02 Gebiedsvisie Kenniskwartier deel 1

Gebiedsvisie Kenniskwartier

December 2021

STEDELIJK GEBIED Naast de Spoorzone wordt dit de tweede broedplaats in Tilburg waar kennisinstellingen,

AMBITIES

bewoners en bedrijfsleven elkaar treffen. Het Kenniskwartier biedt ruimte aan een flink

HOOGSTEDELIJKE MIX

aantal nieuwe woningen. Het is daarnaast de

• Mengen van wonen, werken, sporten en leren.

plek voor experimenten en zowel hoogstaand

• Stimuleert ontmoeting en (kennis)uitwisseling.

als laagdrempelig ondernemen. Een verbete-

• Vernieuwende en duurzame woonconcepten van

ring van station Tilburg Universiteit maakt het gebied nog beter bereikbaar en steeds

Westermarkt

hoogwaardige kwaliteit.

belangrijker als aankomstplek in de stad. Het terugdringen van auto’s en het stimuleren van duurzame mobiliteit is namelijk een belangrijke pijler. Het Kenniskwartier krijgt bovendien een veel groener karakter, door het naastgelegen Stadsbos013 een belangrijke functie te geven voor het hele gebied. Het Kenniskwartier ontwikkelt zich op termijn naar een stedelijk

SLIMME EN DUURZAME ECONOMIE

Stadsbos 013

Kenniskwartier

• Ontwikkeling van een Tilburgs innovatiedistrict,

Sta�on Universiteit

aanvullend op de Spoorzone.

Dion. Koolenlaan

Museumkwar�er

• Van ‘stad met universiteit’ naar ‘universiteitsstad’. • Versterking van wijkgebonden maakeconomie, diensten, horeca en detailhandel

gebied met een afwisselende mix van wonen,

Tilburg University

Torenbuurt Abdijbuurt

Reitse campus Spoorpark

Spoorzone

werken, ontspannen en leren. Goed bereikbaar en in het groen, maar ook dichtbij het centrum

DUBBELE DUURZAAMHEID

en alle voorzieningen.

• Met bewoners en partners buurtvisie voor de

Tilburg CS

Abdij- en Torenbuurt maken.

SOCIALE ONTWIKKELING Het Kenniskwartier gaat om meer dan alleen

• Verduurzamen, verdichten, vergroenen en verbinden.

ruimtelijke en economische opgaven. Er ligt ook een grote sociale uitdaging. Een groot deel van het gebied scoort hoger dan gemiddeld in de stad op punten als het aantal armoedehuishoudens, bijstandsuitkeringen, sociale samenhang en eenoudergezinnen. Samen met

Dwaalgebied

• Ruimtelijke en sociale opgaven gezamenlijk oppakken.

GROENBLAUW NETWERK (groen en water) • Relatie met Stadsbos013 versterken. • Gebied nodigt uit tot ontmoeten en bewegen. • Samen de buurten vergroenen en verbinden.

GEBIEDSVISIE KENNISKWARTIER

de partners in het gebied, kijkt de gemeente daarom ook heel nadrukkelijk naar de sociale kant. De ontwikkeling van het Kenniskwartier biedt kansen om de verbinding te leggen tussen het verbeteren van de fysieke leefomgeving en een duurzame aanpak van armoede, schulden, werkloosheid en eenzaamheid in Tilburg West.

DUURZAME MOBILITEIT • Meer bewegingsvrijheid voor voetgangers en fietsers, minder auto’s. • Station Tilburg Universiteit op termijn transformeren tot Intercitystation.

Na de ontwikkeling van de Spoorzone, Piushaven en de binnenstad, is het tijd om met het westelijk deel van de stad aan de slag te gaan. Het Kenniskwartier (werktitel) omvat het gebied tussen de Ringbaan-West, de campus van Tilburg University en de Westermarkt. Voor de ontwikkeling van het Kenniskwartier is een gebiedsvisie opgesteld. Daarin staat in hoofdlijnen hoe het gebied zich de komende jaren kan ontwikkelen. Het laat kansen en mogelijkheden zien die de gemeente de komende jaren verder wil ontdekken en uitwerken; samen met bewoners, partners en initiatiefnemers. Daarom ligt er nog geen uitgestippeld plan.

• Extra aandacht voor (nieuwe) ideeën rondom mobiliteit. De beelden in deze flyer zijn een voorbeeld van hoe het gebied zich kan ontwikkelen. Ze laten een sfeerbeeld zien, maar nog niet hoe het er uiteindelijk uit gaat zien.

Gebiedsvisie Kenniskwartier

INHOUDSOPGAVE VOORAF 7

HOOFDSTUK 3 VISIE

Inleiding 7 Kennisas 7 Visie Kenniskwartier 9

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5

HOOFDSTUK 1 CONTEXT 11 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6

Omgevingsvisie 2040 11 Publiek-privaat investeringsprogramma Woningbouw en Infra 13 Verstedelijkingsakkoord Breda-Tilburg 15 Stedelijke ontwikkelingsstrategie Wonen 17 Van Gogh Nationaal Park 19 Gezond & gelukkig in Tilburg 21

HOOFDSTUK 2 OPGAVE 23 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5

De stedelijke potentie van de Kennisas 23 Ontwikkelpotentie Station Universiteit 27 Economisch profiel 29 Ruimtelijke opgaven Tilburg West 33 Sociale opgaven Abdij- en Torenbuurt 37

TOEKOMSTBEELD 41 > > >

Kennisclusters en Esplanade 41 Stationszone 45 Netwerk en buurten 47

49

Hoogstedelijke mix 49 Slimme & duurzame economie 53 Dubbele duurzaamheid 59 Groenblauw netwerk 61 Duurzame mobiliteit 65

HOOFDSTUK 4 DEELOPGAVEN 72 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5

Ontwikkelruimte voor ondernemers 72 Ecologie 73 Klimaatadaptatie en Water 75 Duurzaamheid, energietransitie & circulariteit 77 Verkeersstructuur 81

HOOFDSTUK 5 ONTWIKKELSTRATEGIE 85 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5

Doel ontwikkelstrategie 85 Rollen 85 Proces Gebiedsontwikkeling 87 Fasering 88 Toelichting Fase 1 90

Kenniskwar�er KENNISAS

HOOG DYN

6

AMISCHE S

TEDELIJKE

ZONE

VOORAF

SAMENWERKING

Inleiding Tilburg is een stad die volop in ontwikkeling is. In de afgelopen jaren zijn vele (grote) gebiedsontwikkelingen van de grond gekomen. Die hebben geleid tot een stad die steeds trotser is op wat er is bereikt. (Inter)nationaal aansprekende voorbeelden van Tilburgse ontwikkelingen zijn de Piushaven, de Binnenstad van de 21e eeuw en de Spoorzone. Deze projecten zijn stuk voor stuk parels van de stad geworden, dankzij de jarenlange inzet van alle betrokken partijen. Deze ontwikkelingen staan echter niet op zich. Juist de samenhang tussen verschillende stadsdelen maakt dat Tilburg als stad sterker wordt. En de goede samenwerking tussen inwoners, organisaties, bedrijven en gemeente maakt van Tilburg een stad waar inwoners gezond en gelukkig zijn.

“De stad aan het spoor, van Spoorzone tot aan universiteit, is extravert en gericht op de regio. Werken, studeren, leisure en cultuur staan hier centraal in een sfeer van regionale, nationale en internationale uitwisseling.”

Kennisas

Op dit moment is de Kennisas vooral een term die in beleidsstukken wordt genoemd. De as wordt echter steeds herkenbaarder in de stad en wordt hiermee meer een begrip onder alle Tilburgers. In het Bestuursakkoord 20182022 is daarom de ambitie neergezet om de verbinding tussen de campus van Tilburg University (TiU) en de Spoorzone, in combinatie met de Binnenstad van de 21e eeuw nog verder te versterken tot een stevige, fysiek zichtbare Kennisas.

In het hart van de stedelijke ontwikkelingen in Tilburg valt een centrale zone aan te wijzen. In Tilburg noemen we dit de Kennisas. Een zone van Interpolis tot aan de campus van Tilburg University, die gevoelsmatig in tweeën wordt gedeeld door de Ringbaan West. Deze zone ligt aan het spoor en bevat onder andere twee treinstations. Het karakter van de Kennisas wordt in het Cahier Verweven Stad uit 2019 als volgt beschreven:

Met haar unieke karakter en strategische positie in het zuidelijke hart van Nederland, kan de Kennisas op internationaal niveau een rol van betekenis gaan spelen. Als onderwijs- en kennisstad heeft Tilburg een stevige basis om de in de Kennisas aanwezige stedelijke (kennis)economie verder uit te bouwen. In een samenwerking tussen universiteit, hogescholen, bedrijfsleven en overheid wordt de stedelijke (kennis)economie gestimuleerd en versterkt.

Niet alleen voor de gemeente Tilburg is het Kenniskwartier van betekenis, dit geldt ook voor Tilburg University (TiU) en de woningcorporaties Tiwos en WonenBreburg. In juni 2018 is daarom het initiatief genomen om een gezamenlijke en integrale visie voor het gebied te maken. Ook voor andere partijen is er volop aanleiding om in dit gebied met plannen te komen. Daarbij gaan we uit van co-creatie: we doen het samen. Met de visie zoeken we aansluiting bij positieve energieën in het gebied. Bij concrete initiatieven, maar ook bij ideeën of concepten die leven bij bewoners, instellingen, ontwikkelaars, etc. Dat heeft zich het afgelopen jaar al bewezen. We merken dat veel partijen op basis van de conceptvisie al aan de slag zijn gegaan.

DUBBELE DUURZAAMHEID Het Kenniskwartier gaat om meer dan alleen ruimtelijk en economische opgaven. Er is ook sprake van een sociale opgave. Samen met de partners die actief zijn in het gebied (Tiwos, WonenBreburg, ContourdeTwern) kijken we bij de fysieke ontwikkelingen in het gebied ook heel nadrukkelijk naar de sociale kant. We willen het verbeteren van de fysieke leefomgeving koppelen aan een duurzame aanpak van armoede, schulden, werkloosheid en eenzaamheid. Deze manier van inclusieve gebiedsontwikkeling noemen wij dubbele duurzaamheid.

7

Sta�on Universiteit

Tilburg University

Museumkwar�er

Torenbuurt Abdijbuurt Reitse campus Spoorpark

Spoorzone Tilburg CS

KENNISAS

8

Dwaalgebied

Veemarktkwar�er

Het smakenpalet van de Kennisas

Visie Kenniskwartier Voor de Spoorzone en binnenstad zijn inmiddels visies opgesteld. Op basis van deze visies vinden ontwikkelingen plaats en wordt er gewerkt aan de genoemde fysieke verbindingen. Een voorbeeld hiervan is de compleet vernieuwde Lochal, wat veel meer is dan alleen een bibliotheek. Ook is ruimte gegeven aan het burgerinitiatief Spoorpark, wat als groene uitloper van de Spoorzone functioneert en een zeer aantrekkelijk stadspark is geworden. En in de binnenstad wordt het kernwinkelgebied zodanig vernieuwd dat er meer ruimte is voor wonen, werken, winkelen en groen in het openbaar gebied. Voor het westelijke gedeelte van de Kennisas, het Kenniskwartier, ontbreekt nog een overkoepelende visie. Dit terwijl het gebied in de Omgevingsvisie Tilburg 2040 (vastgesteld in 2015) al is aangeduid als belangrijk onderdeel van de Tilburgse kennisinfrastructuur, net als in de Update Stedelijke Ontwikkelingsstrategie Wonen.

buurten aan weerszijden ervan. Daarnaast wordt station Tilburg Universiteit getransformeerd tot hét OV-hart van het gebied en komt er meer bewegingsvrijheid voor voetgangers en fietsers. Aan de hand van de visie op het gebied is een beeld geschetst dat richting geeft voor ontwikkelingen en kansen en mogelijkheden laat zien voor de versterking ervan. Ook worden in de visie uitspraken gedaan over de na te streven ruimtelijke, sociale, (kennis)economische en programmatische structuur voor langere termijn (2040) en geven we aan waar de prioriteiten voor kortere termijn liggen (5 jaar).

AMBITIES HOOGSTEDELIJKE MIX • Mengen van wonen, werken, sporten en leren. • S�muleert ontmoe�ng en (kennis)uitwisseling. • Vernieuwende en duurzame woonconcepten van hoogwaardige kwaliteit.

SLIMME EN DUURZAME ECONOMIE • Ontwikkeling van een Tilburgs innova�edistrict, aanvullend op de Spoorzone. • Van ‘stad met universiteit’ naar ‘universiteitsstad’. • Versterking van wijkgebonden maakeconomie, diensten, horeca en detailhandel. DUBBELE DUURZAAMHEID • Met bewoners en partners buurtvisie voor de Abdij- en Torenbuurt maken. • Ruimtelijke en sociale opgaven gezamenlijk oppakken.

De ambitie is om er een toekomstbestendig, levendig, dynamisch en inclusief woon-werkgebied van te maken en kansen te creëren om uit te groeien tot een belangrijke (boven)regionale pijler van de Kennisas. Het is hét concentratiegebied van de toekomstige Tilburgse verstedelijking waar 8000 nieuwe woningen worden gerealiseerd in een hoogstedelijke mix met werken, sporten en leren. Het biedt ruimte voor een inclusief innovatiedistrict voor de Tilburgse Next Economy, aanvullend op de Spoorzone. Ruimtelijke en sociale opgaven worden gezamenlijk opgepakt, waarbij de kwaliteit en leefbaarheid van het gebied enorm toenemen. Het nabijgelegen Stadsbos013 wordt het gebied ingetrokken, onder andere door middel van een Esplanade die de binnenstad via het Spoorpark met het stadsbos verbindt en tevens de ontmoetingsdrager is voor de (herstructurerings)

• Verduurzamen, verdichten, vergroenen en verbinden.

GROENBLAUW NETWERK (groen en water) • Rela�e met Stadsbos013 verbeteren. • Gebied nodigt uit tot ontmoeten en bewegen. • Samen de buurten vergroenen en verbinden.

DUURZAME MOBILITEIT • Meer bewegingsvrijheid voor voetgangers en fietsers, minder auto’s. • Sta�on Tilburg Universiteit op termijn transformeren tot intercitysta�on. • Extra aandacht voor (nieuwe) ideeën rondom mobiliteit.

9

Tilburg University Campus Elementen

Universiteit van Tilburg (economie/recht/ socialeen geesteswetenschappen) Kennisinstellingen Wederopbouw Oude Warande Campus Station Universiteit

Schetsmatig toekomstbeeld uit Omgevingsvisie 2040

Brabantstrategie: vier knooppunten en drie stadsregionale parken

H1 CONTEXT 1.1 Omgevingsvisie 2040 BRABANTSTRATEGIE De Omgevingsvisie Tilburg 2040 is het kader voor deze gebiedsvisie. In de Omgevingsvisie Tilburg 2040 wordt het toekomstbeeld van Tilburg tot aan 2040 geschetst. De zogenaamde Brabantstrategie speelt daarbij een belangrijke rol. Volgens deze strategie moeten we in de huidige netwerksamenleving Tilburg bekijken in een netwerkverband van steden in Noordwest-Europa. Om op dit internationale speelveld een rol van betekenis te spelen is metropoolvorming nodig. Samen met de andere Brabantse steden wil Tilburg de agglomeratiekracht van het stedelijk netwerk BrabantStad versterken.

gezien voor het knooppunt ‘Tilburg University Campus’. Daarnaast wordt gesteld dat de schaalsprong naar een Brabantse metropool vraagt om een betere relatie tussen stad en land. De drie stadsregionale parken moeten gaan fungeren als ‘scharnierpunten’ tussen de stad en de natuurgebieden in de omgeving. Opvallend is dat het knooppunt ‘Tilburg University Campus’ en het stadsregionale park Stadsbos013 al tegen elkaar aan liggen. Hier komen verschillende ambities uit de omgevingsvisie bij elkaar.

Om de benodigde schaalsprong te kunnen maken, wil Tilburg duurzaam investeren in concurrentiekracht, bereikbaarheid en een aantrekkelijke leefomgeving. Daarbij is een belangrijke rol weggelegd voor kennis en creativiteit. Kennisontwikkeling en -toepassing zijn in de moderne economie de sleutel voor economisch succes.

Voor dit knooppunt wordt in de omgevingsvisie een ontwikkeling geschetst, waarbij Station Universiteit, de universiteitscampus en Stadsbos013 een onlosmakelijk geheel vormen. Daarbij wordt een geïntegreerd kennissysteem voorgesteld met een sterke positie in het Brabantse netwerk. Kennisontwikkeling en kennistoepassing zijn naar elkaar toe gegroeid en er is een sterke verbinding met het regionale bedrijfsleven ontstaan.

KNOOPPUNTEN EN STADSREGIONALE PARKEN

KNOOPPUNT TILBURG UNIVERSITY CAMPUS

In de omgevingsvisie worden vier knooppunten en drie stadsregionale parken benoemd die voor Tilburg een belangrijke rol moeten gaan vervullen in de Brabantstrategie. Naast het knooppunt ‘Binnenstad van de 21e eeuw’ wordt op het gebied van kennis en creativiteit een belangrijke rol

11

stichting Forum voor Stedelijke Vernieuwing

14 grootschalige woningbouwlocaties/integrale gebiedsontwikkelingen  In het kader van de Nationale Omgevingsvisie (Novi) heeft de rijksoverheid samen met de regio’s met het hoogste woningtekort 14 grote woningbouwlocaties/integrale gebieds-ontwikkelingen geïdentificeerd, waar de rijksoverheid samen met betrokken mede-overheden meer regie wil nemen met betrekking tot grootschalige woningbouw en bereikbaarheid.  Het betreft de volgende locaties (inclusief de per locatie te realiseren woningen):

Metropoolregio Amsterdam

Regio Breda, Tilburg, Den Bosch



Havenstad

75.000



MRA West

38.000



MRA Oost

100.000

Zuidelijke Randstad



Spoorzones

17.000

Groningen



Rotterdam Oostflank

30.000



Suikerunieterrein

8.000



Den Haag CID

33.000



Eemskanaalzone

5.500



Oude Lijn Leiden-Dordrecht

70.000 Regio Arnhem/Nijmegen

Regio Utrecht 

Utrecht Zuid-West

42.000

Stedelijk Gebied Eindhoven 

12



Eindhoven Knoop XL



Nijmegen Kanaalzone

5.000



Stationsgebied

3.500

Spoorzone

4.000

Zwolle 9.000



Deze Woningbouwlocaties, waarvan er een aantal aan de randen van de steden ligt (MRA De 14West, integrale gebiedsontwikkelingen MRA Oost, Utrecht Zuid-West) kunnen niet worden gerealiseerd als ze niet goed ontsloten

1.2 Publiek-privaat investeringsprogramma Woningbouw en Infra VRAAG NAAR BETAALBARE WONINGEN

14 GEBIEDSONTWIKKELINGEN

INTEGRALE GEBIEDSONTWIKKELING

Voor steeds meer mensen wordt het steeds moeilijker een goede, betaalbare woning te vinden en die ontwikkeling wordt nog verder aangejaagd door de verwachte toename van het aantal huishoudens. Daarom moeten er het komende decennium, in combinatie met een betere benutting van de al bestaande acht miljoen huizen, zo’n miljoen woningen worden bijgebouwd: binnen en buiten de Randstad, binnen- en buitenstedelijk en passend bij het inkomen van woningzoekers.

In het kader van de Nationale Omgevingsvisie (Novi) heeft de rijksoverheid, samen met de regio’s met het hoogste woningtekort, 14 grote woningbouwlocaties/integrale gebiedsontwikkelingen verspreid over Nederland geïdentificeerd. De rijksoverheid wil samen met betrokken mede-overheden meer regie nemen met betrekking tot grootschalige woningbouw en bereikbaarheid.

Het Tilburgse Kenniskwartier is een van de gebieden die zijn aangewezen als prominente integrale gebiedsontwikkeling. Het biedt een uitstekende mogelijkheid om zich te transformeren tot een nieuw leefbaar, duurzaam en klimaatbestendig leef-, woon- en werkgebied, die ook woningzoekers met een smallere beurs, ouderen, gezinnen en starters een mogelijkheid geeft goed, betaalbaar en bereikbaar te wonen, te leven en te werken. Bovendien komt het publiekprivate investeringsprogramma, onder andere door de hierbij inbegrepen ov-schaalsprong (zoals station Tilburg Universiteit) ook de ontwikkeling van gebieden in de omgeving van deze locaties ten goede en genereert het een omvangrijke, continue bouwstroom.

Deze grote en langjarige bouwopgave vraagt om een nieuwe, gezamenlijke aanpak door overheden en marktpartijen, het bundelen van private en publieke investeringen, een effectieve sturing en een voortvarende uitvoering. Daarbij kan niet worden volstaan met een snelle realisatie van kleinere en middelgrote bouwprojecten met goede, betaalbare woningen door het hele land. Tegelijkertijd is een langjarige ontwikkeling van een aantal grootschalige woningbouwlocaties in de regio’s met het hoogste woningtekort onmisbaar.

Voor deze gebieden is, onder regio van het ministerie van BZK, een ambitieus en omvangrijk publiek-privaat investeringsprogramma opgezet. Kern van dit onderbouwde programma is, dat met een rijksbijdrage van € 1 miljard per jaar tot 2040 450.000 goeddeels betaalbare huizen en een hieraan gekoppelde schaalsprong in het openbaar vervoer kunnen worden gerealiseerd.

Het afgelopen jaar is voor het Kenniskwartier een integrale businesscase opgesteld. Deze case maakt inzichtelijk hoe de bekostiging van de locaties eruitziet: wat kost de ontwikkeling, welke opbrengsten staan daartegenover, welke bijdragen leveren private partijen en welke publieke investeringen zijn noodzakelijk om ontwikkeling mogelijk te maken.

13

Tri-state City

Ligging stedelijke regio Breda - Tilburg

1.3 Verstedelijkingsakkoord Breda-Tilburg STEDELIJKE REGIO BREDA - TILBURG

THEMA’S VAN VERSTEDELIJKINGSAKKOORD

De stedelijke regio Breda en Tilburg (SRBT) werkt met het Rijk en provincie aan een verstedelijkingsakkoord om de krachten te bundelen en een internationale ambitie waar te maken. Gelegen tussen meerdere metropoolregio’s wil de regio Breda-Tilburg de plek zijn waar bruisend stedelijk leven en een dynamische economie samen gaan met groen en prachtige landschappen.

In de uitwerking van het verstedelijkingsakkoord worden 5 strategische ontwikkelrichtingen uitgewerkt;

De twee centrumsteden in dit gebied vullen elkaar perfect aan. Door de aanvullende krachten te bundelen kunnen we onze ambities vergroten én waarmaken. We kijken breder dan Brabant, we richten onze blik op Nederland, maar positioneren ons internationaal. De ideale ligging tussen mainports Rotterdam-Antwerpen-Eindhoven biedt de regio een sterke rol in stedelijk netwerk NL. Door onze bijdrage aan de innovatie- en concurrentiekracht van Nederland is de regio een gesprekspartner voor het Rijk èn Europa, en moeten we dat dus samen gaan versterken. Zo kunnen we gezamenlijk publieke en private investering genereren voor de regio. De regio krijgt hierdoor een grote aantrekkingskracht op (nieuwe) bedrijven en inwoners. Hierbij wordt een volledig palet aan vestigingsmogelijkheden aangeboden. Met het verstedelijkingsakkoord streven we dus gezamenlijk naar een krachtige, vitale stedelijke regio Breda-Tilburg

1.

2.

3.

Economie Het startpunt is een analyse van onze economische visies en de sterkere inbedding van de economie van de Stedelijke Regio Breda - Tilburg in het vergrote ruimtelijk-economisch perspectief. Dit vormt de input om samen met Binnenlandse Zaken een Regionaal Economische Analyse uit te voeren. Zo maken we de economische positie van de SRBT slagvaardiger. In onze strategie borduren we voor op de regiodeal ‘Makes & Moves’. Ruimte, Landschap en Water We omarmen de visie van het Van Gogh Nationaal Park, waarin de ‘metropolitane kenniseconomie samen gaat met schitterende natuurgebieden, het kleinschalige Brabantse bekenlandschap en de tastbare erfenis van Van Gogh’. Mobiliteit Door Breda - Tilburg als één stedelijke regio te zien, kunnen we scherpere strategische keuzes maken in de (versnelde) ontwikkeling van duurzame mobiliteit. Ten eerste benadrukken we het belang van uitste-

kende internationale verbindingen. Onze ligging in de Europese Delta maakt goede verbindingen met België en Duitsland logisch en cruciaal voor de ontwikkeling van geheel Nederland. De spoorverbindingen Den Haag - Düsseldorf via Breda - Tilburg en met Antwerpen - Brussel zijn daarvoor essentieel. Daarnaast is ook het definitief aanpakken van knooppunt Hooipolder van belang. 4.

Wonen Onze ambitie is om binnen de SRBT het volledige palet aan woningen en aantrekkelijke woonmilieus te kunnen bieden, beschikbaar en betaalbaar. Van ècht hoogstedelijke milieus tot buitengewoon aantrekkelijke dorps/ landelijke woonmilieus. Elke leefstijl komt aan zijn trekken. We versterken sociale structuren en inclusieve wijken.

5.

Klimaat & Energie De SRBT is al fysiek verbonden via het warmtenet. Door onze Ruimtelijke Energie en Klimaatstrategieën (REKS) aan elkaar te koppelen kunnen we slimmer en slagvaardiger de uitdagingen van de energie- en klimaattransitie oppakken. De klimaatverandering vraagt onder andere om een enorme energietransitie. De grote uitdaging is om duurzame opwekkingsmethoden te gebruiken om in onze energiebehoefte te gaan voorzien.

15

“Een topeconomie vraagt om een toplandschap”

16

1.4 Stedelijke ontwikkelingsstrategie Wonen IEDERE TILBURGER EEN PASSENDE WONING

DE WOONOPGAVE

Het is goed wonen in Tilburg. Met haar levendige binnenstad, diversiteit aan woonwijken en landelijke dorpen telde Tilburg op 1 januari 2021 221.973 inwoners. In de periode tot 2040 groeit de stad met zo’n 36.000 nieuwe inwoners. Daarvoor zijn 25.000 extra woningen nodig. We willen de stad niet nog verder uitbreiden, maar zoeken de ruimte voor nieuwe woningen vooral in de bestaande stad en de dorpen. Anders gezegd; we gaan verdichten.

We staan voor een grote en urgente woningbouwopgave. In Tilburg gaat het op basis van de provinciale prognoses tot 2040 om zo’n 25.000 woningen. De grootste groei vindt waarschijnlijk plaats in de periode tot 2030. We hebben dan in totaal 15.000 woningen nodig. Onze jaarlijkse doelstelling voor het toevoegen van woningen stellen we op basis van deze prognoses bij van 950 naar gemiddeld ten minste 1.500 woningen per jaar.

Ons doel is voor elke Tilburger een passende woning te bieden. In de Stedelijke Ontwikkelingsstrategie Wonen geven we aan waar we kansen zien woningen toe te voegen en hoe we dat op een verantwoorde manier doen. Een manier die bijdraagt aan onze kernwaarden ‘Gezond en Gelukkig in Tilburg’. Dit betekent dat we een inclusieve, duurzame en vitale stad zijn, die we samen met onze partners bouwen. We nodigen onze partners uit om op basis van de principes uit de strategie een waardevolle bijdrage te leveren aan de ontwikkeling van Tilburg. We hebben onze partners en inwoners gevraagd te reageren op deze strategie. Dat heeft geleid tot een boeiend gesprek over de kansen en bedreigingen van verdichting en reacties via toekomstvan@tilburg.nl. De opbrengst heeft bijgedragen aan de afronding en aanscherping van onze strategie. Dit is niet het eindpunt. We blijven het gesprek met de stad voeren rond concrete gebiedsontwikkelingen en projecten.

In de Woonagenda 2020-2025 hebben we beschreven dat we het belangrijk vinden dat er sprake is van een ongedeelde stad met een divers woningaanbod in alle wijken. Inwoners moeten een wooncarrière kunnen maken binnen de wijk of het dorp wanneer zij dat willen. Dit vraagt ook om het bevorderen van doorstroming. Zeker voor ouderen zijn meer geschikte woningen nodig om doorstroming op gang te brengen. De zekerheid dat iedereen in onze stad betaalbaar kan wonen draagt bij aan bestaanszekerheid van inwoners. Met name in de dorpen zien we dat de betaalbaarheid van wonen onder druk staat. Dit vraagt onze aandacht. Met de corporaties hebben we afspraken gemaakt over het realiseren van meer sociale huurwoningen in de periode tot 2030. Deze afspraken liggen vast in het Convenant Wonen 2020-2025.

Om nieuwe woningen in een zo hoog mogelijk tempo op te kunnen leveren, stellen we onze doelen voor het woningbouwprogramma bij. In het programma staan alle woningbouwplannen die in verkenning en voorbereiding zijn. In 2025 omvat ons woningbouwprogramma ten minste 17.500 nieuwe woningen. Dat is wat ruimer dan nodig is, maar daarmee anticiperen we op mogelijke vertragingen en plannen die niet door kunnen gaan. Om de bouw te kunnen starten is het belangrijk dat de ruimtelijke procedures zijn afgerond. We spreken dan van harde plancapaciteit. We stellen ons als doel dat de harde plancapaciteit binnen het woningbouwprogramma altijd ten minste 5.000 woningen telt.

DE OPGAVE INTEGRAAL BEKEKEN De substantiële groei van het aantal huishoudens vraagt ook om meer werkgelegenheid, en leidt tot intensiever gebruik van (maatschappelijke) voorzieningen, infrastructuur en groenvoorzieningen. De claims op de openbare ruimte – met name in het binnenstedelijk gebied – worden steeds groter. Iedereen heeft ruimte nodig om ambities waar te maken. Intensief ruimtegebruik of dub-belgebruik wordt een uitdaging op het gebied van wonen, werken, verblijven en mobiliteit.

17

“Een topeconomie vraagt om een toplandschap”

1.5 Van Gogh Nationaal Park INNOVATIEF EN ONDERNEMEND LANDSCHAP

NATUUR TOT IN DE HAARVATEN VAN DE STAD

KENNISKWARTIER ALS ONDERDEEL VAN VGNP

De gemeente Tilburg is één van de 40 Brabantse partners die samen het Masterplan Van Gogh National Park hebben opgesteld. Het Van Gogh Nationaal Park (VGNP) is een nieuw Nationaal Park van Wereldklasse. Internationaal onderscheidt het zich doordat het kleinschalige bekenlandschap met zijn schitterende natuurgebieden samenvalt met de metropolitane kenniseconomie van Brainport en BrabantStad en de tastbare erfenis van Van Gogh. Die combinatie van stad, natuur en cultuur is uniek.

Uniek voor het VGNP is de nauwe verbondenheid tussen stad en land. In de dichtbevolkte metropoolregio, met bijna 1,5 miljoen inwoners, is de natuur nooit ver weg. Zelfs in de centra van de grote steden is het groene landschap dichtbij, vaak dankzij de beken die door de stad stromen.

Het Kenniskwartier is een omgeving waar een aantal kenmerken van het VGNP al samen komen. Zo zijn er toponderwijsinstellingen naast Stadsbos013 en prikt het landschap ter plaatse diep de stad in. Met de recente komst van het Spoorpark heeft deze inprikker aan betekenis gewonnen; Stadsbos013 ligt hier al bijna op de deurmat van het station.

De Brabantse bekenmetropool heeft niet alleen hoogwaardige natuur en prachtige landschappen te bieden, maar ook een toonaangevende, innovatieve maak- en kenniseconomie. Steeds meer studies laten zien dat de internationale toppositie van onze regio mede te danken is aan een uitmuntend vestigingsklimaat op het gebied van natuur, cultuur én landschap. Een aantrekkelijk en gezond woon- en leefklimaat, met een prachtig landschap en cultuur om de hoek, is een absolute vestigingsvoorwaarde voor een succesvolle kenniseconomie. Anders gezegd: een topeconomie vraagt om een toplandschap.

In het masterplan wordt natuur en landschap tot in het hart van de stad als belangrijke ontwikkellijn gepresenteerd. Dat is om de aantrekkelijkheid van steden en dorpen te vergroten en klimaatrobuuster te zijn. In aanvulling daarop worden de poorten van het VGNP benoemd. Stationszones en nieuwe vervoersconcepten bepalen de toegankelijkheid van het nationaal park; ze zijn als het ware de ontvangstruimtes voor het nationaal park. Vijf Brabantse steden hebben de ambities van het VGNP vertaald in de ontwikkeling van landschapsparken met groene wiggen tot in de stad. Door de ligging in het bekenlandschap hebben deze plannen herkenbare overeenkomsten. In Tilburg kennen we de stadsregionale parken Moerenburg/Koningshoeven, Pauwels en Stadsbos013. Alledrie de parken zijn nauw verwant met het watersysteem rond en in de stad en verbonden met de groenstructuren in de stad. Tilburg heeft de ambitie om de band tussen stad en landschapsparken verder te versterken en de ‘inprikkers’ vanuit de landschapsparken tot in de binnenstad te laten reiken.

In deze visie geven we verdere uitwerking aan de ambities van VGNP. We versterken de relatie tussen het centrum en het stadsbos en zorgen voor riante verbindingen te voet, op de fiets en per spoor. Op die manier wordt de poortfunctie van de stations Tilburg Centraal en Tilburg Universiteit overduidelijk en komt het landschap voor bewoners en bezoekers binnen handbereik. Daarnaast is het Kenniskwartier bij uitstek de plek om landschap in combinatie te brengen met innovatie en ondernemerschap. In deze omgeving bevindt zich al een bijzondere combinatie aan kennisinstellingen, maar de relatie met de omgeving en het bedrijfsleven kan verbeterd worden. Gelet op de ontwikkeling van het onderwijs, waarbij het contact met de stad en het bedrijfsleven veel belangrijker wordt, ligt het voor de hand om hier op deze plek de aandacht op te richten.

19

Inclusieve Stad

Duurzame Stad Gezond& Gelukkig

Vitale Stad

Samen met impact

2

“We willen een stad zijn waar iedereen ertoe doet”

20

1.6 Gezond & gelukkig in Tilburg INCLUSIEF, DUURZAAM EN VITAAL In het bestuursakkoord 2018 - 2022 zijn op basis van drie thema’s (inclusief, duurzaam en vitaal) de hoofdambities van Tilburg voor de komende bestuursperiode geschetst. Samen met de raad en stad wordt de koers van afgelopen jaren vastgehouden en gewerkt aan een stad waar Tilburgers gezond en gelukkig kunnen zijn. Nu en in de toekomst, jong en oud. Een aantal ontwikkelingen die zijn ingezet hebben al succes opgeleverd, zoals de binnenstad en de Spoorzone. En daarnaast zien we ontwikkelingen in de stad die om versnelling of concrete acties vragen. Deze gebiedsvisie voor het Kenniskwartier is een voorbeeld van een dergelijke concretisering. Het gaat hierbij niet alleen om de fysieke aspecten van ontwikkeling. In Tilburg zijn we pas tevreden als iedereen een gezond en gelukkig leven kan leiden. Jongeren en ouderen, mensen zonder werk of met gezondheidsproblemen, iedereen moet er op kunnen rekenen dat ze niet aan hun lot worden overgelaten. We houden er dus rekening mee dat we bewoners betrekken bij ontwikkelingen, dat ze zich gezien, gehoord en gewaardeerd voelen. Zo zijn we een inclusieve stad. Daarnaast willen we dat Tilburg ook in de toekomst een fijne plek is om te wonen. Sinds jaar en dag hebben we in Tilburg een hart voor duurzaamheid en duurzaam handelen

en samen met onze inwoners, bedrijven, provincie en waterschappen hebben we al veel gerealiseerd. Maar iedereen moet hiermee aan de slag. Dat betekent onder andere dat we op een andere manier onze energie gaan opwekken, huizen en gebouwen minder energie gaan verbruiken en dat we genoeg betaalbare woningen hebben. Tot slot is genoemd dat Tilburg een stad moet zijn waar de economische basis op orde is. De economische kracht van Tilburg ligt van oudsher op de terreinen logistiek, detailhandel en vrijetijdseconomie en slimme maakindustrie. En ook de intrinsieke waarde van kunst en cultuur is van belang voor een vitale stad. Naar de toekomst toe vinden wij het wenselijk dat we het economisch profiel van Tilburg verder versterken als het gaat om de stedelijke economie: kennisintensieve diensten, kantoren, zakelijke dienstverlening, want deze zijn belangrijke dragers voor de verdere ontwikkeling van de stad Tilburg. Alleen zo kan Tilburg maximaal inspelen op de snelle en radicale wijzigingen die zich aandienen in het economisch systeem: next economy. Daarmee is de vitale stad een stevige basis voor de inclusieve en duurzame stad.

waar dat nodig is. En met elkaar vinden we uit wat het beste werkt. Als gemeente hebben we aandacht voor de mensen in de straten en buurten. De overheid helpt om tot oplossingen te komen, bij complexe problemen, maar ook de problematiek van alledag. Samen met de regio positioneren we ons in landelijke en internationale netwerken waarin we laten zien dat ‘Make it in Tilburg’ geen holle frase is. Voor onze inwoners zijn we aanwezig in de wijken en de buurten. Op het niveau van de regio, Brabantstad, provincie en het Rijk behartigen we de belangen van Tilburg en onze inwoners.

OPGAVEN SAMEN OPPAKKEN Samen met de Tilburgers wordt gewerkt aan de ambities uit het bestuursakkoord. We gaan aan de slag en zijn dichtbij

21

Tex�elmuseum

Wandelbos Westermarkt

De Pont ROC

Nieuwe Warande

Tilburg University

Avans

Spoorpark Mindlabs

Kern winkelgebied

22

H2 OPGAVE 2.1 De stedelijke potentie van de Kennisas HET CONCEPT KENNISAS

BEHOEFTE AAN AGGLOMERATIEKRACHT

Het begrip Kennisas stamt uit een periode kort na de oorlog, waarin optimistische en grootschalige plannen voor de uitbreiding van Tilburg werden gemaakt. In het onofficiële structuurplan 1947/1949 wordt grofweg een verdubbeling van de stad voorgesteld met het zogenaamde assenkruis als hoofdstructuur. Dit kruis verdeelde Tilburg in vier superwijken en zou zelfs het nieuwe centrum van Tilburg moeten worden. De Oost-West boulevard hiervan werd aan de westzijde beëindigd met de Universiteit en zou plek moeten geven aan instellingen op het gebied van kunst, wetenschap en techniek.

Het is tijd om dit oude concept nieuw leven in te blazen. De ontwikkeling van de stad en de groei(ambities) van de universiteit geven hier alle aanleiding toe. In dit gebied kan, zoals al benoemd in onze Omgevingsvisie Tilburg 2040, en de Stedelijke Ontwikkelingsstrategie, het centrumstedelijk gebied uitgebreid worden.

De maakbaarheid van het concept Kennisas is tegengevallen. De Professor Cobbenhagenlaan is weliswaar een belangrijke verkeersader geworden in de stad, maar de omgeving mist stedelijkheid en verblijfskwaliteit. Daarnaast valt op dat we aan de as een bijzondere concentratie aan onderwijsvoorzieningen vinden, met daarbij een topuniversiteit van wereldniveau, maar de aantrekkingskracht op kennisgerelateerde instellingen en bedrijvigheid is er nauwelijks. Ook zijn er naast de universiteitscampus nauwelijks aangename plekken om elkaar te treffen of een vraagstuk te overpeinzen.

< Stedelijke voorzieningen en verbindingen met het stadshart

Op deze manier kan Tilburg agglomeratiekracht ontwikkelen. Deze kracht is nodig om mee te doen in de zogenaamde battle for talent; een competitie tussen stedelijke regio’s om kennis aan de stad te binden. Deze competitie draait, naast het aanbod in werkgelegenheid, steeds vaker om het aanbieden van aantrekkelijke stedelijke plekken. Onder hoogopgeleiden zien we een groeiende woonvoorkeur voor stedelijk wonen met (maatschappelijke) voorzieningen dichtbij. Bij bedrijven merken we een groeiende voorkeur voor vestiging in een inspirerende stedelijke omgeving. Deze omgeving moet goed bereikbaar zijn, dichtbij voldoende voorzieningen zijn en de juiste woonomgevingen hebben voor hun werknemers. Bovendien vervullen gemengde hoogstedelijke gebieden een rol als broedplaats. Door de concentratie van kennis, in zowel dynamische als ontspannen omgevingen, wordt uitwisseling en kruisbestuiving gestimuleerd. Dit leidt tot meer en structurele innovatie. Daarbij is het een groot voordeel

23

LUCHTSINGEL ROTTERDAM - ZUS

24

als ‘denken’ (onderzoek en onderwijs) zich in de nabijheid bevindt van ‘doen’ (in de praktijk brengen van die kennis). Aantrekkelijke omgevingen, die uitnodigen tot ontmoeting en uitwisseling van kennis en ideeën, zijn hierbij cruciaal.

ETALAGE- EN ROLTRAPFUNCTIE Zowel de ligging van dit gebied als de unieke concentratie van kennisinstellingen geven aanleiding om daar juist op deze plek ruimte aan te geven. Deze gedachte wordt ondersteund door de nabijheid van twee treinstations en twee snelfietsroutes. Het gebied ligt op loop- en fietsafstand van het centrum en is uitstekend verbonden met het netwerk van Midden-Brabant. Dat betekent dat het Kenniskwartier bij uitstek potentie heeft om te transformeren naar een gebied met bovenregionale betekenis; het gebied kan fungeren als etalage van Tilburg. Het centraal gelegen Kenniskwartier kan een ‘roltrapfunctie’ vervullen voor de omliggende wijken. Door bij de ontwikkeling van het gebied veel aandacht te geven aan de aanhechting met de omgeving kan het gebied gaan fungeren als centrale as in Tilburg West. Het gebied vervult dan niet alleen een bovenregionale rol, maar zorgt ook voor reuring en werkgelegenheid op stad- en wijkniveau. Daarnaast zorgt de komst van maatschappelijke en openbare functies voor een sterkere voorzieningenstructuur en brengt het de vastgoedmarkt in beweging.

25

”Door het ontbreken van bebouwing en een ontvangstplein is de stationsomgeving niet herkenbaar als belangrijke aankomstplaats in de stad”

REFERENTIE: STATION HARDERWIJK - GROUP A

2.2 Ontwikkelpotentie Station Tilburg Universiteit STATION MIST EEN STATIONSOMGEVING De naam ‘Station Tilburg Universiteit’ geeft aan dat het NS-station op korte afstand van de universiteit ligt. Toch is de universiteit bij aankomst op dit station niet zichtbaar én niet voelbaar. Daarbovenop is het station, door zijn structuur en het ontbreken van een ontvangstplein met bebouwing van enige betekenis, niet herkenbaar als belangrijke aankomstplaats in de stad. Anders gezegd: de ‘plaatswaarde’ (activiteitencentrum en ontmoetingsplek) van het station is achter gebleven bij de ‘knoopwaarde’ (reizigersaantallen en positie in het netwerk). Desondanks liggen er kansen om de betekenis van deze aankomstplek aanzienlijk te vergroten. Zo is er voldoende ruimte rondom het station, waardoor de onhandige structuur kan veranderen en het station zelfs aan één zijde van de Statenlaan kan worden geplaatst. Dit geeft de gelegenheid om de aanloop- en fietsroutes naar het station flink te verduidelijken en de universiteit zowel letterlijk als gevoelsmatig dichterbij te brengen. Ook kan de identiteit en herkenbaarheid van de stationsomgeving sterk worden vergroot door het verbeteren van de verblijfskwaliteit in de openbare ruimte en het toevoegen van woningen, bedrijven en commerciële functies op korte afstand van het station. Wanneer mensen in de buurt van een station wonen en/

of werken, reizen zij drie keer zoveel met de trein. Buiten de ‘Last mile’ neemt de keuze voor de trein snel af. Vooral mensen die geen auto hebben, reizen dan nog met de trein. Voor een sterk treinproduct is het daarom essentieel om veel woningen en werkplekken in een straal van 500 tot maximaal 1500 meter te hebben.

KNOOPWAARDE VAN STATION TILBURG UNIVERSITEIT Station Tilburg Universiteit heeft dagelijks ongeveer 7000 in- en uitstappers. Dit is een behoorlijk aantal dat vooral te danken is aan de aan de aanwezigheid van de universiteit. De knoopwaarde (waarde als verbindingsschakel in het netwerk) van dit station kan echter beter. Het valt op dat het vanaf dit station relatief lang duurt om steden buiten Brabant te bereiken. Bij het overstappen op een intercity gaat veel tijd verloren en de sprinterfrequentie is beperkt. Daarnaast verliezen reizigers hier relatief veel tijd met het voor- en natransport. Een wandeling naar het hart van de universiteit kost al gauw 10 minuten. Mede hierdoor kiezen veel reizigers vanuit dit stadsdeel voor een bus naar station Tilburg. Om een sterker netwerk te vormen moeten op korte termijn de overstaptijden worden verminderd en moet de frequentie van de sprinters omhoog. Op dit moment loopt er

bij de provincie een onderzoek naar de mogelijkheden voor een verdubbeling van het aantal sprinters op de lijn Tilburg Universiteit en Eindhoven. Voor dit station zou dat binnen afzienbare tijd 4000 extra reizigers per dag opleveren. Deze regionale ambitie is een grote kans voor het verbeteren van station Tilburg Universiteit en de stationsomgeving. Verder kent het station een onoverzichtelijke structuur. Het ligt bovenop een viaduct en de perrons liggen niet tegenover elkaar (bajonet-station). Mede hierdoor zijn de in- en uitgangen slecht te vinden en moeten er veel hoogteverschillen worden overwonnen. De tunnel van de Statenlaan vormt hierbij een grote barrière. Hierdoor is het lastig om vanaf de perrons de juiste fiets- of wandelroute te kiezen. Het eigenaardige van dit station is dat de route bij aankomst en vertrek heel anders kan zijn; vanaf het middenperron ben je in twee minuten op de universiteitscampus, maar het noordelijke perron ligt op 10 minuten loopafstand. Het verbeteren van het voor- en natransport kan de totale reistijd versnellen. Dit kan bijvoorbeeld met snelle fietspaden, fietsparkeerplaatsen op de juiste plek en deelsystemen voor werknemers. Denk hierbij aan een snelle e-step of vouwfiets.

27

Gebiedsanalyse – banen en bedrijven SECTOREN

BANEN %

VESTIGINGEN (%)

atmap banen (excl. onderwijs) in het studiegebied Onderwijs

76%

11%

Financiële en zakelijke dienstverlening

13%

33%

Consumenten en overige dienstverlening

5%

26%

Bouw

3%

17%

1. Gebiedsanalyse – banen en Aantal banen per sector

1. Gebiedsanalyse – banen en bedrijven Overig

3%

13%

57

Tabel: Banen en bedrijven naar sectoren bron Lisa, bewerking Bureau Buiten & gemeente Tilburg

193

Heatmap banen (excl. onderwijs) in het studiegebied

34

2

1

On

132

Fin di

Co di

554

Bo

Zo

Gr

1. Gebiedsanalyse – banen en bedrijven

3074

Aantal banen per sector 57 193

34

2

1

Ni

Ve

Onderwijs

132

Financiële en zakelijke dienstverlening Consumentendiensten en overige dienstverlening

554

Bouw

Terug naar de inhoudsopgave 30746

28

HEATMAP BEDRIJVIGHEID

Zorg Groothandel Nijverheid en delfstofwinning

Vervoer Terug naar de inhoudsopgave

5

2.3 Economisch profiel GEBIED MET EEN KENNISPROFIEL Een analyse van de economische situatie laat zien dat er in het gebied in totaal 240 bedrijven en instellingen gevestigd zijn die samen goed zijn voor ruim 4.000 banen. Opvallend aan dit overzicht is dat: • Driekwart van de banen onderwijsgerelateerd is. Niet zo vreemd wanneer je bedenkt dat er in het gebied een diversiteit van hoger onderwijsinstellingen en ook voortgezet onderwijs gehuisvest is. • De meeste vestigingen deel uitmaken van de sector financiële en zakelijke dienstverlening, gevolgd door consumenten en overige dienstverlening. Een verklaring daarvoor is de concentratie van grotere kantoorgebouwen aan zowel de Professor Cobbenhagenlaan als aan het Reitseplein. Daarnaast draagt met name de aanwezigheid van woningen bij aan het feit dat een deel van de bedrijvigheid ingevuld wordt door zzp‘ers. In totaal gaat het om 115 zelfstandigen zonder personeel. • Niet alle bedrijvigheid met een groot aandeel in vestigingen levert veel werkgelegenheid op. Zo heeft de bouw 17% van de vestigingen, maar biedt het 3% aan werkgelegenheid. • Zeker niet alle opleidingen in het gebied vinden hun weerslag in bedrijvigheid in dat gebied. Het is een algemeen bekend verschijnsel dat zogenaamde ‘algemene

universiteiten’ een grotere braindrain kennen dan technische universiteiten. Maar de aantrekkelijkheid van de totale Kennisas (dus van universiteit tot aan binnenstad) moet zodanig worden versterkt dat studenten zich na hun opleiding graag willen blijven verbinden aan de stad, zowel sociaal als economisch.

WERKLOCATIES Buiten de aanwezigheid van de universiteitscampus en de diverse onderwijsinstellingen die in belangrijke mate bijdragen aan de werkgelegenheid treffen we in dit gebied vooral een aantal kantoorlocaties aan waarbij sprake is van een mix van verouderde en moderne kantoorgebouwen. Professor Cobbenhagenlaan Aan het westelijk deel van de Professor Cobbenhagenlaan, dicht bij de Universiteit, staat een handvol kantoorgebouwen. Er is geen sprake van leegstand, temeer omdat de Universiteit momenteel twee panden heeft gehuurd. Enerzijds wordt die beweging ingegeven door ruimtegebrek, maar anderzijds is dit wel een signaal dat de Universiteit zich ook buiten de eigen campus oriënteert. Die beweging zien we ook bij de aansluiting van de universiteit in MindLabs en bij het denken over een Young Professional Campus in de Spoorzone. Dat beschouwen wij als een goede en gewilde

29

“Waar de onderwijsgebouwen vrij recent en modern zijn, lijkt de toekomstwaarde van de bedrijfspanden veel minder groot”

30

ontwikkeling. Belangrijk is namelijk dat Tilburg van een stad met een universiteit, een universiteitsstad wordt. En een belangrijk aspect daarvan is dat de universiteit zich ook buiten de eigen poorten begeeft en dat er daarbij werklocaties ontstaan voor de kenniswerkers die we graag in onze stad behouden.

de bacheloropleiding ‘Entrepreneurship and Business Innovation’ gestart, in afwachting van de verdere planvorming in de spoorzone. Daarnaast biedt het gebouw ruimte aan startups met werkplekken en kantoor- en vergaderruimten. In de plint van dit gebouw zijn commerciële voorzieningen gehuisvest.

Omgeving Reitse plein / Sportweg

Dit gebouw is een belangrijke beweging om de student te faciliteren in zijn verdere toekomst (in Tilburg). Het gebouw heeft een waardevolle functie, maar zou naar omvang en positionering tussen de universiteit en het Kenniskwartier beter en integraler uitgewerkt en verbonden kunnen worden.

In dit gebied bevindt zich het ondernemershuis Van Spaendonck en is de GGD gehuisvest. Deze bedrijfspanden zijn gemoderniseerd en klaar voor de toekomst. Dat geldt echter niet voor hun omgeving. We zien hier een bonte mix aan kantoorgebouwen, onderwijsinstellingen en sportfuncties. Waar de onderwijsgebouwen vrij recent en modern zijn, lijkt de toekomstwaarde van de bedrijfspanden veel minder groot. Nog opvallender is echter het gebrek aan samenhang en identiteit in dit gebied. De verschillende percelen variëren sterk in hun uitstraling en de omliggende openbare ruimte is van beperkte kwaliteit. Daarnaast domineren geparkeerde auto’s hier het straatbeeld. Intermezzo Het Intermezzo gebouw is een woonwerkgebouw aan de Conservatoriumlaan. Het gebouw valt op door zijn breedte en hoogte; het kan gezien worden als voorpost van de universiteitscampus. Het gebouw bevat naast appartementen ook werk- en onderwijsfuncties. Vanaf de zomer van 2020 is in dit gebouw

Bedrijventerrein Dionisius Koolenlaan In de buurt van Station Tilburg Universiteit ligt een binnenwijks bedrijventerrein. Dit terrein is verouderd en kent leegstand. Het terrein voorziet echter in een type laagdrempelige werklocaties dat door woningbouwopgaven steeds verder in de verdrukking komt. Voor dit terrein (en voor andere binnenstedelijke bedrijventerreinen) is een vitaliteitstoets uitgevoerd, waarbij de potentie als bedrijfslocatie is beoordeeld. Het is de bedoeling om dit gebied op termijn te transformeren tot een woon-werklocatie, met een economisch profiel wat past bij de wijk en een verbinding heeft met het praktisch onderwijs van Onderwijsgroep Tilburg c.q. ROC Tilburg op deze plek.

31

“De tevredenheid en buurtontwikkeling van de bewoners in het hart van Tilburg West gaat achteruit”

32

WIJKGEBONDEN ECONOMIE Naast het kennisprofiel en de diverse werklocaties kent het gebied ook een concentratie aan wijkgebonden economie, zoals detailhandel en horeca. Op beperkte schaal is dit bij het Professor De Moorplein aanwezig en in grote mate rondom de Westermarkt. Er bevinden zich lokale middenstanders die een belangrijke functie kunnen vervullen in de economische en sociale structuur van het gebied. Dat is een kwaliteit en het toekomstbestendig maken van deze locaties is een belangrijke opgave. Het winkelcentrum Westermarkt vormt het winkelvoorzieningenhart van een groot deel van Tilburg en ligt midden in een PACT-wijk. Het winkelcentrum meet ongeveer 25.000 m2 vloeroppervlakte, heeft 2 grote supermarkten en heeft een verzorgingsgebied dat veel groter is dan het Zand, de wijk waarin het is gelegen. Ook voor veel Tilburgers die wonen in wijken als Wandelbos, de Kruidenbuurt, de Reit en zelfs daarbuiten is de Westermarkt het belangrijkste winkelcentrum. Maar het hart is zwak en dat doet de omliggende wijken geen goed. Wijken waar in menig opzicht al sprake is van achterstanden en waar niet voor niets een PACT-aanpak op van toepassing is. De Westermarkt heeft geen aantrekkelijke uitstraling, het verkeer en parkeren zijn problematisch. Dit alles heeft een negatief effect op de verblijfskwaliteit en dat leidt al tot

leegstand. Het is onder andere een gevolg van hoe het winkelcentrum zich in de afgelopen decennia heeft ontwikkeld. Aan de westzijde (de voorkant) is in de jaren ‘90 op het plein tegenover de bestaande winkels een laag met extra winkels toegevoegd met een transparant dak erboven. Je kunt er droog lopen en er zijn meer winkels, maar het beeld vanaf de Statenlaan is er niet beter op geworden. Dat komt doordat de toegevoegde winkels zich met een blinde muur naar de parkeerplaatsen en de Statenlaan presenteren. In het gebied aan de oostzijde (de achterkant) bevinden zich al decennialang verschillende winkels (waaronder sinds een aantal jaren een trekker als de Action) hoewel het oorspronkelijk meer als binnenstedelijk bedrijventerreintje ontworpen is. Oost en west worden gescheiden door de DJ Jittastraat, waarbij de westkant met blinde muren op de deze straat is georiënteerd. De DJ Jitta-straat is hiermee vooral een verkeers- en parkeerstraat, met aan de westzijde een onaantrekkelijke blinde wand die de achterkant vormt van de winkels aan de Westermarkt. Het is een straat waar je niet voor je plezier verblijft. Het versnipperde eigendom van woningen en winkels, de uiteenlopende belangen van exploitanten en de verkeersen parkeerdruk maken een integrale aanpak van de Westermarkt een grote uitdaging.

33

De parochiegedachte als ordend principe

“wederopbouwperiode: licht, lucht & ruimte en de auto als exponent van de vooruitgang” Tilburg West als ruimtelijke tegenhanger van het stadshart

2.4 De ruimtelijke opgaven van Tilburg West NAOORLOGSE STEDEBOUW Tilburg West is in rap tempo ontwikkeld op basis van twee stedenbouwkundige ideologieën uit de wederopbouwtijd; de ‘functionele stad’ en de ‘wijkgedachte’. De functionele stedenbouw ging uit van een optimistisch wereldbeeld, waarbij de maakbaarheid van de toekomst steeds groter werd door nieuwe mogelijkheden in de techniek en industrie. Dit resulteerde in grootschalige plannen met een rationele scheiding van wonen, werken, recreëren en verkeer. Tussen deze functies moest voldoende licht, lucht en ruimte bestaan. Hierbij werd ruim baan gegeven aan de auto als exponent van onze vooruitgang. De wijkgedachte ging juist uit van de overtuiging dat de industriële stad te grootschalig, te oppervlakkig en te ongezond was voor de mens. Om die reden zou de stad moeten worden opgebouwd uit overzichtelijke wijken met een sterk gemeenschapsgevoel. Binnen deze wijken speelden scholen een centrale rol. In Brabant sloot dit goed aan bij de parochiegedachte van het rooms-katholieke geloof. Deze ideologieën hebben ervoor gezorgd dat Tilburg West een uitgestrekt stadsdeel is geworden met breed opgezette wegen en veel gelijksoortige woningen van ongeveer de-

zelfde (goedkope) prijscategorie en leeftijd. Deze woningen werden voornamelijk gebouwd voor gezinnen; in die tijd gold het gezin als de hoeksteen van de samenleving. Dankzij de wijkgedachte kunnen we in het bebouwingsweefsel van West ook buurten herkennen. Deze buurten kregen herkenbare randen van hoogbouw en waren van oorsprong voorzien van een eigen school of kerk. Veel van deze centrale plekken zijn nu niet meer aanwezig. De buurten zelf werden weer opgebouwd uit zogenaamde stempels; terugkerende bebouwingspartronen die vorm gaven aan de parochiale gedachten hierachter.

DIVERSITEIT, VERDICHTING EN VERDUURZAMING Tilburg wil een ongedeelde inclusieve stad zijn, waarin voor iedereen plek is. Een stad van homogene buurten in heterogene wijken. Het stadsdeel Tilburg West kent echter veel van hetzelfde; de eengezinswoning domineert en veel woonstraten lijken op elkaar. In ruimtelijke zin is West veel minder divers dan bijvoorbeeld de oude stad.

factor in de buurt en de voorzieningenstructuur concentreert zich steeds meer op wijkniveau. Het gezin is minder vaak de hoeksteen onder de samenleving; de bevolking is heel divers geworden en de woonwensen lopen erg uiteen. Deze veranderingen geven aanleiding om in dit stadsdeel op zoek te gaan naar meer diversiteit in woon- en werkmilieus. In de Woonagenda benadrukken we dat een wooncarrière in de wijk mogelijk moet zijn voor wie dat wil. Gelet op de flinke woningbouwopgave van Tilburg verdienen ook (hoog) stedelijke woonvormen hier een plek, in combinatie met een diversiteit aan functies op het gebied van werken, leren en verblijven. Door de ligging van dit stadsdeel, dichtbij het centrum en twee treinstations, heeft het de potentie om (hoog)stedelijk van karakter te worden. De principes op basis waarvan we verdichten zijn te lezen in de Update Stedelijke ontwikkelingsstrategie Wonen. Daarnaast streven we hier naar een flinke kwaliteitssprong, onder andere op het gebied van verduurzaming en circulair bouwen.

Daarnaast mogen we stellen dat de oorspronkelijke wijkgedachte is verwaterd. De parochie is niet langer de bindende

35

BUURTONTWIKKELING UIT KWBO 2018

B Chirurgische ingrepen

VERANDERENDE WOONBEHOEFTEN

AANDACHT VOOR HET HART VAN WEST

Op deze manier kan ook tegemoet worden gekomen aan veranderde woonbehoeften van zowel bewoners als nieuwkomers met verschillende achtergronden (doorstromers, studenten, expats). Daarnaast ontstaat de mogelijkheid om doorstroming op gang te brengen. In het gebiedsprofiel wonen dat voor het woningmarktgebied De Reit, Het Zand en Het Wandelbos is opgesteld is een analyse gemaakt van de huidige situatie. De gebiedsprofielen helpen om gericht te sturen op wenselijke woningtoevoegingen en zijn een uitnodiging aan ontwikkelde partijen om bij te dragen aan gemeentelijke ambities.

De gemeente Tilburg houdt de ontwikkeling van de woonbehoeften en -tevredenheid van haar inwoners in de gaten. Zo wordt elke vier jaar het kwalitatief woningbehoefte onderzoek (KWBO) uitgevoerd. Uit het laatste onderzoek (2018) blijkt dat er behoefte is aan meer variatie en expressie. In stedelijke wijken kan deze trend worden vertaald naar een behoefte aan betere wijken (met zowel meer luxe als rust) en met minder standaard woningen. Daarnaast is men op zoek naar een woning waar men in de toekomst kan blijven wonen. Om aan de vraag te voldoen dient een kwaliteitsslag te worden gemaakt. Daarnaast is er behoefte aan een gedifferentieerd aanbod waarin ook ruimte is voor nieuwe en creatieve woonconcepten zoals meergeneratiewoningen, friends-woningen en bewust kleiner wonen.

Vernieuwing geeft ook de mogelijkheid om de uniformiteit te doorbreken. Door op strategische plekken te vernieuwen en te verdichten kan een stadsdeel met meer diversiteit en gelaagdheid ontstaan. Bovendien kan dan de dominante positie van de auto worden teruggedrongen en de voorzieningenstructuur omhoog worden gebracht. Het toevoegen van woningen vraagt namelijk ook om het toevoegen van (maatschappelijke) voorzieningen, zoals scholen en winkels.

Juni 2020 l RUIMTE ZAT IN DE STAD

Voorbeeld van verdichtingskans in een naoorlogse wijk - Ruimte Zat in de Stad, KAW adviseurs, Juni 2020

Als we tevredenheid en buurtontwikkeling van de bewoners in Tilburg West beter bekijken dan valt de ontwikkeling van het centrale gedeelte van de wijk op. De bewoners geven aan dat het hart van de wijk (omgeving Westermarkt, Station Universiteit en Statenlaan) achteruit gaat en hebben hier een grote verhuisgeneigdheid. Gelet op de waarde van dit hart is het van belang om hier in deze visie aandacht op te richten. De rol van deze verticale as, als tegenhanger van de oorspronkelijke Kennisas, moet een nieuwe betekenis krijgen.

“Fysieke ontwikkelingen koppelen aan een duurzame aanpak van armoede, schulden, werkloosheid en eenzaamheid”

38

2.5 Sociale opgaven Abdij- en Torenbuurt DUURZAME AANPAK BUURTEN

INDIVIDUELE BEGELEIDING BEWONERS

Momenteel staan er al veel plannen op de agenda om uit te voeren in de Abdij- en Torenbuurt. Niet alleen fysiek, maar ook sociaal. Tiwos is het eigen woningbezit in de Abdijbuurt aan het verduurzamen. Dat geldt voor zowel grondgebonden woningen als appartementen aan de randen. Hierop volgend staat er groot onderhoud in dezelfde buurt gepland. De openbare ruimte is aan vernieuwing toe en wordt, met de visie in het achterhoofd, aangepakt. Daarnaast is er veel aandacht voor de persoonlijke situatie van de bewoners. Ze worden waar mogelijk begeleid in het oplossen van problemen in hun levenssituatie. Tot slot richten Tilburg University en Avans zich op onderzoek naar maatschappelijke vraagstukken die spelen in de buurten en Tilburg in het algemeen. Dit past binnen de slogan van de universiteit: ‘Understanding society’.

De afgelopen tijd is er al veel aandacht geweest voor het koppelen van de fysieke en sociale ontwikkelingen. Het verduurzamen van de portiekflats en grondgebonden woningen door Tiwos ging gepaard met het monitoren van bewoners die ondersteuning nodig hebben. De professionals van gemeente, Tiwos en ContourdeTwern zien dagelijks kwesties als vervuiling, eenzaamheid, overlast en kwetsbare bewoners. Door dit beter in kaart te brengen kan op persoonlijk niveau actie worden ondernomen. Denk aan het stimuleren van zelfredzaamheid of het bevorderen van onderling contact.

De ontwikkelingen binnen het Kenniskwartier, meer specifiek het woningbezit van Tiwos en de aanpak van de openbare ruimte door de gemeente zijn een kans om deze fysieke ontwikkelingen te koppelen aan een duurzame aanpak van armoede, schulden, werkloosheid, jeugd, ouderen en eenzaamheid. Dat noemen we, zoals gezegd, ‘dubbele duurzaamheid’.

Voorbeeld hiervan is de inzet van gemeentelijke consulenten Bestaanszekerheid: via Nabijheid & Maatwerk wordt contact gelegd met niet-uitkeringsgerechtigden om in kaart te brengen wat nodig is om mensen zich te laten ontwikkelen. Daarbij wordt niet alleen gericht op inkomen, maar ook op betaalbaar wonen, toegang tot betaalbare zorg en de mogelijkheid om een financiële buffer op te bouwen. Bestaanszekerheid is méér dan alleen inkomen, maar is hier wel een belangrijk onderdeel van. Er wordt door Tiwos, Contour de Twern en de gemeente samengewerkt met bewoners aan het versterken van de sociale cohesie en deze partijen gaan het gesprek aan om kwetsbare inwoners in de buurt hulp en ondersteuning te bieden.

39

WEST

Schiphollaan

HART VAN

Westermarkt

Torenbuurt Abdijbuurt

40

Het hart van Tilburg West

ONDERZOEK SAMEN MET DE ABDIJ- EN TORENBUURT De Abdij- en Torenbuurt liggen te midden van de grote kennisinstellingen Tilburg University en Avans. Dit biedt kansen om onderzoek te doen in en met de buurten, letterlijk om de hoek. Dit leidt niet alleen tot duurzame oplossingen voor vraagstukken die er spelen, maar het kan ook de relatie bevorderen tussen de onderwijsinstellingen en buurtbewoners. Aansluiting zoeken bij bestaande onderzoekslijnen zoals de City Deal Tilburg biedt eveneens kansen voor een impuls van de buurten. In deze samenwerking bundelen Tilburg University, Fontys en gemeente Tilburg hun kennis en expertise om lokale maatschappelijke vraagstukken van armoede, duurzaamheid tot sociaal ondernemerschap aan te pakken.

Het betrekken van buurtbewoners staat gedurende de hele ontwikkelperiode centraal. Dit gebeurt onder meer bij de te ontwikkelen buurtvisies voor de Abdij- en Torenbuurt. En bij concrete initiatieven voeren initiatiefnemers en/of gemeente een omgevingsdialoog met de omgeving, op basis van een op maat gerichte communicatie- en participatieaanpak. Alle partijen die werkzaam zijn in de buurt stemmen hun fysieke en sociale opgaven op elkaar af. De sociaal projectleider speelt hierin een belangrijke rol. De verdere uitwerking van de toekomstige fysieke en sociale aanpak van de buurten is zodoende een gezamenlijke opgave van bewoners en betrokken instanties (woningcorporaties, onderwijsinstellingen, ContourdeTwern, gemeente). Samen werken we aan het toekomstperspectief van deze buurten.