03-3 Accountantsverslag gemeente Tilburg 2022
Tekst van het document
Accountantsverslag 2022 Gemeente Tilburg 16 mei 2023
Deloitte Accountants B.V. Flight Forum 1 5657 DA Eindhoven Postbus 376 5600 AJ Eindhoven Nederland Tel: 088 288 2888 www.deloitte.nl
Aan de gemeenteraad van de gemeente Tilburg Postbus 90155 5000 LH TILBURG Datum
Geachte leden van de raad, Graag bieden wij u hierbij ons accountantsverslag aan met betrekking tot de controle van de jaarrekening 2022 van de gemeente Tilburg. Deze rapportage beschrijft op hoofdlijnen onze controleaanpak en de belangrijkste aangelegenheden die wij tijdens onze controle in overweging hebben genomen. Wij zijn van mening dat de reikwijdte van onze werkzaamheden en de resultaten daarvan een deugdelijke basis vormen voor ons oordeel over de jaarrekening 2022 van de gemeente Tilburg.
16 mei 2023
Wij hebben een goedkeurende controleverklaring verstrekt bij de jaarrekening 2022
Ons kenmerk
De jaarrekening 2022 is opgesteld onder verantwoordelijkheid van het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Tilburg. Wij hebben bij deze jaarrekening – separaat van dit accountantsverslag – een goedkeurende controleverklaring voor het getrouwe beeld en de rechtmatigheid verstrekt.
23055BBE5B/SS Contact
De volgende personen beantwoorden graag uw vragen over dit accountantsverslag: Rein-Aart van Vugt Partner Deloitte Accountants B.V. Tel: 088 288 1108 rvanvugt@deloitte.nl
Onze controle is uitgevoerd in overeenstemming met ons auditplan van 4 oktober 2022, dat is besproken in uw auditcommissie, en onze opdrachtbevestiging van 19 september 2022. Onze bevindingen bespreken wij met de auditcommissie Wij bespreken deze rapportage graag tijdens de bijeenkomst met de auditcommissie op 22 mei 2023 en beantwoorden dan ook uw eventuele vragen. De inhoud van dit accountantsverslag hebben wij afgestemd met de wethouder financiën en een vertegenwoordiging van de ambtelijke organisatie. Hoogachtend, Deloitte Accountants B.V. Was getekend: drs. R.M.J. van Vugt RA
Bart Blomjous Director
Deloitte Accountants B.V. Tel: 088 288 7687 bblomjous@deloitte.nl Dennis Leus Senior Manager Deloitte Accountants B.V. Tel: 088 288 0214 dleus@deloitte.nl
Op alle opdrachten verricht door Deloitte, behoudens M&A Diensten, zijn de Algemene Voorwaarden Dienstverlening Deloitte Nederland, januari 2020 gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel onder nummer 24362837 van toepassing. Deloitte Accountants B.V. is ingeschreven in het handelsregister van de Kamer van Koophandel te Rotterdam onder nummer 24362853. Deloitte Accountants B.V. is een zogenoemde affiliate van Deloitte NSE LLP en maakt onderdeel uit van het internationale netwerk van Deloitte Touche Tohmatsu Limited.
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Tilburg
Inhoudsopgave
23055BBE5B/SS Kernboodschappen
4
•
Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
5
•
Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring
8
Bevindingen jaarrekening
11
•
De financiële positie van uw gemeente
12
•
Samenvattend beeld uit onze controle
19
Interne beheersing
23
•
24
Belangrijkste bevindingen voor de interne beheersing
Overige aangelegenheden
25
•
26
Overige aangelegenheden
Bijlagen
27
•
Bijlage A1 - Niet-gecorrigeerde controleverschillen
28
•
Bijlage A2 - Onzekerheden in de controle
29
•
Bijlage A3 - Tekortkomingen in de toelichtingen
30
•
Bijlage B - Bevindingen controle SiSa-bijlage 2022
32
•
Bijlage C - Onafhankelijkheidsbevestiging
35
Kernboodschappen
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 3
Kernboodschappen
Blz. 4
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Tilburg
Kernboodschappen Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
23055BBE5B/SS Getrouwheid en rechtmatigheid
Financiële positie
Interne beheersing
•
Wij hebben – separaat van dit accountantsverslag – een goedkeurende controleverklaring verstrekt voor het getrouwe beeld van de jaarstukken en de rechtmatige totstandkoming van de baten, lasten en balansmutaties.
•
De gehanteerde materialiteit voor fouten en onzekerheden bedraagt € 10,5 miljoen respectievelijk € 31,5 miljoen.
•
De vermogenspositie en financiële positie ultimo 2022 zijn verbeterd ten opzichte van 2021.
•
De beschikbare weerstandscapaciteit ultimo 2022 bedraagt € 204,9 miljoen (2021: € 189,6 miljoen). Deze weerstandscapaciteit is hoger dan de door de gemeente Tilburg onderkende c.q. geïdentificeerde risico’s van € 70,2 miljoen (2021: € 77,8 miljoen).
•
Uw jaarrekening toont wat betreft de baten en lasten een verschil tussen de begroting en realisatie, en kent een voordelig rekeningresultaat voor mutaties in de reserves (gerealiseerd saldo van baten en lasten) van € 36,3 miljoen. Tussentijds is – in overeenstemming met ter zake door uw raad genomen besluiten – per saldo € 25,1 miljoen onttrokken aan de reserves, zodat het voordelige gerealiseerde resultaat over 2022 per saldo uitkomt op voordelig € 61,4 miljoen (2021: voordelig € 24,5 miljoen).
•
Op basis van de interim-controle 2022 hebben wij geconstateerd dat de interne beheersing op onderdelen is verbeterd en nog steeds van een goed niveau is om te komen tot betrouwbare financiële verslaggeving.
•
Onze belangrijkste bevindingen en aanbevelingen voor de interne beheersing zijn met u gedeeld via onze boardletter, die wij hebben besproken met de auditcommissie. In het voorliggende accountantsverslag vindt u onze bevindingen vanuit de jaarrekeningcontrole.
Opstel- en controleproces De jaarrekeningcontrole 2022 is in vergelijking met eerdere jaren later afgerond en minder vloeiend verlopen. Afgezien van de impact van het in 2022 nog verder toegenomen aantal SiSa-regelingen – wat een groot beslag legt op de beschikbare tijd van zowel uw organisatie als ons controleteam – is naar onze mening sprake van een aantal (potentiële) oorzaken:
Kernboodschappen
•
Eén mogelijke oorzaak is het al jaren op rij toenemende aantal taken en activiteiten, zoals het toenemende aantal SiSa-regelingen. Uw gemeente slaagt er wat betreft de financiële en P&C-functies veelal wel in functies ingevuld te houden en vacatures in te vullen, maar de mobiliteit van medewerkers is sterk toegenomen waardoor het een uitdaging is om kennis van de organisatie en de processen te behouden en (door) te ontwikkelen. Dit is overigens landelijk een grote uitdaging voor de meeste gemeenten. In de boardletter 2022 rapporteerden wij al over deze uitdaging; kortheidshalve verwijzen wij hiernaar.
•
Een andere mogelijke oorzaak is onduidelijkheid over taken, rollen en verantwoordelijkheden (is voldoende duidelijk beschreven en belegd wie waarvoor verantwoordelijk is in het opstel- en controleproces van de jaarrekening?). Wij adviseren de gemeente op korte termijn het opstel- en controleproces van de jaarrekening te evalueren en dit aspect/vraagstuk daarbij specifiek te bezien en waar nodig aanscherpingen door te voeren in (de vastlegging van) taken, rollen en verantwoordelijkheden. Vervolgens is het dan belangrijk dat medewerkers elkaar gaan aanspreken op het adequaat (juist, tijdig en volledig) en kwalitatief toereikend invullen van die taken, rollen en verantwoordelijkheden (cultuur, houding en gedrag: voelen en nemen alle medewerkers hun (mede)verantwoordelijkheid voor hun aandeel in het proces?).
•
Ons beeld daarbij is dat zowel de (vak)afdelingen – op basis van hun integrale verantwoordelijkheid – en de afdeling Planning & Control op dit moment te weinig expliciet en zichtbaar de (eind)verantwoordelijkheid voelen en nemen voor ieders (aan)deel in het opstel- en controleproces van de jaarrekening. Als gevolg van de combinatie van deze factoren/oorzaken verloopt het opstel- en controleproces ‘stroperig’ doordat informatie, antwoorden op vragen en onderliggende stukken moeizaam beschikbaar komen.
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 5
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Tilburg
Kernboodschappen Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
23055BBE5B/SS Opstel- en controleproces • (vervolg)
Ten slotte ontbreekt in het opstelproces van de jaarrekening een vorm van kwaliteitsreview, waarbij één of enkele medewerkers de concept jaarstukken kritisch doornemen en beoordelen in hoeverre de daarin opgenomen toelichtingen en analyses voldoende inzicht geven in de aard en oorzaak van de afwijkingen, en antwoord geven op de vraag waarom de afwijkingen niet eerder waren te voorzien. Door het ontbreken van deze kwaliteitsreview is de kwaliteit en begrijpelijkheid van de toelichtingen en analyses in de jaarstukken vergelijkbaar met 2021. Dit betekent dat hierin niet de beoogde kwaliteitsslag is gemaakt, ondanks dat de informatie en de onderbouwingen hiervoor wel beschikbaar (b)lijken te zijn. Naar aanleiding van onze vragen bij de concept jaarstukken zijn ons namelijk kwalitatief betere en meer begrijpelijke toelichtingen en analyses overlegd, die in beperkte mate zijn verwerkt in de definitieve jaarstukken. De uitdaging van het college en de organisatie voor de jaarrekening 2023 blijft om met een vorm van kwaliteitsreview in het opstelproces vergelijkbare kritische vragen aan de organisatie te stellen, en daarmee de in de gemeente aanwezige en beschikbare kennis en inzichten ‘boven water te krijgen’. Vervolgens kan de organisatie daarmee de toelichtingen en analyses een verdere kwaliteitsimpuls geven.
Ook de samenhang tussen de voorgenomen doelen/activiteiten en daarvoor begrote baten en lasten versus de realisatie ervan kan naar onze mening transparanter door de analyse van en toelichting op de doelen/activiteiten en de gerealiseerde baten/lasten meer te integreren en in samenhang te evalueren.
Medio 2023 evalueren wij zoals gebruikelijk – mede op basis van de actualisatie van de risicoanalyse voor de jaarrekening 2023 – gezamenlijk het proces om te bepalen op welke terreinen/aspecten verdere verbeteringen in het opstel- en controleproces mogelijk zijn. De bij de vorige bullets beschreven ontwikkelingen en aandachtspunten bespreken wij dan ook graag. Realiteitsgehalte begroting
Kernboodschappen
•
Uit het overzicht van baten en lasten 2022 blijken ondanks de nadrukkelijke aandacht vanuit de organisatie voor het reëler ramen – net als in voorgaande jaren – forse afwijkingen c.q. volumeverschillen in zowel de lasten, baten als saldi. Een deel hiervan is overigens veroorzaakt c.q. te verklaren doordat laat in het jaar beschikbare gestelde middelen, zoals (bijstellingen in) de algemene uitkering. Voor mutaties in reserves is sprake van een gerealiseerd voordelig resultaat van € 36,3 miljoen, waar een nadelig resultaat van € 44,9 miljoen was begroot. Na mutaties in reserves is sprake van een gerealiseerd voordelig resultaat van € 61,4 miljoen, waar een voordelig resultaat van € 10,0 miljoen was begroot. Ook de begrote en werkelijke lasten – die een indruk geven van de realisatiekracht van uw gemeente – laten in absolute zin een forse afwijking zien: de werkelijke lasten (exclusief stortingen in reserves) bedragen € 970,3 miljoen ten opzichte van een begroting van € 1.025,8 miljoen. In de paragraaf Voorspellende waarde van uw begroting gaan wij hier meer gedetailleerd op in.
•
Op basis van bovenstaande afwijkingen is onze indruk is dat de begroting en tussentijdse informatievoorziening ambitieus zijn en mogelijk niet geheel in lijn zijn met de beschikbare (personele) capaciteit om alle geplande projecten en activiteiten daadwerkelijk te realiseren. Het is in dit kader belangrijk het realiteitsgehalte kritisch te blijven bezien en evalueren, en daarbij ook te bekijken in hoeverre een verdere stapeling van ambities en projecten/activiteiten passend is. Om uw doelen en ambities te realiseren, nemen de (investerings)uitgaven de komende jaren naar verwachting sowieso nog verder toe. Belangrijke opgaven zijn onder anderen het realiseren van een versnelling in de woningbouw, de energietransitie, klimaatadaptatie en mobiliteitsopgave.
•
Naar onze mening is een inventarisatie van de uit eerdere jaren nog doorlopende activiteiten (‘backlog’) en voor komende jaren geplande activiteiten, en de daarvoor benodigde versus beschikbare personele capaciteit essentieel. Dit start bij de ambtelijke capaciteit maar het capaciteitsvraagstuk gaat ook over de vraag of de markt, in een situatie met toenemende personele schaarste, de ambities van de gemeente Tilburg aan kan. Om dit inzicht te verkrijgen, adviseren wij u de omvang van de gewenste investeringen over een langere periode inzichtelijk te maken en van daaruit te analyseren in hoeverre ambities realiseerbaar zijn en afhankelijk van de uitkomsten de realisatiekracht in balans te brengen met uw ambities. Op basis van dit inzicht moet de gemeente vervolgens prioriteiten stellen en keuzes (durven) maken, zodat een beter evenwicht ontstaat in ambities en activiteiten versus de beschikbare personele capaciteit.
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 6
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Tilburg
Kernboodschappen Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
23055BBE5B/SS Jeugdzorg en Wmo
Grondexploitatie
IT-omgeving
Kernboodschappen
•
De VNG en het Rijk hebben recent een financieel principeakkoord bereikt over de Hervormingsagenda jeugd waarin de eerder aangekondigde bezuinigingen met ingang van 2023 tot en met 2025 worden bevroren. Tegelijkertijd blijft de eerder geformuleerde bezuinigingsdoelstelling van € 1 miljard wel overeind, waarbij het Rijk aangeeft dat een bedrag van € 380 miljoen mogelijk niet haalbaar is. Hoewel autonome groei en onvoorziene omstandigheden met dit akkoord onder de verantwoordelijkheid van het Rijk vallen, blijft het belangrijk voor de gemeente om de ontwikkelingen nauwgezet te blijven volgen.
•
Een belangrijk aandachtspunt voor het sociaal domein in dit kader is de ontwikkeling van de financiële positie van zorgaanbieders van zowel jeugdzorg als aanbieders die zich bezighouden met de uitvoering van de Wmo. In toenemende mate zien wij dat zorgaanbieders moeite hebben om tot een sluitende exploitatie te komen. Daarbij lijken de lonen in de zorg fors toe te nemen op basis van de recent gesloten cao’s, wat zeer waarschijnlijk voor gemeenten een effect gaat hebben op de kosten van jeugdzorg en Wmo (aangezien de verwachting is dat de hogere lonen resulteren in hogere tarieven).
•
Voor de grondexploitatie hebben wij het proces, de dossiervorming en de onderbouwingen beoordeeld waarop het management de geactualiseerde schattingen heeft gebaseerd. Wij hebben onder andere een analyse gemaakt van de realisatie in en de geactualiseerde schattingen ultimo 2022 versus de schattingen in de jaarrekening 2021 (‘backtesting’). Ook hebben wij de door de gemeente toegepaste parameters voor onder andere de toerekening van kosten- en opbrengstenstijgingen gecontroleerd, waarbij wij onder andere gebruik hebben gemaakt van de beoordeling door een door uw gemeente ingeschakelde externe deskundige. Ten slotte hebben wij ook een evaluatie uitgevoerd van de door uw gemeente opgestelde sensitiviteitsanalyse voor de grondexploitatie, waarmee is doorgerekend wat de gevolgen zijn voor de verwachte resultaten van de verschillende projecten als de kosten- en opbrengstenstijging (sterk) tegenvallen.
•
Uit onze werkzaamheden is gebleken dat sprake is van toereikende onderbouwingen van schattingen en uitgangspunten, en de onderhanden grondexploitaties voldoende robuust zijn om onvoorziene tegenvallers op te vangen. Wij zijn daarom van mening dat de waardering van de grondexploitatie op basis van onze werkzaamheden en de bevindingen daaruit juist is en consistent is met voorgaand jaar.
•
Uit onze IT-werkzaamheden op de belangrijkste financiële processen blijkt dat organisatie aandacht heeft voor en bezig is (geweest) opvolging te geven aan de eerder geconstateerde tekortkomingen in de algemene IT-beheersmaatregelen. Vooral binnen JD Edwards (de financiële administratie, hierna JDE) en in minder mate binnen Suites voor het Sociaal Domein (administratie binnen het sociaal domein, hierna Suites) zijn inmiddels verbeteringen gerealiseerd of acties ter zake in gang gezet (zoals het project inzake autorisaties binnen Suites). Onze detailbevindingen en aanbevelingen ter zake hebben wij met de organisatie gedeeld, en daarbij is afgesproken als onderdeel van de interimcontrole 2023 de actuele status ervan opnieuw te beoordelen en tevens te bezien in hoeverre wij ons kunnen vinden in de conclusie van de organisatie om aan bepaalde observaties (bijvoorbeeld vanwege een kosten-baten analyse) geen verdere opvolging te geven.
•
Aangezien de opvolging van de eerdere observaties in de loop van 2022 is gerealiseerd of nog onderhanden is, kunnen wij net als in voorgaande jaren nog niet steunen op de geautomatiseerde controles en evenmin kunnen wij uitgaan van de functiescheidingen binnen deze geautomatiseerde systemen. Wij hebben daarom conform vorige jaren extra gegevensgerichte werkzaamheden uitgevoerd, waaronder detailcontroles. Uit deze werkzaamheden zijn geen bijzonderheden gebleken.
•
Naast het extra werk wat dit ons oplevert bij onze accountantscontrole, leiden de bevindingen voor de gemeente zelf ook tot toegenomen risico’s wat betreft de juistheid en betrouwbaarheid van de (tussentijdse) data- en informatievoorziening. Daarnaast geven de tekortkomingen ook extra implicaties voor tot het onderwerp cybersecurity (zie hierna). Wij onderschrijven daarom het belang dat de organisatie hecht aan de opvolging van de resterende observaties en aanbevelingen, en adviseren prioriteit te blijven geven aan de afronding ervan. Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 7
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Tilburg
Kernboodschappen Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
23055BBE5B/SS Cybersecurity
•
Naleving van de Europese • aanbestedingsregels
Recent was weer een ‘digitale gijzeling’ in het nieuws, ditmaal bij de KNVB. Continue aandacht voor en het versterken van cybersecurity blijft dus nodig, want door ver(der)gaande automatisering neemt ook het risico van cybersecurity incidenten toe. Wij hebben van de organisatie begrepen dat zij over 2022 tot en met heden geen extra dreigingen of ‘inbraakpogingen’ hebben waargenomen, maar dergelijke incidenten onderstrepen het blijvende belang van en helpt bij het continu bewust zijn van het belang van cybersecurity. Dit geldt ook voor de gemeente Tilburg; het informatiebeveiligingsbeleid en de maatregelen om cybersecurity incidenten te voorkomen zijn voldoende, maar mocht een ‘indringer’ toch in staat zijn het netwerk van de gemeente binnen te dringen, dan is de schade/impact ervan door de eerder gerapporteerde tekortkomingen inzake de algemene IT-beheersmaatregelen (mogelijk) groter dan wanneer de beheersmaatregelen volledig op orde zijn. In 2021 heeft een nieuwe aanbesteding van tenderpartijen plaatsgevonden. De nieuwe contracten zijn ingaande 2022 van toepassing, waarbij ook betere procesafspraken zijn gemaakt. Bij onze controle van de naleving van de Europese aanbestedingsregels en meer specifiek de nieuwe overeenkomsten hebben wij geconstateerd dat de inhuurdossiers completer en beter toegankelijk zijn.
Wel constateren wij dat niet in alle gevallen zichtbaar sprake is van de contractueel verplichte uitvraag bij alle betrokken tenderpartijen, doordat de betreffende uitvraag (die veelal per email plaatsvindt) niet bewaard en ook niet meer traceerbaar is. In onze steekproef op de inhuur van personeel is hierdoor sprake van een onzekerheid van € 874.000. Om de geschatte onzekerheid voor inhuur personeel te bepalen, hebben wij de onzekerheid in de steekproef geëxtrapoleerd naar de totale massa inhuur personeel, wat resulteert in een onzekerheid van in totaal € 4,3 miljoen.
•
Naast deze onzekerheid is – in lijn met onze bevindingen in voorgaande jaren – sprake van een uit eerdere jaren doorlopend, onterecht niet Europees aanbesteed, contract voor de verwerking van bouw- en reststoffen. Deze fout bedraagt over 2022 nog € 288.000.
•
Gezien de omvang van de onzekerheden en de fout in relatie tot de materialiteit heeft dit geen invloed op ons rechtmatigheidsoordeel. Wij verwijzen voor een samenvatting van de rechtmatigheids- en getrouwheidsfouten en onzekerheden naar Bijlage A1 en A2 van dit rapport.
Begrotingsrechtmatigheid •
Wij verwijzen voor een inhoudelijke analyse van de overschrijding van de begrote lasten naar de ‘Analyse begrotingsrechtmatigheid’ zoals opgenomen in het hoofdstuk ‘Toelichting op het overzicht van baten en lasten’ van de jaarrekening. Het college legt hierin verantwoording af over de begrotingsrechtmatigheid van de lasten over 2022. De geconstateerde lastenoverschrijdingen blijven in formele zin onrechtmatig maar wegen mede op basis van de analyse van het college niet mee in ons rechtmatigheidsoordeel.
•
Met de invoering van de cao gemeenten 2021-2022 kunnen medewerkers vanaf 1 januari 2022 bovenwettelijke vakantie-uren sparen. Deze uren verjaren niet. Het verlofsparen kan leiden tot verlofstuwmeren die medewerkers bijvoorbeeld inzetten voor een sabbatical of vervroegd pensioen. Bij het bepalen van de omvang van de voorziening verlofsparen zijn landelijk diverse uitvoeringsvragen ontstaan. De commissie BBV heeft daarom eind januari 2023 een nadere toelichting rondom de voorziening verlofsparen gepubliceerd. Hieruit blijkt onder andere dat gemeenten voor het spaarverlof, zoals dit vanaf 2022 van toepassing is, een voorziening moeten vormen omdat hier sprake is van een spaarsaldo dat in de tijd, naar verwachting, niet van gelijke omvang zal zijn wat betreft toevoegingen en opnamen van spaarverlof.
•
Uw gemeente heeft in 2022 nog niet concreet aan medewerkers gevraagd of zij gebruik willen maken van de mogelijkheid tot verlofsparen en het totale verlofsaldo is over de afgelopen jaren (binnen een redelijke bandbreedte) gelijk gebleven. Op basis hiervan is het op basis van het BBV niet toegestaan in 2022 een voorziening verlofsparen te vormen. Dit leidt tot een voordeel van € 1,5 miljoen ten opzichte van de Najaarsbijstelling. De organisatie is voornemens in 2023 wel een uitvraag naar verlofsparen te doen bij de medewerkers. Op basis hiervan moet de gemeente naar verwachting in 2023 wel een voorziening verlofsparen vormen, waarvan de exacte hoogte nu uiteraard nog niet bekend is. Om de voorziening in 2023 te vormen, stelt het college In het raadsvoorstel bij de jaarstukken voor om € 1,5 miljoen uit het jaarrekeningresultaat hiervoor te bestemmen.
Voorziening verlofsparen
Kernboodschappen
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 8
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Tilburg
Kernboodschappen Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring
23055BBE5B/SS Onze opdracht is ongewijzigd uitgevoerd Met de opdrachtbevestiging heeft u ons opdracht gegeven tot het controleren van de jaarrekening 2022. Naast de opdrachtbevestiging zijn bepalend (geweest) voor onze controle: •
Het Besluit accountantscontrole decentrale overheden (Bado).
•
Het ‘Controleprotocol en Normenkader gemeente Tilburg voor het boekjaar 2022’ dat op 19 september 2022 is vastgesteld door de auditcommissie.
De reikwijdte van onze controle staat omschreven in de opdrachtbevestiging. Er is gedurende het verloop van de controle op geen enkele wijze sprake geweest van een beperking of wijziging in de reikwijdte van onze controle. Wij achten de reikwijdte van onze controle voor 2022 dan ook voldoende voor het doel van onze controle. Wij hebben een goedkeurende controleverklaring verstrekt bij de jaarrekening 2022 van de gemeente Tilburg Wij hebben de controle van de jaarrekening 2022 van de gemeente Tilburg uitgevoerd en hebben – separaat van dit accountantsverslag – een goedkeurende controleverklaring verstrekt voor zowel het aspect getrouwheid als rechtmatigheid. Niet-gecorrigeerde controleverschillen met betrekking tot het vermogen en het resultaat Wij hebben bij onze controle enkele niet-gecorrigeerde afwijkingen geïdentificeerd, die van invloed zijn op het vermogen en/of het resultaat van de gemeente. Hiervoor verwijzen wij kortheidshalve naar Bijlage A1. De omvang ervan in relatie tot de door ons gehanteerde materialiteit heeft niet geleid tot een aangepast oordeel over de getrouwheid van de jaarrekening.
Kernboodschappen
Bevindingen jaarrekening
Wij hebben controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot rechtmatigheid
Er zijn geen belangrijke wijzigingen in de verslaggevingsregels
De in de jaarrekening verantwoorde baten, lasten en balansmutaties over 2022 zijn in alle van materieel belang zijnde aspecten rechtmatig tot stand gekomen, in overeenstemming met de begroting en met de in de relevante wet- en regelgeving opgenomen bepalingen, zoals opgenomen in het ‘Controleprotocol en Normenkader Gemeente Tilburg voor het boekjaar 2022’.
Significante verslaggevingsgrondslagen en de toepassing hiervan zijn belangrijk voor de presentatie van de financiële positie en de resultaten van uw gemeente. Daarnaast vereisen zij van het management het toepassen van oordeelsvorming voor moeilijke, subjectieve en complexe posities, vaak vanwege de noodzaak om schattingen te moeten maken voor het effect van zaken die inherent onzeker zijn.
Wel is sprake van enkele afwijkingen, waarvoor wij kortheidshalve verwijzen naar Bijlage A1 en A2. De omvang ervan in relatie tot de door ons gehanteerde materialiteit heeft niet geleid tot een aangepast rechtmatigheidsoordeel.
De belangrijkste verslaggevingsgrondslagen van de gemeente zijn in de jaarrekening uiteengezet in de paragraaf ‘Grondslagen voor waardering en resultaatbepaling’.
Op basis van onze controlewerkzaamheden en de toelichting in de jaarrekening (hoofdstuk ‘Analyse begrotingsrechtmatigheid’) constateren wij dat de begrotingsoverschrijdingen formeel onrechtmatig zijn maar niet meewegen in ons rechtmatigheidsoordeel. Geen feitelijke niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot SiSa Wij hebben tijdens onze controle geen nietgecorrigeerde afwijkingen in de SiSa-bijlage 2022 geïdentificeerd die groter zijn dan de per SiSa-regeling geldende rapporteringsdrempel.
Wij hebben het door het college en het ambtelijk management toegepaste proces met betrekking tot belangrijke verslaggevingspraktijken en schattingen geëvalueerd, en hebben hiervoor gegevensgerichte controlewerkzaamheden uitgevoerd. Op basis van onze werkzaamheden en bevindingen zijn wij van mening dat de verslaggevingsvraagstukken en de daarbij toegepaste schattingen goed onderbouwd en redelijk zijn, en consistent zijn gebruikt.
Geen feitelijke niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot de Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector (WNT) Wij hebben tijdens onze controle geen nietgecorrigeerde afwijkingen geïdentificeerd groter dan onze rapporteringsdrempel, die van invloed zijn op de WNT.
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 9
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Tilburg
Kernboodschappen Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring
23055BBE5B/SS Wij zijn onafhankelijk van de gemeente Tilburg Ons zijn geen relaties bekend tussen Deloitte Accountants B.V. en haar zuster- en/of dochterondernemingen of de member firms van Deloitte Touche Tohmatsu Limited en hun respectievelijke zusteren/of dochterondernemingen en de gemeente, die naar ons professionele oordeel mogelijk van invloed kunnen zijn op onze onafhankelijkheid.
Onze volledige onafhankelijkheidsbevestiging is te vinden in Bijlage C - Onafhankelijkheidsbevestiging. De grondslagen van de jaarrekening zijn aanvaardbaar De belangrijkste verslaggevingsgrondslagen van uw gemeente zijn uiteengezet in de paragraaf ‘Grondslagen voor waardering en resultaatbepaling’ in de jaarrekening 2022.
De programmaverantwoording vormt samen met de verplicht voorgeschreven paragrafen (over onder andere weerstandsvermogen en risicobeheersing, bedrijfsvoering en verbonden partijen) en de bijlagen het jaarverslag. Op basis van de Nederlandse wetgeving en de Nadere Voorschriften Controle- en Overige Standaarden (NVCOS) 720 is de accountant verplicht bepaalde werkzaamheden uit te voeren met betrekking tot het jaarverslag en de andere informatie die in de jaarstukken is opgenomen. Als onderdeel van dit vereiste hebben wij de volgende werkzaamheden uitgevoerd: •
Wij hebben vastgesteld dat het jaarverslag de vereiste informatie bevat op basis van artikel 24 lid 2, artikel 25 en artikel 26 BBV.
•
Wij hebben, voor zover wij kunnen beoordelen, vastgesteld dat de verklaringen van het college van burgemeester en wethouders in het jaarverslag, en de andere informatie zoals opgenomen in de jaarstukken, verenigbaar zijn met de beweringen en verklaringen die in de jaarrekening zijn opgenomen.
•
Wij hebben vastgesteld dat de verklaringen in het jaarverslag overeenstemmen met de resultaten van de door ons uitgevoerde controlewerkzaamheden.
De grondslagen zijn toegepast met inachtneming van de voorschriften zoals opgenomen in het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV). Deze grondslagen zijn aanvaardbaar. De jaarstukken 2022 van uw gemeente bestaan uit: •
Het jaarverslag 2022 (programmaverantwoording en verplichte paragrafen).
•
De jaarrekening 2022 (balans met toelichting, overzicht van baten en lasten met toelichting en de SiSa-bijlage).
•
Bijlagen.
Kernboodschappen
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 10
Bevindingen jaarrekening
Blz. 11
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Tilburg
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente
23055BBE5B/SS Vermogenspositie van uw gemeente is verbeterd ten opzichte van 2021 Het BBV, de verslaggevingsregels voor gemeenten, maakt een duidelijk onderscheid tussen resultaatbepaling en resultaatbestemming. Alle baten en lasten dienen via het overzicht van baten en lasten in de jaarrekening te lopen. Uw gemeente mag geen baten of lasten rechtstreeks in het eigen vermogen muteren. De mutaties in het eigen vermogen vinden plaats door middel van de resultaatbestemming. Het gerealiseerd totaalsaldo van baten en lasten over het boekjaar 2021 bedraagt € 36,3 miljoen voordelig. Per saldo is tussentijds € 25,1 miljoen aan de reserves onttrokken, zodat het uiteindelijk gerealiseerde resultaat over 2022 circa € 61,4 miljoen voordelig bedraagt. Dit resultaat is afzonderlijk vermeld onder het eigen vermogen in de balans. In het overzicht hiernaast hebben wij de ontwikkeling van het eigen vermogen opgenomen. De omvang van het eigen vermogen bedraagt ultimo 2022 circa 64% van het balanstotaal (ultimo 2021: 67% van het balanstotaal) en is daarmee licht afgenomen ten opzichte van 2021. Deze afname is vooral veroorzaakt door een toename van de kortlopende schulden, en dan specifiek de kasgeldleningen (+ € 40 miljoen), ontvangen voorschotbedragen van het Rijk (+ € 10 miljoen) en overige overlopende passiva (+ € 13 miljoen). Saldo baten en lasten
2022
2021
2020
2019
Eigen vermogen per 1 januari
826,6
829,0
851,9
860,6
-/- 25,1
-/- 27,8
-/- 46,4
-/- 17,1
Gerealiseerd resultaat
61,4
24,5
23,5
8,4
Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten
36,3
-/- 3,3
-/- 22,9
-/- 8,7
829,0
851,9
Tussentijdse resultaatbestemming
Invlechting Biezenmortel per 1 januari Eigen vermogen per 31 december
0,9 862.9
826,6
Exploitatieresultaat (x € 1 miljoen)
Het feitelijke saldo van baten en lasten in een jaar is weergegeven als het gerealiseerde totaalsaldo van baten en lasten. Daarnaast kent de gemeente het gerealiseerde resultaat: dit is het gerealiseerde totaalsaldo van baten en lasten plus of min de tussentijdse resultaatbestemming. De tussentijdse resultaatbestemming bestaat uit de onttrekkingen aan en stortingen in reserves gedurende het boekjaar. Deze mutaties in reserves vinden plaats op basis van door de gemeenteraad genomen besluiten. Het gerealiseerde resultaat is dus mede het gevolg van de eerdere politieke besluitvorming. Wat het voorgaande concreet betekent voor uw gemeente hebben wij in het overzicht hiernaast weergegeven.
Kernboodschappen
Eigen vermogen (x € 1 miljoen)
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Totale baten
1.006,6
Totale lasten
-/- 970,3
Nadelig gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten Af: stortingen in reserves
36,3 -/- 80,1
Bij: onttrekkingen aan reserves
105,2
Saldo mutaties reserves
25,1
Voordelig gerealiseerd resultaat
61,4
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 12
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Tilburg
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente
23055BBE5B/SS Het overzicht van baten en lasten over het boekjaar 2022 laat een voordelig gerealiseerd totaalsaldo van baten en lasten van € 36,3 miljoen zien, ten opzichte van een nadelig saldo van € 44,9 miljoen volgens de begroting na wijziging (afwijking: € 81,2 miljoen). De jaarrekening 2022 sluit – na verwerking van mutaties in reserves – met een voordelig gerealiseerd resultaat van circa € 61,4 miljoen.
In de programmaverantwoording geeft het college per programma op hoofdlijnen een verklaring voor de gerealiseerde afwijkingen ten opzichte van de begroting na wijziging. De gemeente heeft de belangrijkste verschillen toegelicht en heeft de financiële impact ervan in kaart gebracht. In de paragraaf Begrotingsrechtmatigheid van onze rapportage gaan wij nader in op de verschillen tussen de begrote en werkelijke lasten in het kader van de begrotingsrechtmatigheid.
Gerealiseerd resultaat (x € 1 miljoen)
Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten (x € 1 miljoen) 50
80
30
60
10
40
(10)
20
(30)
2019
2020
2021
2022
2019
2020
2021
2022
Mutaties in reserves (x € 1 miljoen) 50 40 30 20
10 2019
Kernboodschappen
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
2020
2021
2022
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 13
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Tilburg
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente
23055BBE5B/SS Kengetallen voor gemeente Tilburg (begroot en werkelijk over de periode 2018-2022) Solvabiliteitsratio
80%
Solvabiliteit De solvabiliteit geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan haar financiële verplichtingen te voldoen. Als sprake is van een forse schuld en veel eigen vermogen (totaal van algemene en bestemmingsreserves), hoeft een hoge schuld geen probleem te zijn voor de financiële positie. Hoe hoger de solvabiliteitsratio, hoe groter de weerbaarheid van de gemeente.
Grondexploitatiequote
10% 8%
60%
6% 40% 20% 0%
4%
Grondexploitatiequote
2%
De grondexploitatiequote geeft aan hoe groot de grondpositie (waarde van de grond) is ten opzichte van de totale baten van de gemeente. In de regel geldt: hoe hoger de grondexploitatiequote, hoe groter het risico dat de gemeente loopt.
0% 2019
2020
Begroot
2021
2022
2019
Werkelijk
2020
Begroot
Netto schuldquote
2021
2022
Netto schuldquote
Werkelijk
Structurele exploitatieruimte
70%
5% 4% 2% 0% -2% -4% -5% -7%
60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 2019
2020
Begroot
Kernboodschappen
2021
2022
Werkelijk
Structurele exploitatieruimte
2019
2020 Begroot
Bevindingen jaarrekening
Hoe hoger de schuld, hoe hoger de netto schuldquote. De netto schuldquote weerspiegelt het niveau van de schuldenlast van de gemeente ten opzichte van de eigen middelen en geeft een indicatie van de ‘druk’ van de rentelasten en aflossingen op de exploitatie.
Interne beheersing
2021 Werkelijk
2022
Voor de beoordeling van de financiële positie is ook van belang te kijken naar de structurele baten en lasten. Structurele baten zijn bijvoorbeeld de algemene uitkering uit het gemeentefonds en de opbrengsten uit de onroerende zaakbelasting. Dit kengetal geeft aan hoe groot de structurele exploitatieruimte is, doordat wordt gekeken naar de structurele baten en lasten en deze worden vergeleken met de totale baten. Een positief percentage betekent dat de structurele baten toereikend zijn om de structurele lasten (waaronder de rente en aflossing van leningen) te dekken.
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 14
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Tilburg
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente
23055BBE5B/SS Voorspellende waarde van uw begroting
Saldo baten en lasten | Begroting vs realisatie (excl. mutaties in reserves, x € 1 miljoen)
De begroting is een belangrijk sturingsinstrument. Het is een kaderstellend document waarmee de gemeenteraad financiële en beleidsmatige kaders vaststelt waarbinnen het college haar beleid en doelen kan realiseren. De gemeenteraad heeft de focus gelegd op het realiseren van de gestelde doelen. De realiteit hiervan lijkt niet altijd voldoende in balans te zijn met de beschikbare (personele) capaciteit en mogelijkheden. Hiermee is de begroting meer gebaseerd op de politiek bestuurlijke ambities van de raad en het college dan op wat uw gemeente daadwerkelijk met de beschikbare middelen en capaciteit kan realiseren.
50 10 (30) (70) (110) Begroting 2020
Uit de overzichten hiernaast blijkt dat jaarlijks sprake is van forse afwijkingen tussen de begroting en realisatie, zowel wat betreft het saldo van baten en lasten, de baten als de lasten. Een deel hiervan is overigens veroorzaakt c.q. te verklaren doordat laat in het jaar beschikbare gestelde middelen, zoals (bijstellingen in) de algemene uitkering. Zo blijkt uit het overzicht van begrote en werkelijke lasten dat een bedrag aan lasten was begroot van € 1.026 miljoen en de realisatie € 970 miljoen bedraagt. De realisatiekracht van de organisatie blijft zodoende opnieuw (ruim) achter ten opzichte van de geformuleerde ambities en de door de gemeenteraad beschikbaar gestelde budgetten.
Bevindingen jaarrekening
Begroting 2021
Realisatie 2021
Begroting 2022
Realisatie 2022
Baten | Begroting vs realisatie (excl. mutaties reserves, x € 1 miljoen) 1.000 900 800 Begroting 2020
Realisatie 2020
Begroting 2021
Realisatie 2021
Begroting 2022
Realisatie 2022
Lasten | Begroting vs realisatie (excl. mutaties reserves, x € 1 miljoen)
Uw organisatie is zich bewust van de problematiek en heeft in 2021 een project gestart om de kwaliteit en voorspellende waarde van de begroting en tussentijdse informatievoorziening te verbeteren. De verwachting van de organisatie is dat de resultaten hiervan vanaf de begroting en tussentijdse informatievoorziening over het boekjaar 2023 effect gaan hebben. Wij onderschrijven het belang hiervan en plaatsen hierbij tegelijk als kanttekening dat op dit moment nog sprake is van uit eerdere jaren doorlopende projecten/activiteiten én sprake is van personele krapte bij zowel de gemeente zelf als de marktpartijen die de projecten/activiteiten (deels) moeten uitvoeren c.q. realiseren.
Kernboodschappen
Realisatie 2020
1.000 900 800
Begroting 2020
Interne beheersing
Realisatie 2020
Overige aangelegenheden
Begroting 2021
Realisatie 2021
Bijlagen
Begroting 2022
Realisatie 2022
Blz. 15
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Tilburg
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente
23055BBE5B/SS Het weerstandsvermogen is toegenomen Het weerstandsvermogen bestaat uit de relatie tussen de beschikbare en de benodigde weerstandscapaciteit op basis van de door de gemeente geschatte risico’s. Beiden zijn gemuteerd in 2022 (zie hierna), waardoor de ratio weerstandsvermogen is toegenomen van 2,4 ultimo 2021 tot 2,9 ultimo 2022. Deze ratio kwalificeert als ruim voldoende.
Uw weerstandscapaciteit van € 204,9 miljoen is ruim toereikend in relatie tot de berekende risico’s van € 70,2 miljoen. Dit heeft het college inhoudelijk nader toegelicht in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ van het jaarverslag. De ontwikkeling van de weerstandscapaciteit en de ratio weerstandsvermogen in de afgelopen jaren hebben wij hieronder grafisch weergegeven.
Beschikbare weerstandscapaciteit
Weerstandscapaciteit (x € 1 miljoen)
De door uw gemeente berekende beschikbare weerstandscapaciteit bedraagt € 204,9 miljoen ten opzichte van € 189,6 miljoen ultimo 2021). Zodoende is de beschikbare weerstandscapaciteit toegenomen ten opzichte van voorgaand jaar.
250
Benodigde weerstandscapaciteit
100
De inventarisatie van risico’s – die in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ van het jaarverslag is opgenomen – geeft een indicatie van de financiële omvang van de belangrijkste (specifieke) risico’s, inclusief een schatting van de kans dat het geïdentificeerde risico zich voordoet, om daarmee de benodigde weerstandscapaciteit te kunnen bepalen.
50
200 150
2019
2022
Beschikbare weerstandscapaciteit
3,20
Uw gemeente heeft op basis van de risico-inventarisatie berekend wat de benodigde weerstandscapaciteit is. Het berekende bedrag voor specifieke risico’s bedraagt circa € 70,2 miljoen (2021: € 77,8 miljoen). Ten opzichte van 2021 is hiermee sprake van een afname van de gekwantificeerde risico’s met € 7,6 miljoen.
2,20
Bevindingen jaarrekening
2021
Benodigde weerstandscapaciteit
Daarbij geeft het college een doorlopend inzicht in de grootste risico’s (qua financiële impact en kans) voor uw gemeente, en is vermeld welke risico’s zijn vervallen en/of nieuw zijn geïdentificeerd. Ook is een inhoudelijke toelichting gegeven op nieuw gedefinieerde en gewijzigde risico’s in de top van de belangrijkste risico’s.
Kernboodschappen
2020
Ratio weerstandsvermogen
2,70
2019
Interne beheersing
2020
2021
2022
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 16
2205A7AA44/ME/17 Blz. 17
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Tilburg
Samenvattend beeld uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie)
23055BBE5B/SS •
De voorraad onderhanden werk De balanspost met de belangrijkste schattingen in de jaarrekening betreft de voorraad onderhanden werk, waaronder de bouwgronden in exploitatie (hierna: grondexploitatie). Deze balanspost is door het saldo ultimo 2022 ad € 32,7 miljoen (2021: € 29,0 miljoen) relevant voor de accountantscontrole, maar ook door de schattingen die een rol spelen bij het ramen van de in 2023 e.v. nog te realiseren baten en lasten. De nog te realiseren baten en lasten vormen samen met de huidige boekwaarde de basis voor de waardering in de jaarrekening, oftewel het verwachte resultaat bij afsluiting van de projecten. Dit leidt tot een voorziening indien het college verwacht dat het project verlieslatend is en tot (tussentijdse) winstneming bij een verwachte winst. Ultimo 2022 gaat het om 30 individuele projecten (inclusief faciliterend grondbeleid). De gemeente Tilburg schat ultimo 2022 in dat de totale omvang van de niet terug te verdienen kosten op de gehele grondexploitatie circa € 48,5 miljoen bedraagt (2021: € 48,9 miljoen). Hiervoor is een verliesvoorziening getroffen. Deze voorziening is voor € 37,1 miljoen in mindering gebracht op de boekwaarde van de bouwgronden in exploitatie en voor € 11,4 miljoen opgenomen onder de voorzieningen aan de creditzijde van de balans. Dit is in overeenstemming met het BBV.
Het controleproces van de waardering van de voorraad onderhanden werk De risico’s voor de grondexploitaties zijn in essentie
terug te brengen tot vijf P’s: •
Planning: is de tijdsplanning van de projecten afgestemd op de (on)mogelijkheden in de markt. Immers, de marktbehoefte bepaalt welke projecten op welk moment te realiseren zijn.
Kernboodschappen
Bevindingen jaarrekening
•
•
•
Programmering: in de afgelopen jaren hebben economische ontwikkelingen geleid tot belangrijke wijzigingen in vooral de woningbehoefte. Is er een kritische analyse gemaakt van de ‘mix’ van woningen (huur, koop, vrije kavels, appartementen, etc.) in de projecten, in relatie tot de huidige marktvraag in de gemeente?
De ontwikkeling van de totale boekwaarde van de grondexploitatie is meerjarig als volgt weer te geven:
Prijs: de verkoopprijzen van woningen, en dus van grond, hebben langere tijd onder druk gestaan. Deze situatie is omgeslagen in een grote vraag naar woningen en grond, waardoor de grondprijs zich in een hoog tempo in positieve zin ontwikkelt. Is afgewogen welke prijzen de gemeente kan handhaven en welke grondprijzen zij bovenwaarts moet bijstellen door de grotere vraag en de positieve marktontwikkelingen?
40,00
Plankosten: door de toenemende vraag naar woningen en dus naar bouwcapaciteit is sprake van een toenemende stijging van de plankosten (vooral kosten bouw- en woonrijpmaken). Heeft de gemeente afgewogen welke prijzen zij kan handhaven en welke prijzen zij bovenwaarts moet bijstellen door de grotere vraag en de hierbij horende prijsontwikkelingen? Parameters: zijn de parameters voor kosten en opbrengstenstijgingen opportuun, beredeneerd vanuit de huidige situatie en de best mogelijke schatting van de toekomstige ontwikkeling van de grondprijzen, de inflatie en de plankosten?
De 5 P’s vormen de basis voor de actualisatie van de grondexploitaties zoals opgenomen in de paragraaf ‘Grondbeleid’ van het jaarverslag 2022.
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Boekwaarde bouwgronden in exploitatie (x € 1 miljoen) 60,00
20,00 2019
2020
2021
2022
Ontwikkeling boekwaarde Uit deze figuur blijkt dat de boekwaarde van de bouwgronden in exploitatie in 2022 met € 3,7 miljoen is toegenomen. Deze toename is het saldo van een groot aantal ‘plussen en minnen’ die in de paragraaf Grondbeleid (incl. bijlagen) van het jaarverslag nader zijn toegelicht en gespecificeerd. Bij onze beoordeling van de door de gemeente gehanteerde veronderstellingen voor het actualiseren van de grondexploitaties – vooral de uitgangspunten voor planning (fasering), programmering en prijsbeleid, maar ook de parameters voor kosten- en opbrengstenstijging en de gehanteerde rekenrente (rente-omslagmethode), hebben wij het volgende in overweging genomen: •
Of de afzonderlijke veronderstellingen redelijk lijken, onderling afhankelijk en intern consistent zijn, en of de veronderstellingen redelijk lijken wanneer wij ze collectief of in samenhang met andere veronderstellingen beschouwen.
Bijlagen
Blz. 18
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Tilburg
Samenvattend beeld uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie)
23055BBE5B/SS •
•
•
Of de veronderstellingen in de markt de waarneembare veronderstellingen op passende wijze weerspiegelen, met andere woorden: is er consistentie met de algemene economische omgeving en de economische omstandigheden in/bij uw gemeente? Of de veronderstellingen aansluiten op de (vastgestelde) plannen (besluiten) van de raad.
Of de veronderstellingen consistent zijn met de ervaringscijfers van uw gemeente (met andere woorden: is historische informatie representatief voor toekomstige situaties?).
De grondexploitaties zijn door het college voor de jaarrekening 2022 opnieuw doorgerekend (geactualiseerd), en waar nodig zijn de verwachtingen bijgesteld, waarmee tevens is beoordeeld of het onderhanden werk in de jaarrekening op een juiste wijze is gewaardeerd, en of er mogelijk een (aanvullende) verliesvoorziening noodzakelijk is. Tussentijdse winstneming Op basis van de notitie ‘Grondbeleid in begroting en jaarstukken’ van de commissie BBV moet de gemeente voor tussentijdse winstneming de ‘Percentage Of Completion methode’ (POC-methode) toepassen. Hierbij geldt als vereiste dat gemeenten, indien aan een aantal voorwaarden is voldaan, tussentijds winst moeten nemen. Voor het toepassen van de POC-methode is het van belang dat uw gemeente het resultaat betrouwbaar kan schatten. Ook moet er sprake zijn van verkochte grond en gerealiseerde kosten. Op grond van de POC-methode heeft uw gemeente in 2022 voor € 10,9 miljoen aan tussentijdse winst genomen (2021: € 13,0 miljoen).
Kernboodschappen
Bevindingen jaarrekening
Belangrijkste bevindingen inzake waardering grondexploitaties Als onderdeel van de controle van de waardering van de bouwgronden in exploitatie voeren wij een risicoanalyse uit ter bepaling van het risicoprofiel van de individuele grondexploitaties en de hierdoor bestaande kans op een materiële fout in de waardering ervan. Hierbij betrekken wij per project de huidige boekwaarde, het begrote resultaat bij afsluiting, en de aard en omvang van de nog te realiseren baten en lasten (zoals de vraag of hieraan bijvoorbeeld al contracten of overeenkomsten ten grondslag liggen of niet). Naast de hiervoor genoemde elementen spelen bij de risicoanalyse en -classificatie van de individuele projecten ook de aard van het project, programmering en resterende looptijd een belangrijke rol. Zo zorgt binnenstedelijke herstructurering normaliter voor een grotere complexiteit, doordat de gemeente de bestaande ruimte herontwikkelt en dit type project hierdoor (financieel gezien) gevoeliger is voor risico’s dan volledig nieuw te ontwikkelen locaties. Een langere doorlooptijd van de projecten zorgt normaliter ook voor een hoger risicoprofiel, doordat de schatting van kosten en opbrengsten van de projecten subjectiever is naarmate de doorlooptijd toeneemt.
Op grond van onze risicoanalyse hebben wij geconcludeerd dat de grondexploitaties Spoorzone Kerngebied en Wijkevoort voor de jaarrekeningcontrole de belangrijkste projecten binnen uw gemeente zijn, waardoor wij deze grondexploitaties hebben geselecteerd om nadere controlewerkzaamheden op uit te voeren. Op basis van de door ons uitgevoerde werkzaamheden hebben wij vastgesteld dat de kosten- en opbrengstenramingen voldoende onderbouwd en betrouwbaar zijn. Wij concluderen dat de projecten daardoor juist zijn gewaardeerd in de gemeentelijke jaarrekening. Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Verder heeft de gemeente de opbrengsten- en kostenstijgingen in toekomstige jaren bepaald op basis van geschatte indexcijfers. Bij het schatten van de geactualiseerde parameters voor de kosten- en opbrengstenstijging heeft uw gemeente een externe deskundige gevraagd hierop een second opinion uit te voeren, waaruit geen bijzonderheden zijn gebleken. De uitgangspunten die in de grondexploitaties en dus in de jaarrekening 2022 zijn verwerkt, zijn door ons getoetst en als aannemelijk aangemerkt Wij hebben op grond van de door ons verrichte werkzaamheden inzake de waardering van de grondexploitaties vastgesteld dat uw gemeente: •
Beschikt over actuele ramingen van de nog te realiseren baten en lasten.
•
Beschikt over een deugdelijke onderbouwing van de gehanteerde uitgangspunten in de grondexploitaties.
•
Waar relevant/nodig externe deskundigheid heeft ingeschakeld ter onderbouwing van de geraamde parameters voor kosten- en opbrengstenstijging, en de grondprijzen en -opbrengsten.
•
Een niet onaannemelijk niveau heeft bepaald voor de nog te maken plan- en civiele kosten.
De uitgangspunten die in de grondexploitaties en dus in de jaarrekening 2022 zijn verwerkt, zijn door ons getoetst en als aannemelijk aangemerkt. Volledigheidshalve merken wij op dat wij bij de controle van de waardering van de grondexploitatie per 31 december 2022 de per die datum vastgestelde projectkaders en genomen besluiten hebben betrokken. Er is hierbij dus geen rekening gehouden met de effecten van eventuele toekomstige, nog vast te stellen, ambities van uw gemeente.
Bijlagen
Blz. 19
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Tilburg
Samenvattend beeld uit onze controle Begrotingsrechtmatigheid
23055BBE5B/SS
Kernboodschappen
Bevindingen jaarrekening
Kredietoverschrijdingen vereisen conform de Kadernota Rechtmatigheid 2018 van de commissie BBV – vergelijkbaar met kostenoverschrijdingen in het overzicht van baten en lasten – autorisatie van de gemeenteraad. Indien een overschrijding niet door de raad is geautoriseerd, is deze strikt genomen onrechtmatig. Nadere afspraken hierover tussen de gemeenteraad en het college kunnen zij vastleggen in de financiële verordening ex art. 212 Gemeentewet. Over het boekjaar 2022 is geen sprake van overschrijdingen van kredieten.
Verschil werkelijke en begrote lasten, baten en saldi per programma (x € 1 miljoen en excl. mutaties reserves) 30 20 10 (10) (20) (30) (40)
23,6 8,4
2,1
(9,5)
(10,6)
(5,6)
(8,4)
(12,7)
(17,9)
(21,3) (29,2)
(29,7)
Inclusieve stad
Het begrotingscriterium is verder verfijnd en uitgewerkt in de Kadernota rechtmatigheid 2018 van de Commissie BBV. Het overschrijden van de begroting is altijd onrechtmatig, maar hoeft de accountant niet in alle gevallen mee te wegen in zijn rechtmatigheidsoordeel. De kostenoverschrijdingen moeten dan wel goed herkenbaar in de jaarrekening zijn opgenomen en zijn in te delen in de categorieën als genoemd in de Kadernota rechtmatigheid 2018 van de commissie BBV.
Kredietoverschrijdingen
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Samen en dichtbij
Het systeem van budgetbeheer en -bewaking moet waarborgen dat de lasten binnen de begroting blijven en het college belangrijke wijzigingen of dreigende overschrijdingen tijdig meldt aan de gemeenteraad, zodat zij hierover tijdig (binnen het begrotingsjaar) een besluit kan nemen. Een systeem met onvoldoende waarborgen voor tijdige melding aan de gemeenteraad van budgetoverschrijdingen heeft het risico in zich dat het college inbreuk maakt op het budgetrecht van de gemeenteraad.
Voor een inhoudelijke analyse van het onderdeel begrotingsrechtmatigheid verwijzen wij naar de paragraaf ‘Analyse begrotingsrechtmatigheid’ in hoofdstuk ‘5.5 Toelichting op het overzicht van baten en lasten’ in de jaarrekening 2022. Daarin legt het college op veldniveau verantwoording af over de rechtmatigheid van de lasten(overschrijdingen) over 2022. Uit de verantwoording blijkt dat bij 5 velden sprake is van een overschrijding van de begrote lasten en bij 6 velden sprake is een overschrijding van de begrote lasten uit hoofde van stortingen in reserves. Op basis van deze analyse blijven de begrotingsoverschrijdingen formeel onrechtmatig maar hoeven wij deze niet mee te wegen in ons rechtmatigheidsoordeel.
In de figuur hieronder hebben wij per programma inzichtelijk gemaakt in hoeverre sprake is van afwijkingen ten opzichte van de begroting. Uit de figuur blijkt dat de werkelijke lasten bij alle programma’s lager zijn dan begroot, de werkelijke baten bij 3 van de 4 programma’s hoger zijn dan begroot en de werkelijke saldi daardoor bij alle programma’s voordeliger zijn dan begroot Volledigheidshalve verwijzen wij hier ook naar de paragraaf Voorspellende waarde van uw begroting.
Vitale stad
Naast de controle op de rechtmatige totstandkoming van de baten, lasten en balansmutaties in de jaarrekening 2022, hebben wij een controle uitgevoerd op de begrotingsrechtmatigheid. De toe te passen normen voor het begrotingscriterium zijn gebaseerd op de artikelen 189, 190 en 191 van de Gemeentewet en moet de gemeenteraad zelf nader invullen en concretiseren. Dit gebeurt met het vaststellen van de begroting en via de financiële verordening ex artikel 212 van de Gemeentewet.
Voor de begrotingsrechtmatigheid moeten wij normaliter kijken naar de lastenoverschrijdingen per programma, maar uw gemeente heeft het budgetrecht van de raad in de financiële beheersverordening vastgelegd op het lagere c.q. meer gedetailleerde veldniveau. Wij toetsen de begrotingsrechtmatigheid om die reden ook op veldniveau.
Duurzame stad
Begrotingsoverschrijdingen zijn adequaat toegelicht in de jaarrekening
Blz. 20
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Tilburg
Samenvattend beeld uit onze controle Fraude, integriteit, en naleving wet- en regelgeving
23055BBE5B/SS De beoordeling door het college van burgemeester en wethouders van het risico van materiële fouten in de jaarrekening als gevolg van fraude of van het overtreden van wet- en regelgeving
Onze controle is uitgevoerd met een hoge, maar geen absolute mate van zekerheid, waardoor het mogelijk is dat wij tijdens onze controle niet alle fouten en fraudes hebben ontdekt.
Bij onze controle vragen wij u jaarlijks inzicht te geven in uw eigen inschatting van het risico dat de jaarrekening een materiële afwijking kan bevatten door fraude of het overtreden van wet- en regelgeving (corporate compliance), inclusief de aard, omvang en frequentie van de inschattingen, het proces dat u daarbij hanteert, en de communicatie daarover met het personeel en met de gemeenteraad. Tijdens deze gesprekken heeft uw organisatie aangegeven zich bewust te zijn van frauderisico’s, waaronder het belang van corporate compliance en de analyse van corruptievraagstukken.
Wij hebben de accountantscontrole professioneelkritisch uitgevoerd en professionele oordeelsvorming toegepast, in overeenstemming met de Nederlandse controlestandaarden, ethische voorschriften en de onafhankelijkheidseisen.
Geen wijzigingen in onze initiële inschatting van het frauderisico en geen aanwijzingen voor fraude De primaire verantwoordelijkheid voor het voorkomen en detecteren van fraude berust bij het college, inclusief het invoeren en onderhouden van interne beheersingsmaatregelen voor de betrouwbaarheid van de financiële verslaggeving, de werking en efficiency van de bedrijfsvoering, en de naleving van de van toepassing zijnde wet- en regelgeving. Als accountant verkrijgen wij een redelijke, maar geen absolute, zekerheid dat de jaarrekening als geheel geen afwijkingen van materieel belang bevat als gevolg van fraude of fouten.
Fraude en integriteit Wij hebben vastgesteld dat u begin 2023 een geactualiseerde frauderisicoanalyse heeft vastgesteld. Jaarlijks verkrijgen wij inzicht in de integriteitsmeldingen, die wij vervolgens analyseren en bespreken met de gemeente. Wij hebben op basis van onze controle en de besprekingen geen fraudegevallen geconstateerd. Onze conclusie is voorts dat uw gemeente op een adequate wijze opvolging geeft aan geïdentificeerde integriteitskwesties, en hierover tijdig met ons in contact treedt.
Bij fraude is het risico dat wij een afwijking van materieel belang niet ontdekken groter dan bij fouten, doordat sprake kan zijn van samenspanning, valsheid in geschrifte, het opzettelijk nalaten transacties vast te leggen of verkeerd voorstellen van zaken, of het doorbreken van de interne beheersing.
Kernboodschappen
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 21
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Tilburg
Samenvattend beeld uit onze controle Overige bevindingen
23055BBE5B/SS Dubbel betaalde factuur Om een oordeel te geven over de getrouwheid en rechtmatigheid van de inkopen c.q. kosten voor het boekjaar 2022 hebben wij een steekproef getrokken op de ten laste van 2022 verantwoorde kosten. Bij het verzamelen van de documentatie voor onze steekproef heeft de organisatie geconstateerd dat één van de geselecteerde facturen (factuurbedrag: € 8.000) dubbel was geboekt en betaald. Uit de oorzaakanalyse van de gemeente is gebleken dat deze fout is ontstaan doordat een termijnfactuur was ontvangen en geboekt, en de betreffende leverancier ook per email nog een toelichting met verzoek/herinnering tot betaling had gestuurd. Abusievelijk is de email (nogmaals) als factuur beschouwd, verwerkt en betaald. De gemeente heeft de dubbele betaling inmiddels verrekend met een andere factuur van deze leverancier. Naar aanleiding van de gevonden fout hebben wij in samenwerking met de organisatie aanvullende analyses en detailcontroles verricht om vast te stellen of er (mogelijk) sprake is van meer vergelijkbare fouten. Uit deze werkzaamheden zijn geen nieuwe bijzonderheden gebleken. Wel vragen wij aandacht voor de interne beheersingsmaatregelen en controles ter zake om dubbele betalingen in de toekomst te voorkomen.
In het kader van de verdere verbetering van de kwaliteit en begrijpelijkheid van de toelichtingen en analyses in de jaarstukken merken wij het volgende op: a.
b.
Mutaties in/egalisaties met reserves lopen als ‘rode draad’ door de jaarstukken. De rechtmatigheid van die mutaties is geborgd, maar dit komt het inzicht in werkelijke resultaten niet ten goede.
c.
Het voorspellend vermogen van begroting en tussentijdse informatievoorziening blijft een aandachtspunt, zie ook punt a. en b. hiervoor. Dit heeft de blijvende aandacht van de CFO-board maar heeft nog niet in de volle breedte tot het gewenste effect geleid.
d.
De integraliteit tussen plan en realisatie alsook doelen en euro’s ontbreekt veelal.
e.
Toelichtingen zijn meestal gebaseerd op het saldo van baten en lasten waardoor bruto afwijkingen bij diverse programma's onderbelicht of niet (geheel) verklaard zijn.
Kwaliteit en transparantie van de jaarstukken Bij de jaarrekeningcontrole hebben wij vastgesteld dat uw jaarstukken 2022 voldoen aan de minimale vereisten uit het BBV. Wij hebben als onderdeel van onze werkzaamheden de jaarstukken integraal doorgenomen en hebben daarbij – naast de verenigbaarheid van jaarverslag en jaarrekening – vanuit het belang en begrip van de gebruikers van de jaarstukken vooral gelet op de toegankelijkheid en begrijpelijkheid van de daarin opgenomen toelichtingen en analyses.