREN

ASSET MANAGEMENT

FISCALE MAATREGELEN INGEZETTE INSTRUMENTEN

CAPACITEIT OPBOUWEN

Sterk Middel Zwak

INKOOP

Figuur II. Gemeentelijke rollen. Bron: Ellen MacArthur Foundation 2019

Een thema welke relatief onderbelicht is vanuit het perspectief van de gemeente is het thema “Kunststoffen”. Hier is de regio echter veel mee bezig en vanuit Tilburg zullen deze ontwikkelingen gemonitord worden en aangehaakt worden wanneer dit van toepassing is.

6

HOOFDSTUK 4

1. Directe impact De interventies zijn geëvalueerd op de directe impact die deze hebben op het verlagen van materialen en hun impact in de regio.

KERNTHEMA’S TILBURG CIRCULAIR 2021-2025

Door in te zetten op projecten binnen deze 6 thema’s kan Tilburg de Circulaire Economie dichterbij brengen en de transitie verder inzetten. De gemeente kan hierin verschillende rollen aannemen, van aanhaker en aanjager tot regisseur, initiatiefnemer en trekker. Waar de gemeente in de voorgaande jaren vooral de zachtere beleidsinstrumenten van het aanjagen heeft toegepast is het voor opschaling en het maken van echte impact van groot belang dat Tilburg ook haar rol als stadsbeheerder, planner, inkoper en regelgever serieus neemt. Op de volgende pagina is een overzicht geplaatst van de acties waar Tilburg de aankomende vier jaar mee aan de slag gaat.

HOOFDSTUK 3

“Elk knelpunt heeft een oplossing, en elke kans heeft een project.”

3. Tijdspad Voor elk van de interventies is ter indicatie een tijdspad aangegeven waarin deze zal worden uitgewerkt.

Gemeentelijke rol

HOOFDSTUK 2

Het programma Tilburg Circulair 2021-2025 bestaat uit 29 interventies om komende jaren concreet toe te werken naar circulaire economie in de stad en regio. In het opstellen van deze lijst is voortgebouwd op het vorige beleid omtrent circulaire economie vanuit gemeente Tilburg, de interne en externe interviews, een raadsoverleg, en de economische en grondstoffenanalyse.

2. Transitie impact Sommige interventies hebben geen direct effect op materiaalstromen, maar spelen een belangrijke faciliterende rol in de transitie naar een circulaire economie in de komende jaren (bv. kennisontwikkeling).

HOOFDSTUK 1

SAMENVATTING

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

GEMEENTELIJKE ORGANISATIE

CIRCULAIRE BOUW & INFRASTRUCTUUR

MAAKINDUSTRIE & TEXTIEL 21. Analyse regionale reststromen en de potentie tot lokale banencreatie

1. Circulair inkopen in facilitair domein

14. Inzetten op urban mining en circulair ontwerp met woningcorporaties in en rondom Tilburg

22. Opzetten expertisecentrum Circular Textiles en Up-New centra

2. Circulair inkopen van GWW

15. Oprichten van Bouw- en grondstoffenhub

23. Aanhaken op reïntegratie en arbeidsmarktbeleid om CE banen te stimuleren

3. Circulair inkopen van maatschappelijk vastgoed

16. Aanhaken bij dataficatieprogramma MidPoint omtrent gebruik materialenpaspoort

4. Aanhaken bij initiatieven voor regionale inkoopstrategie

17. Uitwerken duidelijke richtlijnen voor circulaire ruimtelijke ordening en stedelijke ontwikkeling

24. Inzicht verkrijgen in de (regionale) retourlogistiekstromen

18. Onderzoek naar implementatie houtbouw

25. Stimuleren gezamenlijke (retour)logistiek tussen kleinere logsitieke partijen rondom Tilburg

Betrekken bewoners 5. Deelconcepten stimuleren in Tilburg

BIOMASSA & VOEDSEL

CIRCULAIRE LOGISTIEK

HOOFDSTUK 2

13. Opzetten regionaal urban mining register

Gemeentelijke inkoop & aanbesteding

HOOFDSTUK 1

INTERVENTIES

INNOVATIE & VESTIGINGSBELEID

19. Gemeente Tilburg haakt aan bij 013Food en MidPoint Brabant in het sluiten van lokale voedselkringlopen

26. Opzetten CE-innovatietraject binnen de triple helix (kennisinstellingen, MKB bedrijven en de gemeente in Tilburg)

Kennisopbouw & Visievorming

20. Gemeente Tilburg haakt aan in het opzetten van regionale/ lokale regelluwe zones

27. Breed uitzetten financiering circulaire start-ups, MKB en innovatieve bedrijven

7. Koppelingstraject circulaire economie en energietransitie

28. Stimuleren circulaire chemie (innovatie & industriële symbiose)

8. Inzicht verkrijgen in de voetafdruk en grondstofstromen van de eigen organisatie

29. Toekomstbestendig en weerbaar maken van bestaande bedrijvigheid

HOOFDSTUK 3

6. Inzetten communicatie gemeente voor circulaire initiatieven in de stad

9. Intern opstellen circulaire doelen in aanloop 2030/2050 10. Gemeentebreed traject om CE gedachtegoed te vergroten

Van Afval naar Grondstof gemeente Tilburg

HOOFDSTUK 4

11. Faciliteren Van Afval naar Grondstof (VANG) 12. Realisatie Circulair Ambachtscentrum Tilburg

7

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

HOOFDSTUK 1 HOOFDSTUK 2

2. GROENER UIT DE CRISIS

HOOFDSTUK 3 HOOFDSTUK 4

8

“Zomeravond in het Spoorpark” door gemeente Tilburg

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

HOOFDSTUK 1

DE LINEAIRE ECONOMIE: EEN ONHOUDBAAR SYSTEEM

1970 HEEL JAAR 1 aarde verbruikt

29 JULI 2019 1 aarde verbruikt

31 DECEMBER 2019 1,75 aarde verbruikt

Figuur 1: De verschuiving van Earth Overshoot Day over de jaren.

9

In dit koersdocument wordt uiteengezet welke acties, interventies en projecten Tilburg kan starten op weg naar een circulair Tilburg in 2045. Hierbij wordt ingezet op projecten en sectoren die passen bij de kracht van Tilburg en bijdragen aan een veerkrachtige economie die werkt voor haar burgers en nieuwe kansen en banen biedt aan haar bevolking.

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

HOOFDSTUK 4

economisch systeem dat binnen de grenzen van de draagkracht van de planeet blijft en bijdraagt aan haar leefbaarheid. Dit vereist een nieuwe manier van denken waarbij grondstoffen niet langer verloren gaan en we een economie ontwerpen die bijdraagt aan de veerkracht en draagkracht van onze planeet: een circulaire economie.

HOOFDSTUK 3

De overschrijding van de draagkracht van onze planeet is onder meer het gevolg van de manier waarop we omgaan met grondstoffen en energie. We winnen energie en grondstoffen uit eindige en fossiele bronnen en verbruiken deze in plaats van ze te hergebruiken of te recyclen. De coronacrisis heeft ons laten zien dat als de druk hoog genoeg is, en de veiligheid van de burgers centraal wordt gesteld, we als samenleving grote uitdagingen het hoofd kunnen bieden. De klimaatcrisis, en biodiversiteitscrisis spelen zich af op een langzamer tijdschaal, maar zullen niet minder ingrijpend zijn dan de huidige pandemie. Het is een grote opgave voor ons allen om ervoor te zorgen dat we snel op weg gaan naar een

Grondstoffen aarde opgebruikt

HOOFDSTUK 2

De transitie naar een nieuwe, veerkrachtige economie is hoognodig. 1970 was het laatste jaar waarin de mens evenveel grondstoffen gebruikte als de planeet in één jaar kon aanvullen. Earth Overshoot Day viel toen op 31 december1. Sindsdien is deze dag steeds vroeger in het jaar gevallen: in 2019 verschoof Earth Overshoot Day al naar 29 juli en hadden we in december eigenlijk 1,75 aardes nodig om aan onze grondstoffenhonger te voldoen. Door de coronacrisis is het moment dit jaar naar 22 augustus verschoven en valt de mondiale uitstoot van CO2 4 tot 8 procent lager uit dan in 2019. Niettemin gaat het hier hoogstwaarschijnlijk om een incidentele verandering, en niet om een structurele doorbraak. Sterker nog het PBL laat zien dat er zelfs een risico is dat de uitstoot richting 2030 nog hoger uit zal vallen2.

AANDACHT VOOR CORONA

De coronacrisis heeft ons in de eerste helft van 2020 laten zien wat een maatschappij voor elkaar krijgt als zij samen optrekt en wat zij kan doen om de negatieve groeicurve van coronabesmettingen een halt toe te roepen. Het vliegverkeer werd stilgelegd, mensen pasten hun gedrag aan en we keken extra naar elkaar om. Het kan wel, als het echt moet. Dit is een hoopvol teken voor de andere grote uitdagingen van onze maatschappij: voor klimaat en voor milieu.

De circulaire economie biedt een alternatief economisch systeem, waarin een focus ligt op het behouden van zoveel mogelijk waarde van spullen op een lokale schaal, waarbij het doel is om tot een eerlijkere en duurzamere economie te komen die nieuwe banen creëert, die veerkrachtiger is en externe schokken beter aan kan. De aanpak voor 2021-2025 laat de route zien op weg naar deze circulaire economie.

HOOFDSTUK 3

In Tilburg wordt ook snel ingezet op een nieuwe en veerkrachtige economie middels vrijgemaakte coronabudgetten. Hieronder vallen twee maatregelen die in deze aanpak verder worden uitgewerkt en ook sterk bijdragen aan een circulaire economie: 1. Stimuleren industriële symbiose chemie 2. Onderzoek naar retourstromen CE logistiek Met deze twee maatregelen komt Tilburg met vaart uit de startblokken. Met de aanpak Tilburg Circulair 2021-2025 pakt zij nu door. Met dit beleid wil de gemeente een impuls geven aan de

10

HOOFDSTUK 4

Het Planbureau voor de Leefomgeving pleit daarom voor ‘duurzaam herstelbeleid’3. Op de korte termijn heeft de coronacrisis laten zien een positief effect te hebben op de leefomgeving: “een verminderde druk op natuur en milieu, een schonere lucht en stillere leefomgeving”3. Echter is dit effect van tijdelijke aard. Het PBL stelt zodoende dat het van belang is om bij het herstelbeleid de doelen voor klimaat- en energiebeleid en het biodiversiteitsbeleid in beeld te blijven houden. Tilburg pakt deze handschoen op en kiest er met het beleid van een circulaire economie voor om veerkracht, lokaliteit en duurzaamheid centraal te stellen. De stad loopt in haar ambitie ook al vijf jaar voor op de nationale

HET KAN WEL

beweging naar een meer lokale, veerkrachtige en duurzame economie die werkt voor haar burgers. Tilburg start hierbij niet bij af, maar bouwt voort op vier jaar circulaire economie beleid dat heeft geleid tot vele lessen, inzichten, nieuwe netwerken en bewustzijn onder haar burgers en medewerkers. Deze lessen worden in deze aanpak omgezet in acties en de netwerken worden aangesproken om opschaling in te gaan zetten.

HOOFDSTUK 2

Het coronavirus Covid-19 en de bijkomende coronacrisis laat zien dat we leven in een geglobaliseerde wereld waarin de lokale economieën sterk afhankelijk zijn van wat er zich op wereldschaal afspeelt. De crisis legt verschillende zwaktes van het huidig economisch systeem bloot, en toont hoe de impact hiervan zich ongelijk over de maatschappij verdeeld heeft. Bedrijven zijn sterk gefocust op kortetermijn-waardecreatie, met just in time globale productieketens. Economische groei, sterk afhankelijk van de extractie van nieuwe grondstoffen, wordt hierbij centraal gesteld aan maatschappelijk welzijn. Nu er een nieuwe economische crisis op de gezondheidscrisis volgt, komt de vraag op hoe we er zorg voor kunnen dragen dat we op weg gaan naar een duurzamer en veerkrachtiger economie.

overheid met haar doel om in 2045 circulair te zijn. Dit is een stevige ambitie en hoognodig. Corona heeft hierbij onderstreept wat het belang kan zijn van een meer lokale, duurzame economie die minder beslag legt op de nationale hulpbronnen. Tilburg Circulair 2021-2025 is dan ook het juiste beleid op het juiste moment.

HOOFDSTUK 1

DUURZAMER UIT DE CRISIS

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

HOOFDSTUK 1

EEN CIRCULAIRE ECONOMIE Wereldwijd groeit het besef dat we naar een nieuw economisch model toe moeten: van een lineaire naar een circulaire economie. Dit is een model waarin gebruik wordt gemaakt van hernieuwbare energie en waarin grondstoffen continu hoogwaardig in de kringloop worden gehouden.

Gereduceerde Gereduceerde uitstoot in 2050 uitstoot in 2050

45% 45%

De lineaire economie

EN MM TE

55% 55%

Bron: Ellen McArthur Foundation Bron: Ellen McArthur Foundation

Klimaat en circulair: samenhangende opgaven De transitie naar een circulaire economie en de klimaatopgave hangen sterk met elkaar samen. De Ellen MacArthur Foundation4 toonde recent aan dat van de totale broeikasgasuitstoot slechts 55% is gerelateerd aan energieproductie en transport. De overige 45% is gerelateerd aan de productie van gebouwen, goederen en voedsel. Circulaire oplossingen kunnen dus sterk bijdragen aan het reduceren van de klimaatimpact in die overige 45%. Kijken we naar bredere milieu-impacts als landgebruik en waterconsumptie dan zijn materiaalgebruik- en productieprocessen verantwoordelijk voor tot wel 90% van de milieu-impact, tegenover een aandeel van 10% dat veroorzaakt wordt door de energieconsumptie.

EN MM TE

GE B

Figuur 2: Van de lineaire economie naar de circulaire economie. Bron: Metabolic.

HOOFDSTUK 3

N IKE RU

(voedsel, staal, cement, (voedsel, staal, cement, kunststoffen en alliminium) kunststoffen en alliminium)

De het De circulaire circulaire economie economie kan kan 45% 45% van van de de verborgen verborgen uitstoot uitstoot ingebed ingebed in in producten producten aanpakken aanpakken door door -- met met het gebruik gebruik van van hernieuwbare hernieuwbare energie energie -- de de productie productie en en het het gebruik gebruik van van goederen goederen te te veranderen. veranderen.

GE BR

WEGGOOIEN

PRODUCTEN

"Completing the Picture: "Completing theeconomy Picture: How the circular How the climate circular change" economy tackles tackles climate change"

GEEN GEEN EMISSIES EMISSIES

een systeem zonder afval

HER BE S

PRODUCEREN

Totaal huidige Totaal huidige emissies emissies

45% 45% PRODUCTEN

OPKOMENDE TECH, OPKOMENDE TECH, KOOLSTOFOPSLAG KOOLSTOFOPSLAG EN VERANDERING EN VERANDERING EETGEDRAG EETGEDRAG

N KE UI

ONTGINNEN

ENERGIE

De circulaire economie

HER BE S

een onhoudbaar systeem

55% 55% ENERGIE

VOORBEELDEND UIT RAPPORT: VOORBEELDEND UIT RAPPORT:

CIRCULAIRE CIRCULAIRE ECONOMIE ECONOMIE

HOOFDSTUK 2

De circulaire economie en het reduceren van nieuwe en eindige grondstoffen is hierbij geen doel op zich. Het gaat erom wat voor milieudruk dit gebruik veroorzaakt in termen van CO2-uitstoot, toxiciteit, gebruik van land en water, en de risico’s voor leveringszekerheid.2 Het is bovendien zo dat het verlies van grondstoffen enorme economische nadelen heeft en het terugwinnen van grondstoffen kan bijdragen aan nieuwe economische activiteit, innovatie en banen.3

Figuur 3: De relatie tussen de circulaire economie en het klimaatvraagstuk vanuit relatieve impact van energie en producten. Bron: Ellen MacArthur Foundation.

HOOFDSTUK 4

11

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

HOOFDSTUK 1

NEDERLAND 50% CIRCULAIR IN 2030 In haar laatste policy brief over de ‘Doelstelling Circulaire Economie 2030’ heeft het PBL een vertaalslag gemaakt om de doelstelling ‘Nederland Circulair 2030’ te concretiseren. Hierin focust zij op materiaalreductie als een middel tot een breder scala aan gerelateerde doelen

Ook de gemeente Tilburg kijkt met deze blik naar de circulaire economie. Uit de raadssessie van juni 2020 zijn de volgende drie thema’s als meest relevant naar voren gekomen op het gebied van circulaire economie:

4. Effecten

2. R-strategieën

GEBRUIK

reuse, repair en recycle • Omvang • Waardebehoud

3. Verlies

HOOFDSTUK 3

Sociaal-economisch • Leveringsrisico • Banen • Gezondheid • ...

· Economie & arbeidsmarkt · Klimaat, milieu en afvalbeleid · Gezondheid & welzijn

Figuur 4: De circulaire economie als middel tot een doel. Bron: PBL

HOOFDSTUK 4

Hiermee laat de gemeente Tilburg zien dat het circulaire economie beleid niet alleen maar gaat om grondstoffenreductie. Zij onderkend dat het dient te leiden tot een veerkrachtige economie, die werkt voor haar inwoners en banen creëert, bijdraagt aan de doelen voor klimaat en milieu, en tegelijkertijd verder kijkt dan alleen economische belangen en ook de brede welvaart van haar burgers dient.

Milieu • Klimaat • Biodiversiteit • Emissies naar lucht, bodem en water • Toxiciteit • Landgebruik • Watergebruik

HOOFDSTUK 2

Deze doelen staan in de figuur hiernaast beschreven als de ‘effecten’ en deze zijn het verlagen van de milieudruk op het gebied van o.a. klimaat, biodiversiteit, toxiciteit, landgebruik en waterverbruik, en waardecreatie en -behoud op het gebied van sociaal-economische thema’s zoals leveringszekerheid, banen en gezondheid.

1. Input

12

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

HOOFDSTUK 1

BELEIDSKADERS CIRCULAIRE ECONOMIE De noodzaak van circulaire economie wordt ook op verschillende beleidsniveaus opgepakt. Zowel op Europees, Rijks- en gemeentelijk niveau worden doelen gesteld. Deze mobilisatie leidt tot enkele verplichtingen in de komende jaren, maar biedt ook kansen in de vorm van ontwikkelingsbudgetten die beschikbaar komen rondom circulaire economie. Het hebben van een actief programma rondom circulaire economie stelt Tilburg in staat deze financieringskansen te grijpen en aan te laten sluiten op lopende trajecten. Enkele van de belangrijkste ontwikkelingen op de drie genoemde niveaus zijn als volgt:

CIRCULAIRE ECONOMIE VANUIT DE EUROPESE COMMISSIE

In 2016 heeft de RIjksoverheid het Rijksbreed Programma Nederland Circulair 20508 ingezet. In het Grondstoffenakkoord van 2017 zijn afspraken vastgelegd tussen de overheid en een groot aantal bedrijven in Nederland over maatregelen om de transitie naar een circulaire economie te versnellen. Ter aanvulling zijn hiervoor in 2018 vijf concrete transitieagenda’s opgezet die vanuit een sectoraanpak de benodigde transitiestappen vormgeven. Dit actieprogramma is in 2019 door PBL aangescherpt; millieudruk en leveringszekerheid staan erin centraal.

In 2016 heeft de gemeenteraad van Tilburg het ambitieuze doel gesteld om in 2045 al circulair te zijn, waarmee ze vijf jaar vooruit loopt op de nationale ambities. Dit is uitgewerkt in de Aanpak Circulaire Economie Tilburg 2016-20209, alsook in de jaaragenda Tilburg Circulair 201910. In 2020 is het tijd om de aanpak van afgelopen jaren te evalueren, en hierop voortbouwend toe te werken naar een nieuwe aanpak Tilburg Circulair 20212025.

TRANSITIE-AGENDA CIRCULAIRE ECONOMIE

TRANSITIE-AGENDA CIRCULAIRE ECONOMIE

TRANSITIE-AGENDA CIRCULAIRE ECONOMIE

2018

TRANSITIE-AGENDA CIRCULAIRE ECONOMIE

2018

TRANSITIE-AGENDA CIRCULAIRE ECONOMIE

2018

Gezond en gelukkig in Tilburg

Aanpak Circulaire Economie Tilburg

HOOFDSTUK 3

Uit dit traject komen er vanuit de EU verscheidene bindende doelen omtrent circulariteit (zoals verplicht Green Public Procurement en verplichte recyclingseisen van verpakkingsmaterialen). Ook zijn er verschillende EU budgetten beschikbaar voor CE-innovatie om productie binnen de grenzen van de aarde te krijgen.

TILBURG CIRCULAIR 2045 HOOFDSTUK 2

Afgelopen jaren zijn er verschillende plannen omtrent circulaire economie opgesteld vanuit de Europese Commissie, met als leidende routekaart de European Green Deal6. Hierin staat de centrale ambitie om in 2050 als EU klimaatneutraal te zijn. Deze ambitie is verdere invulling gegeven met het Circular Economy Action Plan7 (2020) waarin verdere ontwikkelstrategieën op Europees niveau omtrent circulaire economie staan.

NEDERLAND CIRCULAIR 2050

2018

2018

Bestuursakkoord

TILBURG CIRCULAIR

2018-2022

AGENDA 2019

"Wij geven impuls aan circulair ondernemen"

1

26 februari 2019

Circular Economy Action Plan For a cleaner and more competitive Europe

MAAK INDUSTRIE CONSUMPTIEGOEDEREN

Tilburg Circulair 15 november 2016

HOOFDSTUK 4

# E UG

CIRCULAIRE BOUWECONOMIE BIOMASSA & VOEDSEL KUNST STOFFEN

reenDeal

13

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

HOOFDSTUK 1 HOOFDSTUK 2 HOOFDSTUK 3

03. ANALYSE STAND VAN ZAKEN

HOOFDSTUK 4

14

“Skyline Tilburg 2017.jpg” by Freddie de Roeck

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

VOORTBOUWEN OP BESTAANDE KRACHT

TILBURG TEXTIELSTAD VERVOER

staat bekend als textielstad met een rijk DERWIJS TilburgEN OPSLAG verleden en historisch belang. Momenteel is er echter nog een zeer klein aantal werknemers in

ZORG

In de regio wordt volop ingezet op een paar strategische thema’s waar in Midden-Brabant kracht en momentum in is opgebouwd. Hierbij wordt een combinatie gezocht van economische, ecologische en sociale groei. De aanpak in dit plan worden zodoende ook afgestemd met de ontwikkelingen in de regio via MidPoint Brabant en Hart van Brabant.

Om te komen tot handelingsperspectief wordt ingezet op sectoren met economische specialisatie in Tilburg, de grote grondstofstromen in de regio, en sectoren met logistieke potentie. Deze sectoranalyse aan de hand van werknemersaantallen geeft inzicht in sectoren waarin Tilburg relatief sterk vertegenwoordigd is, zoals de sterke (maak)industrie en de logistieke sector. HANDEL

INDUSTRIE

ONDERWIJS

INDUSTRIEËN TILBURG

HOOFDSTUK 3

ZAKELIJKE DIENSTVERLENING

MEENEMEN IN HANDELINGSPERSPECTIEF

STRATEGISCHE MEERJAREN AGENDA (SMA)

VERVOER EN OPSLAG

Aantal werknemers

9,8% 5,8%

8,2% 4,1% TILBURG NEDERLAND

11,2% 22,5%

18,5% 15,6%

16,7% 15,1%

11,7% 7,8%

9,8% 5,8%

3.313 Chemische industrie (kunststoffen,

1.039 Papier en drukwerk

farmaceutisch en cosmetica)

1.027 Overige industrie

2.465 Voedselindustrie

356 Mineraalindustrie

2.340 Elektronica en machines

269 Textielindustrie

1.523 Maakindustrie (metaal)

59 Houtindustrie

1.320 Sociale werkvoorziening

Percentage Tilburg Percentage Nederland

Figuur 6. Aantal medewerkers per sector in Tilburg. Bron: LISA

Figuur 5. De relatieve grootte van verschillende sectoren in Tilburg i.v.m. Nederland. Bron: LISA

15

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

HOOFDSTUK 4

Percentage Tilburg Percentage Nederland

8,2% 4,1%

HOOFDSTUK 2

In Tilburg zijn veel mensen werkzaam in de zorg (18.5%) en handel (16.7%). Karakteriserend voor Tilburg als stad is daarnaast het relatief grote aantal werknemers in de industrie (11.7%) en de logistieke sector (8.2%) ten opzichte van Nederlandse gemiddelden. Dit geeft een relatief sterk aanknopingspunt voor het toewerken naar circulaire productie, verwerking en logistiek. Tot slot zijn er relatief weinig mensen werkzaam in zakelijke dienstverlening (11.2% in Tilburg t.o.v. 22.5% in heel Nederland).

textielindustrie in Tilburg (269 in 2019). Er zijn wel innovatieve partijen betrokken bij textiel in Tilburg, zoals Het TextielLab/Het Textielmuseum, en Wolkat Circulaire Textielrecycling. Tilburgs potentie rondom circulaire textielketens ligt daarom vooral in het stimuleren van innovatie en kennis.

HOOFDSTUK 1

DE KRACHT VAN TILBURG

LUCHT

DE GRONDSTOFSTROMEN IN BEELD LUCHT EXPORT

Figuur 7. De stofstroomanalyse van Tilburg, Bron: Er wordt in Tilburg relatief INDUSTRIE EN veel metaal in primaire Telos, 2017, circulaire massabalans Tilburg

Voor metaal is is import van secundaire materialen uit de omgeving nodig, om aan de behoefte in de industrie te voldoen.

LANDBOUW vorm omgezet in

metaalproducten.

IMPORT INDUSTRIE EN LANDBOUW

Reststromen uit de chemiesector zijn relatief onbekend. Huidige wetgeving maakt het echter lastig om op deze afvalstromen te sturen.

EXPORT RECYCLING Voor metaal is is import Er komen in Tilburg genoeg van secundaire materialen bouwmaterialen en kunstuit de omgeving nodig, om stoffen vrij om volledig aan aan de behoefte in lokale de de behoefte van de industrietetevoldoen. voldoen. industrie

Reststromen uit de chemiesector zijn relatief onbekend. Huidige wetgeving maakt het echter lastig om op deze afvalstromen te sturen.

BOUW, HANDEL EN ANDERE DIENSTVERLENING

De ‘urban mine’ van bouwmaterialen neemt toe (voorraad van o.a. en metaal). BOUW,hout HANDEL

Door een plantaardig dieet te stimuleren kan de impact van het voedselsysteem sterk worden verkleind.

De ‘urban mine’ van bouwmaterialen neemt toe (voorraad van o.a. hout en metaal).

Door een plantaardig dieet te stimuleren kan DETAILHANDEL de impact van het voedselsysteem sterk worden verkleind.

EN ANDERE DIENSTVERLENING

VERBRANDING RECYCLING Er komen in Tilburg genoeg bouwmaterialen en kunststoffen vrij om volledig aan de behoefte van de lokale industrie te voldoen.

HOOFDSTUK 2

IMPORT

HOOFDSTUK 1

Er wordt in Tilburg relatief veel metaal in primaire vorm omgezet in metaalproducten.

OVERIGE AFVALVERWERKING VERBRANDING

WINKEL

LEGENDA Materiaal 200 mln kg 30 mln kg 7 mln kg <7 mln kg Antaal LEGENDA Gewicht 30 mln stuks 40 mln stuks 1200 mlnmln stuks kg <1 mln stuks 30 mln kg 7 mln kg <7 mln kg

Voeding Chemie

Papier

Uit het afvalwater worden energie en nutriënten teruggewonnen (o.a. struviet).

WINKEL

Hout Metaal

Al is de stroom relatief klein, vindt er echter wel ophoping van textiel plaats bij huishoudens.

RWZI OVERIGE AFVALVERWERKING

DETAILHANDEL

Bouw

CONSUMPTIE Al is de stroom relatief klein, vindt er echter wel ophoping van textiel plaats bij huishoudens.

Overig Materiaal Kunststof Voeding Metaalstuks Chemie

RWZI Uit het afvalwater worden energie en nutriënten teruggewonnen (o.a. struviet).

HOOFDSTUK 3

Gewicht

CONSUMPTIE

Hout Metaal Papier

Dit onderzoek geeft onder andere inzicht in de grote hoeveelheid organische stromen in de regio, de sterke verwerkende chemische sector, en de grote hoeveelheden aan bouwmaterialen (incl. hout).

16

In combinatie met een inschatting van het handelingsperspectief vanuit gemeente Tilburg zijn op basis van de grondstofanalyse biomassa & voedsel en de bouwsector gekozen als relevante thema’s voor de Koers Tilburg Circulair 2021-2025.

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

HOOFDSTUK 4

Antaal in kaart Bouw Tilburg 30 mln stuks Overig In 2017 40ismln door stuks Tilburg University onderzoek gedaan naar Kunststof 1 mln stuks de grondstofstromen naar, door en vanuit Tilburg11. Metaalstuks <1 mln stuks Hiervoor is gebruik gemaakt van een top-down benadering op basis van nationale gegevens.

KLAAR VOOR DE VOLGENDE STAP

Leren door te doen blijft in de komende jaren actueel met nieuwe pilots en experimenten. Echter, in aanloop naar 2030 en 2050 is het wel van belang om hierop door te pakken in de transitie en de versnelling in te zetten. Daarnaast moet een overheid ook keuzes maken en vervuilende praktijken, of regels die de transitie naar een circulaire economie in de weg zitten destabiliseren.

Stabiliseren Institutionaliseren

1. OPTIMALI SATIE EN

REN ALISE N O I UT TIT S IN 3.

Chaos

DES TAB LIS AT IE

Uitdagen bestaande orde

Vastleggen richting

Gericht afbreken, aanpassen en uitfaseren

Kantelpunt

4. A FBR AAK

Emergentie

2. OPBOUW

Afbreken Versnellen

Verbinden, relateren en structureren

Uitfaseren

Experimenteren

HOOFDSTUK 3

Figuur 8. De transitiedynamiek in Tilburg. Bron: DRIFT

HOOFDSTUK 4

Om uiteindelijke de beste oplossingen voor de nieuwe economie op te gaan bouwen, dient in de komende periode toegewerkt te worden naar het institutionaliseren van circulaire waarden en succesvolle methoden. Dit vraagt ook om nieuwe processen, kennis en waarden binnen de gemeentelijke organisatie. Om inzicht te krijgen in de huidige stand van zaken bij de gemeentelijke organisatie en de belangrijkste spelers in sleutelsectoren in de markt en het maatschappelijk middenveld is een reeks interviews afgenomen. Deze fungeren als basis voor de aanpak die hierna wordt geschetst in hoofdstuk 4.

Destabiliseren

Doorbreken bestaande structuren

HOOFDSTUK 2

De afgelopen jaren heeft gemeente Tilburg vanuit een learning-by-doing aanpak veel gedaan op het gebied van circulariteit. Hiermee is middels experimentatie en netwerkformatie een basis gelegd voor een nieuwe (circulaire) economie. Dit komt overeen met de “opbouwende” fase uit het DRIFT transitiemodel. Hierbij wordt vooral gekeken naar het stimuleren van nieuwe innovaties en experimenten.

Optimaliseren

HOOFDSTUK 1

VAN LEARNING-BY-DOING NAAR INSTITUTIONALISERING

17

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

BEVINDINGEN EXTERNE INTERVIEWS

Hieruit komt naar voren dat er veel initiatieven worden ondernomen vanuit gemeente Tilburg rondom circulaire economie. Er is echter behoefte aan meer bestuurlijke kracht en een duidelijke strategie en richting. Ook vanuit de partijen in de bouw wordt aangegeven dat de gemeente hardere maatregelen en instrumenten kan gebruiken, die marktpartijen meer uitdagen en stimuleren tot circulaire innovatie. Op sommige vlakken loopt

Verder geven regionale partijen aan dat er meer integraal inzicht nodig is in materiaalstromen op provinciaal en regionaal niveau, als randvoorwaarde voor circulaire strategieën. Dit betreft zowel ruimtelijk inzicht over welke materialen waar vrijkomen, waar deze nodig zijn, en wanneer deze stromen vrijkomen. Externe partijen zien hiervoor een faciliterende en coördinerende rol voor zich vanuit de gemeente.

communicatiekanalen maar ook fysieke ruimte) beschikbaar stellen om circulaire bewustwording en innovatie te stimuleren.

Geïnterviewden · Partijen in de bouw · Logistieke partijen · Lokale kringloopwinkels · Bedrijven in voedselproductie en -verwerking · Ondersteunende partijen

HOOFDSTUK 2

In het opstellen van het programma Tilburg Circulair 2021-2025 is ook een reeks verzamelinterviews gehouden met externe partijen in de regio, actief in de bouw, logistiek, kringloopwinkels, voedsel & biomassa, en ondersteunende partijen.

gemeente Tilburg in haar inkoop en aanbesteding zelfs achter op de markt. Er ligt als gemeente ook potentie als launching customer van circulaire initiatieven.

HOOFDSTUK 1

EVALUATIE 2016-2020

Tot slot wordt nadruk gelegd op het meekrijgen van bewoners, het betrekken van mkb, en samenwerken met lokale kennisinstellingen. De gemeente kan haar instrumentarium (zoals haar

HOOFDSTUK 3 HOOFDSTUK 4

18

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

BEVINDINGEN INTERNE INTERVIEWS

Aan de hand van de economische analyse, de grondstofstroomanalyse en de inzichten uit de externe en interne interviews zijn zes impactvolle thema’s geselecteerd. Deze thema’s zijn: Circulaire Gemeentelijke Organisatie (p. 24) Circulaire Bouw & Infrastructuur (p. 43) Biomassa & Voedsel (p. 52) Maakindustrie & Textiel (p. 56) Circulaire Logistiek (p. 61)

Geïnterviewden · Economie & Arbeidsmarkt · Inkoop · Planning & Control · Ruimte en Ruimtelijke uitvoering · BAT afvalteam · MidPoint Brabant · Wethouder · Directeur duurzame stad · Veiligheid en Wijken

Innovatie- & Vestigingsbeleid (p. 65) Een thema welke relatief onderbelicht is vanuit het perspectief van de gemeente is het thema “Kunststoffen”. Hier is de regio echter veel mee bezig en vanuit Tilburg zullen deze ontwikkelingen gemonitord worden en aangehaakt worden wanneer dit van toepassing is.

HOOFDSTUK 3

Naast deze sterke ontwikkelingen ligt er kans op verbetering in het integreren en vastleggen van circulaire strategieën binnen de gemeentelijke organisatie. Duidelijke beleidskaders en doelen omtrent circulaire economie zijn gewenst, evenals een organisatiebreed gedragen proces omtrent circulair inkopen en aanbesteden, waarin circulaire

Er ligt energie binnen de organisatie om door te pakken in de transitie naar een circulaire economie. Hiervoor kan gemeente Tilburg hardere beleidsmaatregelen inzetten (gronduitgifte, gebiedsontwikkeling, circulair inkopen). Dit is ook de kans om echt schaalbaar impact te maken.

KERNTHEMA’S TILBURG CIRCULAIR 2021-2025

HOOFDSTUK 2

Naast een analyse van economische sectoren en een materiaalstroomanalyse is er een reeks interviews afgenomen binnen de gemeentelijke organisatie. Hieruit kwam naar voren dat afgelopen jaren een groeiende bewustwording heeft plaatsgevonden t.a.v. circulaire economie, met ook een toegenomen integrale benadering tot het onderwerp. Naast afval- en milieubeleid komt circulaire economie ook steeds meer naar voren in het Economie & Arbeidsmarkt beleid. Middels de learning-by-doing aanpak zijn lokale en regionale netwerken flink steviger geworden, met als trotse voorbeelden het netwerk 013Food, Cirkelstad Tilburg en de programma’s rondom Dutch Circular Textile Valley, hub Tilburg/ 013Circles. Tilburg mag meer trots zijn op haar eigen kracht en hierover communiceren, naar binnen en naar buiten toe.

ambities en waarden worden meegenomen. Hierbij is het opstellen van concrete KPI’s voor de verschillende ambities en projecten van belang zodat gestuurd kan worden op outcome naast de output.

HOOFDSTUK 1

EVALUATIE 2016-2020 & INPUT KOERSDOCUMENT 2021-2025

HOOFDSTUK 4

19

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

HOOFDSTUK 1

WELKE ROL KAN DE GEMEENTE AANNEMEN? GEMEENTELIJKE INSTRUMENTEN

De afbeelding rechts geeft dit overzicht aan instrumenten weer, met hierin aangegeven een indicatie van de mate waarin deze instrumenten de afgelopen jaren zijn ingezet omtrent het stimuleren van circulaire economie. Het gemeentelijk beleid van Tilburg focuste voornamelijk op de zachtere beleidsinstrumenten middels het opbouwen van netwerken en bewustwording. Deze instrumenten vallen vooral onder de thema’s “visie” en “aanjagen”.

STADSBEHEER

ECONOMISCHE DRIJFVEREN

REGULATIE

ROADMAPS EN STRATEGIEËN

BIJEENBRENGEN EN SAMENWERKEN

STADSPLANNING

FINANCIËLE ONDERSTEUNING

WET- EN REGELGEVING

BEWUSTWORDING STIMULEREN

ASSET MANAGEMENT

FISCALE MAATREGELEN INGEZETTE INSTRUMENTEN

CAPACITEIT OPBOUWEN

INKOOP

Sterk Middel Zwak

Figuur 9. Gemeentelijke rollen. Bron: Ellen MacArthur Foundation 2019

Ontwikkelingen in de regio De gemeente Tilburg werkt vanaf de start van de aanpak regionaal en heeft regionale 3-helix netwerken voor textiel, bouw, circulaire ambachtscentra opgericht. De gemeente Tilburg was ook de startmotor voor MakerSpace, later omgedoopt tot Midpoint Brabant Circulair. Inmiddels is Midpoint Brabant Circulair een zelfstandig programma binnen Midpoint en zijn alle netwerken en projecten overgedragen en verder uitgebreid. Uiteraard blijft de gemeente Tilburg partner van Midpoint Brabant Circulair en de daaraan verbonden netwerken. Sinds 2019 sluiten ook de overige regiogemeenten via Hart van Brabant beter aan, waardoor een echte regionale aanpak ontstaat.

20

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

HOOFDSTUK 4

In de aanpak die volgt wordt een balans gevonden tussen de rol van de gemeente als aanjager en de gemeente als regisseur, beheerder en reguleerder.

AANJAGEN

HOOFDSTUK 3

Om toe te werken naar institutionalisering, versnellen en impact maken moet ook gekeken worden naar de harde beleidsinstrumenten, zoals circulair stadsbeheer (inkoop, aanbesteden, gebiedsontwikkeling), het inzetten van economische drijfveren (MKB ondersteunen bij het krijgen van goedkopere leningen, subsidies aantrekken) en circulaire wet- en regelgeving (regelluwe zones).

VISIE

HOOFDSTUK 2

De gemeente heeft verschillende instrumenten tot haar beschikking om de transitie naar een circulaire economie te stimuleren. De Ellen MacArthur Foundation heeft tien gemeentelijke instrumenten in kaart gebracht, gegroepeerd in vijf thema’s: het vormen van een visie, aanjagen van verandering, stadsbeheer, het inzetten van economische drijfveren, en bindende regulatie.

HOOFDSTUK 1 HOOFDSTUK 2 HOOFDSTUK 3

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

HOOFDSTUK 4

21

“Roadtrip zur Tesla-Factory Tilburg” by JayUny

KOERS TILBURG CIRCULAIR 2021-2025

en Vestigingsb elei vatieo n d n I

TILBURG CIRCULAIR 2021-2025

bouw en Infrastru aire l ctu u c ur Cir

bouw en Infrastru aire l ctu u c ur Cir

3

rekken Bewoners Bet

laire Logistiek Circu

4

fval naar Gronds nA tof Va

1

2

TILBURG CIRCULAIR 2045 Ke

2

TILBURG CIRCULAIR 2045 3

4

assa en Voedse l Biom

TILBURG CIRCULAIR 2045

rekken Bewoners Bet

bouw en Infrastru aire ctu cul r ur i C

aanbeste oop & din Ink g

rekken Bewoners Bet

2

1

& aanbeste 2 oopHOOFDSTUK din Ink g

1

fval naar Gronds nA tof a V

en Vestigingsb elei vatied Inno

assa en Voedse l Biom

laire Logistiek Circu

fval naar Gronds nA tof a V

aanb e s t e oop & din Ink g

Als circulaire stad is Tilburg onderdeel van nieuwe lokale productieketens met lokale verwerking en verwaarding van grondstoffen. Hiervoor werken bewoners, bedrijven en gemeente Tilburg nauw samen in netwerken waar grondstoffen worden uitgewisseld over tijd en ruimte. Circulariteit zit verweven in alle componenten van de stad, van de infrastructuur en gebouwde omgeving, tot de opleidings- en kennisinstellingen. Circulaire economie is ook tastbaar voor bewoners - circulaire keuzes zijn betaalbaar en bereikbaar voor iedereen in het dagelijks handelen en dragen bij aan de werkgelegenheid.

laire Logistiek Circu

IN 2045 IS TILBURG CIRCULAIR

HOOFDSTUK 1

en Vestigingsb elei vatied Inno

HOOFDSTUK 3

In 2045 is Tilburg geheel circulair. Hierbij komt een absoluut minimum aan niet hernieuwbare grondstoffen de economie binnen, worden g nn in m is o deze op een zo hoogwaardig mogelijke manier hergebruikt en wordt r Ke pbou vo w & Visie nKgen nn het verlies van grondstoffen geminimaliseerd. Tilburg zet hierbij in g i n i nis m is o opb or m pbou vor op een viertal sleutelsectoren: Circulaire bouw en infrastructuur, o u w & Visiev w & Visie Ma Biomassa en voedsel, Maakindustrie en textiel, en Circulaire logistiek. l akind e x tie Ma T l u n s e t r e e i i a t kindust en Tex Zij geeft hierbij zelf het goede voorbeeld en zet in op een circulaire rie Ma iel akind t x gemeentelijke organisatie door in te zetten op circulair inkopen en e u s t rie e n T aanbesteden, het betrekken van bewoners bij het verzilveren van de kansen van de circulaire economie, en het blijven werken aan kennisopbouw en het uitzetten van duidelijke kaders, ambities en 1 Hoofddoel 2 Inzet gemeentelijke organisatie 3 Vier sleutelsectoren 4 Ondersteunend beleid visies voor de circulaire economie van de toekomst via monitoring en 1 Hoofddoel 2 Inzet gemeentelijke organisatie 3 Vier sleutelsectoren scherpe evaluaties van de voortgang.

Hiermee creëert de gemeente 1 Hoofddoel 2 Inzet gemeentelijke organisatie 3 Vier sleutelsectoren 4 Ondersteunend beleid Tilburg een aantrekkelijk vestigingsgebied voor de start-ups, bestaande MKB en de grotere spelers binnen haar gemeente, een beleid gericht op innovatie en verduurzaming. Tilburg werkt hierbij samen met haar partners in de regio aan de duurzame en circulaire economie van de (nabije) toekomst.

HOOFDSTUK 4

22

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

SELECTIE INTERVENTIES De Koers Tilburg Circulair 2021-2025 bestaat uit 29 interventies om komende jaren concreet toe te werken naar circulaire economie in de stad en regio. In het opstellen van deze lijst is voortgebouwd op het vorige beleid omtrent

circulaire economie vanuit gemeente Tilburg, de interne en externe interviews, een raadsoverleg, en de economische en grondstoffenanalyse. Op basis hiervan zijn kansen en knelpunten geïdentificeerd voor de transitie naar een circulaire economie in Tilburg. Deze kansen

en knelpunten zijn omgezet in een concreet handelingsperspectief onder het motto: “Elk knelpunt heeft een oplossing, en elke kans heeft een project.”

HOOFDSTUK 1

KOERS TILBURG CIRCULAIR 2021-2025

Hieruit is een longlist aan interventies opgesteld.

HOOFDSTUK 2

SELECTIE VAN INTERVENTIES (SHORTLIST) Voor elk van de interventies is een indicatie aangegeven van zowel de directe impact op grondstoffenstromen, als de transitieimpact. Ook is voor elke interventie een tijdspad aangegeven.

Transitie impact [1-3]

Tijdspad

De interventies zijn geëvalueerd op de directe impact die deze hebben op het verlagen van materialen en hun impact in de regio (laag= 1, midden= 2, hoog= 3). Deze score berust op een evaluatie van enerzijds het aandeel van de totale materiaalstroom in de regio dat met een interventie wordt aangesproken, en anderzijds de mate van circulariteit die de interventies voor deze materiaalstromen stimuleren.

Sommige interventies hebben geen direct effect op materiaalstromen, maar spelen een belangrijke faciliterende rol in de transitie naar een circulaire economie in de komende jaren (bv. kennisontwikkeling). Interventies zijn daarom aan de hand van Metabolic’s ervaring en expertise geanalyseerd op potentiële “transitie impact”.

Voor elk van de interventies is ter indicatie een tijdspad aangegeven waarin de zal worden uitgewerkt.

23

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

HOOFDSTUK 4

De shortlist die in dit koersdocument worden gepresenteerd laten het advies zien van Metabolic aan de gemeente Tilburg. Dit zijn de acties, maatregelen en interventies die wat Metabolic betreft nodig zijn om in de aankomende jaren op weg te gaan naar een circulair Tilburg. De uiteindelijke keuze voor het uitvoeren van de interventies wordt gedaan in de agenda voor 2021 en de aanpak die hier op zal volgen.

HOOFDSTUK 3

Directe impact [1-3]

THEMA 1

CIRCULAIRE GEMEENTELIJKE ORGANISATIE VISIE De gemeente Tilburg wil het goede voorbeeld geven. Hiervoor zet zij maximaal in op het verduurzamen van haar eigen gemeentelijke organisatie. Dit doet de gemeente door maatschappelijk verantwoord en circulair in te kopen en circulair en energieneutraal te (ver)bouwen, waarbij zij stuurt op lokaal ondernemerschap en mkb-gericht inkopen. Het motto is: circulariteit toepassen, of gemotiveerd afwijken. Daarnaast zet de gemeente in op het verkrijgen van meer inzicht in haar eigen materiaalverbruik en bijkomende milieuvoetafdruk om zo effectief mogelijk te verduurzamen. Op die manier inspireert de gemeente haar medewerkers, bedrijven en bewoners en wordt er vanuit de gemeentelijke organisatie kennis gecreëerd over de verduurzaming van de eigen gemeentelijke organisatie; kennis die ook weer gedeeld kan worden.

24

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

HOOFDSTUK 1

DOELSTELLINGEN EN AMBITIES ONDERBOUWING

· Gemeente Tilburg is in 2045 circulair

· Raadsbesluit december 2016

· In 2030 wordt 50% minder primaire grondstoffen gebruikt dan in 2014

· Nederland Circulair in 2050

· In het jaar 2025 wil gemeente Tilburg minimaal drie pilots hebben gedraaid met alternatieve budgetmodellen waarin TCO redenatie wordt nageleefd.

· Interview inkopers

HOOFDSTUK 2

DOELSTELLINGEN

· Raadssessie/ interview ondersteuners · Transitieagenda circulaire bouweconomie

· Bewoners van Tilburg weten in 2025 van de transitie naar een circulaire economie en waarom dit waardevol is voor hen

· Interview BAT

· In 2023 besteedt de overheid alle gemeentelijke bouwprojecten aan met circulaire principes. · In 2025 moet 70% van het huishoudelijk afval van Tilburg gerecycled worden en is er maximaal 125kg huishoudelijk restafval per jaar per inwoner.

2020

Bewoners van Tilburg weten van de transitie naar CE en waarom dit waardevol is voor hen.

2025

2030

2035

Tilburg is 100% circulair.

2040

2045

Er wordt in Tilburg 50% minder primaire grondstoffen gebruikt.

HOOFDSTUK 4

70% van het huishoudelijk afval moet gerecycled worden en er is maximaal 100kg huishoudelijk restafval per jaar per inwoner.

In 2030 moet 75% van het huishoudelijk afval van Tilburg gerecycled worden en is er maximaal 100kg huishoudelijk restafval per jaar per inwoner.

HOOFDSTUK 3

Alle gemeentelijke bouwprojecten worden 100% aanbesteed met circulaire principes.

25

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

1.1

GEMEENTELIJKE INKOOP & AANBESTEDING

1. Marktverkenning: Bij elk nieuw inkoop- of aanbestedingstraject van zekere grootte wordt vooraf met de markt verkend wat de mogelijkheden zijn om circulaire principes mee te nemen. Op basis hiervan wordt een ambitieus én haalbaar niveau bepaald.

VISIE De gemeente zet haar inkoopinstrument in als middel om de circulaire economie te versnellen. Circulair inkopen is de nieuwe status quo - de gemeente koopt 100% in volgens circulaire principes, of wijkt hier gemotiveerd van af. Dat betekent dat binnen de gehele inkooptrajecten van alle fysieke producten circulaire principes worden gehanteerd. De keuze voor het circulair gebruiken van het inkoopinstrument wordt vanuit beleidsniveau of managementniveau van de inkopende afdelingen ingezet. Omdat duurzaamheid integraal benaderd wordt, is er via inkoop een sterke samenhang met andere beleidsdoelstellingen (bv. klimaatneutraliteit, biodiversiteit).

HOOFDSTUK 2

Om circulaire principes goed mee te nemen in inkoop- en aanbestedingstrajecten zijn andere uitgangspunten nodig voor het inkoopproces. Dit vraagt inzet van zowel de inkopende afdeling en hun contractmanagers, de controllers, de categoriemanagers, als de handelingen van de ondersteunende inkoopafdeling, waar behaalde (circulaire) resultaten gerapporteerd kunnen worden. Dit betekent dat vanuit de interne opdrachtgevers en de inkooporganisatie de volgende uitgangspunten zullen worden gehanteerd bij de inkoop van alle fysieke producten:

HOOFDSTUK 1

UITGANGSPUNTEN CIRCULAIR INKOPEN

2. Voldoende gewicht naar kwaliteit: Kwaliteitsaspecten krijgen in een aanbesteding voldoende gewicht in relatie tot de prijs, waarbij circulariteit (in samenhang met andere duurzaamheidsambities) in principe altijd terugkomt. Door op basis van een gevalideerde prijsraming een plafondprijs te hanteren, worden te hoge inschrijfprijzen voorkomen.

26

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

HOOFDSTUK 4

4. Informatie-eisen: Er worden informatie-eisen gesteld rondom milieu-impact en materiaalsamenstelling. Waar mogelijk worden de milieukosten (uitgedrukt in de milieukostenindicator MKI) meegenomen in de inschrijfprijs. Voor de gunning worden de financiële kosten (€) en milieukosten (MKI) opgeteld tot de fictieve inschrijfprijs. Goede informatie is de basis om over enkele jaren effectmonitoring van inkoop te kunnen vormgeven, in lijn met landelijke afspraken.

HOOFDSTUK 3

3. Total Cost of Ownership: Inkoopbeslissingen worden genomen op basis van de totale kosten van aankoop, gebruik en retourname (Total Cost of Ownership). Dit kan betekenen dat investeringskosten van een product hoger liggen, maar dat er besparingen optreden tijdens de levensduur (bv. lagere onderhoudskosten of langere levensduur).

Binnen het facilitair domein verzorgt de gemeente Tilburg de inkoop voor zo’n 1800 medewerkers. Binnen dit domein vallen bijvoorbeeld bedrijfskleding, kantoorartikelen en catering.

De gemeente beheert een groot aantal gebouwen met een maatschappelijke functie, zoals sportzalen, scholen en buurthuizen. Bij het onderhoud en de renovatie van deze gebouwen liggen ook veel mogelijkheden voor het toepassen van circulaire principes: denk aan de toepassing van hergebruikt materiaal en het losmaakbaar verbinden van onderdelen voor toekomstige aanpasbaarheid.

Circulaire inkoop grond-, weg- en waterbouw Binnen de GWW is de gemeente Tilburg verantwoordelijk voor de instandhouding van de fietspaden, straten en wegen. Onderhoud vindt vooral plaats via gebiedsgerichte raamcontracten, en nieuwe projecten worden apart aanbesteed. Omdat in deze sector niet alleen veel potentie ligt in circulair werken maar ook in het bijdragen aan klimaatdoelstellingen, worden deze thema’s in samenhang r meegenomen.

HOOFDSTUK 3

Vanuit de gemeente wordt de behoefte genoemd om de voortgang richting het originele doel: ‘100% circulair inkopen in 2023’ dat vanuit het Rijk was gesteld te kunnen volgen en monitoren voor haar eigen organisatie. Tilburg dient in de eerste plaats zelf nog een concreet doel met betrekking tot het circulair inkopen te formuleren. Dit doel zal in de eerste plaats gaan om een doel op inspanning: “We passen circulaire criteria toe in 50% van onze aanbestedingen in 2025”. Uiteindelijk zal het van belang zijn om een doel te formuleren op basis van effect en impact: “Via inkoop willen we bijdragen aan het reduceren van onze milieuvoetafdruk op het gebied van CO2, stikstof,

Circulaire inkoop facilitair domein

Circulaire inkoop maatschappelijk vastgoed

HOOFDSTUK 2

Het implementeren van bovenstaande principes betekent dat er capaciteit vrijgemaakt dient te worden, onder meer om intensiever contact te houden met verschillende interne betrokkenen en om te sturen op het realiseren van circulaire ambities, en om betrokken te stimuleren om beschikbare marktconforme duurzame mogelijkheden te grijpen - dit gebeurt nog niet volledig. Ook zullen interne financiële modellen zullen worden gemaakt op basis van Total Cost of Ownership. Middels een opleidingstraject binnen de gemeente (bv. Inkoop Academy) zullen ±15 inkopers in 2021 aan de slag gaan om circulaire principes mee te nemen in hun aanbestedingen.

water- en landgebruik”. In beide gevallen zal het van belang zijn een monitoringssystematiek op te zetten, waarbij een inspanningsmonitor in 2021 al opgezet kan worden. Effectmonitoring is nog volop in ontwikkeling en hierbij zal de ontwikkeling van het Rijk gevolgd moeten worden.

HOOFDSTUK 1

CONSEQUENTIES INTERNE ORGANISATIE

HOOFDSTUK 4

27

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

HOOFDSTUK 1

OPLOSSINGEN, PROJECTEN EN INTERVENTIES 1

CIRCULAIR INKOPEN IN FACILITAIR DOMEIN

2

Directe impact

Rol gemeente: stadsbeheer, reguleren

3

Transitie-impact

0-1

Termijn (jaar)

· Er worden circulaire KPI’s in de aanbesteding opgenomen over aandeel circulair materiaal, aandeel biobased materiaal, losmaakbaarheid, toxiciteit en/of 0% single use plastics.

HOOFDSTUK 2

· Als aanvulling hierop kan gemeente Tilburg sturen op het lokaal inkopen van producten om de lokale economie te stimuleren, door bv. catering lokaal in te kopen.

De gemeente Tilburg gaat vanaf 2021 minimaal één circulair principes meenemen in alle Europese aanbestedingen in het facilitair domein. Vanaf 2023 staan deze circulaire principes ook in alle overige facilitaire aanbestedingen. Voor inkoop binnen het facilitaire domein worden daarbij de volgende principes gehanteerd:

· Er wordt een inspanningsmonitor opgesteld om de voortgang richting het ( nader te bepalen) doel van x% circulair inkopen in 2025 te kunnen volgen.

· Inkoop vindt plaats op basis van Total Cost of Ownership over de verwachte levensduur van producten. · Bij inkoop van gebruiksartikelen (zoals meubilair, bedrijfskleding) wordt onderhoud waar mogelijk meegenomen in de uitvraag. Tevens wordt een retourmodel afgesproken, inclusief een retourwaarde aan het einde van de levensduur.

Voorbeelden:

· Bij inkoop van verbruiksartikelen (zoals catering, printpapier) wordt gestuurd op een minimale milieu-impact en gescheiden reststromen om hoogwaardige verwerking mogelijk te maken. · Er wordt een materiaalpaspoort uitgevraagd van geleverde producten, waarin tot minimaal 95% van de samenstelling inzichtelijk is gemaakt waar een product uit bestaat. Het precieze percentage en het detailniveau dat mogelijk is, verschillen per productgroep.

· Voor de afvalinzameling en –verwerking van kantoorlokaties kan een contract in de markt worden gezet met een vaste prijs. Op die manier ontstaat een prikkel voor de verwerker om logistieke bewegingen te minimaliseren en het afval zo hoogwaardig mogelijk te verwerken. [10]

HOOFDSTUK 3

· Bedrijfskleding (Alliander): Alliander heeft voor haar bedrijfs- en veiligheidskleding een integrale vraag in de markt gezet van productie, wassen, reparatie en retourname. Daarmee blijft de leverancier verantwoordelijk voor de kwaliteit (en veiligheid) van de kleding, en voor retourname en hoogwaardige verwerking.

HOOFDSTUK 4

28

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

HOOFDSTUK 1

OPLOSSINGEN, PROJECTEN EN INTERVENTIES 2

CIRCULAIR INKOPEN VAN GWW

3

Directe impact

Rol gemeente: stadsbeheer, reguleren

3

Transitie-impact

1-4

Termijn (jaar)

· Er wordt een materiaalpaspoort uitgevraagd, waarin alle toegepaste materialen zijn gespecificeerd. Dit materiaalpaspoort is de basis voor onderhoudswerkzaamheden na oplevering.

Voor inkoop binnen de GWW worden de volgende principes gehanteerd:

Voorbeelden:

· Inkoop vindt plaats op basis van Total Cost of Ownership over de ontwerplevensduur. Daarbij worden tevens de milieukosten voor realisatie en onderhoud meegenomen.

· Aanleg fietspad (Havenbedrijf Amsterdam): het Havenbedrijf Amsterdam heeft een fietspad gerealiseerd dat bestaat uit modules die eenvoudig te verwijderen en terug te plaatsen zijn bij eventuele werkzaamheden aan kabel- en leidingwerk in de ondergrond. · Circulaire inkoop Openbare Verlichting Tilburg: middels een geaccrediteerd Cradle to Cradle proces wordt vanuit gemeente Tilburg circulair lichtmasten ingekocht (Zilver C2C label). De oude lichtmasten worden als grondstof gebruikt en met minimale footprint voor de aarde geproduceerd en verwerkt. Ook wordt er voor alle openbare verlichting (OVL) een circulair materiaalpaspoort ontwikkeld, om inzicht in de stedelijke mijn op te bouwen.

· Bij inkoop van realisatie voor nieuwe projecten worden klimaatneutrale en circulaire ambities integraal meegenomen. Daarbij wordt waar mogelijk ruimte gegeven aan innovatieve oplossingen (in het ontwerp) en materiaalkeuzes (in de realisatie) om bij te dragen aan deze doelstellingen.

HOOFDSTUK 3

· Bij inkoop van onderhoudscontracten wordt gestuurd op het realiseren van klimaatneutrale en circulaire prestaties. In contracten worden KPI’s opgenomen op deze thema’s, mogelijk met een groeipad tijdens de contractperiode. Het wel of niet halen van die prestaties vormt – samen met de geleverde kwaliteit – de basis voor eventuele contractverlenging.

HOOFDSTUK 2

In 2021 worden vijf pilots gedaan om circulaire principes mee te nemen in het proces. Hiervoor wordt in 2021 niet structureel extra budget vrijgemaakt voor eventuele meerkosten.

HOOFDSTUK 4

29

TILBULG CIRCULAIR 2021-2025

HOOFDSTUK 1

OPLOSSINGEN, PROJECTEN EN INTERVENTIES 3

CIRCULAIR INKOPEN VAN MAATSCHAPPELIJK VASTGOED Rol gemeente: stadsbeheer, reguleren

3

Directe impact

3

Transitie-impact

2-4

Termijn (jaar)

· Er worden circulaire KPI’s in de aanbesteding opgenomen over aandeel circulair materiaal, aandeel biobased materiaal, losmaakbaarheid en/of toxiciteit.

· Inkoop vindt plaats op basis van de Total Cost of Ownership voor een periode van 30 jaar. Een langere periode is lastig te overzien, en zegt daarom weinig.

Voorbeelden:

HOOFDSTUK 2

De gemeente Tilburg neemt jaarlijk voor drie aanbestedingen van werkzaamheden aan (en bouw van) maatschappelijk vastgoed minimaal twee circulaire principes mee:

· Multifunctioneel centrum (Gemeente Hoekse Waard): de Gemeente Hoekse Waard heeft bij de realisatie van haar multifunctionele centrum (o.a. kinderopvang, verenigingsruimtes) bijna volledig gebruik gemaakt van vrijkomende materialen van andere projecten.

· Bij inkoop van onderhoudscontracten wordt gestuurd op het realiseren van klimaatneutrale en circulaire ambities. Daarbij gaat het onder meer om emissies van voertuigen en de milieu-impact van de gebruikte materialen. · Bij inkoop van vervanging of nieuwbouw van maatschappelijk vastgoed wordt ook gestuurd op het realiseren van klimaatneutrale en circulaire ambities. Daarbij worden circulaire principes meegenomen in zowel het ontwerp (losmaakbaarheid, aanpasbaarheid) als de realisatie (hergebruikt materiaal, niet-toxisch materiaal, biobased materiaal).

· Tilburg grijpt de renovatie van vier monumentale industriële gebouwen Theater de Boemel, hotspot RAW, Hogeschool Fontys en Club Smederij aan om circulariteit te concretiseren, meetbaar te maken en te verankeren in het eigen denken en doen met een circulariteitsraamwerk. Uitgangspunt daarbij zijn de KPI’s die per project afhankelijk zijn van de omvang, beschikbare middelen én ambitie. Er is dus ruimte om de lat in de toekomst steeds een stukje hoger te leggen.