02 Redengevende omschrijving beschermd stadsgezicht Hasseltplein

beeldbepalend pand: object aangewezen door de gemeenteraad als onderdeel van een beschermd stadsgezicht op basis van de Monumentenverordening Tilburg of object dat in een bestemmingsplan is aangeduid als beeldbepalend, beeldondersteunend of cultuurhistorisch waardevol. Artikel 17. De aanwijzing tot beschermd gemeentelijk stads- of dorpsgezicht. 1. De gemeenteraad kan een stads- of dorpsgezicht aanwijzen als beschermd gemeentelijk stads- of dorpsgezicht. Artikel 21. Bestemmingsplan. 1. De gemeenteraad stelt, ter bescherming van een beschermd stads- of dorpsgezicht een bestemmingsplan vast als bedoeld in de Wet ruimtelijke ordening. 13.2 Overwegingen • De gemeente Tilburg vindt aandacht voor en instandhouding van erfgoed belangrijk. Aandacht voor erfgoed vinden we belangrijk. Planologisch beschermen is één van de manieren om instandhouding van ruimtelijk erfgoed mogelijk te maken. Als het om een gebied gaat, is ook het instrument van stads- of dorpsgezicht daarvoor de methode. Tilburg kent op 31 december 3 op basis van de Monumentenverordening Tilburg gemeentelijk beschermde stads- en dorpsgezichten: 1) Oude Heikant, Tilburg; 2) Sint Josephstraat, Tilburg; 3) Kom Udenhout. De kenmerkende historische structuren maken onderdeel uit van de bescherming. In deze gebieden liggen ook beschermde rijksen gemeentelijke monumenten en cultuurhistorisch waardevolle en beeldbepalende panden. •

Planologische bescherming van cultuurhistorisch waardevolle gebieden en panden draagt bij aan de ambities van de gemeente In de Omgevingsvisie Tilburg 2040 besteden wij aandacht aan de ontwikkelingsgeschiedenis van onze gemeente, aan het verhaal van Tilburg, van Udenhout en van Berkel-Enschot. Het is belangrijk dat we objecten en gebieden beschermen die zijn verbonden met ons collectieve geheugen en die in de bestaande context (landschap, stads/dorpsgezicht) nog steeds herkenbaar zijn. We benoemen bijzondere zaken die ertoe bijdragen dat we, nu en in de toekomst, dat verhaal begrijpen én ervaren. De voorgestelde objecten of gebieden moeten voldoen aan die visie. Dan is aanwijzing als beschermd stadsgezicht de meest geschikte vorm om ze te beschermen.

40

Redengevende omschrijving beschermd stadsgezicht Hasseltplein

versie 19 april 2023

•

Het nu aan te wijzen gebied heeft bijzondere cultuurhistorische waarden die bescherming als stadsgezicht rechtvaardigen Op basis van onderzoek, overleg en advisering van erfgoeddeskundigen en van onze Omgevingscommissie stellen we vast dat het gebied Hasseltplein bijzondere kenmerken en cultuurhistorische waarden heeft die aanwijzing als beschermd stadsgezicht rechtvaardigen. Voor de inventarisatie en selectie is uitgegaan van de Monumentenverordening Tilburg waarin de raad heeft vastgelegd wat een stadsgezicht is: groep van onroerende zaken, hieronder begrepen straten, wegen, pleinen, sloten en andere wateren, bruggen en bomen, die van algemeen belang zijn wegens hun schoonheid, hun onderlinge ruimtelijke of structurele samenhang dan wel hun wetenschappelijke of cultuurhistorische waarde en in welke groepen zich een of meer monumenten bevinden Zoals in eerdere selecties, zowel van het rijk als van de gemeente, is dit vertaald in de volgende hoofdcriteria: cultuurhistorische en architectuurhistorische waarden, ensemblewaarden, gaafheid/herkenbaarheid en zeldzaamheid/uniciteit. Ook immateriële waarden zijn belangrijk. De specifieke beschrijving waardering van het gebied en daarin gelegen objecten is in voorgaande hoofdstukken uitgebreid aan bod gekomen, inclusief een kaart en een overzicht van waardevolle panden.

De beschrijvingen zijn vooral bedoeld voor de identificatie van het te beschermen gebied en de omvang van de bescherming. Het is geen limitatieve opsomming van de monumentale waarden van een gebied of object. Het gaat daarbij om het gebied, de structuur, de straatwanden en de percelen op en aan het plein. De gedachte hierachter is dat er sprake is van meerwaarde als objecten een ensemble vormen. In een stadsgezicht is dat met meerdere ensembles en de openbare ruimte zeker van belang. Daarmee worden niet alleen stenen beschermd, maar wordt bijgedragen aan instandhouding van een aantrekkelijke omgeving.

13.3 Gevolgen van aanwijzing (samenvatting april 2023) a. Waarom monumentenzorg en aandacht voor ruimtelijk erfgoed? Het bestuur van de gemeente Tilburg wil zorgvuldig omgaan met waardevol erfgoed. De gemeenteraad van Tilburg heeft de Monumentenverordening vastgesteld met als doel om zaken die van algemeen belang zijn wegens zijn schoonheid, betekenis voor de wetenschap of cultuurhistorische waarde te kunnen beschermen. In het algemene belang van een goede ruimtelijke ordening is de gemeente verplicht rekening te houden met cultuurhistorie. In de Omgevingsvisie Tilburg 2040 wordt mede daarom expliciet aandacht besteed aan ruimtelijk erfgoed. In het daarop gebaseerde uitvoeringsprogramma met de titel ‘Routekaart Ruimtelijk Cultureel Erfgoed 2017-2019’ stelde het college van burgemeester en wethouders dat bescherming van cultuurhistorisch waardevolle gebouwen zorgt voor een goede combinatie van instandhouding en herkenning. Het bestuur wijst het Hasseltplein nu aan als beschermd stadsgezicht. De aanwijzing onderstreept het belang dat het hier aan wordt gehecht. Het draagt bij aan het zichtbaar houden van het verhaal van Tilburg. Het op deze wijze aandacht schenken aan ons erfgoed dient een algemeen belang en draagt bij aan een goed vestigings- en leefklimaat met behoud van erfgoed voor huidige en toekomstige inwoners en bezoekers.

Zo draagt instandhouding van erfgoed bij aan de leefbare stad. Transformatie zal ook daarna nog mogelijk zijn, zoals in het voorgaande hoofdstuk is uiteengezet. b. Wat valt onder de bescherming? Voor de waardering van de gebied en objecten verwijzen we naar de voorgaande hoofdstukken 1 t/m 7, inclusief de kadastrale kaart van de huidige situatie waarin omkaderd is op welk gebied de bescherming betrekking heeft. Het betreft het gehele gebied inclusief de openbare ruimte, de open ruimte, de groenstructuren, de gebouwde volumes. Voor de beschermde rijks- of gemeentelijk monumenten treedt geen wijziging op. Voor de door de raad als zodanig benoemde cultuurhistorisch 41

Redengevende omschrijving beschermd stadsgezicht Hasseltplein

versie 19 april 2023

waardevolle panden aan te wijzen zal dit planologische consequenties hebben met specifieke regels in het Omgevingsplan. Er zijn subsidies mogelijk voor restauratie van de zichtgevels. c. Wat zijn de consequenties en hoe zit het met vergunningen? De aanwijzing heeft geen direct gevolg voor reguliere bouwaanvragen. Wel kunnen er aan ruimtelijke ingrepen nadere eisen worden gesteld om de monumentale waarden te waarborgen of de schade te beperken, of om tot creatieve nieuwe oplossingen te komen. Het is niet de bedoeling zaken te bevriezen, maar om bij toekomstige transformaties te streven naar maatwerk met respect voor de geschiedenis. Bij planvorming zal na aanwijzing als stadsgezicht in het kader van planologische procedures en een goede ruimtelijke ordening een extra toets plaatsvinden. Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet is het criterium “een goede ruimtelijke ordening” vervangen door het criterium “een evenwichtige toedeling van functies aan locaties met het oog op een gezonde fysieke leefomgeving.” Op deze wijze kan het bestuur de Omgevingscommissie om een gericht advies vragen bij bepaalde ingrepen en samen met eigenaren en initiatiefnemers afwegingen maken die recht doen aan de cultuurhistorische waarde van een object en gebied, de samenhang met de omgeving en het verhaal van Tilburg.

In de Monumentenverordening is expliciet geregeld dat rekening wordt gehouden met gebruik. Het bestuur is zich er van bewust dat eigenaren en een goed gebruik ervoor zorgen dat erfgoed in stand kan blijven. Met de belangen van de eigenaar wordt op die wijze nadrukkelijk rekening gehouden. In essentie komt het er op neer dat een beschermd monument of cultuurhistorisch waardevol pand is gebaat bij passend gebruik. Het gaat er om op tijd een goede afweging te kunnen maken. Om functionaliteit van een gebied of object te verbeteren of initiatieven tot herbestemming mogelijk te maken streeft de gemeente onder het motto ‘behoud door ontwikkeling’ en ‘programma volgt monument’ naar realistische oplossingen en wordt samen met initiatiefnemers gezocht naar een goede balans tussen bruikbaarheid, omgeving en erfgoedkwaliteit. De belangrijkste consequentie is dat ruimtelijk-fysieke aspecten binnen het stadsgezicht worden vastgelegd in een planologisch kader. Planvorming wordt daaraan getoetst, waardoor de waarden van het gebied een belangrijke factor vormen bij afweging van belangen. De bestaande functies, bouwvolumes, rooilijnen, bouwhoogten, inrichting e.d. worden vastgelegd in een planologische kader: na inwerkingtreding van de Omgevingswet (op 1 januari 2024) is dat het Omgevingsplan.

Voor wijzigingen aan een gebouw binnen een beschermd stadsgezicht is geen aanvullende toets bij vergunningen nodig. Wel wordt bij wijzigen van functie, structuur, inrichting of functie binnen het stadsgezicht getoetst aan het vigerende bestemmingsplan of na inwerkingtreding van de Omgevingswet het (tijdelijk deel van het) Omgevingsplan. Meer informatie hierover is ook te vinden op het internet: https://www.tilburg.nl/ondernemers/bouwen-en-vestigen/omgevingsvergunning Door de aanwijzing als beschermd stadsgezicht krijgt het gebied de aanduiding Welstandsniveau 1 binnen de Welstandsnota, waardoor omgevingskwaliteit extra getoetst wordt. d. Zijn er subsidies beschikbaar? Eigenaren van beschermde gemeentelijke monumenten en door de raad aangewezen cultuurhistorisch waardevolle panden kunnen een beroep doen op de Subsidieregeling Restauratie Monumenten. Deze regeling is ingesteld om eigenaren tegemoet te komen bij het herstellen van monumentwaarden. Het gaat om een bijdrage van 40% aan de subsidiabele kosten, met een maximum. Er moet dan dus door de eigenaar altijd nog 60% zelf worden geïnvesteerd. Afhankelijk van de hoogte van de subsidiabele kosten, kan de gemeentelijke bijdrage voor een gemeentelijk monument oplopen tot een maximum van € 20.000,- per restauratie (waarbij dan € 30.000,- zelf geïnvesteerd moet worden).

Voor cultuurhistorisch waardevolle of beeldbepalende panden geldt een maximum van € 5.000,- (bij een eigen investering van € 12.500,-).

42

Redengevende omschrijving beschermd stadsgezicht Hasseltplein

versie 19 april 2023

Regulier onderhoud valt niet onder de restauratiesubsidie. Voor rijksmonumenten is bij het Rijk in veel gevallen instandhoudingssubsidie beschikbaar. De huidige staat van het gebied is het uitgangspunt bij de aanwijzing als beschermd stadsgezicht. In geval van calamiteiten en overmacht is er geen herbouwplicht. Naast subsidieregelingen bestaat de mogelijkheid om hulp in te schakelen bij vragen over onderhoud of problemen die met de staat van het monument te maken hebben. 13.4 Vervolg in (een wijziging van het) Omgevingsplan De belangrijkste consequentie van een aanwijzing als beschermd stadsgezicht is dat er een vorm van planologische bescherming moet komen. Voorheen was dat altijd een aangepast bestemmingsplan om de cultuurhistorische waarden van een gebied in kaart en omschrijving weer te geven en regels op te stellen die de waarden borgen op gebied van sloop, rooilijnen, goot- en nokhoogte, positionering en volumes van gebouwen, ruimtelijke inrichting, kwaliteit van renovatie/nieuwbouw. Het besluit tot aanwijzing van het Hasseltplein als gemeentelijk beschermd stadsgezicht zal in 2023 worden genomen door de gemeenteraad. Per 1 januari 2024 is de nieuwe Omgevingswet in werking getreden en bestaat de figuur van bestemmingsplan niet meer. De methodiek van beschermen van waarden verandert daarmee ook.

De Omgevingswet biedt wel mogelijkheden om dit op een inhoudelijke manier te borgen. Het besluit tot aanwijzing zal daarom moeten leiden tot verankering in het Omgevingsplan. Dat betekent een wijziging van het Omgevingsplan specifiek voor het thema stadsgezicht/erfgoed Hasseltplein. Een andere optie is deze planologische bescherming op te nemen c.q. mee te nemen bij het deel van het nieuwe volwaardige omgevingsplan dat gemaakt gaat worden voor het gebied waarin het Hasseltplein valt. De op te nemen regels in het omgevingsplan kunnen gekoppeld worden aan of van toepassing zijn voor bijvoorbeeld bouwactiviteiten in het gebied. Afhankelijk van beleidskeuzes kan een relatie worden gelegd met de verdere omgeving en/of als er zich concrete projecten in de nabijheid van het stadsgezicht aandienen.

43