Bijlage B1.2_Tuin historisch onderzoek_Stichting Arcadie.pdf

Stichting In Arcadië

tuin

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

STICHTING IN ARCADIË

Complex Mariënhaven te Warmond Tuinhistorisch onderzoek en waardestelling 1 november 2017

1

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

STICHTING IN ARCADIË ‘t Zand 44, 3811 GC Amersfoort t. 033 4480035 e. info@stichtinginarcadie.nl www.stichtinginarcadie.nl Projectteam Drs R. (Ronald) H.M. van Immerseel, historicus Ir P. (Peter) Verhoeff, landschapsarchitect BNT N. (Nina) Wijsbek, MA historicus M. (Maartje) Bos, BASc, beheerspecialist groen erfgoed

Opdrachtgever: Gemeente Teylingen Contactpersoon:

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke manier dan ook, zonder schriftelijke toestemming van Stichting In Arcadië. 2

R. Rietveld (team planvorming, ruimte en ontwikkeling) T. 140252, E. r.rietveld@hltsamen.nl

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

INHOUD 1. Inleiding

5

2. Historisch onderzoek

7

2.1 Deelgebied Seminarie en omgeving 2.1.1 Voorgeschiedenis: Dirks Steenhuis en de kloosters 2.1.2 De 17e eeuw: het studiegebied op de oudste kaarten 2.1.3 De situatie in de 18e eeuw 2.1.4 Eerste helft 18e eeuw: kostschool wordt seminarie 2.1.5 Uitbreidingen in de tweede helft van de 19e eeuw 2.1.6 De eerste helft 20e eeuw: verdere uitbreidingen en aanleg van sportvoorzieningen 2.1.7 De Tweede Wereldoorlog en bunkers 2.1.8 De tweede helft 20e eeuw: een verbouwing tot verzorgingscomplex 2.2 Deelgebied R.K. Kerk St. Matthias: pastorie, parkbos en begraafplaats 2.2.1 Oudste geschiedenis tot 1797 2.2.2 Aankoop in 1797 2.2.3 De aanleg van de begraafplaats in 1829 2.2.4 De bouw van de Matthiaskerk en pastorie in 1857 2.2.5 Uitbreiding van de begraafplaats: 1910 2.2.6 Uitbreiding van de begraafplaats in 1950 2.2.7 Vergroting van de kerk in 1953 2.2.8 Schoolgebouwen vanaf 1968 2.3 Deelgebied Schoonoord 2.3.1 De 17e eeuw: een naamloze hofstede 2.3.2 Eerste helft 18e eeuw: stichting en teloorgang van Schoonoord als Buitenplaats 2.3.3 Tweede helft 18e eeuw tot 1850: “een partije land” 2.3.4 Schoonoord 1850-heden: verdergaande afkaveling

9 9 9 11 13 19 23 31 33 41 41 41 41 43 43 45 45 45 47 47 47 49 49

3. Actuele situatie: beschrijving en waardering

51

4. Literatuur en noten

96

3.1 Werkmethode 3.2 Monumentenstatus 3.3 Beschrijving actuele situatie 3.3.1 Deelgebied Seminarie en omgeving: Bisschops- en Seminarielaan 3.3.2 Deelgebied Seminarie en omgeving: Omgeving gebouwen 3.3.3 Deelgebied Seminarie en omgeving: Voormalige kasteellocatie 3.3.4 Deelgebied Seminarie en omgeving: Terrein Park Klinkenberg 3.3.5 Deelgebied R.K. Kerk St. Matthias 3.3.6 Deelgebied Schoonoord 3.4 Waardestelling 3.4.1 Deelgebied Seminarie en omgeving 3.4.2 Deelgebied R.K. Kerk St. Matthias 3.4.3 Deelgebied Schoonoord

53 55 57 57 63 69 71 77 83 85 85 93 95

3

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

1 november 2017

3

1d

1b

1c

1a

2

Complex Mariënhaven te Warmond

4

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

1 november 2017

1. INLEIDING De nieuwe eigenaar van Mariënhaven te Warmond ABC Nova beoogt een herontwikkeling van de kern van het complex. Omdat dit gebied onderdeel is van het beschermde dorpsgezicht van Warmond moet hierbij veel aandacht worden besteed aan de historische waarden van het gebied. Het voorliggende onderzoek richt zich op het in beeld brengen van de historische ontwikkeling van de tuin- en parkaanleg van Mariënhave. Tevens wordt de tuinhistorische waarde van de actuele situatie gesteld. De rapportage kan gebruikt worden als toetsingskader en inspiratiebron voor het herontwikkelingsplan.

Methodologie

Historisch onderzoek

Het historisch onderzoek is verricht volgens de landelijke Richtlijnen Tuinhistorisch Onderzoek (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 2012) en omvat literatuur- en archiefonderzoek. Belangrijk onderdeel betreft het onderzoek in het zeer omvangrijke archief van het grootseminarie uit de periode 1799-1967 dat zich in het Noord-Hollands Archief bevindt. Tevens is het archief van het Bisdom Haarlem geraadpleegd. Het seminariearchief is slechts ten dele openbaar toegankelijk. Voor het onderzoek is toestemming gekregen van het bisdom om alle relevante stukken te raadplegen. Tijdens het onderzoek bleek dat dit archief slecht ontsloten is. Er is slechts een summiere plaatsingslijst en veel stukken zijn niet geïnventariseerd. Ook zaten stukken die wel beschreven zijn niet altijd in de aangegeven map. Om een zo compleet mogelijk beeld te krijgen zijn de relevante stukken voor zover mogelijk bekeken. Om uit te sluiten dat zich in de archieven meer informatie bevindt zou het gehele archief van voor naar achter moeten worden doorgewerkt; een klus die gezien de omvang van het archief buiten de scope van dit project valt.

Studiegebied

Het studiegebied omvat een groter gebied dan het huidige terrein van ABC Nova. Voor dit onderzoek is ook de omgeving van Mariiënhaven onderzocht. Het studiegebied ligt ten noordwesten van de Herenweg in Warmond, die een doorgaande route vormt over de strandwal van Warmond. Het gebied valt geheel binnen het beschermde dorpsgezicht van Warmond. In cultuurhistorisch opzicht bestaat het studiegebied uit drie deelgebieden: 1. Seminarie en omgeving; a. Bisschops- en Seminarielaan; b. Omgeving gebouwen; c. Voormalige kasteellocatie; d. Terrein Park Klinkenberg. 2. Terrein rooms katholieke kerk St. Matthias; 3. Terrein Schoonoord.

Beschrijven actuele situatie

Voor het beschrijven van de actuele situatie is veldonderzoek gedaan waarbij de actuele situatie op hoofdlijnen is geïnventariseerd en vastgelegd door middel van kartering en beschrijving van de verschillende te onderscheiden deelgebieden. Voor de kartering is gebruik gemaakt van de recente opmeting (sept. 2017) door Basten Landmeters in opdracht van ABC Nova. De inventarisatie omvat een overzicht van de bestaande bouwwerken, de wegen en paden, de waterpartijen en watergangen en de beplantingsstructuur.

Het voorliggende project richt zich met name op de terreininrichting van het complex; voor de aanwezige gebouwen is een bouwhistorisch onderzoek beschikbaar.

Tuinhistorische analyse en waardestelling

Deze onderzoeksfase omvat de synthese van het historisch onderzoek en de inventarisatie van de actuele situatie en resulteert in een tuinhistorische analyse en waardestelling van de actuele situatie van de deelgebieden in het studiegebied. Een specifieke architectuur- en bouwhistorische beschrijving en waardestelling van bouwwerken behoort niet tot de opdracht. De tuinhistorische waarden die worden gesteld, getoetst aan de criteria gaafheid en zeldzaamheid, kunnen hoog, positief of indifferent zijn.  Hoge tuinhistorische waarde: van cruciaal belang voor de structuur en/of de betekenis voor de aanleg.  Positieve tuinhistorische waarde: van belang voor de structuur en/of betekenis van de aanleg.  Indifferente tuinhistorische waarde: van relatief weinig belang voor de structuur en/of betekenis van de aanleg.

5

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

Luchtfoto april 1948, Aviodrome

6

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

2. HISTORISCH ONDERZOEK In dit hoofdstuk wordt de historische ontwikkeling van het studiegebied per deelgebied behandeld.

7

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

1 november 2017

Fragment van de kaart Floris Balthasar en Balthasar Floriszoon van Berckenrode, Caertboeck van Rynland, manuscriptkaart Warmond, 1615. Archief Hoogheemraadschap Rijnland, inv.nr. A. 4181

Fragment van de kaart Johannes Dou,

t’Hoogheymraedschap van Rhijnland (Leiden), 1647.

Hoogheemraadschap Rijnland, A-4276. Duidelijk herkenbaar de Doelesteeg, de Buerwech en de voormalige kasteellocatie met de Oude Dam als “voet padt”

8

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

1 november 2017

2.1 Deelgebied Seminarie en omgeving 2.1.1 Voorgeschiedenis: Dirks Steenhuis en de kloosters

2.1.2 De 17e eeuw: het studiegebied op de oudste kaarten

De ronde grondvorm in de noordwesthoek van het studiegebied is herkenbaar op de oudste kaarten. Het is een restant van een middeleeuwse burcht, Dirks Steenhuis, die gesitueerd was aan de Oude Dam. Oorspronkelijk werd deze burcht ‘Huis te Warmond’ genoemd. Het Steenhuis is vermoedelijk in de eerste helft van de 13e eeuw door Willem van Teylingen gebouwd. De naam ‘Dirks Steenhuis’ kreeg het waarschijnlijk omdat de zoon van Willem van Teylingen, Dirk van Teylingen, bij het in leen opdragen van het kasteel sprak van “onse steenhues”. Over de naam is nogal wat verwarring, met name omdat het kasteel ook Oud-Teylingen werd genoemd, naar de stichters en bewoners de familie Van Teylingen. Hun stamslot was de befaamde ruïne van Teylingen in Voorhout. Het kasteel in Warmond is omstreeks 1370 gesloopt, waarna de landerijen overgingen aan abt Ten Kampe.1 Vanaf 1412 werd op deze landerijen, ter plaatse van de huidige Warmondse woonwijk Kloosterwei, het mannenklooster Mariënhaven gesticht. Net buiten het studiegebied stond tevens een ander klooster: een vrouwenklooster, St. Ursula of Elfduizend Maagden, gesticht in 1410. Beide kloosters zijn gesticht door Jan van den Woude, heer van Warmond. St. Ursula stond even ten noorden van de huidige kerkruïne.

In 1573 werden beide kloosters verwoest.2 Na 1573 is een de ruïnekerk gedeeltelijk heropgebouwd en in gebruik genomen door de hervormde gemeente.

De oudste kaart waarop het terrein staat ingetekend is de manuscriptkaart Warmond uit het Caertboeck van Rynland, getekend in 1615 door Floris Balthasar en Balthasar Floriszoon van Berckenrode. Hierop afgebeeld staat de “Buerwech” of “Lijtwech” (later mgr. Aengenentlaan); een secundaire weg die gemeenschappelijk eigendom was van de “gemene bueren’’, die ook voor het onderhoud zorgden. Ook aangeduid is de “Heerwech” (later Herenweg); de doorgaande weg over de strandwal van Warmond, die Lisse met Oegstgeest verbond. Door het open gebied tussen de Buerweg en de Heerwech liggen twee dwarsverbindingen:  De “Kercsteech”, de weg vanaf de Dorpsstraat van Warmond naar de Matthiaskerk (nu de Ruïnekerk) en het vrouwenklooster St. Ursula (gesticht 1410, verwoest 1573).  De “Doelsteech” (nu: Bisschopslaan) was oorspronkelijk de weg van de Herenweg naar het mannenklooster Mariënhaven (gesticht 1412, verwoest 1573) en voor de huizen langs de weg ten noorden van de Buerwech (grosso modo de huidige straat met de naam Park Klinkenberg). De naam doet vermoeden dat deze rechte weg door de Warmondse schutterij werd gebruikt om te oefenen. Op de weg evenwijdig aan en ten noorden van de Buerweg (ter hoogte van de huidige straat Park Klinkenberg) liggen aan het begin van de 17e eeuw een aantal huizen.

Vanaf de Ruïnekerk bezien is het eerste huis een hofstede die zich zal ontwikkelen tot buitenplaats Schoonoord (zie het hoofdstuk over Schoonoord). Op de Chaerte vande vrye heerlijkheid Warmond met Hofpolder uit 1669 is te zien dat het terrein tussen de Buerweg (later mgr. Aengenentlaan) en de Heerenweg dan in gebruik is als weiland. Het terrein heeft dan nog zijn opvallende verkavelingsstructuur met lange smalle rechthoekige kavels. De Kercksteegh en Doelsteech (later Bisschopslaan) zijn als verbindingswegen tussen de Buerweg en Herenweg aangegeven. Vanaf circa 1664 bevindt zich een kostschool ter plaatse van het latere seminarie. Dit is af te leiden uit de verkoopadvertentie uit 1798, waarin het gebouw waarin de kostschool “sedert ruym 134 jaar is geoeffend” te koop wordt aangeboden.

Fragment van de kaart Johannes Dou, Chaerte van de vrye heerlijkheid Warmond met Hofpolder, 1669. Regionaal Archief Leiden, inv.nr. AR 600 1072

9

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

B. de Baas, Kaart van de kerkbuurt, 1750. Collectie Huis Oostergeest

10

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

2.1.3 De situatie in de 18e eeuw In de collectie van Huis Oostergeest bevindt zich een Kaart van de kerkbuurt uit 1750. De Doelesteeg wordt op deze kaart genoemd als “A de laan van Maarten Boers” . Het betreft een 4rijige laan tussen Heerenweg en de Buerweg en een 6-rijig deel tussen de Buerweg en het woonhuis en kostschool van Maarten Boers (B) met laansloten aan weerszijden. Maarten Boers dreef een kostschool op de plaats waar later het seminariecomplex zou verrijzen. Aan de oostzijde hiervan bevindt zich de pastorie van de hervormde gemeente Warmond (C) . Oostelijk van de hervormde pastorie ligt de buitenplaats Schoonoord (F), die op dat moment in bezit is van Johan Gabriël graaf de Raineval (zie 2.3 deelgebied Schoonoord)..

11

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

1 november 2017

Gravure van het seminarie, eerste helft 19e eeuw. Regionaal Archief Leiden Top. Historische Atlas PV71850.7

12

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

2.1.4 Eerste helft 19e eeuw: kostschool wordt seminarie

1 november 2017

kasboek uit 1822 is terug te vinden een “rekening der nieuwe plantagie, dempen van slooten, verhoogen voor de nieuwe bouw, ontfangen van verkogte boomen fl. 761,15,3. In het kasboek staat tevens vermeld dat aan de nieuwe plantagie wordt uitgegeven fl. 1219,9,2”.7

In 1798 staat de kostschool van Maarten Boers te koop. De verkoopadvertentie luidt als volgt:

1. Een van ouds zeer vermaard Fransche kostschool voor jongeheeren, waarin de affaire sedert ruym 134 jaar is geoeffend, bestaande in een luchtig en in ’t jaar 1779 voor het grootste gedeelte nieuw gebouwd huis en erve, voorzien van veele ruime, zo boven- als benedenkamers, waarvan er negen behangen zijn; voorts een ruime keuken, waarin alle nodige vereischen zijn, een capitale regenwaterbak en pomp; benevens twee pompen van best, zeer zuiver welwater; hout- en turfschueren; zijnde het huis genoegsaam omringd van een groote moestuin en boomgaard, beplant met allerlij soorten van weldragende vruchtbomen; vóór het huis een groot plein, waarop in de veertig hoog-opgaande bomen, daaronder zeer zware ypen; nog een groote laan die van de heerenweg op het gemelde plein en huis aanloopt, met circa hondert opgaande ykene- en ypenboomen; zijnde dus deze geheele stand niet alleen zeer geschikt voor een kostschool, maar ook tot een aangenaam zomer- en winterverblijf, of tot een of ander fabricq, waartoe een uytgestrekt gebouw en veel grond nodig is, te samen groot twee morgen, staande en gelegen binnen Warmond… 2. Nog: een goed, deegelijk partey teelland zijnde de kleine krocht… 3. Nog: een degelijk, weltoegemaakt partijtie weyland, van ouds genaamt: het klyne weydje.

Het seminarie wordt, zoals zichtbaar op een gravure van het seminarie, van de Buerweg afgescheiden van de “buitenwereld” door een fraai hekwerk met toegangspoort en pijlers met tussenliggende open spijlenhekken. Dit hekwerk is afkomstig van de buitenplaats Sparen Hout, bij Haarlem. Aan de noordoostelijke zijde ligt een aanleg met opgaande bomen binnen het hekwerk (waar in de jaren ’80 van de 19e eeuw de noordoostelijke verlengde vleugel wordt gebouwd). Nog oostelijker wordt het hekwerk langs het perceel weiland tussen de ruïnekerk en seminarie als dicht houten hekwerk voortgezet (waar in 1930 het Philosophicum wordt gebouwd). Ter hoogte van het seminarie verbreedt de toegangslaan zich met afgeronde hoeken tot een voorplein op de Buerweg.

Koper voor f 10.000 gulden is aartspriester van Holland en Zeeland, H.F. ten Hulscher, die het Groot Seminarie van het Bisdom Haarlem in de gebouwen vestigt. Dit seminarie is het eerste rooms katholieke seminarie in de noordelijke Nederlanden. Van de bebouwing ten zuiden van de straat die tegenwoordig Park Klinkenberg heet resteert in 1812 alleen nog het seminarie in de gebouwen van kostschool Boers en iets ten noordoosten hiervan de pastorie van Warmond. De buitenplaats Schoonoord is inmiddels gesloopt. In 1821 vindt de nieuwbouw plaats van het seminarie. Aannemer voor de nieuwbouw is Simon Paddenburg, die wordt aangesteld door aartspriester Cramer.3 Cramer schrijft in zijn Vastenbrief van 21 januari 1821: “Thans kunnen wij Uwl. aankondigen dat men aan het werk is; dat de fondamenten reeds liggen; dat een gebouw van drie verdiepingen en twee vooruitschietende vleugels reeds oprijst; dat hetgene dit jaar begonnen is, dit jaar nog moet voltooid worden.”4 Bedoeld is het Theologicum. Het Theologicum wordt ten zuiden van de kostschool gebouwd, aan de Buerwech. Opvallend is dat het nieuwe gebouw al staat ingetekend op het Kadastraal Minuutplan uit 1818; dit zal een latere toevoeging zijn. Tegelijk met de bouw van het Theologicum wordt de Doelesteeg verlegd, zodat die precies in de as van het nieuwe gebouw komt te liggen.

De verlegging van de laan is op het KMP niet (later) verwerkt , zodat de Doelesteeg op de kaart niet in de as van het gebouw ligt. Op 18 december 1821 wordt ten behoeve van de verlegging de laanbeplanting van de oude Doelesteeg gekapt en verkocht voor f. 757,-. De verkoopakte van de “Publieken verkoop van eene Partij Eiken en Ypen Boomen, staande langs en omtrent de Laan van het gemelde Seminarium” is bewaard gebleven.5 Op 20 februari 1822 geeft de gemeente Aartspriester Cramer toestemming om “voor het front van het gemelde nieuw gebouwd wordende Seminarium […] en gelegen langs de Laan van het tegenwoordige Oude Seminarium [Sia: de voormalige Franse Kostschool], te maken eene regte Laan ten minsten ter breedte van vier en twintig voeten Rijnlandsch, strekkende van den Korte Doelen, tot op den Heerenweg, en dezelfe ten wederzijden met Hakhout en opgaande Boomen te beplanten”. De aanvrager, president van het Seminarium Chedeville, krijgt toestemming om de oude seminarielaan opnieuw te beplanten en voor vrije passage af te sluiten, mits de nieuwe laan openbaar toegankelijk wordt voor voetgangers en rijtuigen. Zo blijft de hervormde kerk toegankelijk voor bezoekers.6 In een

Het seminarie in 1799, voormalige Franse kostschool van Maarten Boers. Katholiek Documentatiecentrum 01-TF1A17573

13

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

1 november 2017

85

84 82 83

86

81

80

87

79

92

88

92a

89

92b

91

90 90b 90a

93

79a

93a

78 97a

99

93b

77a

100b 107a

73 77 97

74 94

98

95 96

75

76

Kadastraal Minuut Plan Warmond 1818, sectie D 1e blad. Beeldbank RCE MIN08223D01

14

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

Het Kadastraal Minuutplan uit 1818 en de Oorspronkelijk Aanwijzende Tafel uit 1832 tonen het eigendom en gebruik van de verschillende percelen. 73 bosch Anna Gautier, rentenierster 74 boomgaard Anna Gautier, rentenierster 75 tuin Anna Gautier, rentenierster 76 tuin Klaas Corneliszoon Groen, grutter. NB Vruchtgebruik Rooms Catholijke Pastorij 77 bosch Gerardus Hoes, cath. priester en pastoor 77a kerckhoff De gemeente van Warmond 78 bosch Theodoor Johan Bijleveld, Hoog Heemraad van Rhijnland 79 weiland Theodoor Johan Bijleveld, Hoog Heemraad van Rhijnland 79a bosch Het Roomsche Catholijk Seminarium 80 weiland Theodoor Johan Bijleveld, Hoog Heemraad van Rhijnland 81 weiland Theodoor Johan Bijleveld, Hoog Heemraad van Rhijnland 82 weiland Theodoor Johan Bijleveld, Hoog Heemraad van Rhijnland 83 tuin Theodoor Johan Bijleveld, Hoog Heemraad van Rhijnland 84 bosch Theodoor Johan Bijleveld, Hoog Heemraad van Rhijnland 85 weiland Theodoor Johan Bijleveld, Hoog Heemraad van Rhijnland 85a vischerij Theodoor Johan Bijleveld, Hoog Heemraad van Rhijnland 86 weiland Nicolaas de Vetten, grutter 87 weiland Nicolaas de Vetten, grutter 88 tuin De gereformeerde kerk van Warmond 89 tuin De gereformeerde kerk van Warmond 90 huis, koepel en erf De gereformeerde kerk van Warmond 90a tuin De gereformeerde kerk van Warmond 90b tuin De gereformeerde kerk van Warmond 91 huis, schuur en erf Het Roomsche

Catholijk Seminarium 92 tuin Het Roomsche Catholijk Seminarium 92a boomgaard Het Roomsche Catholijk Seminarium 92b tuin van vermaak Het Roomsche Catholijk Seminarium 93 seminarium Het Roomsche Catholijk Seminarium 93a bosch Het Roomsche Catholijk Seminarium 93b bosch Het Roomsche Catholijk Seminarium 94 bosch Het Roomsche Catholijk Seminarium 95 bosch Het Roomsche Catholijk Seminarium 96 weiland Het Roomsche Catholijk Seminarium 97 weiland Het Roomsche Catholijk Seminarium 97a bosch Het Roomsche Catholijk Seminarium 98 bosch Het Roomsche Catholijk Seminarium 99 weiland Het Roomsche Catholijk Seminarium

1 november 2017

Grond aankoop In de loop van de 19e eeuw breidt het seminarie haar bezit uit. Dat begint in 1837 met de aankoop van het voormalige kasteelterrein met de ten zuiden en westen daarvan gelegen weilanden, die tot dan toe in bezit waren van dhr. Th. J. Bijleveld, Hoog Heemraad van Rijnland, die in 1837 overleed.8 In de 18e eeuw waren deze gronden in het bezit van de graven Van Wassenaar van Warmond. Te koop werd aangeboden: “vier Partijen extra goed en weltoegemaakt wei- of hooiland, eene dito partij tuinland, een hoekje grasland en eene Partij zeer goed boschland, gelegen te Warmond, bekend onder de namen van het groote Klooster en de Ganzenweidjes, op den kadastralen legger bekend in sectie D, nummers 79, 80, 81, 82, 83, 84, 85 en 85a [NB hier wordt gerefereerd aan het KMP] […] als mede nog dat gedeelte van de strook houtgrond sectie D, numero 78, genaamd: de Munniken-muur”. Het document vermeld tevens dat in een procesverbaal uit 1819 is vastgesteld dat dhr. Ten Hulscher “of zijn regtverkrijgende, thans de directie van het Roomsch-Catholiek Seminarium te Warmond, op de wal van het klooster over de sloot aan de noordoostzijde zal mogen planten boomen, gelijk dezelve al rede zijn staande tot bescherming van de tuin van genoemd Seminarium. Bedoeld is een van de wallen aan de Oude Dam op de grens van het eigendom van wijlen dhr. Bijleveld en het terrein van het Seminarium.

In het document wordt tevens vermeld dat perceel 85 “tot kersmis” 1837 en de percelen 79 t/m 83 en “tot kersmis” 1839 verhuurd zijn en dat een eventuele koper verplicht is “de gemelde huren te gedogen en gestand te doen”. Koper voor f 6300,00 is dhr. Kervel, “Roomsch Catholiek Pastoor […] in qualiteit als provisor van, en ten behoeve van het Roomsch Catholiek Seminarium.” Uitbreidingen Seminariegebouw en aanleg wandelpark Direct ten westen van het nieuwe seminariegebouw wordt door het seminarie op het nieuw aangekochte terrein een parkaanleg in landschapsstijl gerealiseerd met een slingerend wandelpad. De aanleg is herkenbaar op het Veldminuut van de Topografisch Militaire Kaart van 1845. De Oude Dam, een doorgaande weg langs het voormalige kasteelterrein, wordt hierbij verlegd. Tot 1837 liep deze direct ten westen van de seminariegebouwen, na de aanleg van het parkje in landschapsstijl loopt de weg ten westen van deze aanleg, zoals te zien is op het Veldminuut. Op het Veldminuut is tevens te zien dat er een wandeling is te maken vanuit het nieuwe park in landschapsstijl naar de locatie van Dirks Steenhuis. De percelen direct achter het seminariecomplex zijn in gebruik als moestuin. Op het Veldminuut is ook te zien dat de achterliggende percelen in gebruik zijn als weiland. Ten tijde van deze kaart, ca. 1845, zijn deze percelen nog geen eigendom van het seminarie.

In 1837 vinden er wijzigingen aan het hoofdgebouw plaats. In correspondentie uit het archief van het Bisdom van Haarlem schrijft de aartspriester daarover als “onbouwkundige” geen oordeel te kunnen vellen. Wel verlangt hij dat de werkzaamheden “zoo zuinig mogelijk”, maar zonder misstanden worden uitgevoerd.9 Het betreffende archiefnummer bevat tevens een rekening “tot inrigting van het oude gebouw van t seminarie van Warmond tot bergplaats”, o.a. het afbreken van de turfschuur, kapel, metselen nieuwe stal en koetshuis tegen de zuidwestmuur van het oude gebouw. De rekening is januari 1837 ondertekend door Th. Molkenboer. Theodorus Molkenboer (1796 – 1863) was een van de belangrijkste architecten van het neoclassicisme en de vroege neogotiek en was enige tijd de belangrijkste kerkenarchitect

De Doelesteeg kent een laanbeplanting (nr. 97a) en wordt aan weerszijden begeleid door een strook weiland (nrs. 96 en 97). De strook bos ten zuidwesten van de Doelesteeg (nr, 77) is in bezit van Gerardus Hoes, priester te Warmond. In dit bosperceel ligt de begraafplaats (nr. 77a), die het oudste gedeelte vormt van de huidige begraafplaats. De Buerweg (nrs. 97a, 100b en 107a) kent een laanbeplanting en behoort bij het eigendom van de belendende percelen. Het centrum van de voormalige kasteellocatie ten noordwesten van het seminarie (nr. 83) is in gebruik als moestuin.

15

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

Veldminuut van de Topografisch Militaire Kaart, ca. 1845

16

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

van Nederland. In 1843 wordt het seminarie uitgebreid met een verlenging van de bestaande oostelijke en westelijke vleugels. De uitbreiding was nodig omdat het seminarie in Huis Bergh te ’s Heerenberg in 1842 gesloten werd en de studenten naar Warmond kwamen. Het bestaande hekwerk wordt verwijderd. De toegangspoort wordt verplaatst naar de huidige locatie als entree van de begraafplaats. De Buerweg wordt bij het voorplein van het seminarie getrokken. Het voorplein wordt tevens verbreed en beslaat de gehele breedte van de verlengde vleugels. Om het seminarie en haar seminaristen af te scheiden van de buitenwereld werd het voorplein begrensd met een licht gebogen gracht. Op het voorplein wordt een grote ovale rijcirkel met bloembed aangelegd en een kleiner ovaal perk in de U van de uit 1821 stammende gebouwen. De gracht op het voorplein loopt door in de vijver van de parkaanleg in landschapsstijl. Dit parkdeel en het nieuwe voorplein vormen één ontwerrconcept en zijn in samenhang aangelegd. Op de dam over de gracht werd het huidige hekwerk met lage witte hekpijlers geplaatst.

1 november 2017

Deze situatie blijft ongewijzigd tot de jaren ’80 van de 19e eeuw, wanneer een nieuwe (omstreeks 1974 gesloopte) vleugel voor de hoofdentree wordt gebouwd. In 1843 wordt tevens de neoclassicistische kapel gebouwd, naar ontwerp van Molkenboer, die ook de in 1859 gebouwde Sint-Matthiaskerk en pastorie ontwerpt.

Steendruk van het seminarie te Warmond door D.J. Couvée, 1859-1860

17

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

1 november 2017

A.G. Hessels, Schetsteekening van den

Klinkenberger polder gelegen in de gemeenten Sassenheim en Warmond en Oegstgeest 1857. Archief

Hoogheemraadschap Rijnland P.0143

Gravure van het seminarie in 1888, afgebeeld in Neerlandia Catholica ( Utrecht 1888), p. 94

18

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

2.1.5 Uitbreidingen in de tweede van de helft 19e eeuw

1 november 2017

In 1898 krijgt president van het Groot-Seminarie te Warmond, de heer Lans, toestemming om de Bisschopslaan als openbare weg af te sluiten. Ter compensatie hiervan wordt de oude toegangslaan, het voetpad / laantje naast en evenwijdig aan de Bisschopslaan, openbaar toegankelijk als Seminarielaan. De Seminarielaan was in 1822 opnieuw beplant met laanbomen. Foto’s uit de eerste helft 20e eeuw laten een volwassen laanbeplanting zien langs de Seminarielaan.

Uit correspondentie tussen het Seminarie en het bisdom van Haarlem uit 1858 blijkt dat het voornemen bestaat om op advies van Kouwenhoven de opgaande “Willige en Populierenboomen, staande op het overpad tusschen de tuin van het Seminarie en de grond bij Van der Voet in huur” te verkopen, omdat ze beschadigd zijn en nadelig zijn voor de daar geplante iepen. Er zullen nieuwe bomen teruggeplant worden.10

Na 1898 is de naam “Doelenlaan” of “Doelesteeg” veranderd in Bisschopslaan. Mogelijk gebeurt dit als eerbetoon aan bisschop Petrus Matthias Snickers (1816-1895), de eerste bisschop van Haarlem van 1877 tot 1883 (het seminarie viel onder dit nieuwe bisdom) en aartsbisschop van Utrecht van 1883 tot zijn dood in 1895.

In 1873 koopt president van het seminarium, de heer P.M. Snickers, de grond van de voormalige hervormde pastorie met koepel en achterliggende tuinen ten oosten van het gebouwencomplex van het seminarium aan. Dit gebeurt op publieke veiling voor de som van f. 7.550,- . De aankoop betreft: “een heerenhuis, zijnde de voormalige Pastorij der Hervormde gemeente te warmond met koepel erf en tuin, staande en gelegen te Warmond naast het Roomsch Catholijk Seminarum bekend bij het kadaster onder sectie D nr. 88 (tuin groot 89 ca), 89 idem 21 a 70ca, 90 huis koepel 5 a 70ca, 638 tuin 2 a 30 ca en 639 idem 3a en 60 ca en dus tezamen groot 43 a 30 ca.”11

Op de chromotopografische kaart van 1898 is te zien dat er ten opzichte van het Veldminuut (ca. 1850) weinig is veranderd. Wel is de hervormde pastorie verdwenen en is er bebouwing in de moestuin afgebeeld; dit zullen kassen geweest zijn. De tuin in landschapsstijl aan de westzijde van het seminariecomplex is niet gewijzigd. De aanleg kan op dit moment getypeerd worden als een combinatie van park- en nutstuinen.

In 1878 wordt het gebouwencomplex nogmaals uitgebreid, ditmaal met een bibliotheek aan de oostvleugel. De bibliotheek wordt in 1888 uitgebreid. In 1897 wordt de kapel van het seminarie uitgebreid, verrijst ten oosten van de kapel een werkplaats en wordt voor de hoofdentree van het seminarie een nieuwe vleugel gebouwd. Hierdoor werd het voorplein verkleind waarbij de grote ovale keerlus met bloemperk op het voorplein kwam te vervallen. De voorpleingracht blijft gehandhaafd. In het archief van het bisdom Haarlem bevindt zich een nota uit 1898 van J.K. Kouwenhoven “over de nieuwe aanleg” van in totaal f. 1669,91.12

Groot seminarie Warmond voor 1897. Het geheugen van Nederland nr TF1A17689

19

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

Het seminarie kort na de bouw van de nieuwe voorgevel, eind 19e eeuw. Katholiek Documentatiecentrum 01-TF1A23215

Het seminarie met voorvleugel, ongedateerd, begin 20e eeuw. Katholiek Documentatiecentrum 1-TF1A21250

20

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

Het seminarium met nieuw voorgebouw in 1899, Trajecta,

tijdschrift voor de geschiedenis van het katholiek leven in de Nederlanden, jrg. 9, nr 2 (2000), p. 109

Chromotopografische kaart Bonneblad nr. 402, uitgave 1898

21

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

Chromotopografische kaart Bonneblad nr. 402, uitgave 1951

Chromotopografische kaart Bonneblad nr. 402, uitgave 1926

22

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

2.1.6 De eerste helft 20e eeuw: verdere uitbreidingen en aanleg van sportvoorzieningen

1 november 2017

als weiland, maar deze kaarten lopen achter op de bestaande situatie. Uit luchtfoto’s is af te leiden dat in 1945 het grote sportveld op de plaats van het huidige Park Klinkenberg al aanwezig is. Het terrein is dus tussen 1926 en 1944 aangekocht en ingericht, met sportvelden en een bosbeplanting. Het is zeer waarschijnlijk dat deze herinrichting plaatsvindt in samenhang met de bouw van het nieuwe Philosophicum. De uitbreidingen en nieuwe inrichting is te zien op luchtfoto’s uit 1937, 1945 en 1948; deze worden in onderstaande paragrafen besproken.

In 1906 wordt het oudste gedeelte van het seminarie vernieuwd. Dit betreft de oorspronkelijke Franse kostschool, waar in 1906 bakkerij, andere dienstlokalen en ziekenkamers waren gevestigd. Dit gedeelte was in 1906 zeer bouwvallig en werd totaal vernieuwd voor het totale bedrag van f. 23.365,00.13 Tevens werd in 1906 het Zusterhuis gebouwd.

Op een luchtfoto uit 1937 is de Seminarielaan zichtbaar met zijn volwassen laanbeplanting (2rijig) en de nog jonge laanbeplanting (4-rijig) langs de Bisschopslaan. Langs de Seminarielaan (zuidwestzijde) zijn een aantal tennisbanen en sportvelden aangelegd ten behoeve van de seminaristen. Op 19 april 1938 verleent de gemeente toestemming voor het plaatsen van een afrastering langs de berm van de Seminarielaan, die zal zijn aangelegd ten behoeve van de sportveldjes aldaar. De beplanting langs de Seminarielaan is vermoedelijk in 1938 gekapt. Dhr. Taskin vraagt in december 1937 toestemming aan de bisschop van Haarlem voor het kappen van de laanbeplanting omdat deze in slechte staat verkeert.16 De iepen worden vervangen door een enkele rij Amerikaanse Eik.

In 1909 wordt het smeedijzeren hekwerk aan de Bisschopslaan (zijde Herenweg) geplaatst. Het hekwerk wordt ontworpen en vervaardigd door de firma G.J. Vincent & Co. te Schiedam. In een brief van december 1909 schrijft dhr. Taskin dat hij een verzuim heeft gepleegd dat hij moet goedmaken, namelijk dat hij geen verlof heeft gevraagd enkele bomen in de Professorentuin te vellen. Ook vraagt hij toestemming aan de bisschop van Haarlem om, op advies van hovenier Van Empelen van Heemstede enkele bomen te vellen op het “studentenplaatsje”, “opdat de werkelijk goede plannen van den hovenier geheel tot uitvoering komen”. De Professorentuin ligt op de plaats waar in 1930 het Philosophicum wordt gebouwd. De locatie van het studentenplaatsje is niet bekend. In een brief uit 1912 vraagt hij opnieuw toestemming voor het vellen en verkopen van ongeveer 10 bomen. In 1918 krijgt Taskin het aanbod van een klompenmaker om vijftig wilgenbomen “staande in het laantje naar de zogenaamde Donau” op te kopen voor 400 gulden. Taskin vraagt advies aan de Heidemaatschappij, die de kap goedkeuren, en neemt vervolgens per brief “de eerbiedige vrijheid Monseigneur te verzoeken mij te machtigen die wilgeboomen voor de geboden som te verkoopen. De Donau is de watergang die de noordgrens vormt van het studiegebied.

In een brief uit 1919 refereert Taskin aan het hieronder in de tekst genoemde rapport van de Nederlandse Heidemaatschappij over de grote toegangslaan van het Seminarium, over de noodzakelijke kap van de binnenste rijen laanbomen.14

Op een luchtfoto uit 1945 is te zien dat op de locatie van het huidige nieuwbouwproject Park Klinkenberg een groot sportveld ligt. Tussen het sportveld en het Theologicum ligt een grote moestuin; het vierkante vlak ten oosten daarvan zijn twee tennisbanen. De weg naar de voormalige kasteellocatie (Oude Dam) kent een laanbeplanting. Op het voorplein is de door twee waterpartijen geflankeerde entree waarneembaar. De luchtfoto toont tevens dat de geometrische aanleg op de binnenplaats van het Philosophicum. Direct ten westen van het seminariecomplex ligt het parkje in landschapsstijl met onregelmatig gevormde waterpartijen, boomgroepen en slingerpaden. Het terrein tussen de RK St-Matthiaskerk en de begraafplaats kent ook een parkinrichting in landschapsstijl. De Bisschopslaan kent een meerrijige laanbeplanting; ten westen van (evenwijdig aan) de laan liggen de omstreeks 1930 gerealiseerde sportveldjes. De “Buerwech” of “Lijtwech” wordt in 1948 herdoopt in de Mgr. Aengenentlaan. Johannes Aengenent werd in 1928 gewijd tot bisschop van Haarlem en overleed in 1935.

Een rapport uit 1919 “omtrent de beplantingen langs de hoofdlaan op het Groot-Seminarie te Warmond” biedt inzicht in de beplantingsstructuur- en opzet.15 Vermeld wordt dat de beplanting een lengte heeft van 190m. en bestaat uit iepen die in vier rijen op een onderlinge afstand van 5m. De buitenrijen zijn op 6m afstand van de binnenrijen geplant, zodat de totale breedte 21m. bedraagt. Ten tijde van dit rapport zijn de binnenste rijen aan vervanging toe. In 1927 worden twee zijvleugels bijgebouwd en in 1930 wordt het seminarie uitgebreid met een nieuw gebouw: het Philosophicum. Op het open terrein tussen de Ruïnekerk en het seminarie wordt naar ontwerp van architect Jan Stuyt een nieuwe vleugel en een extra kapel gebouwd. Het Philosophicum krijgt een eigen tuinaanleg die op de binnenplaats bestaat uit een geometrische aanleg met kruisende paden en in het midden een vijver. Over deze aanleg zijn in het archief geen gegevens gevonden. Aan de voorkant van het Philosophicum bestaat de aanleg uit gazon met twee solitaire bomen op de hoeken en een rotonde met perk voor de hoofdingang. De aanleg werd middels een haag afgescheiden van de Buerweg. Vanaf de Buerweg worden drie entrees met hekken gemaakt naar het Philosophicum: 1. Aan de noordoostzijde tussen Ruïnekerk en Philosophicum; 2. Een entree centraal voor de ingang aansluitend op de rotonde met perk naar de hoofdingang; 3.

Een entree tussen seminarie en Philosophicum.

Op luchtfoto’s uit april 1948 is duidelijk zichtbaar dat de Bisschopslaan een 4-rijige laanbeplanting heeft. Alleen de op de hoek met de voorpleingracht, ter hoogte van de begraafplaats is dichtere beplanting zichtbaar. Aan de andere (noordoostzijde) van de Bisschopslaan is tussen deze laan en de Seminarielaan een strook hakhout zichtbaar met aan de buitenzijde een strook gazon van dit hakhout afgescheiden door een hekwerk. Aan de zijde van de Krogt staat langs de gehele Seminarielaan een strook hakhout en geen laanbomen. Naast de bisschopslaan liggen de sportveldjes. Herkenbaar is tevens de geometrische aanleg met vijver op de binnenplaats van het Philosophicum en het gazon met rotonde en perk voor de hoofdingang. Het gehele terrein achter het seminariegebouwencomplex is in gebruik als nutstuin. Achter de kapel van het Theologicum ligt de grote moestuin met kippenren en twee bijgebouwen. Ten oosten daarvan een bosstrook met daarnaast twee tennisbanen. Achter de moestuin en tennisbanen loopt een watergang waar enkele bruggen overheen liggen doe toegang verlenen tot het achterliggende sportveld. Ten noorden van het sportveld staat de door paden doorsneden bosbeplanting. Tussen dit bosparkje en de voormalige kasteellocatie liggen percelen bouwland.

Bekend is dat deze in ieder geval tot 1965 gebruikt werden voor aardappelteelt.17 De achtergrens van het terrein wordt gevormd door het boezemwater de “Donau”. Ten westen van seminariegebouw ligt het parkje in landschapsstijl. Op de voormalige kasteellocatie liggen akkers. De Oude Dam is beplant met laanbomen. Aan de noordzijde van het terrein is de bunker waarneembaar. Goed te zien op deze foto’s is dat de begraafplaats is omgracht. Om de gracht heen loopt een slingerend padenpatroon dat overgaat in de parkaanleg van de St-Matthiaskerk.

Gelijktijdig vindt er een grootse uitbreiding van de aanleg plaats: sportvoorzieningen worden gerealiseerd op de voorheen als weiland in gebruik zijnde percelen achter het gebouwencomplex en langs de Seminarielaan. Tevens wordt er een bosparkje aangelegd tussen de “Donau” en het nieuwe sportveld. Het terrein tussen het bospark en de voormalige kasteellocatie is in gebruik als bouwland. De precieze datum van de aankoop en inrichting van de percelen achter het gebouwencomplex is niet bekend. Op topografische kaarten lijken de percelen tot 1950 ingericht

23

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

Het ijzeren siersmeedhekwerk circa 1919. R.A.L., coll. Historische Vereniging Oud Leiden, 29_dr2_0034o

De Bisschopslaan gezien vanuit het seminariecomplex, 1e helft 20e eeuw. Ansichtkaart

24

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

1 november 2017

Een prieel op het terrein, ongedateerd. K.D.C. 01-TF1A17626

De binnenplaats in 1926. Katholiek Documentatiecentrum 01-TF1A17560

Vermoedelijk het pad langs “de Donau”. Ongedateerd, omstreeks 1926. Katholiek Documentatiecentrum 01-TF1A17626

25

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

Luchtfoto 1937, ansichtkaart KLM

26

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

1 november 2017

Luchtfoto 1945, www.dotkadata.nl

27

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

Luchtfoto april 1948, Aviodrome 28

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

Luchtfoto april 1948, Aviodrome

29

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

Overzicht bouwontwikkeling, bron: Prinsen, G. e.a., Mariënhaven, Mariëngaerde, Mariënweide (Warmond 1978)

30

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

1 november 2017

2.1.7 De Tweede Wereldoorlog en bunkers In 1943 komt een groot aantal Duitse soldaten naar Warmond om aan te sterken. Vanaf april 1944 nemen zij het Philosophicumgebouw en een tuinschuur in beslag. Bij het verzoek dat de directeur van het Philospohicum aandient voor schadevergoeding zit o.a. een post van f. 2.500,voor “opbrengst tuin”, omdat vroeger groenten uit de tuin verkocht en betrokken werden, hetgeen na de bezetting niet meer plaats kon vinden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog is op het terrein van het seminarie en het naastgelegen Oostergeest een aantal bunkers gebouwd. Deze bunkers waren onderdeel van een stelling die bij een geallieerde landing op de Noordzeekust de vijandelijke soldaten zo lang mogelijk moest tegenhouden. De stelling overzag het veenweidegebied tussen Voorhout en Warmond en bestreek tevens de toenmalige rijksweg Amsterdam-Den Haag.18 Na de oorlog is geprobeerd de bunkers af te laten breken, maar voor een groot deel van de bunkers is dit niet gelukt. Bunkers mochten destijds van overheidswege niet worden afgebroken tenzij ze “ernstige verkeersobstakels” vormden.19 De “Gebr. Mathot – boomkwekers” worden na de oorlog ingeschakeld om delen van het park opnieuw te beplanten. In het archief van het Bisdom van Haarlem bevinden zich rekeningen en plantlijsten, o.a. voor de aanleg van de voortuin, die f. 1685,20 kost.

De rekening voor de “oude tuin Theologicum en bunker” komt uit op f. 850,85, de binnenplaats wordt aangelegd voor f. 930,50. De restauratie van het park Philosophicum kost f. 1663,50; de noordoost- en achterzijde van het Philosophicum kosten f. 1639,17.20 Tevens worden er wegen om het Philosophicum aangelegd voor f 579,-. In een taxatierapport van de gebr. Mathot “van de schade, veroorzaakt aan de beplantingen rond het Philosophicum te Warmond, toegebracht door de bezetting gedurende de jaren 1940/45”, wordt de totale schade geschat op f. 3933,00. Dhr. Stoffels, houtvester in de houtvesterij “Haarlem”, taxeert de schade twee weken later echter op f. 2304,17. Hij komt op een lager bedrag omdat hij de schade aan “de voorzijde, de N.O. zijde, de achterzijde, de ruimte tusschen Philosophicum en bibliotheek en de binnenplaats” niet opneemt omdat hier naar zijn mening geen sprake is van bos.

Inventarisatiekaart bunkers in Warmond, 1964. R.A.L. map opruiming verdedigingswerken (0735)

31

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

1 november 2017

Chromotopografische kaart Bonneblad nr. 402, uitgave 1986. Herkenbaar het kloosterbejaardenoord Mariënweide

Chromotopografische kaart Bonneblad nr. 402, uitgave 1974

32

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

1 november 2017

2.1.8 De tweede helft 20e eeuw: verbouwing tot verzorgingscomplex In 1965 werd een opgraving gedaan op de voormalige kasteellocatie. Bij de opgraving werden resten gevonden van een ronde waterburcht uit de 13e eeuw. In 1967 sluit het seminarie in Warmond. De gebouwen worden door de Stichting Mariënstaete overgenomen en geschikt gemaakt voor de verpleging en verzorging van bejaarden. Daartoe wordt tussen 1971-‘74 het Philosophicum verbouwd tot verpleeghuis ‘Mariënhaven’, waarbij het voorgebouw wordt gesloopt en het voorplein opnieuw wordt aangelegd. De voorpleingracht wordt gedempt en de sierbeplanting direct ten zuidoosten van de entree die de sportvelden in het laanbeeld vanuit het seminarie bezien uit het oog moest houden maakt in deze periode plaats voor de huidige parkeerplaats. De strook met sportvelden en tennisbanen ten zuiden hiervan werd in deze periode opnieuw ingericht als gazon met enkele solitaire coniferen. In deze periode zal ook de fietsenstalling naast de parkeerplaats zijn gerealiseerd. In dezelfde periode wijzigt eveneens de aanleg voor het Philosophicum. Het tracé van de mgr. Aengenentlaan / Buerweg wordt aangepast waardoor het gehele perceel bij het terrein wordt getrokken.

In 1974-’75 wordt achter het oude seminariecomplex het kloosterbejaardenoord ‘Mariënweide’ gerealiseerd en wordt in 1975-’76 het Theologicum verbouwd tot kloosterbejaardenoord ‘Mariëngaerde’.21 Mariënweide wordt ontsloten door een nieuwe toegangsweg die aantakt op de Oude Dam. In 1977 wordt vervolgens de kapel gerestaureerd. Op een foto uit 1976 van de achterzijde van het seminariecomlex, gezien over een van de bruggen die toegang geven tot het terrein van het latere Park Klinkenberg, is te zien dat de moestuin heeft plaatsgemaakt voor een zeer sobere inrichting met gazon en enkele struiken en jonge solitaire bomen. Uit offertes van de firma Gerts, boomkwekerij blijkt dat er al vanaf 1965 sprake is van achterstallig onderhoud in de tuin.22 Op 19 augustus 1983 wordt kinderboerderij de Kloosterhof geopend, gelegen aan de Kloosterwei op de locatie van het voormalige kasteel Dirks Steenhuis. In 1996 wordt Mariënhaven aan de achterzijde uitgebreid met een moderne uitbouw. Vanaf 1998 heeft Stichting Mariënstaete plannen voor een nieuwbouwproject op de locatie van Mariënweide, dat dan in slechte conditie verkeert wegens betonrot. Architect J. Vroegindewei en landschapsarchitect M. van Gessel maken het ontwerp. Doel is het parkachtige karakter van de omgeving te versterken met meer water en bomen.23 Op deze plannen wordt door de Warmondse politiek niet enthousiast gereageerd.

Raadsleden vinden het beoogde appartementencomplex te groot en vrezen dat het resultaat detoneert in de landelijke omgeving. Bovendien wordt gevreesd dat de plannen in strijd zijn met het dan vigerende bestemmingsplan, waarin staat dat het terrein bedoeld is voor zorgdoeleinden. Het feit dat de in 1996 gerealiseerde, moderne uitbouw aan de achterzijde van het seminariecomplex niet positief was ontvangen speelde bij de bezwaren tegen deze nieuwe plannen ook een rol.24 Mariënweide wordt uiteindelijk in 2005 gesloopt om plaats te maken voor het nieuwbouwproject: Park Klinkenberg.25 Ten tijde van de nieuwbouw wordt een tijdelijke woonvleugel aan de westkant van de kapel gebouwd. Deze is inmiddels verdwenen. Door de bouw van deze tijdelijke woonvleugel wordt de parkaanleg in landschapsstijl ernstig beschadigd: bomen worden gekapt en paden uitgepoetst. Na de sloop van de tijdelijke vleugel zijn de paden opnieuw aangelegd. Op luchtfoto’s zijn deze ontwikkelingen te volgen. Chromotopografische kaart Bonneblad nr. 402, uitgave 2007. Herkenbaar Park Klinkenberg en de tijdelijke woonvleugel

33

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

Het nieuwe Mariënweide aan de Oude Dam 1, 1976. Regionaal Historisch Centrum Leiden, PV 89350.2

Heraanleg van het voorplein van het seminariecomplex, na de sloop van het voorgebouw, juli 1976. Regionaal Historisch Centrum Leiden, PV 89350.1 Het nieuwe Mariënweide aan de Oude Dam 1, 1976. Regionaal Historisch Centrum Leiden, PV 89350.2

34

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

1 november 2017

De achterzijde van het seminariecomplex in 1976. Op deze foto is te zien dat de moestuin achter de kapel heeft plaatsgemaakt voor een sobere inrichting met gazon en struiken. Regionaal Historisch Centrum Leiden PV 89350.1a 35

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

Luchtfoto 2003, Google Earth. Het uit 1976 daterende Mariënweide voor de sloop in 2005.

36

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

Luchtfoto 2005, Google Earth. Mariënweide tijdens de sloop ten behoeve van de bouw van park Klinkenberg. De tijdelijke woonvleugel aan de westzijde van de kapel beschadigt de parkaanleg in landschapsstijl ernstig.

37

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

Luchtfoto 2012, Google Earth. Park Klinkenberg na de gereedkoming. Goed zichtbaar de tijdelijke bebouwing die ten koste ging van de parkaanleg in landschapsstijl ten westen van de kapel.

38

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

Luchtfoto 2016, Google Earth. Ter plekke van de inmiddels afgebroken tijdelijke woonvleugel is een grote open ruimte met gazon ontstaan.

39

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

‘Chaerte vande vrye heerlijkheid Warmond met Hofpolder’ fragment door Johannes Dou, 1669. De gele lijn geeft de begraafplaats weer. R.A.L. AR 600 1072 1

77a

77 Tekening door amateurhistoricus W.C.H. Machen van de begraafplaats, vermoedelijk gemaakt tussen 1889 en 1896 zoals afgebeeld in Matthias te Kijk (1997), p. 177

76 Kadastraal Minuutplan Warmond sectie D, 1e blad 1818. Perceel nr. 76 “tuin”, perceel 77 “bosch” en 77a “kerckhoff”

40

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

1 november 2017

2.2 Deelgebied R.K. Kerk St. Matthias: pastorie, parkbos en begraafplaats 2.2.1 Oudste geschiedenis tot 1797

In de jaren hierna is er veel onenigheid over onder andere het ongeoorloofd kappen van bomen door de pastoor enerzijds en het matige onderhoud door de gemeente anderzijds. Uiteindelijk leidt dit er toe dat in 1845 de begraafplaats door de gemeente wordt verkocht aan de r.k. kerk van Warmond. Op 17 oktober 1845 vindt de overdracht plaats. Vermoedelijk zal destijds het monumentale hekwerk aan de mgr. Aengenentlaan hier geplaatst zijn. Dit hekwerk was eerder in 1821 geplaatst voor het nieuwgebouwde seminarie en kwam in 1843 beschikbaar nadat het seminarie in dat jaar wordt uitgebreid met een verlenging van de bestaande oostelijke en westelijke vleugels en de aanleg van een slingerende waterpartij als terreinafscheiding. Dit hekwerk was oorspronkelijk afkomstig van de buitenplaats Sparen Hout bij Haarlem.32

Voor de Reformatie was de oude Matthiaskerk (de huidige Ruïnekerk) in gebruik als parochiekerk. Na de Reformatie werd het katholicisme in 1581 verboden. De Warmondse katholieken kwamen hierna lange tijd bijeen in de kapel van het Huis te Warmond waarvan de eigenaren katholiek waren. Na het vertrek van de laatste katholieke kasteeleigenaar in 1763 naar België kerkten de Warmondse katholieken vanaf 1764 bij hun geloofsgenoten in een schuilkerk in Sassenheim. In 1796, onder het Bataafs bestuur, werd door de Nationale Vergadering besloten dat er geen bevoorrechte positie meer zou zijn voor één geloofsgenootschap. Het gevolg was dat het primaat van de gereformeerde kerk voorbij was. Hiermee kon het katholicisme weer in openbaarheid beleden worden.27 In 1796 koopt de r.k. gemeente van de remonstrantse gemeente een leegstaand kerkgebouwtje aan de Herenweg. Een woning voor de pastoor wordt eerst gehuurd maar als snel wordt besloten tot de bouw van een pastorie voor het kerkgebouwtje. In 1798 laat pastoor Jacobus Groen het huidige huis De Burcht aan de Herenweg bouwen als pastorie.28

2.2.2 Aankoop in 1797 In 1797 koopt pastoor Jacobus Groen twee percelen tegenover de pastorie aan de overzijde van de Herenweg. Deze percelen lagen in één lange smalle kavel die zich uitstrekte van de Herenweg tot aan de Buerweg (huidige Monseigneur Aengenentlaan). De gronden werden gekocht van de Warmondse baljuw en secretaris Cornelis le Clercq.29 De percelen lagen direct ten westen van het seminariebezit. Uit de Oorspronkelijk Aanwijzende Tafel uit 1832 behorend bij het Kadastraal Minuut Plan Warmond sectie D 1e blad blijkt dat perceel no. 76, omschreven als “tuin”, in 1832 in bezit was van de Katwijkse grutter Klaas Cornelisz. Groen, maar het vruchtgebruik kwam toe aan de “Rooms Catholijke pastorij” van Warmond. Groen zal ongetwijfeld familielid en erfgenaam zijn geweest van pastoor Jacobus Groen. Het tweede perceel nr. 77, omschreven als “bosch” is in 1832 bezit van Gerardus Hoes “cath. priester en pastoor” te Warmond.

2.2.3 De aanleg van de begraafplaats in 1829 De katholieke gelovigen van Warmond wilden na de oprichting van de parochie in 1798 graag een eigen katholieke begraafplaats. In 1827 werd bij Koninklijk Besluit vastgesteld dat per 1 januari 1829 dat begraafplaatsen voortaan buiten de bebouwde kom moesten zijn gelegen. Na de aanname van deze wet kwam de zaak in een stroomversnelling.30 Uiteindelijk werd de oplossing gevonden in het aanbod van pastoor Hoes om 1.767 m2 van het bos te verkopen aan de gemeente voor 153 gulden. Op 22 april 1829 vindt de overdracht plaats waarbij de gemeente in het bos een algemene begraafplaats aanlegt. De gemeente draagt zorg voor de aanleg van een sloot van 5 ellen breed en zes palmen diep met twee dammen als toegang beide met een hekwerk. De sloot omvatte een terrein van ca. 25m x 40m. Met de uitkomende grond van de sloten wordt het terrein opgehoogd. De gemeente is ook verantwoordelijk voor de aanleg van een pad vanaf de begraafplaats naar de Buerweg. Op 27 juli 1829 wordt de begraafplaats door de aartspriester van Holland en Zeeland, monseigneur J. van Banning, ingezegend.31 Het hek van de hofstede Sparenhout bij Haarlem. Prent door Hendrik de Leth (1703-1766)

41

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

1 november 2017

Bovenste twee foto’s van de kerk zijn van ca. 1900. De brede sloot als grenssloot met de Herenweg is op de foto links boven duidelijk zichtbaar. Regionaal Historisch Centrum Leiden, beeldbank, gn 005957 (l.) en gn 005959 (r.).

Ansichtkaart met het oorspronkelijke smeedijzeren toegangshek aan de Herenweg, ca. 1900. Regionaal Historisch Centrum Leiden, beeldbank, pbk 4625.

42

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

2.2.4 De bouw van de Matthiaskerk en pastorie in 1857 In 1853 wordt in Nederland de bisschoppelijke hiërarchie hersteld, en komt er een ware bouwhausse van in neogotische stijl uitgevoerde katholieke kerken op gang. Zo ook in Warmond. In 1857 werd door het kerkbestuur besloten tot de bouw van een nieuwe kerk. De kerk moest gebouwd worden op de eigen grond aan de overzijde van de Herenweg. De smalle langgerekte kavel was echter niet breed genoeg om de wens een vrijliggende, duidelijk herkenbare en op het oosten georiënteerde kerk te kunnen realiseren met een naastliggend eveneens nieuw te bouwen pastorie.33 In 1857 werd de langgerekte kavel ten zuidwesten en aanpalend aan de bestaande kavel aangekocht voor fl. 2.550,00. Deze kavel die van de Herenweg tot aan de Buerweg liep bestond uit drie percelen. In 1832 betrof dit vanaf de Herenweg gezien perceel nr. 75 “tuin”, nr. 74 “boomgaard” en nr. 75 “bosch”. Bij de aankoop in 1857 is het gebruik nog niet veranderd en is er sprake van “moestuin, trekkast en broeierij met stenen bekisting”, een boomgaard en een perceel voorzien van heestergewassen en hakhout.34 In juli 1857 geeft de bisschop van Haarlem toestemming voor de bouw van de nieuwe kerk. Op 21 april 1858 volgt de toestemming voor de bouw van de pastorie. Beide gebouwen worden ontworpen door de Leidse architect Th. Molkenboer (1796-1863). Molkenboer was geen onbekende.

In 1837 bouwt hij bij het seminarie een nieuwe stal en koetshuis en in 1843 wordt de neoclassicistische kapel van het seminarie gebouwd, naar zijn ontwerp. Met de bouw van de kerk en pastorie zullen het perceel bos uit 1798 met begraafplaats en het nieuw aangekochte bos zijn samengevoegd en omgevormd tot een kerketuin met wandeling. Het in 1857 aangekochte perceel boomgaard werd hierbij ingericht als moestuin aangezien de bestaande moestuin aan de Herenweg moest wijken voor kerk en pastorie met omliggende tuin. Foto’s van rond 1900 tonen een verzorgde tuinaanleg rondom de kerk en pastorie aan de zijde van de Herenweg met een smeedijzeren toegangshek op een dam als entree naar de kerk met aan weerszijden een grenssloot langs de Herenweg.

2.2.5 Uitbreiding van de begraafplaats: 1910 In 1910 wordt de begraafplaats vergroot naar ontwerp van de architect Leonardus van der Laan (1864-1942). Van der Laan werkte als zelfstandig architect sinds 1891 te Leiden. Van der Laan werkte, later samen met zijn zoon ir. J.L.A. van der Laan (1896-1966), veel voor katholieke opdrachtgevers waaronder zowel de r.k. parochie als het seminarie in Warmond.35 De bestaande begraafplaats werd twee keer zo groot door de toevoeging van een nieuw gedeelte aan de westzijde. Hiertoe moest een stuk van het bos worden gekapt en de omringende sloot worden verlegd. Voor de ophoging van het nieuwe gedeelte was 1.612 m3 grond nodig.36 Bij de vergroting van de begraafplaats is het hekwerk op de originele locatie in de as van het oudste gedeelte van de begraafplaats blijven staan, waardoor deze entree niet in de as van de vergrote begraafplaats ligt.

Uitsnede van de luchtfoto april 1948, Aviodrome 43

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

Foto’s van de actuele situatie van het toegangshekwerk en de plint rond de kerk 44

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

2.2.6 Uitbreiding van de begraafplaats in 1950 In 1950 werd de begraafplaats aan de kerkzijde (oost) over de gehele breedte uitgebreid, waarbij wederom de sloot is verlegd.37 Deze vergroting zal hebben samengehangen met de aankoop van een gedeelte van de begraafplaats in 1950 door het seminarie. In 1996 deed het seminarie afstand van haar rechten.38

2.2.7 Vergroting van de kerk in 1953 In 1953 is de kerk vergroot waartoe de zij-ingang in de hoek van dwarsbeuk en koor is gesloopt en vervangen door de huidige zij-ingang. Verder is een nieuwe dagkapel (Jozefkapel), een nieuwe doopkapel en een Mariakapel toegevoegd. Het priesterkoor is vergroot en tot slot is de oude sacristie gesloopt en vervangen door een nieuwe onderkelderde sacristie en een bijsacristie.39 Het huidige hekwerk langs de Herenweg en het lage hekwerk rond de plint van de Sint Matthiaskerk is vermoedelijk in 1953 aangebracht.

2.2.8 Schoolgebouwen vanaf 1968 In 1968 werd op een deel van het in 1857 aangekochte langgerekte kavel de kleuterschool de Hummelburcht gebouwd. De kleuterschool werd gebouwd op hier omstreeks 1857 aangelegde moestuin. Een klein stukje van de moestuin, precies waar het slingerpad langs de moestuin voerde is hierbij gehandhaafd en tot op heden nog als zodanig nog in gebruik. Ter ontsluiting van de kleuterschool werd het Leerpad aangelegd dat school verbond met de Herenweg. Eind jaren ’80 werd als gevolg van de veranderende onderwijswetgeving de Hummelburcht samengevoegd met de r.k. lagere school de Leerhoeve die in de wijk Endepoel lag. Aangezien er geen uitbreidingsmogelijkheden waren in Endepoel werd besloten om op de locatie van de kleuterschool uit te breiden. In 1989 is de basisschool gebouwd door een nieuw deel aan de vier kleuterlokalen van de Hummelburcht vast te bouwen. De nieuwe school kreeg de naam R.K. Basisschool de Waaier.

45

1 november 2017

Stichting In Arcadië

Complex Mariënhaven te Warmond, tuinhistorisch onderzoek en waardestelling

1 november 2017

Fragment van de kaart ‘Chaerte vande vrye heerlijkheid Warmond met Hofpolder ’ door Johannes Dou, 1669. R.A.L. AR 600 1072 1