02 Visie Cultuur in de publieke ruimte

In het najaar van 2022 realiseerde Studio Michiels & Vansteenkiste het tijdelijke project Protect Me in de binnenstad van Brugge. Met de hulp van omwonenden verpakten zij vier monumenten in zachte, vaak intieme materialen zoals matrassen en beddengoed. Deze ingrepen verwijzen enerzijds naar protestacties waarbij monumenten worden gevandaliseerd of van hun voetstuk getrokken omwille van degene die ze representeren, en anderzijds naar situaties waarin monumenten juist beschermd worden tegen (militaire) aanvallen. Monumenten hebben belangrijke functies in de stad. Wat gebeurt er als beelden die je dagelijks kan zien worden verpakt? Worden ze onherkenbaar? Of juist zichtbaar? Worden we nieuwsgierig naar hun betekenis en wordt er misschien juist iets onthuld? Hoe dan ook: de kunstenaars raakten dagenlang in gepassioneerde gesprekken met bewoners. De stille beelden ‘spraken’ en kwamen tot leven.

Tilburg beschikt over fantastische onderwijsinstituten met programma’s die ‘vragen om’ een samenwerking met het stadslab, zoals de master Performing Public Space en de lectoraten Connecting Artistic Practices en Designing the future, allen bij Fontys, of Art in the public sphere (BA) bij de Universiteit Tilburg. Met onderzoek bedoelen we niet zozeer theoretisch, academisch onderzoek, maar eerder ontwerpend onderzoek (bijv. in workshops). Het resultaat van dergelijk onderzoek kan de vorm van een ‘product’ aannemen, bijvoorbeeld een ruimtelijke ingreep, een bijeenkomst, ritueel, een bijdrage aan een wijk- of dorpsagenda. Het kan gaan om onderzoek naar de rol van kunst en kunstenaar in maatschappelijke vraagstukken, of naar de vraag hoe je burgers betrekt bij de inrichting en ontwikkeling van de openbare ruimte, hoe je de impact van kunst op de inwoners van de stad meet. Essentieel is ook het speculatieve onderzoek naar de toekomst van het publieke domein en naar betekenis van kunst daarin. Wie had 5 jaar geleden durven beweren dat virussen een enorme invloed zouden hebben op het publieke domein en onze gedragingen daarin?

Kennisontwikkeling De kennisontwikkeling die dankzij onderzoek en experiment en in samenwerking met onderwijsinstituten tot stand komt ondersteunt en verrijkt niet alleen de bewoners en professioneel betrokkenen in Tilburg, maar dient ook een landelijk en mogelijk internationaal belang. En dus ontstaat ook een ‘verplichting’ om deze te delen en te verspreiden middels publicaties, bijeenkomsten en andere vormen van netwerk. Op samenwerking gebaseerd onderzoek en innovatie, kennisontwikkeling en kennisdeling, draagt bij aan de uitstraling van Tilburg als innovatieve, vooruitstrevende en vitale stad. Het stadslab staat midden in de Tilburgse samenleving. Dit krijgt gestalte bij de representatie van bewoners in begeleidingscommissies van kunstprojecten. En ook in de actieve aanwezigheid van zijn medewerkers in de stad. Het stadslab heeft op het stadhuis directe connecties met diverse afdelingen en diensten van de gemeente, zodat het zijn taak als bemiddelaar tussen experts, kunstenaars en bewoners kan waarmaken. Ook fysiek is het stadslab zichtbaar in de stad door middel van de toegankelijke vestigingslocatie, door publieksprogramma’s en door uitingsvormen van een doorlopende campagne (zie pagina 24).

23

Cultuur in het publieke domein Over het benutten van het maatschappelijk potentieel van kunst

Hiermee wordt een organisatie aanspreekbaar en toegankelijk, ook voor minder ingewijden. Voor het stadslab, dat het draagvlak voor en betrokkenheid bij kunst in de publieke ruimte wil versterken, is dat uiterst belangrijk. In 2023 gaat het stadslab in compacte vorm van start. In een klein team zijn verantwoordelijkheden op het gebied van inhoud/ coördinatie, projectbegeleiding, communicatie/bemiddeling en secretariële en administratieve ondersteuning vastgelegd. We gaan uit van een gefaseerd groeimodel waarbij het takenpakket zich parallel aan de financiële en organisatorische mogelijkheden ontwikkelt. Ten behoeve van zijn geloofwaardigheid en draagvlak focust de organisatie zich in eerste instantie op de meest urgente, concrete en zichtbare taken. Dat zijn het adviseren, begeleiden en initiëren van nieuwe kunstprojecten en een compact publieksprogramma. In overleg met de gemeente worden beheer en onderhoud van Onze Buitencollectie geïntensiveerd en zichtbaar gemaakt. En wordt de campagne opgezet. In volgende fasen worden respectievelijk het programma en de adviesfunctie uitgebreid, het onderzoek, experiment en de kennisontwikkeling ingezet, de samenwerking uitgebreid en gestructureerd, en krijgt de representatie elders vorm.

Wisselwerking tussen stadslab (zelfstandige organisatie) en Onze Buitencollectie (gemeentelijke organisatie) Het stadslab en Onze Buitencollectie verbinden zich op verschillende manieren en momenten aan elkaar. Daarbij komen hun specifieke kwaliteiten, competenties, doelstelling en netwerken optimaal tot uiting. • De begeleiding van de realisatie van nieuwe kunstwerken is

bijvoorbeeld gefaseerd: na de opstelling van een Definitief Ontwerp onder begeleiding van het stadslab, neemt de gemeente het over: van de goedkeuring van het DO en de formele opdrachtverstrekking tot aan de plaatsing, onthulling en eigendomsoverdracht. • Het stadslab activeert bestaande kunstwerken uit Onze Buitencollectie. • Het stadslab adviseert bovendien over aspecten van collectiemobiliteit. • De gemeente en het stadslab stemmen het beheer van de kunstwerken op elkaar af: functioneel en technisch beheer via het stadhuis, mentaal beheer (betrokkenheid, zorg door bewoners) via stadslab. • De (historische) collectie vormt als het ware een klankbord voor de ontwikkeling van nieuwe kunstwerken en van een activiteitenprogramma.

6.3 Campagne Uit de evaluatie van KORT, maar ook uit onderzoekXIII en gesprekken met professionals elders wordt een discrepantie duidelijk: communicatie en daarmee het creëren van draagvlak is essentieel voor het welslagen van beleid en programma op het gebied van kunst in de publieke ruimte, maar een methodiek en een gedegen communicatieplan ontbreken meestal. Evenmin zijn er voldoende tijd en middelen. Daarom is het van belang om hier vanaf het begin op in te zetten, juist vanuit een visie waarin betrokkenheid van, draagvlak bij en betekenis voor de bewoners van Tilburg centraal staat. Vanuit het idee dat iedere enthousiasteling ambassadeur wordt naar zijn of haar netwerk en achterban, start een campagne heel klein en compact en kent een uitdijende structuur. Het begint (of is eigenlijk al informeel begonnen) met diverse ‘insiders’ binnen de gemeentelijke organisatie: werkzaam op het gebied van kunst en cultuur, met kennis en ervaring op het gebied van kunst (in het publieke domein). Zij zijn belangrijk om goodwill te creëren bij collega’s zodat er ontvankelijkheid is voor vragen en initiatieven, enthousiasme en support ontstaat voor de verschillende werkzaamheden die vanuit het stadhuis moeten worden gedaan. Via een netwerk van culturele organisaties, kunstenaars en in cultuur geïnteresseerden vergroot het bereik van de campagne.

Lokale media, initiatiefrijke bewoners, vertegenwoordigers van

24

Cultuur in het publieke domein Over het benutten van het maatschappelijk potentieel van kunst

wijken, dorpen, buurten en gemeenschappen en uiteindelijk individuele Tilburgers. Een duurzame campagne is de meest geëigende vorm om belangstelling, kennis en enthousiasme te creëren. Het bijzondere van een campagne is dat het een mengvorm is (of op zijn minst: kan zijn) van communicatieve en (kunst-) inhoudelijke elementen. Een kunstwerk kan onderdeel van een campagne zijn, dus campagne voeren kan in relatie staan tot het verstrekken van een kunstopdracht. Maar ook tot een waaier aan programma’s. Er is zoveel mogelijk! Denk aan het op een aansprekende manier zichtbaar maken van de onderhoudswerkzaamheden aan kunstwerken. Of aan het tijdelijk beheer van kunstwerken door maatschappelijke partijen, zoals scholen of (sport-)verenigingen. Campagne kan, in aanvulling op reguliere communicatiemiddelen, zo leuk en zoveel meer zijn. Flexibiliteit en de communicatie tussen diverse partijen zijn essentieel. En omdat eigenheid in inhoud en vorm belangrijk zijn, ligt de verantwoordelijkheid voor het ontwikkelen en realiseren van de campagne bij het stadslab. In de begroting van het stadslab wordt daar ruimte voor gemaakt. Vanzelfsprekend is er afstemming met de afdeling Communicatie. De expertise en het netwerk daarvan zijn van groot belang. En de campagne moet aansluiten bij de gemeentelijke communicatie.

Uiteindelijk gaat het er om bewustzijn te creëren van de kunst in de publieke ruimte in Tilburg en van de betekenis daarvan en de relatie tot de plek. En om mensen de middelen aan te reiken om zich op een persoonlijke betekenisvolle manier te verhouden tot de kunst, het publieke domein en hun stad. Dat draagt wezenlijk bij aan een gevoel van gedeeld eigenaarschap.

De kunstwerken van Bob en Roberta Smith hebben vaak een campagne-element vanuit “the idea that campaigns are extended art works which include a variety of consciousness raising artefacts”. Voor de Folkestone Triennial verraste de kunstenaar met een ontregelende en inspirerende omkering: Folkestone is an art school (2018). Hierbij waren campagneonderdelen zoals billboards, posters en muurschilderingen onderdeel van een groot kunsteducatie-project: de stad biedt elementaire leerstof voor een kunstenaar! En dat is natuurlijk ook van toepassing op Tilburg.

7

Kijk: 2025!, een mogelijk programma 2025 is het eerste jaar van de nieuwe cultuurplanperiode. Het stadslab gaat haar derde jaar in; het beleid op basis van deze visie is in uitvoering. Het is ingedaald in het bewustzijn en het handelen van direct betrokkenen. Daarmee is dit het jaar van een eerste volwaardig programma van het stadslab. In dit hoofdstuk geven we een voorbeeld van hoe zo’n programma er uit zou kunnen zien. Verbeelding omgezet in activiteiten In 2025 organiseert het stadslab een manifestatie waarbij collectieven de uitnodiging krijgen om, op basis van een intensieve uiteenzetting met de stad, zelf een project te formuleren. Het kader en ook de keuze voor de specifieke collectieven wordt gevormd door de thema’s water en voedsel in relatie tot omgevingskwaliteit. De voorstellen kunnen een tijdelijk of semipermanent werk betreffen, statisch of juist veranderend, interactief, materieel of immaterieel zijn. Een speciaal samengesteld panel van belanghebbende bewoners en externe

25

Cultuur in het publieke domein Over het benutten van het maatschappelijk potentieel van kunst

deskundigen beoordeelt de voorstellen op inhoudelijke urgentie, op de relatie met de stad (bewoners, locatie), op de mate waarin samenwerking wordt gezocht. Het stadslab zoekt samen met de geselecteerde collectieven naar aanvullende financiering in het maatschappelijk domein. Dit kan gezien worden als een uiting van het maatschappelijk belang van het voorstel en vormt dan ook de voorwaarde voor realisatie van het voorstel. Het project is een eerste proeve en tegelijk leerschool, kick-off voor het functioneren van een stadslab en voor nieuw beleid. Het stadslab bepleit speciale aandacht voor tijdelijke kunst en kunst met een uitvoerend of theatraal karakter. Na 2 jaren waarin het festival Kaapstad met extra ondersteuning vanuit het stadslab werd versterkt is Kaapstad in 2025 gegroeid in kwaliteit, in formaat van programma en daarmee in uitstraling. Driejaarlijks (en in 2025 voor het eerst) draagt het stadslab bij aan het programma van Kaapstad met grootschalige en experimentele kunstinstallaties op verschillende plekken in de stad via samenwerking met bewoners. Deze blijven na het festival voor een langere periode staan.

Het stadslab bepleit speciale aandacht voor tijdelijke kunst en kunst met een uitvoerend of theatraal karakter.

Het enorme reliëf dat de kunstenaar Jan Dijker (1913 – 1993) in 1967 maakte voor de Katholieke Opleiding voor Lichamelijke Opvoeding (tegenwoordig Fontys) is gerestaureerd en herplaatst op de ruim 80 meter lange achterwand van de bushalte aan de Spoorlaan. Het wordt onthuld in aanwezigheid van zijn dochter. In samenwerking met het lectoraat Designing the Future van Fontys organiseert het stadslab een internationaal congres over de rol en betekenis die kunst kan vervullen in het omgaan met groeiende maatschappelijke onzekerheid. Het resulteert in een actieplan voor experimenten die aansluiten bij enkele wijkagenda’s. Het Tilburgse muurschilderingen-programma krijgt een enorme boost met een groot project in Tilburg Noord waarin internationale kunstenaar(s) zoals eL Seed (Tunesië), JR (Frankrijk) of Adrian Villar Rojas (Argentinië) in samenwerking met lokale kunstenaars en bewoners grootschalige kunstwerken realiseren. Ze werken met vraagstukken als identiteit en representatie. Het project schept trots en uitstraling.

26

Cultuur in het publieke domein Over het benutten van het maatschappelijk potentieel van kunst

Kunst maakt integraal deel uit van de gebiedsontwikkeling Kenniskwartier. Via het stadslab is een begeleidingscommissie gevormd. Deze heeft als eerste een kunstenaar kunnen toevoegen aan het team dat het inrichtingsplan openbare ruimte maakt. Het is een kunstenaar die de stad tekent en er visioenen aan toevoegt. Via het nieuwe Artist in Residency programma van Tilburg verblijft deze kunstenaar de eerste helft van 2025 in Tilburg. Op het gebied van beheer en onderhoud initieert de medewerker Cultuur in het publieke domein van de gemeente een training / introductie van de onderhoudsmedewerkers over de collectie en publieksbenadering. De onderhoudsmedewerkers dragen een tenue dat door een Tilburgse ontwerper i.s.m. Textiellab is gecreëerd. Gedurende het jaar vinden drie monitoring rondes plaats ten behoeve van onderhoud (bij voorkeur een tijdens festival Kaapstad). Drie scholen adopteren een kunstwerk bij hen in de buurt. De plannen voor een jaarlijks ‘Onze Kunst’-feest krijgen gestalte. Gedurende het jaar zijn er, in samenwerking met de universiteit (studentenvereniging Animo van Arts, Media and Society), kennisbijeenkomsten in de stad die toegankelijk zijn voor iedereen. Kennisdeling, enthousiasmering en plezier. Gepaard aan excursies langs kunstwerken in de openbare ruimte.

De kunstenaars werken met onderwerpen als identiteit en representatie. Het project schept trots en uitstraling.

8

Ontwikkelagenda Uiteraard vormt deze visie het uitgangspunt voor verdere uitwerking en besluitvorming. U mag verwachten: • Bedrijfsplan zelfstandige organisatie

In het bedrijfsplan leggen we de inrichting en structuur van de organisatie en bestuur vast, het beleidsplan, de begroting en dekkingsplan. Leidraad is het gemeentelijk beleid en het vastgestelde financiële kader voor cultuur in het publieke domein (Cupudo). Het bedrijfsplan vormt een essentieel element voor het beoordelingskader van de gemeente. En voor het ontwikkelen van relaties en afspraken met potentiële subsidiënten, opdrachtgevers en mogelijke samenwerkingspartners. • Collectieplan Onze Buitencollectie We stellen voor om het beheer van de database (de collectieregistratie van Onze Buitencollectie) onder te brengen op een centraal punt. Dat zou Regionaal Archief Tilburg kunnen zijn vanwege de inhoudelijke verwevenheid en de ervaring en expertise die daar ligt. Uiteraard vergt dat afstemming met de uitkomsten van de erfgoedvisie die nu in ontwikkeling is.

27

Cultuur in het publieke domein Over het benutten van het maatschappelijk potentieel van kunst

• Beheerplan kunstwerken en artistieke objecten

in de publieke ruimte Het beheer van de verscheidenheid aan culturele objecten in de publieke ruimte is centraal belegd bij de Afdeling Ruimtelijke Uitvoering (RUV). Hier ligt dan ook de verantwoordelijkheid voor een beheer- en onderhoudsplan Onze Buitencollectie, als uitvloeisel van het collectieplan. Collecties als van Regionaal Archief Tilburg, Stadsmuseum Tilburg en Onze Buitencollectie liggen in elkaars verlengde; er is een visie nodig op het (functionele) beheer van de bestanden (bestandscatalogi) van deze collecties. • Plan financiering kunst bij gebiedsontwikkeling We onderzoeken op dit moment binnen de gemeentelijke organisatie hoe de ontwikkeling en realisatie van kunstprojecten in het kader van gebiedsontwikkeling zowel organisatorisch als financieel kunnen worden geborgd. Daarbij bieden bestaande en toekomstige regelingen en programma’s een aanknopingspunt, zoals bijvoorbeeld het Uitvoeringsprogramma Omgevingsvisie. Ons onderzoek vindt zijn neerslag in het hier bedoelde financieringsplan.

Leidraad is het gemeentelijk beleid en het vastgestelde financiële kader voor cultuur in het publieke domein'

9

Bijlagen

Stadslab Intern Initiatief

1

Jaarprogramma

2

Schets ontwerp

3

Commissie

Selectie kunstenaar

4

Kunstenaar

Definitief ontwerp

5

Commissie/ Initiatiefnemer/ Kunstenaar

DO akkoord?

Kunstenaar en/ of aannemer

Realisatie

7

Kunstenaar en/ of aannemer

Realisatie conform opdracht?

8

Kunstenaar

Eigendom

9

Kunstwacht

Onderhoud

10

Extern Stadslab

9.1 Proces totstandkoming nieuw kunstwerk Hoe komt de realisatie van een nieuw kunstwerk eigenlijk tot stand? We onderscheiden drie fasen: initiatief, ontwikkeling en realisatie. In de eerste twee fasen speelt het stadslab een grote rol. Aan het einde van de ontwikkelingsfase, vanaf het vaststellen van het Definitief Ontwerp, neemt de gemeente het proces over. Het stadslab verzamelt actief en reactief initiatieven tot het realiseren van kunstwerken. Deze worden beoordeeld door een jaarlijks wisselende werkgroep. Positief beoordeelde initiatieven worden onderdeel van het jaarprogramma van het stadslab. Dat jaarprogramma past binnen het vastgestelde meerjarenbeleid van het stadslab en wordt, in het kader van het gemeentelijk cultuurplan, voorgelegd aan het college B&W. Bij vaststelling van het jaarprogramma, wordt het initiatief als project voorzien van een basisbudget en er wordt een begeleidingscommissie ingesteld met daarin een diversiteit aan betrokkenen en belanghebbenden. Deze commissie ondersteunt de kunstenaar en begeleidt de totstandkoming van het kunstwerk tot en met opstellen door kunstenaar van een Definitief Ontwerp. Dit DO wordt op technische aspecten (zoals beheer en onderhoud, vergunningen, juridische zaken, bodem en infrastructuur) goedgekeurd door het college. Het college onthoudt zich van artistiek-inhoudelijke overwegingen.

Daaruit volgt een opdracht door de gemeente aan de kunstenaar als hoofdaannemer. Realisatie, plaatsing, onthulling en overdracht eigendom sluiten het proces af. De gemeente neemt het eigenaarschap van het

28

Cultuur in het publieke domein Over het benutten van het maatschappelijk potentieel van kunst

kunstwerk over op een aantal voorwaarden: dat alle relevante documentatie met betrekking tot eigendom, gebruik, beheer en onderhoud zijn aangeleverd, dat er een beheer- en onderhoudsplan is opgesteld door de kunstenaar en dat de kosten voor beheer en onderhoud zijn begroot.

College B&W

Initiatief Ontwikkeling

Initiatiefnemer Kunstenaar

Realisatie

Schematisch ziet het proces er als volgt uit >

SOC

6

Gemeente

9.2 Geraadpleegde literatuur (selectie) Ulco Mes Zichtbaar eindeloos – Beeldende kunst in Tilburg 1945 – 1995, 1995 Gemeente Tilburg 7 jaar KORT, Gerdi Beks (red.), 2008 Gemeente Tilburg Ingrid Luycks Tilburg Absurdistan? 2009, in opdracht van Bureau Cultuurmakelaar Tilburg Cultuur Publieke Domein Tilburg – innovatief beleid als opvolger van KORT, 2016 Stadslab CuPuDo Cultuur raakt ons; cultuurplan Tilburg 2021-2024, 2020 gemeente Tilburg Samen leren, samen maken, adviesrapport LAPS (Jeroen Boomgaard), 2021 in opdracht van Gemeente Tilburg Liza Voetman Wat is een goede wereld? – internationalisering in een post-coronasamenleving, 2022 Art Paper Editions De machthebbers in de kunstwereld zijn talige mensen – interview met Rob Sweere, Mister Motley (kunsttijdschrift), mei 2022 Kom van dat eiland, en ga terug naar de samenleving, interview met Tabo Goudswaard, Brabant C fanzine #5, juni 2022 Klaas Burger, Het draagvlak is nog lager dan bij lokale verkiezingen – maar dat is niet het probleem, in: Boekmancahier #131 – Kunstenaar en macht, zomer 2022 • Public Art for Public Life – Learnings from Observatorium, div. auteurs, Sandra Smets (red.), 2022 NAI Publishers, 2022 • Meer voor elkaar, akkoord 2022-2026, 2022 gemeente Tilburg • • • • • • • • • •

29

Cultuur in het publieke domein Over het benutten van het maatschappelijk potentieel van kunst

Eindnoten Kunstenplan Openbare Ruimte Tilburg II  Cultuur in het publieke domein is een verbreding van het reguliere begrip ‘kunst in de openbare ruimte’. Het begrip ‘cultuur’ geeft rekenschap van het feit dat de kunstuitingen in de openbare ruimte in hun verschijningsvorm meer divers zijn geworden. Kunst kan tijdelijk zijn, interactief, een theatraal aspect hebben, enz. Met ‘publiek domein’ geven we aan dat de openbare ruimte zich verder uitstrekt dan de fysieke ruimte van straten, pleinen en parken; het gaat ook om publiek toegankelijke gebouwen zoals een station of een theater, om de digitale publieke ruimte (www) en om ‘atmosferische ruimte’. Als we het over cultuur in het publieke domein hebben refereren we niet aan disciplines als ballet, film of muziek. Artistiek-inhoudelijk willen we focus behouden, maar ook in de praktische uitvoering zou een zo brede opvatting onwerkbaar zijn. III  Tijs van den Boomen, De Groene Amsterdammer, sep 2019 IV  Het Stadscuratorium Amsterdam formuleert haar uitgangspunt treffend als “het streven naar een openbare ruimte die gedeeld wordt, en niet geclaimd, geëxploiteerd of toegeëigend”, www.stadscuratorium.nl. I

30

Cultuur in het publieke domein Over het benutten van het maatschappelijk potentieel van kunst

Zie o.a. “Patterns of receptive and creative cultural activities and their association with perceived health, anxiety, depression and satisfaction with life among adults: the HUNT study, Norway” (de Nord-Trondelag Health Study, 2012 Noorwegen). VI  Rapport Communicatie en publiekswerking van kunst in de publieke ruimte, IDEA Consult 2022, in opdracht van Z33, Hasselt (B); Rapport (vertrouwelijk) over toekomst Beeldende Kunst in de Openbare Ruimte in Rotterdam, Blueyard 2022 in opdracht van CBK Rotterdam; Rondetafelgesprek Visie en collectievorming kunst in de publieke ruimte, Departement Cultuur, Jeugd en Media 2022, Vlaamse Gemeenschap, Antwerpen; gesprekken met diverse kunstprofessionals, ambtenaren en directies van onder andere Kunstpunt Groningen, Kunstenlab Deventer, gemeente Den Haag. VII  In Duitsland is het niet ongewoon dat men de landschapsarchitect bij de aanbesteding verplicht een kunstenaar in zijn team op te nemen. VIII  In Antwerpen vormt de ‘poetsploeg’ die periodiek de staat van alle kunstwerken controleert en de beelden schoonmaakt het meest effectieve instrument in het bevorderen van de waardering voor de kunst. V 

In het Zuiderpark in Den Haag is er zo’n depot voor de Beeldengalerij van Peter Struycken in het centrum van die stad. X  Waarbij opgemerkt dat de huidige Cupudo-website dringend aan verbetering en een update toe is XI  Dit wordt als belangrijke aanbeveling genoemd in de evaluatie die het Lectoraat Art in Public Space / UvA in 2021 maakte in opdracht van de gemeente Tilburg (zie: Samen leren, samen maken, adviesrapport LAPS / Jeroen Boomgaard, 2021) XII Vrij naar formulering KORT (in: 7 jaar KORT, Gerdi Beks (red.), 2008 Gemeente Tilburg) XIII  Ik refereer hier naar een nog niet gepubliceerd internationaal onderzoek door IDEA Consult in opdracht van kunstinstelling Z33 in Hasselt (B) IX 

Colofon Cultuur in het publieke domein

Over het benutten van het maatschappelijk potentieel van kunst

Tekst Gemeente Tilburg Vormgeving Parijs Ontwerp en communicatie Fotografie Beeldbank Gemeente Tilburg, Rob Sweere (pag. 7), Studio Renate Boere (pag. 11), Jannes Linders / Sculpture International Rotterdam (pag. 14), Jonas Vansteenkiste (pag. 22) Met dank aan Sander van Bussel, André Dekker, Esther Didden, Liesbeth Hoeven, Liesbeth Jans, Rob Moonen, Marieke Vromans (externe lezers)

Gemeente Tilburg, april 2023

32

Cultuur in het publieke domein Over het benutten van het maatschappelijk potentieel van kunst

33

Cultuur in het publieke domein Over het benutten van het maatschappelijk potentieel van kunst