02 Integraal Beheerplan Openbare Ruimte - Definitief 3-6-2022

Zelf aan de slag Burgers en ondernemers krijgen de ruimte om zelf aan de slag te gaan met de stad. Tilburg nodigt burgers, bedrijven en instellingen uit om met ideeën te komen en er samen werk van te maken. De gemeente helpt: niet door met geld klaar te staan, maar door samen te zoeken naar oplossingen. Door meer eigen inbreng van burgers en bedrijven ontstaat in buurten en wijken ook meer variatie. Vraaggericht ontwikkelen Door de trend van ‘meer’(kwantiteit) naar ‘beter’ (kwaliteit) en ‘slimmer’ (innovatie, kennis, creativiteit) maakt aanbodgerichte ontwikkeling plaats voor vraaggerichte ontwikkeling. Wonen en werken stemmen we af op de vraag van bewoners en bedrijven. Visie van de gemeente Tilburg is gericht op invulling op de aspecten die zijn genoemd in figuur 15 een stad in balans (People, Planet en Profit) die in een grootstedelijke omgeving behoort tot de internationale top als een aantrekkelijke, bereikbare en concurrerende stad.

Sociale behoefte Welzijn en gezondheid Veiligheid

Erfgoed Lucht, geur en geluid Bodem, water en ecologie

Vestigingsklimaat Investeringen Bereikbaarheid

Energietransitie Klimaatadaptatie Circulariteit

Figuur 15: Visie op de omgeving

71

Datum: 3 juni 2022

De strategie is gelaagd opgezet, startend bij de Brabantstrategie, een meer gerichte regiostrategie en een concrete stadstrategie. Tilburg kiest daarbij voor de kracht van stedelijke samenwerking als slagvaardige motoren van de economie; in staat om werk te maken van grote maatschappelijke vraagstukken. Voor de mondiale economie zijn vooral grootstedelijke gebieden van belang. Tilburg sluit daarbij aan op Brabantstad als een expliciet ontwikkelingsdoel. Tilburg maakt de visie en de strategie op de volgende manieren concreet: Brabantstrategie Door het inrichten van 4 stedelijke knooppunten en drie stads regionale parken wordt invulling gegeven aan de Brabantstrategie: • Kennis en creativiteit: – Binnenstad van de 21e eeuw – accent op kennis en creatieve economie; – Tilburg University Campus – accent op kennis en profiel; • Smart industrie: – Industrieel Cluster Vossenberg – Loven (logistiek, HTSM en chemie) – Modern industrieel cluster Midden-Brabant (maintenance en logistiek) Regiostrategie Hierbij gaat het over de rol van Tilburg als centrumstad, waarbij wordt gezocht naar uitwerking van de volgende factoren: • • • • •

Een hoogwaardige centrumstad met hoogwaardige voorzieningen op gebied van onderwijs, cultuur, zorg, horeca en detailhandel, met een concentratie van werkgelegenheid in Tilburg; Excellerende Leisure faciliteiten door Efteling en Beekse Bergen; Gezondheidszorg; Regionale bereikbaarheid Ecologische verbindingen.

Door het leggen van een focus op 3 stedelijke knooppunten en twee regionale ecologische verbindingszones in het westen en oosten van de stad wordt invulling gegeven aan de regiostrategie. Bedrijvigheid (bedrijvenpark Zuid), zorg (zorgcluster Leijpark) en energie (duurzaam energielandschap Noord) en de 2 ecologische verbindingszones worden daarin uitgewerkt. Stadsstrategie Gemeente Tilburg zet in op een schone, hele en veilige leefomgeving, zodat leefbaarheid wordt gegarandeerd. Ingezet wordt op het begrip basiskwaliteit; de basis is op orde en gericht op een goede inrichting van de openbare ruimte. Erfgoed (monumentenzorg) is een inspiratiebron voor nieuwe ontwikkelingen, gericht op het benutten van kansen (behoud door ontwikkeling). Groen en water in de stad worden als belangrijk gezien, waarbij nadrukkelijk de relatie wordt gelegd met burgerparticipatie, zodat deze aspecten meer worden verbonden met bewoners en 72

Datum: 3 juni 2022

Figuur 16: Primaire en secundaire effecten van klimaatverandering

gebruikers, ook door de aanleg van groene inprikkers; verbindingszones en aantrekkelijke fiets- en wandelroutes die de stad met de parken en buitengebied verbinden. Het vergroten van de economische vitaliteit van het landschap en het vermengen van functies wordt ruimte geboden aan initiatieven in het buitengebied.

Klimaatadaptatie Het klimaat verandert sneller dan we verwachten en zet de leefbaarheid van de stad onder druk. Er moet werk gemaakt worden om (verdere) schade te voorkomen en om ervoor te zorgen dat Tilburg een fijne stad blijft om in te wonen. Het college spreekt de ambitie uit stapsgewijs toe te werken naar een klimaat adaptieve stad in 2050, waarin de bewoners van Tilburg in een prettige en gezonde omgeving wonen en waarbij overlast als gevolg van de klimaatverandering tot een minimum wordt beperkt. Gevolgen van klimaatverandering zijn weergegeven in figuur 16 en hebben betrekking op droogte (periodes waarin droogte optreedt worden langer), hitte (het aantal warme of zeer warme dagen neemt toe), extreme neerslag (periodes van droogte worden langer, afgewisseld door situaties met extremere buien) en als laatste, ook van belang voor Tilburg: zeespiegelstijging. Uit een analyse van de Klimaateffectatlas blijkt dat het gebied in de toekomst vooral wegzijging (grondwater dat wegloopt naar de omgeving) kent door de hogere ligging dan de omgeving en relatief veel droogtestress kent, met een verhoogd risico op natuurbranden. Het gebied kent ook grondwaterafhankelijke natuur, dat ook last krijgt van droogte. Al met al zijn de gevolgen van klimaatverandering op de stad en de omgeving niet alleen gericht op hemelwateroverlast, maar ook droogte en hitte(stress).

Door de hoogteligging zijn de gevolgen van zeespiegelrijzing minder groot. In de komende jaren zal de stad zich dan ook moeten richten op mitigatie en adaptatie. Gemeente Tilburg heeft een uitvoeringsagenda opgesteld, die uitgaat van het principe dat Tilburg in 2045 energieneutraal is en flinke stappen heeft gemaakt in mitigatie van de klimaateffecten (gereed in 2050). Kaders voor deze uitvoeringsagenda zijn: • • • •

Omgevingsvisie Tilburg 2040; Programma water en riolering 2020 – 2023; Klimaatprogramma Tilburg 2019 – 2022 Regionale Energie en Klimaatstrategie (REKS) en duurzame energie agenda.

In de uitvoeringsagenda is onderscheid gemaakt in de volgende doelstellingen: • • • • • •

Doelstelling 1: een gevarieerd, natuurlijk en vitaal buitengebied; Doelstelling 2: Robuuste Groenblauwe structuren Doelstelling 3: een koele woonomgeving Doelstelling 4: onze nieuwbouw stelt het voorbeeld! Doelstelling 5: klimaatbestendige bedrijventerreinen Doelstelling 6: klimaatbewustwording en Koel gedrag;

Nadruk ligt daarbij vooral op het vasthouden van water in de stad en het buitengebied door aanleg van klimaatbuffers in de stad en buitengebied en effectieve riolering (infiltratie). Door de aanleg van groen in de stad en omliggende dorpen blijft het koel in deze omgeving en zorgt voor meer biodiversiteit in de stad. Nieuwbouw wordt het paradepaardje voor de klimaatbestendige stad, waarbij klimaatrisico’s worden meegenomen bij het kiezen van nieuwe ontwikkellocaties.

Regionale Energie en Klimaatstrategie (REKS) We hebben in onze regio te maken met twee ‘veranderingen’: allereerst moeten we van de Nederlandse overheid over op volledig duurzame energie. Dat betekent dat we voor het verwarmen van onze woningen over moeten stappen op een alternatief voor aardgas, en dat we onze elektriciteit duurzaam gaan opwekken. Tegelijkertijd zorgt klimaatverandering nu al voor extremer weer. Denk aan langere en hetere zomer en heviger neerslag. Daar moeten we onze omgeving op aanpassen. Dat gebeurde eerder al met bijvoorbeeld het project ‘ruimte voor de rivier’, maar ook nu wordt nog over oplossingen nagedacht. Zo denken we na over het voorkomen van hittestress in steden, het langer vasthouden van regenwater en het aanleggen van een aparte riolering voor regenwater (‘blauwe aders’). Beide veranderingen hebben grote invloed op onze werk- en leefomgeving. Door de energietransitie en klimaatadaptatie tegelijk te doen, creëren we koppelkansen. Zo richten we in één keer een toekomstbestendig landschap in voor de komende decennia en laten we de natuur winnen. 73

Datum: 3 juni 2022

De uitvoeringsagenda van de gemeente is gekoppeld aan REKS. Onderlinge samenwerking gaat een stap verder in het samenwerkingsverband hart van Brabant wordt al ca. 8 jaar samengewerkt aan wateraspecten binnen de regio, als een samenwerkingsverband tussen inliggende gemeenten, waterschappen en Brabant Water en komt voort uit het Nationaal bestuursakkoord water uit 2011.

Transitievisie Warmte Tilburg klimaatneutraal in 2045 is het ambitieuze doel van onze gemeenteraad. Tilburg, Berkel-Enschot, Biezenmortel en Udenhout staan daarmee voor de opgave om hun CO 2 uitstoot maximaal terug te dringen. Het aardgasvrij maken van woningen en gebouwen is één van de maatregelen, die nodig is om die ambitie te realiseren. In de Transitievisie Warmte zetten we daarvoor de koers uit. We zien voor het stedelijk gebied vooral collectieve warmtesystemen als kansrijk toekomstbeeld. Daarbij is het belangrijk om het maatschappelijke belang voor inwoners en bedrijven te borgen. We kiezen daarom voor een duurzame en innovatieve aanpak, met oog voor draagvlak en haalbaarheid. Ook houden we rekening met de dynamische ontwikkelingen en onzekerheden waar we mee te maken hebben. We stellen harde randvoorwaarden aan de aanpak voor de korte termijn, waarbij woonlastenneutraliteit bovenaan staat, ofwel de betaalbaarheid nu en in de toekomst. Om daar goed op te kunnen sturen is het ‘Energie Huishoudboekje van de Tilburger’ gemaakt. Daaruit blijkt dat het traditioneel grootschalig uitrollen van bestaande technieken financieel voorlopig niet haalbaar is. En we dus op zoek moeten naar nieuwe technieken en modellen voor sturing, organisatie en financiering.

Naast woonlastenneutraliteit gelden nog andere randvoorwaarden, waaronder het financieren van de onrendabele top in collectieve warmteoplossingen, voldoende bevoegdheden in wet- en regelgeving en de compensatie van de uitvoerings- en regiekosten voor de gemeente, woningcorporaties en Enexis. Wanneer aan al deze randwoorden is voldaan kunnen ook in Tilburg substantiële stappen worden gezet. De klimaatopgave is groot en de tijd is kort. Voor de komende jaren, zo lang nog niet is voldaan aan de randvoorwaarden, gaan we slim om met de factor tijd en starten met maatregelen die al voorsorteren op een toekomst zonder aardgas. Daarom zetten we in op (tussen)stappen die wel haalbaar en betaalbaar zijn. Energiebesparing staat centraal. Isoleren, kieren dichten, ventileren, elektrisch koken en groene energie opwekken is daarvoor nodig. Vaak zijn (tijdelijke) hybride oplossingen een goede aanvulling om het gebruik van aardgas al flink te verminderen. In alle gevallen is het belangrijk dat maatregelen slim worden gepland. Oftewel, benut zoveel mogelijk natuurlijke momenten. Dat scheelt geld en energie. Op gebouwniveau bij momenten zoals renovatie, verbouwing of verhuizing. En op gebiedsniveau bij lokale opgaves, zoals gebiedsontwikkelingen, herstructurering, grootschalige nieuwbouw of werkzaamheden in de openbare ruimte.

Naast energiebesparing, wat altijd en overal belangrijk is, geldt een aanvullende aanpak voor delen van Tilburg. We hebben Tilburg opgedeeld in vier zones die zich van elkaar onderscheiden op bouwjaren, bebouwingsdichtheid en huidige energie infrastructuur.

Figuur 17: Tilburg in 4 zones 74

Datum: 3 juni 2022

In de Reeshof en omliggend gebied zetten we in op verduurzaming van de al aanwezige stadsverwarming door lokale warmtebronnen te ontwikkelen en de aanvoertemperatuur van het warmtenet te verlagen. Ook stimuleren we de verduurzaming van de Amercentrale, de huidige centrale warmtebron van de stadsverwarming. In het gebied rond de ringbanen werken we de uitrol van warmtenetten uit. Dit kan uitbreiding van de stadsverwarming zijn, maar we zien ook kansen voor een nieuw 5de generatie warmte-koude net als wenkend perspectief voor de toekomst. Zo’n net maakt gebruik van lokale bronnen en opslagmogelijkheden en kan bestaan uit verschillende eigenaren. Bovendien wordt naast warmte ook koude uitgewisseld tussen gebruikers, een zeer wenselijke toevoeging gelet op het veranderende klimaat. We gaan dit concept de komende jaren uitwerken in Tilburg-Zuid en onderzoeken of het ook kan worden uitgebreid naar andere delen van Tilburg. In het gebied rond de ringbanen liggen ook kansen om de circa 6.000 woningen met een dubbele aansluiting (warmte én aardgas) versneld aardgasvrij te maken. Het gebied binnen de ringbanen is erg complex vanwege de grote diversiteit aan gebouwen en drukke ondergrond. Omdat we niet overal tegelijkertijd grootschalig aan de slag kunnen zetten we in deze zone in op het ondersteunen van individuele gebouweigenaren met verduurzaming.

Ook proberen we lokale kansen te benutten, onder andere door bij renovatieplannen van woningcorporaties omliggende woningen proberen mee te nemen. In Berkel-Enschot, Biezenmortel, Udenhout en De Blaak is nog geen duidelijk aardgasvrij alternatief voorhanden. Daar is wel veel organisatiekracht aanwezig die we graag benutten. Samen met de gemeenschap gaan we onderzoeken wat een haalbare eindoplossing is en hoe we in de tussentijd al duurzame stappen kunnen realiseren. Overal waar we concreet aan de slag gaan werken we dit samen met bewoners, bedrijven en organisaties uit in warmteuitvoeringsplannen. De opgave is groot en kunnen we alleen samen realiseren. Gebouweigenaren staan aan de lat voor aanpassingen in en aan hun gebouw. Eigenaren van boven- en ondergrondse infrastructuur hebben plichten om dat te onderhouden. Partijen met restwarmte hebben een rol om die warmte beschikbaar te stellen voor warmtenetwerken. En we zullen ons allemaal moeten aanpassen aan een andere manier van verwarmen. Zowel in het publieke als het private domein overstijgen de kansen, bedreigingen en opgaves simpelweg de competenties, schaalgrootte of het incasseringsvermogen van één enkele partij. Er moet dus op andere manieren worden samengewerkt. Dit vraagt om regie vanuit de gemeente. De gemeente stelt een programma aanpak op om alle acties, projecten en ideeën te bundelen en te coördineren.

Al die inspanningen samen dragen bij aan ‘Het nieuwe verwarmen’ in Tilburg. Eén ding is duidelijk. De warmtetransitie is een mega-opgave voor iedereen. Voor de gemeente is een regisseursrol weggelegd, maar zij is sterk afhankelijk van de initiatieven en investeringsbereidheid van hogere overheden, inwoners en bedrijven. Samen moeten we aan de slag, op weg naar een duurzame en betaalbare toekomst!

Digitalisering De samenleving digitaliseert, waardoor de relatie tussen overheid en burger verandert. Overheden en uitvoeringsorganisaties staan voor de uitdaging om maatschappelijke vraagstukken digitaal aan te pakken. Wetgeving die onderhevig is aan constante verandering moet worden geïmplementeerd. Slimme oplossingen, data gestuurd werken, de burger centraal, wat betekent dat? Welke (digitale) samenleving willen we in Tilburg vormgeven? De Waag (www.waag.org) heeft daarvoor een routekaart digitale toekomst ontworpen, die digitalisering als een ijsberg ziet: De zichtbare buitenkant (het topje van de ijsberg) wordt door de gebruiker ingezet als eindgebruiker, terwijl daaronder een groot gedeelte van de ijsberg onzichtbaar is; technologie wordt bedacht, ontworpen, aangestuurd en geoptimaliseerd. Voorbeeld is de Coronacrisis: door de hoge mate van een kwalitatief goede infrastructuur bleef een groot gedeelte van de (kennis)economie doordraaien. Uiteindelijk is alle technologie gemaakt door mensen. Soms is de techniek ontwikkeld bij een universiteit of onderzoeksinstituut waar experimenten en uitvindingen worden gedaan. Bedrijven innoveren door nieuwe platformen te ontwikkelen, en non-profit instellingen en andere NGO’s zetten die technologie op een nieuwe manier in.

Steeds zijn het mensen die technologie ontwerpen, ontwikkelen, uitrollen en zo stap voor stap onze maatschappij veranderen; technologie is dus niet neutraal, maar het product van talloze onderliggende beslissingen. Daar ligt ook de sleutel tot het verkrijgen van meer grip op deze ontwikkelingen: we moeten niet alleen kijken naar het topje, maar met elkaar de hele ijsberg zien en ontwerpen. Fundament hiervoor is de wijze waarop de digitale ontwikkeling in perspectief wordt gezet. Onderstaand zijn deze beslissingen expliciet weergegeven:

75

Datum: 3 juni 2022

1. We bevragen de uitgangspunten en aannames. Door te begrijpen wat de beweegredenen en doelstellingen van technologische initiatieven zijn, weten we wie we moeten betrekken bij het ontwerpproces. 2. We kijken naar grondrechten en waarden. De digitalisering moet uiteraard in overeenstemming zijn met grond- en mensenrechten en met aanvullende wetten en afspraken die de rechten van burgers nu en van toekomstige generaties garanderen. 3. We onderzoeken hoe governance en toezicht op de digitalisering is ingericht. Daarnaast bestuderen we in hoeverre toezicht door de maatschappij mogelijk is. 4. We stellen vragen ten aanzien van maatschappelijke en financieel-economische overwegingen. Digitalisering dient de grenzen van mens en planeet in acht te nemen, en duurzaam gefinancierd te worden. Daarbij kijken we dus ook naar de kosten en baten voor samenleving en aarde, zoals de ecologische footprint, de grondstoffen en arbeidsomstandigheden. 5. Deze beleidslijn wordt verder vertaald naar de beheerafdeling binnen de gemeente.

Vergrijzing Werken in een vergrijzende omgeving. Mensen met veel kennis die met pensioen gaan en – door de krapte in de arbeidsmarkt – niet worden vervangen. Beheerorganisaties hebben vaak niet van alle onderdelen een goede digitale onderbouwing of zien mensen zonder overdracht met pensioen gaan, waardoor kennis uit de organisatie verdwijnt. Dit legt een zware wissel op de organisatie en op de kwaliteit van de te leveren producten.

Data gedreven beheer Data wordt steeds belangrijker in het beheer en onderhoud van de openbare ruimte. Niet alleen de manier van werken verandert daardoor, maar ook de wijze van beheren. We kijken daarbij naar vooral de prestaties van de objecten en meten deze met beschikbare middelen, zodat opvolging bij storingen sneller wordt uitgevoerd en preventief kan worden onderhouden. Dat heeft consequenties voor de wijze waarop wordt omgegaan met data: • • • • • • •

Basisdata (vaste gegevens) worden steeds belangrijker. Als je niet weet wat je hebt, kan je het ook niet beheren. Performance management: sturen op prestaties en preventief onderhoud heeft gevolgen voor de benodigde infrastructuur. Vraag is ook of een verandering van beheer (correctief versus preventief) een sluitende business case heeft. Vooraf dient dit te worden georganiseerd. Dat betekent vaak ook dat anders wordt gekeken naar beheer en onderhoud. Blijft de gemeente alles zelf doen of wordt de gemeente een regiegemeente, waarbij op basis van KPI’s wordt gestuurd? Om echt data gedreven beheer te kunnen doorvoeren dient een uitgebreide infrastructuur te worden gebouwd en onderhouden. Deze exploitatiekosten moeten wel opwegen tegen de opbrengsten. Ook vraagt data gedreven beheer een ander type beheerder. Hoever ga je met data gedreven beheer? Welke juridische eisen gelden voor het gebruik van datagebruik en inzameling?

The Natural Step The Natural Step is een pionier in de “Backcasting vanuit Duurzaamheidsprincipes” -aanpak die zich richt op de ontwikkeling van een samenleving die beter is ingericht voor meer duurzaamheid. Systeemdenken en backcasten vanuit duurzaamheidsprincipes vormen de basis voor tal van toepassingen en tools voor het plannen en (her)ontwerpen van organisatiestrategieën, organisatieprocessen, product / service-innovatie en bedrijfsmodellen. Het grootste voordeel is het concept ‘vereenvoudiging zonder reductie’ om te voorkomen dat je verdwaalt in de details met de complexe vraagstukken binnen duurzaamheid. Doel voor Tilburg is om samen met onze GOC-partners te komen tot meer duurzaamheid in onze GOC-contracten, door gezamenlijk een stip op de horizon te definiëren voor 2040, waarbij de lat hoog en duurzaam moet liggen.

76

Datum: 3 juni 2022

Tijdens twee sessies zijn de volgende 7 onderwerpen gekozen om mee aan de slag te gaan, waarbij een koppeling is te maken met de KPI’s, zoals vastgelegd in het IBOR: Nr. 1 2 3

Aspect Bouwstoffen Energie Samenwerken

4

Klimaatherstel Belevendig

6 7

Diverserder Bodem

Ambitie De natuur kent geen afval Stil & schoon is hoe we werken Samen kleuren we buiten de lijntjes en zetten we samenleving voorop46 Door samen met de natuur te werken houden we het regenwater beter vast en houden we onze voeten droog Je kunt hier tot rust komen of in beweging, je kunt elkaar ontmoeten of ontlopen Meer variatie en veelheid aan soorten We investeren in de basis van het leven op onze mooie aarde: onze bodem

KPI Duurzame samenleving Duurzame samenleving Positieve identiteit en uitstraling Duurzame samenleving Positieve identiteit en uitstraling Natuur & milieuvriendelijkheid n.v.t.

46 Daarnaast is dit het primaire uitgangspunt van de omgevingswet, de samenleving voorop.

77

Datum: 3 juni 2022

Colofon INTEGRAAL BEHEERPLAN OPENBARE RUIMTE VERSIE 1.0 - DEFINITIEF KLANT Gemeente Tilburg AUTEUR Jeffry van den Hengel, Mark de Haas, Tim Schoemaker, Michel Moens, Jeroen Verhoef PROJECTNUMMER 30079287 DATUM 3 juni 2022 STATUS Definitief GECONTROLEERD DOOR

VRIJGEGEVEN DOOR

Michel Moens Senior adviseur

Jeroen Verhoef Senior adviseur Assetmanagement

Arcadis. Improving quality of life

79

Datum: 3 juni 2022