02 Bijlage 01 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022-2025

Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

Versie 1.5a 7 september 2021

Bax & Company Kees Joosten Lotte Bernards Lotte Lochtenberg

Gemeente Tilburg David Chapman Robert Kint Arjen Wennink Dick de Jager Martin van Bers Laura Klomp

Inhoudsopgave Inleiding

3

Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 - 2025 2.1 Functie van het uitvoeringsprogramma 2.2 Werkwijze 2.3 Selectie van interventies voor 2022 en verder 2.4 Speciale gevallen 2.5 Projecten in de tijd en bijbehorend budget

6 7 7 7 9 9

Beschrijving van de 11 interventies voor 2022 1. Circulair inkopen in facilitair domein

12 12

2. Circulair inkopen van GWW 3. Circulair inkopen van maatschappelijk vastgoed 7. Koppelingstraject energietransitie en circulaire economie 8 + 9 + 10: Circulaire kennis binnen de gemeente vergroten

14 16 18 19

15. Realiseren van de bouw- en grondstoffenhub 17. Opstellen van richtlijnen voor circulaire ruimtelijke ordening en stedelijke ontwikkeling 26. Opzetten CE innovatietraject binnen de Triple Helix

21 23 26

27. Vormgeven van een financieringsinstrument circulaire bedrijvigheid in Midden-Brabant

27

Overige interventies op hoofdlijnen 6. Stimuleren van communicatie rondom circulariteit

27 28

11. Stimuleren Van Afval Naar Grondstof (VANG) 24 + 25. Realiseren van een netwerk voor retourlogistiek

28 29

4. Realiseren van een regionale inkoopstrategie 5. Stimuleren van deelconcepten in Tilburg 12. Realisatie Circulair ambachtscentrum Tilburg 13. Realiseren urban mining in Tilburg 14. Realiseren circulaire bouw in woningbouwcorporaties 16. Invoeren van materialenpaspoort in Tilburg 18. Implementatie houtbouw 19. Stimuleren sluiten van lokale voedselkringlopen 20. Realiseren van regelluwe zones in Tilburg 21. Identificeren van lokale reststromen 22. Realiseren Up New Centra 23. CE-banen stimuleren 28. Stimuleren van circulaire chemie 29(A). Toekomstbestendig en weerbaar maken van bestaande bedrijvigheid

29 30 30 30 31 31 32 32 32 33 33 34 34 34

Governance

36

Economische impact

37

Vervolgstappen

38 2 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

1. Inleiding 1.1 Waar komen we vandaan? De gemeente Tilburg heeft grote ambities op het gebied van circulariteit. In 2045 wil zij een volledig circulaire gemeente zijn, vijf jaar eerder dan de plannen van de Nederlandse overheid. De afgelopen jaren is al de nodige ervaring opgedaan met de Aanpak Tilburg Circulair 2016-2020. Hierbij werd een learning-by-doing-aanpak gehanteerd. Om naar een programmatische aanpak te komen is in maart 2021 het Koersdocument Tilburg Circulair 2021-2025 gepubliceerd. Hierin is beschreven hoe de gemeente kan doorpakken op de lessen uit de periode 2016 tot en met 2020. Belangrijk onderdeel zijn 29 interventies die moeten bijdragen aan de circulaire doelstellingen van de gemeente. Voor 2021 is een aantal interventies geselecteerd, waarmee een start is gemaakt. Deze zijn omschreven in de Uitvoeringsagenda Tilburg Circulair 2021. Daarnaast is met de Raad afgesproken dat een verdieping op de inhoud en een bijbehorend financieel overzicht volgt op het koersdocument. Daartoe is voor de komende jaren dit Uitvoeringsprogramma 2022-2025 opgesteld. Met dit document wil de gemeente de circulaire transitie versnellen, samen met haar inwoners, bedrijven en onderwijsinstellingen. Specifiek zijn er aan de Raad een aantal toezeggingen gedaan voor het uitvoeringsprogramma.

Ten eerste het expliciteren van de benodigde middelen voor het uitvoeringsprogramma tot en met 2025. Hiervoor zijn een groot aantal gesprekken gevoerd met betrokkenen uit de gemeentelijke organisatie. De benodigde middelen zijn toegelicht in hoofdstuk 2.5 en in de uitgewerkte interventies. Daarnaast is toegezegd om een mogelijkheid tot prioriteren en keuzes te maken. Hier is veel aandacht aan besteed, door het expliciteren van relaties en afhankelijkheden tussen de verschillende interventies om zo een onderscheid te maken tussen interventies met hoge en lagere start prioriteit. Ten derde is aangegeven circulaire inkoop verder uit te werken. Dit heeft plaatsgevonden met behulp van meerdere gesprekken met de trekkers van inkoop interventies. Het resultaat van deze gesprekken staat beschreven in hoofdstuk 3. Verder heeft op het verzoek van de Raad afstemming plaatsgevonden met het Klimaatfonds, en is gezorgd dat financiële middelen elkaar niet overlappen. Tot slot de toezegging om scholen te betrekken. Hier is binnen een aantal interventies specifieke aandacht aan geschonken. Midpoint Brabant Circulair brengt op dit vlak veel expertise in. 1.2 Waarom nu aan de slag met circulair? De transitie naar een nieuwe, circulaire economie is hard nodig.

In het koersdocument staat beschreven dat 1970 het laatste jaar was waarin de mens evenveel grondstoffen gebruikte als de planeet in één jaar kon aanvullen. Vandaag de dag hebben we 1,75 aardes nodig om aan onze grondstoffenbehoefte te voldoen. Dit is onder meer het gevolg van de manier waarop we omgaan met grondstoffen en energie. Dit moet veranderen en vraagt een inspanning van bedrijven, overheid en burgers. Het koersdocument beschrijft hoe deze transitie eruit moet zien: ‘Wereldwijd groeit het besef dat we naar een nieuw economisch model toe moeten: van een lineaire naar een circulaire economie. Dit is een model waarin gebruik wordt gemaakt van hernieuwbare energie en waarin grondstoffen continu hoogwaardig in de kringloop worden gehouden. De circulaire economie en het reduceren van nieuwe en eindige grondstoffen is hierbij geen doel op zich. Het gaat erom wat voor milieudruk dit gebruik veroorzaakt in termen van CO2-uitstoot, toxiciteit, gebruik van land en water en de risico’s voor leveringszekerheid. Het is bovendien zo dat het verlies van grondstoffen enorme economische nadelen heeft en het terugwinnen van grondstoffen kan bijdragen aan nieuwe economische activiteit, innovatie

3 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

en banen.’ Dit betekent een win-win situatie wanneer een onomkeerbaar proces wordt ingezet naar een circulaire samenleving. 1.3 Strategie Tilburg In het koersdocument is een strategie uitgewerkt om toe te werken naar een circulaire samenleving. Centraal hierbij staat bedrijvigheid in de vier sleutelsectoren: Bouw & Infrastructuur, Biomassa & Voedsel, Maakindustrie en Textiel & Logistiek. De Ellen MacArthur Foundation en McKinsey hebben berekend dat de Europese CO2-uitstoot kan worden gereduceerd met maar liefst 48 procent in 2030 en 61 procent in 2050, door de toepassing van principes uit de circulaire economie in de sectoren mobiliteit, voeding en de gebouwde omgeving.1

Figuur 1: Strategie Tilburg Circulair zoals beschreven in het koersdocument

Door het goede voorbeeld te geven, met een circulaire gemeentelijke organisatie en het betrekken van inwoners aan de ene kant en ondersteunend beleid aan de andere kant, wordt toegewerkt naar een 100% circulair Tilburg in 2045. De gemeentelijke organisatie staat er niet alleen voor. Zij werkt samen met tal van organisaties in Tilburg en de regio om haar doel te bereiken. Bijvoorbeeld met haar inwoners, het midden- en kleinbedrijf en onderwijsinstellingen. Daarnaast is Midpoint Brabant Circulair een belangrijke samenwerkingspartner en de toegangspoort tot circulaire initiatieven in de regio en een bijbehorend netwerk.

1

Ellen MacArthur Foundation (2013), Towards a circular economy. Economic and business rationale for an accelerated transition 4 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

1.4 Doelstellingen De strategie voor Tilburg is uitgezet in de tijd. Het koersdocument geeft een aantal mijlpalen met concrete doelstellingen: 2023

Minstens 50 sociale werkplekken in circulaire economie.

De overheid besteedt alle gemeentelijke bouwprojecten aan met circulaire principes.

Een sterk netwerk van retourlogistiek vanuit het MKB in en rondom Tilburg.

2025

Innovatieve ideeën en initiatieven landen in Tilburg.

Gemeente Tilburg wil minimaal drie pilots hebben gedraaid met alternatieve budgetmodellen, waarin TCO-redenatie wordt nageleefd. (TCO = Total Cost of Ownership)

70% van het huishoudelijk afval en Kantoor, Winkel en Diensten (KWD) afval wordt gerecycled

Bewoners van Tilburg weten van de transitie naar een circulaire economie en waarom dit waardevol is voor hen.

2030 en verder

70% van het huishoudelijk afval van Tilburg wordt gerecycled en is er maximaal 125kg huishoudelijk restafval per jaar per inwoner.

50% minder primaire grondstoffen gebruikt dan in 2014.

Tilburg gebruikt kaders voor circulaire gronduitgifte en gebiedsontwikkeling voor alle bouw- en infrastructuurprojecten.

100% van het betonafval hoogwaardig hergebruikt.

Minstens 5 pilots uitgevoerd op het hoogwaardig verwerken van organische reststromen in de regio.

Midden- en West-Brabant zijn koplopers in de transitie naar verantwoorde productie. 2045 Gemeente Tilburg is in 2045 volledig circulair.

Tabel 1: Tijdlijn en doelstellingen uit het Koersdocument Tilburg Circulair 2021-2025

De doelstellingen zijn over het geheel ambitieus, maar haalbaar met het juiste plan van aanpak. Ook de inzet van voldoende medewerkers vanuit de gemeentelijke organisatie is een kritische factor voor succes. Met 29 interventies operationaliseert het koersdocument de geschetste doelstellingen (figuur 2). Zowel de doelstellingen als interventies zijn belangrijke startpunten voor het vormgeven van het Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022-2025.

5 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

Figuur 2: De 29 interventies uit het Koersdocument Tilburg Circulair 2021-2025

1.5 Het moment is nu! In de afgelopen maanden is het enthousiasme gegroeid binnen de gemeentelijke organisatie om tijd en energie te steken in de transitie naar een circulair Tilburg. Het is nu zaak om deze energie om te zetten in actie. Het implementeren van circulaire principes en toepassen in de dagelijkse activiteiten is namelijk geen rechttoe-rechtaan klus. Het vraagt het op gang brengen van een beweging binnen de gemeentelijke organisatie, bij bedrijven en organisaties in de stad, bij onderwijsinstellingen en bij de inwoners van Tilburg. Ook moet voldoende capaciteit gemobiliseerd worden. Dat terwijl de gemeentelijke organisatie nog onvoldoende kennis en ervaring op het gebied van circulariteit heeft. We willen deze expertise gestructureerd ontwikkelen, binnenhalen en toepassen. We ontwikkelen een robuust intern netwerk, dat gezamenlijk activiteiten kan initiëren. Uiteindelijk leidt de circulaire beweging tot nieuwe manieren van inkopen, bouwen, recyclen, hergebruiken, werken, financieren en organiseren. Parallel worden inwoners in Tilburg gemotiveerd en gefaciliteerd om bij te dragen aan de transitie naar een circulaire stad. En worden bedrijven ondersteund om economische kansen te verzilveren. Dit uitvoeringsprogramma biedt hiervoor de handvatten, prioriteiten en concrete activiteiten.

6 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

2. Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 - 2025 2.1 Functie van het uitvoeringsprogramma Voorliggende Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022-2025 geeft het plan voor de jaren 2022 tot en met 2025. Het voedt de circulaire beweging binnen de gemeente door een aantal concrete activiteiten en projecten te beschrijven. Hiervoor zijn de 29 interventies uit het koersdocument verder uitgewerkt, gesorteerd en geprioriteerd. Ook zijn doelstellingen waar mogelijk geconcretiseerd. Voor 11 interventies zijn de beoogde en/of benodigde activiteiten in dit document beschreven. Verder wordt de samenhang tussen de 11 interventies onderling en met de overige 18 interventies toegelicht. Tot slot worden suggesties gedaan voor de organisatie en governance van het uitvoeringsprogramma, het budget en het tijdspad. 2.2 Werkwijze Dit uitvoeringsprogramma is tot stand gekomen in samenspraak met een groot aantal collega’s binnen de verschillende afdelingen van de gemeente Tilburg en van Midpoint Brabant. De meeste zijn al langer betrokken bij circulaire initiatieven of hebben aangegeven een voortrekkersrol te willen nemen. Na een eerste ronde gesprekken is de actuele stand van zaken bepaald van de 29 interventies uit het koersdocument.

In hoeverre is ‘circulariteit’ op dit moment opgenomen in de werkprocessen binnen de organisatie en wat zijn de ambities voor de komende jaren? Op basis van deze gesprekken is er voor iedere interventie een fact-sheet opgesteld met de informatie die er op dat moment voorhanden was. Daarnaast is gekeken naar de kenmerken van elke interventie en relaties tussen interventies. Wat voor type activiteit is het? Wordt een activiteit vooral binnen de gemeente uitgevoerd, bij derden of is er samenwerking met externe partners nodig? Is de gemeente leidend of faciliterend? Alle 29 interventies hebben prioriteit om de doelstellingen van de gemeentelijke organisatie te halen. Bij een aantal interventies zijn echter de condities om zo snel mogelijk te starten het meest gunstig. Samen met de verschillende afdelingen is daarom bepaald welke interventies de hoogste prioriteit hebben om in 2022 (en soms eerder) te starten. Welke interventies zetten andere interventies in beweging? Met welke interventies kan een substantiële impact op circulariteit worden bereikt? Welke interventies zijn ‘no regret’ - kun je zonder grote belemmeringen mee aan de slag? Er is een selectie gemaakt van 11 interventies, waarbij enkele interventies samengevoegd zijn. Voor deze interventies zijn aanvullende werksessies georganiseerd met trekkers en betrokkenen binnen de gemeente en bij Midpoint Brabant.

De fact-sheets zijn opgewerkt tot negen plannen van aanpak. Deze zijn in dit uitvoeringsprogramma samengevat. De overige 18 interventies zijn kort beschreven, met een stappenplan voor de komende periode. Deze informatie is opgenomen in hoofdstuk 4. Deze indeling helpt de gemeentelijke organisatie te kiezen waar het eerst middelen en menskracht voor te reserveren. Dit betekent echter niet dat de andere interventies niet relevant zijn. Bovendien kunnen toekomstige ontwikkelingen binnen de gemeente zorgen voor een herschikking van prioriteiten. De komende jaren moet daarom de set interventies periodiek worden bekeken. 2.3 Selectie van interventies voor 2022 en verder Op basis van de verschillende gesprekken met collega’s binnen de gemeente Tilburg en bij Midpoint Brabant is de lijst interventies omgezet in een interventie-landschap. Welke interventies vertonen sterke

7 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

verwantschap met elkaar? Zijn er interventies die elkaar opvolgen en dus afhankelijk van elkaar zijn? Onderstaande figuur toont dit landschap. De interventies zijn gelinkt aan de verschillende afdelingen binnen de gemeentelijke organisatie. De richting van de pijl geeft aan dat het uitvoeren van een interventie positief effect heeft op, danwel voorwaardelijk is voor een volgende interventie.

Figuur 3 Interventie-landschap: samenhang, afhankelijkheden en prioriteiten (groter formaat in de bijlage)

De figuur laat zien dat interventies vaak binnen een afdeling met elkaar gelinkt zijn. Ook zijn er veel verbindingen tussen interventies van verschillende afdelingen. Dit betekent dat samenwerking tussen afdeling nodig is om die specifieke interventies tot een succes te maken. Verder is duidelijk dat een aantal interventies gelinkt is aan een groot aantal andere interventies. Dit betekent dat het uitvoeren van dit uitvoeringsprogramma als een integraal geheel gecoördineerd moet worden. In het hoofdstuk Governance wordt de manier waarop beschreven. Om menskracht en middelen slim te kunnen verdelen is op basis van het interventie-landschap gekeken hoe een prioritering kan worden aangebracht in de 29 interventies.

Met welke interventies moet de gemeentelijke organisatie eerst aan de slag? Daarbij zijn de volgende criteria gebruikt: ● Hoeveel is er al bekend over deze interventie? ● Hoe urgent is het om met deze interventie aan de slag te gaan? ● Hoe gemakkelijk is het om een start te maken met deze interventie? Wat zijn knelpunten? ● Hoeveel impact kan met deze interventie gemaakt worden? Zowel om andere interventies op gang te helpen, als op circulariteit? ● Hoe aantrekkelijk is de interventie: kan deze gebruikt worden als showcase voor Tilburg? Op basis van deze criteria hebben de interventies 1, 2, 3 (circulaire inkoop), 7 (koppeling met agenda energietransitie), 8 + 9 + 10 (kennisopbouw omtrent circulariteit), 15 (grondstoffenhub), 17 (circulaire ruimtelijke ordening), 26 + 27 (circulaire bedrijvigheid) de hoogste prioriteit om te starten. Onderstaande afbeelding laat zien dat deze interventies als het ware bovenaan de keten staan. Samengevat betekent dit: eerst focussen op kennisopbouw en visievorming in de organisatie zelf, met daarnaast enkele praktische uitvoeringsprojecten. Op deze manier wordt een vliegwiel in gang gezet en kunnen vervolgprojecten - met name het betrekken van inwoners van Tilburg - effectiever worden uitgevoerd. 8 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

Figuur 4 Prioritering van interventies (groter formaat in de bijlage)

2.4 Speciale gevallen Op de beschreven werkwijze en selectie is een aantal aanvullende opmerkingen van toepassing. Ten eerste is een aantal interventies opgenomen in deze analyse die bij nadere uitvraag al gestart waren. Dit is het geval bij interventies 6 (communicatie rondom circulaire economie) en 11 (Van Afval Naar Grondstof). Daarnaast bleek voor een aantal interventies al een financieringsaanvraag te lopen, of was deze zelfs al toegekend. Dit is het geval bij interventies 12 (circulair ambachtscentrum) en 28 (circulaire chemie). Interventies 24 en 25 (retourlogistiek) scoorden goed op alle criteria, maar omdat deze interventies al van start zijn mét externe financiering, is deze interventie niet geselecteerd. Evengoed zijn ze in figuur 4 geplaatst. Tot slot is een aantal interventies samengevoegd, omdat bij uitvraag in de gemeentelijke organisatie bleek dat deze interventies een te sterke verwantschap vertonen om als aparte interventies te worden beschouwd. Dit geldt voor interventies 8, 9 en 10 (kennisopbouw omtrent circulariteit) en interventies 24 en 25 (retourlogistiek). 2.5 Projecten in de tijd en bijbehorend budget Op basis van de selectie en eerder verkregen input zijn de interventies ook uitgezet in de tijd. In figuur 5 correspondeert de kleur van een interventie in de tijdlijn met de trekkende afdeling.

De 11 interventies met de hoogste prioriteit starten begin 2022; voorbereidingen vinden dit jaar plaats. Van deze interventies loopt het overgrote deel tot 2025; een aantal is eerder afgerond. De interventies die geen directe prioriteit hebben, maar zeker van belang zijn voor het behalen van de doelstellingen, starten in deze figuur in 2023. Het grootste deel van deze interventies loopt ook door tot 2025. Precieze start- en einddata kunnen nog veranderen wanneer projectplannen verder worden geconcretiseerd. Aan de rechterkant van iedere interventie staat aangegeven of en hoeveel budget is opgenomen in de programmabegroting Circulair. Belangrijk uitgangspunt bij deze begroting is dat uren uit de lijn niet meegerekend worden. De bedragen genoemd in de begroting zijn bedoeld om te besteden aan externe

9 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

kosten van de gemeentelijke organisatie. Dit betekent ook dat de bedragen die genoemd worden bij de interventies van Midpoint bedoeld zijn om de rol van de gemeente in deze interventies te ondersteunen. Een aantal interventies wordt gefinancierd met middelen buiten het programma, dit staat rechts in de figuur aangegeven. De interventies samen leiden tot een budget van 1,3 miljoen euro, over een periode van 4 jaar. Het budget wordt zo verdeeld dat het zwaartepunt van de uitgaven in 2023 en 2024 komt te liggen. Het grootste aandeel van dit budget wordt besteed aan procesbegeleiding. De afgelopen jaren hebben laten zien dat dit cruciaal is om circulaire projecten op gang te houden en samenwerking te stimuleren. De 788.000 euro worden verdeeld over de komende 4 jaar besteed aan zowel een procesmanager vanuit PPI, als een nog aan te stellen beleidsmedewerker vanuit Economie en Arbeidsmarkt. Deze kan dienen als inhoudelijke vraagbaak richting de trekkers van de verschillende interventies. Met de verdeling van het budget over de verschillende posten kan op een later moment nog geschoven worden.

10 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

11 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

Figuur 5: Programmabegroting per interventie, uitgezet in de tijd

3. Beschrijving van de 11 interventies voor 2022 In dit hoofdstuk worden de 11 interventies die in 2022 starten in meer detail beschreven. 1. Circulair inkopen in facilitair domein Introductie In het facilitaire domein liggen kansen om het gebruik van primaire grondstoffen van de gemeentelijke organisatie flink te verkleinen, door circulaire principes toe te passen in de aanbestedingen van de afdeling Faciliteiten. De afdeling past al enkele principes toe, per product wordt bekeken wat mogelijk is. Afdeling Faciliteiten wil de komende jaren specifieke prioriteiten stellen. Afwegen wanneer meerdere principes toegepast kunnen worden, en bepalen waar een substantiële impact te realiseren is. Voorbeelden van principes die de afdeling Faciliteiten momenteel onderzoekt: ● Total Cost of Ownership: kan een bepalende factor zijn om te kiezen voor circulaire producten. Dit begrip wordt verder gedefinieerd binnen de afdeling Faciliteiten. Welke gebruiksfasen en gebruikskosten wel en niet meenemen? Met name is aandacht nodig voor de end-of-life fase, terwijl ‘aanschaf’ en ‘exploitatie’ goed op de rit staan. ● Bij inkoop van gebruiksartikelen, zoals meubilair, bedrijfskleding, neemt Faciliteiten kansen en kosten rond ‘onderhoud’ van een product mee in de uitvraag. Daarnaast wordt gekeken naar de mogelijkheden om een retour-model in te passen.

Dit vraagt voor een aantal producten intensievere afstemming met marktpartijen. ● Bij inkoop van verbruiksartikelen, zoals catering, printpapier, wordt gestuurd op een minimale milieuimpact en scheiden van reststromen om hoogwaardige verwerking mogelijk te maken. ● Bij diverse productgroepen vraagt Faciliteiten een materiaalpaspoort op bij levering, waarin inzichtelijk is gemaakt uit welke onderdelen en materialen een product is opgebouwd. Het detailniveau dat hierbij mogelijk is, verschilt per productgroep. ● Circulaire KPI’s in aanbestedingen op te nemen. Bijvoorbeeld het aandeel circulair materiaal, aandeel biobased materiaal, demonteerbaarheid, toxiciteit en/of het percentage single-use plastics (liefst 0%). Bij producten waar dit mogelijk is, past de gemeente dit toe in nieuwe contracten. ● Een inspanningsmonitor om inzicht te bieden in de voortgang van circulair inkopen. Hiervoor is behoefte aan een gezamenlijk vastgestelde set definities rondom het begrip circulaire economie. De afdeling Faciliteiten trekt deze interventie, daarnaast is de team Inkoop nauw betrokken. Zij draagt bij aan de doelen van de afdeling Faciliteiten en kan de wensen rond circulair inkopen borgen. Team Inkoop zorgt ook voor de marktkennis, zodat helder is wat de mogelijkheden zijn per productgroep.

De medewerking van contractmanagers is van groot belang, omdat zij de inkoopcontracten met bedrijven opstellen. Daardoor spelen ze een belangrijke rol in de circulaire keuzes die worden gemaakt op het gebied van inkoop. Indirect zijn de andere afdelingen van Tilburg ook betrokken, omdat Faciliteiten in opdracht werkt. De inkoop van ieder product wordt afgestemd op hun behoeften. Ambitie De afdeling Faciliteiten intensiveert de toepassing van de gemeentelijke doelstellingen:

12 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

●

de gemeente Tilburg gaat vanaf 2021 minimaal één circulair principe meenemen in alle Europese aanbestedingen in het facilitair domein. ● vanaf 2023 past de gemeente Tilburg voor al haar facilitaire inkopen een of meerdere circulaire principes toe. In 2022 worden de doelstellingen voor deze interventie verder geconcretiseerd.

Activiteiten Binnen deze interventie zijn drie deelprojecten gedefinieerd: 1. De afdeling Faciliteiten wil in 2022 inzicht krijgen in welke producten nog meer kansrijk zijn voor circulaire inkoop en wat de bijdrage aan de gemeentelijke doelstellingen kan zijn. Het uitwerken van een methode om de bijdrage te kunnen uitdrukken van circulaire inkoop aan de over-all doelstellingen helpt hierbij. Samen met andere afdelingen worden definities aangescherpt: Wanneer is iets ‘circulair’? Hoe weet je of de ene aanbieding meer ‘circulair’ is dan de andere? Hoe maak je de afweging tussen ‘circulair’ en ‘duurzaam’? Bestaande kennis en tools worden in kaart gebracht en afgewogen wat het beste bij Tilburg past. De wijze van rapporteren wordt onder de loep genomen. Uiteindelijk wil de afdeling circulaire en andere opbrengsten in kaart brengen. Hierbij wordt goed gekeken wat haalbaar is (verzamelen van data) en een goede aansluiting op de rapportages van de rest van de organisatie. De kennis en ervaring van experts wordt benut van bijvoorbeeld een andere afdeling binnen gemeente Tilburg of een andere gemeente die al verder is op circulair gebied. Ook wordt kennis uitgewisseld tussen de afdelingen die zich bezig houden met inkoop. 2. Het in kaart brengen van de huidige grondstoffenstromen binnen de gemeente.

Het is belangrijk te weten wat op dit moment wordt verbruikt, om zo te bepalen waar de grootste winst te behalen valt. Een onafhankelijk adviesbureau wordt gevraagd de aard en omvang van het verbruik van grondstoffen in kaart te brengen. Vervolgens wordt er gekeken waar de grootste winst te behalen valt op het gebied van circulair facilitair inkopen. Als pilot worden twee meest kansrijke stromen voor de afdeling actief aangepakt: vergroten van preventie, reductie, hergebruik en recycling. De resultaten zullen gemonitord worden. Met de lessen van de pilot worden andere grondstofstromen aangepakt. 3. Bij iedere aanbesteding worden de gebruikte circulaire principes en de effecten gedocumenteerd, zodat naar verloop van tijd steeds meer wetmatigheden en een gestandaardiseerde aanpak kan ontstaan. We moeten ons realiseren dat er geen ‘one-size-fits-all’ aanpak mogelijk is. Iedere aanbesteding vraagt een eigen aanpak rondom circulariteit. Verder is lastig om in te schatten wat de kenmerken zijn van producten die nog op de markt komen of de heel innovatief zijn (nieuwe materialen, nieuwe productieprocessen als 3D-printen). Inzet Voor de inkoop-interventies (1, 2 en 3) is gezamenlijk 30.000 euro begroot in 2022 en vervolgens jaarlijks 25.000 euro tot en met 2025, voor externe kosten.

De MVI-ambassadeurs (Maatschappelijk Verantwoord Inkopen) pakken deze interventie op; er zijn geen extra medewerkers nodig. De uitdaging is binnen het bestaande inkoopbudget de mogelijkheden op te zoeken. Soms zullen de circulaire opties duurder zijn dan de ‘normale’ variant. Hierover kan het gesprek gevoerd worden binnen de afdeling, met de collega’s die betrokken zijn bij de andere interventies, afdeling Planning & Control en het team circulaire economie. 13 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

Door circulariteit bewust mee te nemen in de afwegingen die worden gemaakt in het inkoopproces wordt circulariteit het nieuwe normaal en worden het gebruik van primaire grondstoffen in het facilitair domein gereduceerd. Daarnaast hebben facilitaire producten een grote herkenbaarheid onder medewerkers en inwoners. Deze interventie zal zodoende bijdragen aan het bewustzijn van het belang van circulariteit.

2. Circulair inkopen van GWW Introductie Binnen de GWW (Grond-, Weg- en Waterbouw) liggen grote kansen om materiaalstromen in Tilburg circulair te maken, door circulaire principes toe te passen binnen het inkoopproces. Afdeling Ruimtelijke Uitvoering trekt deze interventie, en wil minimaal twee circulaire principes in haar toekomstige aanbestedingen toepassen. Ze wordt hierbij ondersteund door team Inkoop. ● Inkoop vindt plaats op basis van Total Cost of Ownership (TCO) over de ontwerplevensduur. Daarbij worden tevens de milieukosten voor ‘realisatie’ en ‘onderhoud’ meegenomen. ● Bij inkoop van onderhoudscontracten wordt gestuurd op het realiseren van klimaatneutrale en circulaire prestaties. In contracten worden KPI’s opgenomen op deze thema’s, mogelijk met een groeipad tijdens de contractperiode. Het wel of niet halen van die prestaties vormt – samen met de geleverde kwaliteit – de basis voor eventuele contractverlenging. ● Bij inkoop van realisatie van nieuwe projecten worden klimaatneutrale en circulaire ambities integraal meegenomen. Daarbij wordt - waar mogelijk - ruimte gegeven aan innovatieve oplossingen in het ontwerp en materiaalkeuzes in de realisatie. ● Er wordt een materiaalpaspoort uitgevraagd, waarin alle toegepaste materialen zijn gespecificeerd. Dit materiaalpaspoort is de basis voor onderhoudswerkzaamheden na oplevering.

Ambitie Het structureel toepassen van circulaire principes binnen inkoop vraagt om een nieuwe mindset binnen de afdeling Ruimtelijke Uitvoering. De afdeling zal in een aantal deelprojecten tussen nu en 2025 gebruiken om dit te realiseren. Uiteindelijk zullen vanaf 2023 alle gemeentelijke GWW-projecten worden aanbesteed met circulaire principes, met als streefwaarde 90%. In 2022 worden de doelstellingen voor deze interventie verder geconcretiseerd.

Activiteiten Op dit moment wordt het toepassen van circulariteit vooral ingevuld met de materiaalkeuze. Hier is al veel aandacht voor binnen het GWW. Dit is echter onvoldoende om de mindset binnen de afdeling structureel te veranderen. Daarom is een drietal deelprojecten geformuleerd, die parallel aan elkaar uitgevoerd zullen worden van 2022 tot en met het tweede kwartaal van 2023. 1. Total Cost of Ownership wordt op dit moment niet of nauwelijks toegepast binnen de GWW, maar is van groot belang om de voordelen van circulaire inkoop inzichtelijk te krijgen. Dit deelproject onderzoekt de mogelijkheden van de TCO-methodiek. Wat zijn de voordelen? Wat vraagt het van de procedures en werkstromen binnen de GWW? In dit verandertraject worden beheerders actief meegenomen. Zij moeten deze methodiek uiteindelijk adopteren en toepassen. Dit vergt een aantal maanden tijd. Ook de afdeling Planning & Control wordt betrokken. De timing om met TCO aan de 14 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

slag te gaan is goed. Het IBOR (integraal beheer openbare ruimte) is hier op dit moment mee bezig. De afdeling Ruimtelijke Uitvoering kan hierop aanhaken. 2. Om circulaire principes door te voeren in de GWW worden vraag en aanbod in kaart gebracht. Toegepaste bouwstoffen gaan gemonitord worden, in nauwe samenwerking met het opstellen van het materialenpaspoort. Daarnaast worden uitgaande reststoffen gemonitord. Hieruit kunnen kansen voor hergebruik, recycling en preventie gedefinieerd worden. Om monitoring van vraag en aanbod toe te passen worden de eisen en wensen bepaald. Daarna wordt gekeken naar de effecten op de huidige manier van werken. Welke aanpassingen aan het huidige systeem moeten worden doorgevoerd? Zodra dit helder is kan een dashboard worden vormgegeven. Bestaande kennis van marktpartijen wordt hierin gebruikt als uitgangspunt. De gehele afdeling Ruimtelijke Uitvoering zal actief meewerken in de verschillende stappen van het proces voor het ontwikkelen van draagvlak en een vanzelfsprekende nieuwe manier van werken. Daarnaast krijgt de afdeling ICT ondersteuning. Zo wordt gezorgd dat integratie met bestaande digitale tools plaatsvindt. Ook wordt samengewerkt met digitale tools vanuit het BAT (Brabants Afval Team). 3. Eenduidigheid van de begrippen circulariteit, hergebruik en duurzaamheid en het kunnen meten van circulariteit vraagt verdere ontwikkeling.

Zo komen tot een set vaste definities. De afdeling Ruimtelijke Uitvoering wil zoveel mogelijk gebruik maken van landelijke definities, voorbeelden en ervaringen. Een manier om dit te doen is door het volgen van trainingen, bijvoorbeeld de MilieuKostenIndicator-training (MKI). Door MKI toe te passen worden circulaire activiteiten binnen het GWW steeds beter meetbaar. Bij de inkoop interventies (1 en 3) en bij interventie 8, 9 en 10 wordt ook gewerkt aan eenduidige definities en kwantificering van doelen. Binnen de gemeentebrede interventie 8, 9 en 10 zullen trainingen worden vormgegeven. Ruimtelijke Uitvoering zal actief bijdragen aan het vormgeven, testen en later volgen van deze trainingen. Verder vindt kennisdeling plaats met de andere inkoop interventies. Inzet Voor de inkoop-interventies (1, 2 en 3) is gezamenlijk 30.000 euro begroot in 2022 en vervolgens jaarlijks 25.000 euro tot en met 2025, voor externe kosten zoals opleidingen. De grondstoffenmonitor zal inzicht geven in de aard en omvang van materiaalstromen in het GWWdomein. Medio 2023 heeft de afdeling een gekwantificeerd beeld van de bijdrage van de deelprojecten aan de over-all doelstellingen, inclusief een routekaart voor de jaren erna.

15 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

3. Circulair inkopen van maatschappelijk vastgoed Introductie Binnen maatschappelijk vastgoed zijn grote stappen te zetten op het gebied van circulariteit, door circulaire principes toe te passen bij de aanbestedingen rondom nieuwbouw, renovatie en andere werkzaamheden aan gemeentelijk vastgoed. Van belang om bewoners/gebruikers van woningen en gebouwen te betrekken in de verduurzaming. Het Vastgoedbedrijf wil in 2021 en 2022 bij drie aanbestedingen van maatschappelijk vastgoed minimaal twee van onderstaande circulaire principes mee te nemen. ● Inkoop vindt plaats op basis van de Total Cost of Ownership voor een periode van 30 jaar. ● Bij inkoop van onderhoudscontracten wordt gestuurd op het realiseren van klimaatneutrale en circulaire ambities. Daarbij gaat het onder meer om emissies van voertuigen en de milieu-impact van de gebruikte materialen. ● Bij inkoop van vervanging of nieuwbouw van maatschappelijk vastgoed wordt ook gestuurd op het realiseren van klimaat-neutrale en circulaire ambities. Daarbij worden circulaire principes meegenomen in zowel het ontwerp (demonteerbaarheid, aanpasbaarheid) als de realisatie (hergebruikt materiaal, niet-toxisch materiaal, biobased materiaal). ● Er wordt een materialenpaspoort en BIM-systematiek uitgevraagd, waarin de toegepaste materialen en onderlinge verbindingen zijn gespecificeerd.

Deze informatie is de basis voor onderhoudswerkzaamheden na oplevering bij nieuwbouw. ● Er worden circulaire KPI’s in de aanbesteding opgenomen over het aandeel circulair materiaal, aandeel biobased materiaal, demonteerbaarheid en/of toxiciteit. Ambitie Om toepassing van circulaire principes op te schalen heeft het Vastgoedbedrijf een roadmap opgesteld voor de komende vijf jaar. Circulaire pilots helpen om KPI’s voor klimaatadaptief en circulair aanbesteden verder vorm te geven. Uitgangspunt zijn de begrippen ‘milieubelasting’, ‘verantwoorde herkomst’ en ‘demonteerbaarheid’. Belangrijke mijlpaal in de komende jaren is het doorvoeren van circulaire principes in iedere aanbesteding, in 2023. De komende twee jaar worden daarom gebruikt om KPI’s vorm te geven en circulaire principes te concretiseren. Welke principes werken het beste voor de afdeling en bereiken de gewenste impact? In 2022 worden de doelstellingen voor deze interventie verder geconcretiseerd.

Activiteiten Het Vastgoedbedrijf werkt momenteel aan meerdere deelprojecten die bijdragen aan het structureel toepassen van circulaire principes: 1. Selectie van een flagship-project binnen de gemeente op het gebied van circulariteit. Het consultancybureau Alba Concepts heeft hiervoor een aantal mogelijke projecten geïdentificeerd. Een definitieve keuze voor een project wordt op korte termijn gemaakt.

16 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

2. Het vastgoedbedrijf is betrokken bij de ontwikkeling van het bedrijventerrein Wijkevoort, om natuurinclusief bouwen toe te passen. Hier wordt ook gekeken hoe circulaire principes een rol kunnen spelen. 3. Ondersteuning bij de ontwikkeling van een kwaliteitsteam Circulair. Dit is een gemeente-breed loket waar circulaire projecten getoetst kunnen worden: zijn de circulaire principes meegenomen in het plan van aanpak? Op deze manier worden projecten steeds meer langs een gelijke maatlat gelegd. Om dit deelproject te laten slagen wordt samengewerkt met interventie 8, 9 en 10. 4. Inventarisatie van circulaire uitvoering van regulier onderhoud, gebruik van biobased materialen en welke gebouwen binnen de gemeente kostenefficiënt kunnen worden gerenoveerd, in plaats van nieuwbouw. 5. De ontwikkeling van een materialenpaspoort voor nieuwbouw. 6. Naast het sturen op circulariteit de ontwikkelingsfase, wordt gekeken hoe deze maatregelen effect hebben op de gebruikers van het vastgoed. Wat is bijvoorbeeld het effect op de maandelijkse huurprijs? Zo wordt gezorgd dat de sociaal-economische effecten gunstig zijn. Inzet Vanuit het programma is voor de inkoop-interventies (1, 2 en 3) gezamenlijk 30.000 euro begroot in 2022 en vervolgens jaarlijks 25.000 euro tot en met 2025, voor externe kosten. Binnen het Vastgoedbedrijf is de begroting voor de komende vijf jaar goedgekeurd.

De prognose is 50 miljoen tot 2045, dit betekent 10 miljoen voor elke vijf jaar. Voor alle gebouwen die energetisch worden gerenoveerd in periode 2020-2025 is 10% van het budget gealloceerd voor circulaire uitvoering van de maatregelen.

17 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

7. Koppelingstraject energietransitie en circulaire economie Introductie De energietransitie en de transitie naar een circulaire economie zijn sterk met elkaar verbonden wat betreft hun klimaatimpact. Beide transities vragen gedragsverandering van onder andere bewoners, inkopers en beleidsmakers. En een aanpassing van producten, diensten en werkwijzen van bijvoorbeeld aannemers, uitvoerders, producenten, grondstofleveranciers en afvalverwerkers. Er is winst te halen als voor beide transities de beleidsontwikkeling, strategische agenda’s, projecten en communicatie gekoppeld worden. Ook komen in de komende jaren veel financiële middelen beschikbaar voor de energietransitie, die de gemeentelijke organisatie zo goed mogelijk wil benutten. Kansen zien we in de renovatie van gebouwen en woningen voor betere energieprestaties. Direct toepassen van circulaire (isolatie-)materialen en het circulair maken van de waterinfrastructuur en afvalverwerking levert een win-win-situatie op. Het programmateam Klimaat (afdeling Ruimte) is momenteel verantwoordelijk voor deze interventie. Het programmateam Klimaat stopt echter op 1 september in zijn huidige vorm. Het nieuw te vormen programmateam neemt het stokje over. Daarnaast is de afdeling Inkoop aangehaakt, omdat zij een kaderstellende en een voorbeeldrol heeft.

Aannemers zijn nauw betrokken bij het realiseren van de circulaire ambities van de gemeente. Zij zijn met name relevant bij de afname en toevoer van materialen en de inzet van hergebruikte materialen. Ambitie In 2022 worden bij alle projecten rond energietransitie de kansen voor circulariteit standaard geïnventariseerd en afgewogen. In 2022 worden de doelstellingen voor deze interventie verder geconcretiseerd.

Activiteiten Deze interventie ontplooit in 2022 twee projecten: 1. Het (laten) uitvoeren van een analyse van koppelkansen in het projectportfolio van energietransitie. De inventarisatie zal zowel een korte- als lange-termijn doorkijk hebben. Regionale als landelijke kansen worden geïdentificeerd en onderscheiden. 2. In 2022 wordt er vanuit de transitie-visie Warmte gestart met het opstellen van wijkuitvoeringsplannen. Het afwegingskader met hierin de verschillende criteria voor circulariteit wordt hier ingezet. Ieder jaar zal een aantal buurten en wijken worden aangepakt; hier is zeker tot 2026 voor nodig. De gemeente Den Bosch is bijvoorbeeld al gevorderd met dergelijk onderzoek. Tilburg kan lering trekken en bepalen of samenwerking met andere steden/regio's efficiënt en effectief is. Inzet Er is 20.000 euro begroot voor het onderzoek door een externe partij naar koppelkansen. Het is nog niet mogelijk de meerkosten in te schatten van het meenemen van het circulaire afwegingskader bij de wijkuitvoeringsplannen. Dit zal afhangen van de omvang van dit programma.

18 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

8 + 9 + 10: Circulaire kennis binnen de gemeente vergroten Gezien de sterke verwantschap van drie interventies zijn deze samengevoegd: 8: inzicht verkrijgen in de voetafdruk en grondstofstromen van de eigen organisatie 9: intern opstellen circulaire doelen in aanloop naar 2030 en 2050 10: gemeente-breed traject om CE-gedachtegoed te vergroten Introductie Om de circulaire doelen voor 2030 en 2045 aan te kunnen scherpen en verder operationaliseren worden de voetafdruk en grondstofstromen van de eigen organisatie in kaart gebracht. Met concretere doelen en een interne campagne wordt het circulaire gedachtegoed binnen de gemeente Tilburg verspreid en onderdeel van de dagelijkse praktijk. Het programmateam Klimaat (afdeling Ruimte) is momenteel verantwoordelijk voor deze interventie. Het nieuw te vormen programmateam neemt het stokje over. Tot die tijd wordt deze interventie vanuit het programma begeleid. Een externe partij zal de voetafdruk en grondstofstromen in kaart brengen, ter ondersteuning van het detailleren van onze circulaire doelstellingen. Een interactieve campagne eind 2022 draagt bij aan het verinnerlijken van de ambities en doelen. De verantwoordelijkheid voor deze campagne ligt bij de service-unit van de gemeente (afdeling Communicatie): collega’s die materiaal verzamelen en omzetten in boodschappen en uitingen.

En die de organisatiekracht hebben om betrokkenheid te realiseren binnen de gemeente. Ambitie Alle medewerkers van de gemeente Tilburg worden geïnformeerd over de circulaire ambities en doelen van 2030 en 2045. Eind 2022 hebben medewerkers een duidelijk beeld van de belangrijkste circulaire doelen voor 2030 en 2045. In 2022 worden de doelstellingen voor deze interventie verder geconcretiseerd. Activiteiten 1. Er is in 2017 een overzicht gemaakt van de grondstofstromen van de gemeente Tilburg, deze is te vinden op bladzijde 16 in het Koersdocument. In 2022 zal dit overzicht verder worden uitgewerkt. Een externe partij wordt gevraagd deze analyse te doen. De activiteit resulteert in een dashboard voor het monitoren van de prestaties van de gemeentelijke organisatie. 2. Nadat begin 2022 inzicht is gekregen in de grondstofstromen en de voetafdruk van de eigen organisatie, wordt het beleid en programma rond circulariteit aangescherpt. Dit beleid is voornamelijk van belang voor de inkoop-interventies. Ook wordt gekeken hoe circulair beleid meegenomen kan worden in prestatieafspraken van actuele herijkingen. 3. Parallel wordt een communicatiestrategie uitgewerkt voor het vergroten van het bewustzijn van het belang van circulaire economie. Hiermee wordt de kennisopbouw op het gebied van circulair vergroot. Het doel is om van circulariteit het nieuwe normaal te maken.

De ambitie is zo snel mogelijk te starten met deze campagne (tweede helft 2021). Eind 2023 wordt de campagne herzien en aangepast op nieuw beleid. Belangrijk onderdeel van de campagne is het oprichten van de Inkoop Academy. Deze is bedoeld om inkoop-medewerkers te trainen hoe zij op een circulaire manier kunnen handelen. Deze Inkoop 19 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

Academy draagt bij aan de bewustwording dat circulariteit de norm is binnen de gemeente. Omdat de mensen die deze trainingen volgen actief aan de slag gaan met circulariteit, zal circulariteit verweven raken in hun werkzaamheden. Inzet Voor de gezamenlijke interventie (8, 9 en 10) is 35.000 euro begroot in 2022 voor onder andere het onderzoek naar grondstofstromen, 25.000 euro in 2023 voor ontwikkeling van een dashboard en 10.000 euro in 2024 en 2025 voor verdere uitwerking. Voor de campagne is 20.000 begroot voor uitingen en interne workshops, events en communicatie. Voor het inzicht verkrijgen in de voetafdruk en grondstofstromen van de gemeentelijke organisatie is circa 25 uur beschikbaar in de eerste helft van 2022, om het externe onderzoek te begeleiden. Voor het opstellen van het beleid is in de tweede helft van 2022 en begin 2023 bij elkaar 40 uur begroot voor het opzetten en onderhouden van een werkgroep. De inzet voor de bewustwordingscampagne zijn ingeschat op 0,25 fte gedurende tweede helft 2021 tot en met medio 2023. Het ontwikkelen van de Inkoop Academy vraagt inzet van diverse collega’s. Dit past in de bestaande werklast.

20 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

15. Realiseren van de bouw- en grondstoffenhub Introductie Het hoogwaardig hergebruiken van materialen ten behoeve van circulair bouwen wordt gestimuleerd door bouw- en grondstoffenhubs in te richten in en rond Tilburg. Op meerdere locaties worden opslagplaatsen gerealiseerd waar ‘afval’ van sloopprojecten of overgebleven materiaal uit de bouw naartoe wordt gebracht. Bouwmateriaal wordt gesorteerd, gecontroleerd, gerepareerd of anderszins geschikt gemaakt voor hergebruik. Hergebruik en recycling wordt steeds belangrijker naarmate meer modulair en remontabel gebouwd gaat worden. De gemeente Tilburg zal marktpartijen stimuleren en faciliteren om dergelijke hubs te ontwikkelen. De bouw- en grondstoffenhub moet de drempel voor bouwers en slopers verlagen om circulair te werken. Deze interventie vraagt flankerend beleid in de vorm van het verplichten van een percentage hergebruik bij renovatie en nieuwbouw. Verder is inzicht nodig in vraag- en aanbod. Een digitale tool wordt hiervoor ontwikkeld. De trekker van de interventie is Ruimtelijke Uitvoering. Daarnaast heeft het vastgoedbedrijf een belangrijke rol, omdat zij zich ook steeds sterker richten op hergebruik van materialen in de bouw. Ambitie Deze interventie start met twee projecten: ● De grondwal Bakertand: grootschalig hergebruik van lokaal vrijkomende grond.

Het gaat hier om een grondwal die als geluidswering fungeert voor een nieuw te bouwen woonwijk. ● De Stenenbank: met een tussentijdse opslag waardevolle verhardingsmaterialen te hergebruiken in gemeentelijke projecten. Grondwal Bakertand Het doel is om voor 2024 de Grondwal voor ten minste 50% te vullen met lokaal vrijgekomen grond, die voldoet aan de kwaliteitseisen. Stenenbank Het doel is om voor 2024 50% van de vrijkomende materialen opnieuw toe te passen. Activiteiten Binnen deze interventie zijn er drie deelprojecten. Deze deelprojecten lopen parallel en doel is om de interventie in 2024 af te ronden. Een randvoorwaarde hierbij is de voortgang van het Bakertand nieuwbouwproject. 1. Inrichten van een systeem om vraag en aanbod inzichtelijk te maken. De meest kansrijke optie is om dit via het BCG (Bouw en Grondstoffen Coördinatie) te doen. Zij werken al jaren met een applicatie om hoeveelheden bouw- en grondstof, en plaats van herkomst en bestemming te monitoren. Deze applicatie wordt verder uitgebreid, ook op het gebied van CO2 besparing. Op langere termijn wordt deze applicatie verbonden aan het materialenpaspoort (interventie 13). Daarnaast wordt waar mogelijk aansluiting gezocht bij interventies 2, 3, en 8+9+10. 2. Aanleggen van de Grondwal Bakertand. In 2021 wordt de voorbereidende fase hiervan afgerond.

In 2022 start de uitvoeringsfase met een doorlooptijd tot half 2024. De gemeente zal door opdrachtgeverschap voor de wal en coördinatie op grondstromen sturen op gebruik van eigen grond.

21 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

3. Ontwikkelen van de Stenenbank. Dit is een pilot-project waarbij wordt gekeken of er voldoende volume verharding beschikbaar is dat circulair toegepast kan worden, binnen de gemeente Tilburg. Verder wordt een analyse gemaakt wat waardevolle materialen zijn en hoe dat gedefinieerd kan wordt. In 2022 en 2023 zal de schaal van dit project worden opgeschaald met partners. In 2023 en 2024 worden de werkprocessen aangepast en het hergebruik van materialen geoptimaliseerd. Wanneer het gaat om incidentele partijen stenen, keien, ed. zal zonder raamovereenkomst gewerkt worden. In een voorloper van dit project zijn gebakken klinkers en Chinees graniet opgeslagen voor hergebruik. Het vastgoedbedrijf is nauw bij dit project betrokken. Er is een aantal zaken waar aandacht aan moet worden besteed om deze projecten succesvol te kunnen uitvoeren. ● Aandacht besteden aan de implementatie van nieuwe werkwijzen en systemen, zodat iedereen binnen de afdeling Ruimtelijke Uitvoering leert ze te gebruiken. Dit draagt bij aan de nieuwe circulaire mindset binnen de gemeentelijke organisatie. ● Meer duidelijkheid is nodig over de circulaire kwalificaties van bijvoorbeeld beton en klinkers. Hiermee kan bepaald worden in welke mate een project circulair is en dus aan de over-all doelstellingen wordt bijgedragen.

Inzet Er is een projectteam geformeerd en een voorfinanciering van €600k uit het klimaatfonds is ambtelijk voorbereid. De definitieve GO moet nog gegeven worden. Het project naar verwachting in de periode 2022-2024 tot uitvoering komen. De Grondwal Bakertand BV is betrokken als opdrachtgever. De Gemeente Tilburg zowel opdrachtgever als opdrachtnemer en zijn er aannemers betrokken als opdrachtnemer Uitvoering Werkzaamheden. Voor de Grondwal is de totale personele inzet begroot op ongeveer 1000 uur. De verwachting is dat de Grondwal kostenneutraal is, met de voorfinanciering vanuit het klimaatfonds. Voor de Stenenbank is de totale personele inzet begroot op ongeveer 500 uur. Binnen het project van de Stenenbank wordt uitgezocht of het project operationeel kostendekkend is.

22 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

17. Opstellen van richtlijnen voor circulaire ruimtelijke ordening en stedelijke ontwikkeling Introductie Het verduurzamen van stadsontwikkeling en bouwprocessen kan sterk bijdragen aan de circulaire ambities van Tilburg. Hiervoor werkt de gemeente toe naar duidelijke en bindende richtlijnen voor circulaire ruimtelijke ordening en stedelijke ontwikkelingen. Dit kan op verschillende schalen worden opgepakt, van circulaire principes op gebouwniveau tot gebieds- en stadsbrede circulaire richtlijnen. Gemeente Tilburg heeft krachtige beleidsinstrumenten tot haar beschikking om dit te waarborgen, zoals haar gronduitgifte, vergunningverlening en gebiedsontwikkeling-richtlijnen. Met ons grondbezit kunnen we concreet duurzaamheidsmaatregelen aanjagen. Om deze richtlijnen voor circulaire ruimtelijke ontwikkeling op te stellen worden geleerde lessen beleidsmatig vertaald en nieuwe pilots opgezet. Dit gebeurt op vier thema’s: ● Gebiedsontwikkeling ● Bouw ● Gebruiksfase ● Slopen en renovatie Met name de lopende herstructurering van bedrijventerreinen leent zich als goede pilotlocatie om te werken aan circulaire richtlijnen. Deze interventie is geïnitieerd door de afdeling Ruimte, maar staat in nauw verband met de inkoop interventies (1, 2 en 3). Deze interventie focust op de richtlijnen die de gemeente Tilburg opdraagt aan externe partijen.

De interventies 1, 2 en 3 gaan over de eisen die de gemeente zichzelf oplegt. Een constante check wordt voorzien tussen de regels die naar buiten gesteld worden en de eigen eisen. Ambitie In 2025 is een werkbaar pakket richtlijnen vastgesteld, dat aan externe partijen handvatten biedt voor circulaire ruimtelijke ontwikkeling. In 2022 worden de doelstellingen voor deze interventie verder geconcretiseerd. Activiteiten Op dit moment is er nog geen eenduidige methode om circulaire activiteiten binnen stedelijke en ruimtelijke ontwikkeling te beoordelen binnen de gemeente Tilburg. Er is een aantal tools beschikbaar, maar door de opeenstapeling van richtlijnen ontstaat een negatief effect op de adaptatiegraad ervan. Om een werkbaar pakket aan richtlijnen te realiseren moet er in eerste instantie een duidelijk beeld zijn van de werking en het nut van de beschikbare tools. Wat houden ze in en welke past het best bij Tilburg? Of is het nodig een combinatie te maken tussen verschillende tools? Om beter in beeld te krijgen welke tool bij Tilburg past zal een aantal pilots uitkomst bieden. Ook worden succesverhalen van andere gemeenten doorgrond. Deze interventie is opgedeeld in vier stappen: 1. Methodiek kiezen voor richtlijnen om circulaire economie in te passen Momenteel is zicht op een aantal mogelijke tools: - MKI (Milieukostenindicator). Specifiek nuttig voor GWW.

23 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

-

-

GPR (Gemeentelijke Praktijk-richtlijnen). Deze tool komt oorspronkelijk uit Tilburg. Het is niet duidelijk of deze methode voldoende up-to-date is. De tool is geschikt voor Ruimtelijke Ordening en Stedelijke Ontwikkeling. Breeam Circularity Index AmbitieWeb. Geschikt voor de Openbare Ruimte. Duurzaam GWW. Geschikt voor de Openbare Ruimte.

Deze tools zullen vergelijken en afgewogen worden. Wat zijn karakteristieken? Op welke thema’s spelen ze in? Vervolgens wordt er gekeken naar de fit met de gemeente. Sluiten de thema’s aan bij de focus van activiteiten in Tilburg? 2. Pilots uitvoeren Het nieuwe bedrijventerrein Wijkevoort fungeert als pilot. Een twintigtal bedrijven wordt hier geholpen met hun ruimtevraag. Natuur-inclusief bouwen staat centraal, en er wordt gekeken hoe circulariteit een rol kan spelen. Daarnaast loopt de pilot Toekomstbestendig Loven al een aantal jaar. Binnen deze pilot wordt gekeken hoe het bedrijventerrein geherstructureerd kan worden, om de beschikbare ruimte efficiënter te benutten. Doel is een vitaal bedrijventerrein. Circulariteit kan een belangrijke rol spelen bij het realiseren van duurzame herstructurering. In de tweede helft van 2021 zullen drie partijen een eerste investeringsbeslissing nemen rondom herstructurering. Tot slot staat een pilot met vastgoed van de gemeente zelf op de planning. Uit de pilots leren we wat en hoe we iets kunnen opnemen in welke fase van gebiedsontwikkeling, stedenbouw en ruimtelijke ordening. Tot slot is het Woonconvenant gesloten met een aantal woningcorporaties. Het is mogelijk dat hier in de toekomst ook pilots uit voortkomen in samenwerking met Cirkelstad. 3.

Aanhaken bij buyer groups / leren van andere partijen Er zijn verschillende manieren om kennis vanuit andere partijen in Tilburg in beeld te krijgen. ● De werkgroep Duurzaamheid van de gemeente. Deze komt een keer per zes weken samen. ● Aansluiten bij buyer groups: dit zijn groepen waar publieke en private opdrachtgevers samenwerken om een specifieke productcategorie te verduurzamen. Door deel te nemen aan een buyer group hoeft de gemeente Tilburg niet zelf het wiel opnieuw uit te vinden. ● Kennis en instrumenten binnen de B5 gemeenten (Tilburg, Eindhoven, Helmond, Breda en Den Bosch) op het gebied van duurzaamheid kunnen worden benut om de weginfrastructuur duurzamer te krijgen. Het INDUSA-programma, opgezet door Bouwend Nederland, de gemeente Noord-Brabant en de B5 gemeenten, kent een aantal succesvolle initiatieven. Tilburg kan deze initiatieven analyseren en lessen uit trekken voor eigen pilots. 4. Nieuwbouwbeleid Naast deze projecten komt er nieuw nieuwbouwbeleid, ingezet voor energie-neutraliteit. We benutten dit beleid om circulariteit op te nemen. De opdrachtgevers stedelijke ontwikkeling zijn hier aan zet. Inzet Er is 25.000 euro begroot om de beschreven deelactiviteiten te ondersteunen, bijvoorbeeld om experts in te schakelen.

24 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

Het Vastgoedbedrijf en de afdeling Ruimtelijke Uitvoering moeten aangehaakt zijn bij deze interventie, omdat dit vraagstuk verder reikt dan alleen de afdeling Ruimte. Ook kan worden besloten om deze interventie samen te voegen met interventie 14 en 18, om zo een grote interventie rondom circulaire bouw in te richten. Eind 2021 wordt hier een besluit over genomen met de verschillende trekkers.

25 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

26. Opzetten CE innovatietraject binnen de Triple Helix Introductie Deze interventie is erop gericht om circulaire ideeën van bedrijven op de markt te krijgen. Er is veel kennis nodig om invulling te geven aan een circulaire ambitie. De regio Tilburg heeft verschillende onderwijsinstellingen die hieraan kunnen bijdragen. Bijvoorbeeld de hogescholen Fontys en Avans en ROC Tilburg. Lectoraten zijn een interessante partner voor het MKB. Met een gericht traject kunnen bedrijven met duurzaamheidsambities gekoppeld worden aan onderwijs en onderzoek, om innovatie te bevorderen. Specifiek kan het MKB ondersteund worden met het identificeren en uitwerken van circulaire kansen, met studenten en onderzoekers van kennisinstellingen. Ambitie We gaan de activiteiten van de gemeente Tilburg en Midpoint Brabant op elkaar afstemmen, om meer impact te maken. Midpoint is al langere tijd actief aan het samenwerken met kennisinstellingen op het gebied van circulaire economie. Veel onderwijsinstellingen zijn nog zoekende hoe het thema circulaire economie inhoudelijk vorm te geven en hoe dit kan worden verankerd in opleidingen. In 2022 worden de doelstellingen voor deze interventie verder geconcretiseerd.

Activiteiten Een drietal deelprojecten geeft inhoud aan deze interventie: 1. Midpoint heeft met de hogeschool Fontys een partnerschap gesloten, genaamd Fontys Expertisecentrum Circulaire Transitie (FECT). Midpoint wil veel circulaire vraagstukken bij deze hybride leeromgeving neerleggen. Voorbeeld is een project met Wolkat, waarbij een Fontys-student een marketingplan voor circulaire inkoop uitwerkt. 2. Midpoint werkt samen met andere partners in het Ontdekstation, gericht op basis- en middelbare scholen. Ze willen toewerken naar multidisciplinaire student-squads, waarin verschillende niveaus en disciplines samenwerken aan kansen voor nieuwe bedrijvigheid. 3. Vanuit de gemeente wordt ook samengewerkt met hogeschool Fontys in het fysieke domein: bedrijventerreinen. Voorbeeld hierbij is het industrieterrein Wijkevoort, waarbij een twintigtal ondernemers wordt geholpen met hun vestigingsvraag. Hierbij wordt gezocht naar circulaire oplossingen. 4. Via Midpoint starten CIRCO-trajecten om bedrijven te trainen in de ontwikkeling van nieuwe circulaire businessmodellen op het gebied van productiemethoden. 5. Kruisbestuiving wordt gestimuleerd tussen de activiteiten vanuit de gemeente Tilburg en Midpoint. Beide partijen hebben afgesproken vaker kennis, ideeën, relaties en projecten te delen. Zo kunnen nieuwe partnerschappen optimaal worden benut. 6.

Midpoint ontwikkelt meer partnerschappen: onder andere met Avans Hogeschool en Tilburg University. Binnen deze partnerschappen worden projecten opgezet met onderzoekers, ondernemers, eindgebruikers en de lokale overheid. Inzet Extra middelen zijn begroot voor het financieel ondersteunen van samenwerkingsprojecten tussen kennisinstellingen en ondernemers (30.000 euro). Het FECT-partnerschap is gefinancierd met middelen vanuit de Regiodeal.

26 Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022 – 2025

27. Vormgeven van een financieringsinstrument circulaire bedrijvigheid in Midden-Brabant Introductie Om circulaire initiatieven van de grond te krijgen is financiering nodig, zowel subsidies als kapitaal. Binnen de regio lopen momenteel meerdere programma’s om hierin te voorzien, onder andere bij de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (BOM, REWIN), provincie Noord-Brabant en enkele banken. De gemeente Tilburg en Midpoint Brabant willen ook hun bijdrage leveren. Nieuwe, aanvullende middelen vullen idealiter een gat in het financieringslandschap. Overwegend gaat het om het overbruggen van ‘The Valley of Death’; de periode tussen het leveren van een eerste serie producten en verdere opschaling. Ambitie Het streven is het realiseren van een financieel instrument voor het versnellen van opschaling van circulaire innovaties, leidend tot nieuwe economische bedrijvigheid. In 2022 worden de doelstellingen voor deze interventie verder geconcretiseerd. Activiteiten Binnen deze interventie gaan we inventariseren hoe het complete financieringslandschap voor circulaire activiteiten eruit ziet en waar hiaten zitten die kansrijk zijn voor de gemeente Tilburg en Midpoint. Om uiteindelijk een instrument in te richten dat aan een behoefte uit de markt voldoet. In samenwerking met ERAC is een tool ontwikkeld om het financieringslandschap in beeld te krijgen.