Omgevingsvisie in potlood Texel (vs 11-01-2024)

Omgevingsvisie in potlood Visie voor Texel 2050

Gemeente Texel januari 2024

Project Opdrachtgever Document Status Datum Projectcode Projectleider Projectdirecteur Auteur(s) Adres

Omgevingsvisie Texel Gemeente Texel Omgevingsvisie in potlood Ongecontroleerd (aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend) januari 2024 134591 FONT SCHM18 FONT, HOOA4 Witteveen+Bos Raadgevende ingenieurs B.V. | Deventer Daalsesingel 51c Postbus 24087 3502 MB Utrecht +31 (0)30 765 19 00 www.witteveenbos.com KvK 38020751

Het kwaliteitsmanagementsysteem van Witteveen+Bos is gecertificeerd op basis van ISO 9001. © Witteveen+Bos Niets uit dit document mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt in enige vorm zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Witteveen+Bos noch mag het zonder dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd, behoudens schriftelijk anders overeengekomen. Witteveen+Bos aanvaardt geen aansprakelijkheid voor enigerlei schade die voortvloeit uit of verband houdt met het wijzigen van de inhoud van het door Witteveen+Bos geleverde document.

INHOUDSOPGAVE

1

INLEIDING

6

1.1

Leeswijzer

6

1.2

Achtergrond

6

1.3

Uitgangspunten

7

1.4

Proces

7

1.5

Omgevingsvisie in potlood

8

2

VERHAAL VAN TEXEL

9

2.1

Kernwaarden

9

2.2

Verhaallijnen

10

2.2.1 2.2.2

10 11

Verhaallijn 1: Texelleren Verhaallijn 2: Van onderop

3

VOORTBOUWEN OP WAT ER IS

12

3.1

Beleidsinventarisatie

12

3.2

Trends en ontwikkelingen

12

3.3

Staat van de Leefomgeving

12

4

ONTWERPEND ONDERZOEK

14

4.1

Uitgangspunten scenario’s

14

4.2

Scenario 1: Dynamisch Texel

15

4.3

Scenario 2: Natuurlijk Texel

15

4.4

Bouwstenen voor het toekomstbeeld

16

5

TOEKOMSTBEELD TEXEL 2050

17

5.1

Leidende principes

17

5.2

Samen texelleren

17

5.3

Integrale opgaven

18

6

GOED WONEN EN LEVEN

20

6.1

Wonen

20

6.2

Hechte samenleving

20

6.3

Gezonde leefomgeving

21

6.4

Voorzieningen

21

6.5

Inclusieve samenleving

21

7

WAARDEVOL BUITENGEBIED

22

7.1

Het verhaal als basis

22

7.2

Water- en bodemsturend ontwikkelen

22

7.3

Groen en blauw

22

7.4

Natuurinclusief

23

7.5

Landschapsbeleving

23

7.6

Monitoring van stikstofdepositie

23

8

TOEKOMSTBESTENDIG ONDERNEMEN

24

8.1

Verbreding van de economische structuur

24

8.2

Stimulering van innovatie en kennis

24

8.3

Stimulering circulaire en duurzame bedrijvigheid

24

8.4

Inzetten op kwalitatief toerisme

25

9

ADAPTIEVE GEMEENSCHAP

26

9.1

Energieneutraal en klimaatrobuust

26

9.2

Duurzame woningen en bedrijven

26

9.3

Energieopwekking

26

9.4

Water

26

9.5

Kustbescherming

27

10

DUURZAAM BEREIKBAAR

28

10.1

Op het eiland

28

10.2

Naar het eiland

28

10.3

Andere infrastructuur

28

11

RUIMTELIJKE CONSEQUENTIES EN EERSTE STAPPEN

29

4 | Witteveen+Bos | Omgevingsvisie Texel in potlood | 11-01-24 aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend

11.1

Goed wonen en leven

29

11.2

Waardevol buitengebied

29

11.3

Toekomstbestendig ondernemen

29

11.4

Adaptieve gemeenschap

30

11.5

Duurzaam bereikbaar

30

12

VERVOLGPROCES

31

BIJLAGE 1

CONCEPT TOEKOMSTBEELD

32

BIJLAGE 2

AMBITIETABEL

33

5 | Witteveen+Bos | Omgevingsvisie Texel in potlood | 11-01-24 aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend

1 INLEIDING Texel is een prachtige gemeente om te wonen, te werken en te recreëren. Het eiland is letterlijk en figuurlijk in beweging, net als de wereld om ons heen. We staan voor verschillende maatschappelijke transities, die ruimteclaims met zich meebrengen. En tegelijk behouden we de Texelse kernkwaliteiten graag. Hoe willen we groeien en waar? En wat willen we behouden en beschermen? Deze vragen beantwoordt de gemeente Texel in deze Omgevingsvisie in potlood. Daarmee geeft de gemeente richting aan de toekomstplannen van Texel tot 2050. Er zijn veel uitdagingen: Hoe gebruiken we de ruimte? Hoe zorgen we voor voldoende woningen en banen? Gaan we gebieden die vrijkomen bebouwen met woningen, inzetten voor het bedrijfsleven of wordt het een recreatiegebied? Kiezen we voor autobereikbaarheid of zetten we in op duurzaam vervoer? Hoe voorkomen we natte voeten bij hevige neerslag en leegstaande sloten bij warm weer? In dit document maken we keuzes, zodat we Texel goed achterlaten voor volgende generaties.

1.1

Leeswijzer

Deze Omgevingsvisie in potlood bestaat uit 13 hoofdstukken: De inleiding vertelt waarom deze visie is geschreven en hoe we tot het toekomstbeeld zijn gekomen. Hoofdstuk 2 geeft een samenvatting van het verhaal van Texel in twee verhaallijnen. In hoofdstuk 3 staat een korte beschrijving van de deelproducten en onderzoeken die geleid hebben tot de conclusies in deze visie. De scenario’s die zijn ontwikkeld tijdens het ontwerpend onderzoek, staan beschreven in hoofdstuk 4. Op basis van de analyse van die scenario’s, die in keuzes aan de inwoners zijn voorgelegd, zijn de bouwstenen voor het uiteindelijke toekomstbeeld bepaald. Hoofdstuk 5 verwoordt de leidende principes voor Texel en schetst het punt op de horizon waar Texel naar toe beweegt. Het toekomstbeeld voor Texel in 2050 wordt in de hoofdstukken 6 tot 10 uitgewerkt per opgave: Goed wonen en leven, Waardevol buitengebied, Toekomstbestendig ondernemen, Adaptieve gemeenschap en Duurzaam bereikbaar. Deze vijf opgaven staan niet op zich, maar vormen samen de ontwikkelrichting voor Texel op hoofdlijnen. In hoofdstuk 12 schetsen we de vervolgstappen om tot een definitieve Omgevingsvisie te komen. In de bijlagen staan het Toekomstbeeld op kaart en de ambities per beleidsdomein samengevat.

1.2

Achtergrond

Op 1 januari 2024 is de Omgevingswet in werking getreden. Met deze wet wil Nederland de regels voor ruimtelijke ontwikkeling eenvoudiger maken. Als u straks een schuur wil bouwen of een dakkapel, dan heeft u nog maar met één wet te maken. De Omgevingswet vervangt veel huidige wetten en regels voor de fysieke leefomgeving. Beslissingen over nieuwe plannen voor wonen, ruimte, infrastructuur, milieu en water worden vanaf 1 januari 2024 op een nieuwe manier genomen. Daarom moeten we goed nadenken over hoe we met de ruimte op Texel willen omgaan en hoe Texel er in de toekomst uit gaat zien. De Omgevingswet eist dat iedere gemeente een Omgevingsvisie opstelt die de kwaliteit en ontwikkeling van de fysieke (de omgeving waarin we in leven) en sociale leefomgeving beschrijft. In deze Omgevingsvisie staan de grote lijnen van de plannen van de gemeente voor 2050. Omdat we niet in de toekomst kunnen kijken, is het onmogelijk om heel gedetailleerd te worden. De omgevingsvisie beschrijft niet alleen hoe we de ruimte zo goed mogelijk kunnen gebruiken, maar ook welke keuzes hiervoor nodig zijn. We nemen daarbij het verhaal van Texel als uitgangspunt voor toekomstige ambities. De omgevingsvisie geeft antwoord op 2 vragen:

• Wat gaan we doen om Texel nog mooier, gezonder en aantrekkelijker te maken? • Hoe beschermen, behouden en beheren we de bestaande leefomgeving met haar specifieke kwaliteiten?

6 | Witteveen+Bos | Omgevingsvisie Texel in potlood | 11-01-24 aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend

De uiteindelijk vastgestelde Omgevingsvisie bindt alleen de gemeente en is van invloed op veel (toekomstig) vast te stellen beleid door de gemeenteraad. Er staan geen regels in die wettelijk afgedwongen kunnen worden. Die staan in het Omgevingsplan, de opvolger van het bestemmingsplan.

1.3

Uitgangspunten

De uitgangspunten voor deze Omgevingsvisie zijn vastgelegd in de Kadernota ‘Toekomst van Texel’, die door de gemeenteraad van Texel is goedgekeurd. Er zijn belangrijke uitgangspunten waar de Omgevingsvisie aan moet voldoen. Om te beginnen is een complete visie nodig over de toekomst van Texel. Naast de fysieke leefomgeving, moet ook de sociale- en economische regelgeving, en uitvoering daarvan, worden beschreven in deze visie. Het bestaande beleid vormt de basis voor de nieuwe plannen. De verschillende onderdelen van de visie worden per opgave uitgewerkt. In relatief korte tijd is deze Omgevingsvisie in potlood tot stand gekomen. Dat is in samenspraak (participatie) met de inwoners van Texel gedaan. De uitkomsten van de gesprekken in de laatste participatieronde in januari-februari, zijn ook belangrijke input voor het aanscherpen van deze versie.

1.4

Proces

We doorliepen drie fasen om te komen tot de omgevingsvisie van gemeente Texel. Dit zijn de fasen: ophalen, ontwikkelprincipes (keuzes) en omgevingsvisie. Per fase zijn verschillende stappen doorlopen. Deze stappen hebben elk tot verschillende tussenproducten geleid. De stap toekomstbeeld is gedeeltelijk doorlopen en wordt in deze Omgevingsvisie beschreven. Afbeelding 1 en 2 geven een visuele samenvatting van het proces. Het participatieproces volgt dezelfde 3 stappen. Afbeelding 1 Stappenplan en werkproces TOVI

Ophalen Identiteit

Ambitie

Ontwikkelprincipes Scenario's

Omgevingsvisie

Toekomstbeeld

Omgevingsvisie

Afbeelding 2 Overzicht van de deelproducten Fase

Stap

Product

Ophalen

1. Identiteit

Verhaal van Texel (Rapport) Beleidsinventarisatie (Rapport) Trends en Ontwikkelingen (Rapport) Staat van de Leefomgeving (Rapport)

Ontwikkelprincipes

2. Ambitie

Integrale opgaven (Notitie ambitietabel)

3. Scenario’s

Twee scenario’s (incl. Ontwikkelbeelden) Effectenanalyse van de twee scenario’s (MER-light)

Omgevingsvisie

4. Toekomstbeeld

Ambitiedocument (incl. Toekomstbeeld)

5. Omgevingsvisie

Omgevingsvisie in potlood Omgevingsvisie

De deelproducten zijn tot stand gekomen met medewerking van de gemeentelijke projectgroep. Tijdens de werkateliers is informatie opgehaald en gedeeld en de producten zijn voorgelegd aan de trekkers van de verschillende onderwerpen. Afbeelding 3 geeft een overzicht van de werkateliers en de onderwerpen die besproken zijn.

7 | Witteveen+Bos | Omgevingsvisie Texel in potlood | 11-01-24 aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend

Afbeelding 3 Overzicht werkateliers projectgroep TOVI Werkatelier

1.5

Onderwerp

Datum

1

Productspecificatie

20 februari 2023

2

Ambities

13 maart 2023

3

Einddoel en vorm TOVI

27 maart 2023

4

Ruimteclaims 1

21 april 2023

5

Toekomstscenario’s

15 mei 2023

6

Dilemma’s

15 mei 2023

7

Ruimteclaims 2

4 juli 2023

8

Toekomstbeeld 1

28 augustus 2023

9

Toekomstbeeld 2

14 september 2023

10

Gesprekken per integrale opgave

13 & 14 september 2023

11

Toetsing aan kaders

9 oktober 2023

Omgevingsvisie in potlood

Deze versie van de Omgevingsvisie is een eerste concept. Hierin zijn alle inzichten die we het afgelopen jaar hebben opgedaan verwerkt. Ook de participatie uitkomsten uit de eerste twee rondes zijn verwerkt. We leggen dit concept in de komende weken voor aan de inwoners van Texel. In februari verwerken we de output van de participatie, de uitkomsten van de effectenstudie en de input van de Raad in de uiteindelijke Ontwerp Omgevingsvisie, waarover de Raad besluit om deze ter visie te leggen. De Omgevingsvisie is een ‘dynamisch’ document. We gieten de toekomstplannen voor Texel niet in beton. Omdat de wereld waarin we leven razendsnel verandert, zullen we onze doelen en ambities regelmatig actualiseren. Wanneer een nieuwe versie noodzakelijk is vanwege nieuwe inzichten en kennis, nodigen we opnieuw de inwoners, maatschappelijke organisaties en ondernemers uit om mee te denken. Wij willen nieuwe ontwikkelingen stimuleren en goed samenwerken om onze doelen en ambities te realiseren. Zo wordt het mogelijk dat ieder op eigen kracht en met plezier kan investeren in de toekomst van Texel.

8 | Witteveen+Bos | Omgevingsvisie Texel in potlood | 11-01-24 aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend

2 VERHAAL VAN TEXEL De vraag die beantwoord wordt in de Omgevingsvisie is: ‘Wat voor een samenleving willen wij zijn?’ Om die vraag te kunnen beantwoorden moet je eerst weten “Wie zijn we nu”. En dat wordt in belangrijke mate bepaald door “Waar komen we vandaan”. Het zijn vaak de gebeurtenissen uit het verleden die ons getekend hebben. Dat geldt voor ons landschap in het bijzonder. Het landschap van vandaag is bepaald door de ingrepen in het verleden. Het landschap van morgen wordt mede bepaald door de keuzen die we vandaag maken. Daarnaast is het landschap rijk aan verhalen. Verhalen die het landschap wellicht niet direct hebben getekend, maar het wel ‘couleur locale’ verschaffen. Het Verhaal van Texel is opgeschreven en gevat in twee verhaallijnen. Daarbij zijn we uitgegaan van de Texelse kernwaarden.

2.1

Kernwaarden

De Texelse Kernwaarden zijn beschreven in de structuurvisie en beknopt uitgewerkt in het Beeldkwaliteitsplan (BKP) ‘Beeld van Texel’ dat onderdeel is van het bestemmingsplan Buitengebied, daterend uit 2013. Ook in de omgevingsvisie gebruiken we de kernwaarden als bouwsteen. De rust en ruimte Ruimte is de drager van de landschappelijke identiteit van het eiland en vindt zijn vertaling in open landschap, zichtlijnen en vergezichten. Rust is enerzijds een afgeleide van de kernwaarde ruimte, immers hoe meer ruimte hoe meer rust. Anderzijds wordt rust ook beïnvloed door infrastructuur en activiteiten. De rijkdom aan natuur en cultuurlandschappen Het Texelse landschap is de neerslag van de ontstaansgeschiedenis en is uniek door haar verscheidenheid en kwaliteiten. De rijkdom van de natuurgebieden en van het cultuurland vormt een belangrijke aantrekkingskracht voor toeristen en bewoners. De cultuurhistorische waarden zijn van belang om de belevingswaarde van Texel te waarborgen De grote afwisseling in landschappen en landgebruiksvormen Als eenheden van landschappelijke identiteit zijn er zeven landschappen onderscheiden. Ze vertonen een samenhang in historie en traditie, schaal, bebouwing, structuur en sfeer, en in grondgebruik. Het is van groot belang dat de landschappen in zichzelf samenhangend blijven en onderling verschillend.

Alleen dan blijven de verschillende landschappen leesbaar. De Texelse identiteit Texelaars zijn trots op hun eiland en hun eigen identiteit. De Texelse identiteit wordt in sterke mate bepaald door haar cultuurlandschap, het grasland, de oude buitendorpen, de dijken, kerkjes, tuinwallen, stolpen en schapenboeten. De verbondenheid van Texelaars met hun eiland en met elkaar, de eilandeconomie met zijn vele, gevarieerde kleinschalige bedrijven, de gastvrijheid, de hoge mate van dienstverlening en veiligheid maken Texel tot een uniek eiland. Om zich blijvend te onderscheiden is het Texels eigene van grote waarde, bijvoorbeeld de van het eiland afkomstige producten. Het specifieke eilandkarakter De Texelaars zijn echte eilanders. Ze hebben een eigen cultuur, mentaliteit en identiteit en onderscheiden zich daardoor van de ‘overkanters’. Door de eilandpositie hebben de Texelaars een grote mate van

9 | Witteveen+Bos | Omgevingsvisie Texel in potlood | 11-01-24 aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend

zelfstandigheid ontwikkeld, en willen vooral autonoom blijven. Het eilandgevoel wordt gevoed door rust, ruimte en verbondenheid met de natuur, maar ook door de rijke historie van de eilanden. De nachtelijke duisternis Het aanschouwen van een donkere heldere sterrenhemel bij nacht, liefst met de daarbij behorende stilte zoals die in de natuur is te vinden. De aandacht voor duisternis als kwaliteit van de leefomgeving wordt in grote mate ingegeven door ontwikkelingen die een bedreiging vormen voor donkere nachten. De inzet is het terugdringen van overbodig en hinderlijk kunstlicht. De maritieme monumenten Het maritieme verleden van Texel is een belangrijk cultureel erfgoed. Op het land en in het water zijn overal nog sporen te vinden van deze boeiende geschiedenis - de visserij, de Rede van Texel, VOC, de Schans, loodswezen, walvisvaart, WOII en de jutterij. Vanuit het maritieme verleden, heden en de toekomst ontwikkelt Texel zich als (inter)nationaal kenniscentrum op het gebied van zee-beheer, onderwaterarcheologie, onderzoek en aanverwante activiteiten.

2.2

Verhaallijnen

Er zijn uit de ontwikkelingsgeschiedenis van Texel en de opgestelde kwaliteitenkaart zijn twee verhaallijnen ontwikkeld. De verhaallijnen geven meer duiding aan de kernkwaliteiten van Texel en vormen het fundament waarop de Omgevingsvisie verder bouwt. We voegen immers een nieuw hoofdstuk toe aan het verhaal van Texel. De verhaallijnen vormen tevens de toets voor toekomstige ontwikkelingen: bouwt het initiatief voort op de geschetste identiteit en past het bij Texel? Afbeelding 4 Kwaliteitenkaart en de moodboards behorend bij de verhaallijnen (links: Texelleren, rechts: Van onderop)

2.2.1

Verhaallijn 1: Texelleren

Het ondernemerschap en de eigen-wijsheid van de Texelaar is terug te vinden in de rijke VOC-historie en ruimtelijke inrichting van het eiland. De strijd tegen de zee, maar ook het werken mèt het water en landschap zien we terug in de kustverdediging het maritiem onderzoek dat hier plaats vindt en de aanleg van verschillende polders. Ook in de productontwikkeling en toepassing van kennis zien we inventieve oplossingen. De zilte aardappel, de Sumwing en de gaaszetmachine zijn voorbeelden. Steeds dient de geest van de plek als uitgangspunt en zien de Texelaars kansen in lastige omstandigheden. Precies dit aanpassen aan de omstandigheden, maakt van Texel letterlijk en figuurlijk een dynamisch eiland. Zo hebben verschillende dorpen zichzelf opnieuw uitgevonden van vissersdorp tot toeristische trekpleister of een andere vorm van bestaan gezocht. Het eiland zelf is ook dynamisch in de zin dat de kustlijn steeds verandert. Nu groeit het eiland in het zuiden steeds verder aan door zandafzettingen. Het eilandkarakter en de zelfstandigheid komen tot uiting in de pragmatische houding ten opzichte van nieuwe omstandigheden.

10 | Witteveen+Bos | Omgevingsvisie Texel in potlood | 11-01-24 aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend

Dat komt goed van pas aan de vooravond van alle transities die een plek moeten krijgen op het eiland. Van de sociale tot de ruimtelijke transitie, het ontwikkelen van duurzame energie, omgaan met de zeespiegelstijging, het vormgeven van duurzame landbouw… het moet hier allemaal plaatsvinden. Dat biedt ook kansen voor dit ondernemende eiland, niet in de laatste plaats voor innovatie om zo een toekomstbestendige economie te creëren. Misschien betekent het vormgeven van alle veranderingen dat Texel en haar inwoners juist nu kunnen excelleren via Texelse oplossingen. Texelleren dus.

2.2.2

Verhaallijn 2: Van onderop

De Texelse identiteit wordt ook in sterke mate bepaald door de verbondenheid van Texelaars met hun eiland en met elkaar. Op Texel heerst een unieke cultuur en mentaliteit die zich kenmerken in een grote mate van zelfstandigheid. Op Texel wordt al eeuwen samengewerkt aan oplossingen. De gemeenschap is hecht en mensen helpen elkaar. Het feit dat Texel een eiland is en de strijd tegen het water hebben hier vast aan bijgedragen. Als inwoner betekent dit dat je onderdeel bent van een grote geheel. Het betekent niet dat er geen onderscheid wordt gemaakt tussen de verschillende dorpen. Die hebben wel degelijk ieder hun eigen signatuur en zelfs bijnaam. De (landschaps)historie is ook steeds een andere. Texel kan worden beschreven als Nederland in het klein; het herbergt een grote diversiteit aan landschappen en natuur. Niet voor niets is het eiland niet alleen geliefd bij zijn inwoners maar ook bij bezoekers. Het kunnen beleven van ruimte en rust draagt daar voor een groot deel aan bij. Dat die ruimte en rust behouden blijven voor de toekomstige generatie is belangrijk voor de inwoners. Het Texelse antwoord op ontwikkelingen is altijd een gezamenlijk antwoord geweest, vanuit de bevolking en met het water en de bodem als leidraad. Op die ervaring kan worden voortgebouwd. Samen zoeken naar balans, zodat de Texelse kernwaarden behouden blijven en Texel een fijne plek blijft om te wonen.

11 | Witteveen+Bos | Omgevingsvisie Texel in potlood | 11-01-24 aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend

3 VOORTBOUWEN OP WAT ER IS Naast dat gekeken is naar de identiteit van Texel, zijn ook de huidige beleidsambities, de trends en ontwikkelingen en de huidige staat van de leefomgeving geïnventariseerd, om te kunnen bepalen op welke domeinen (extra) beleidsvorming nodig is.

3.1

Beleidsinventarisatie

In de beleidsinventarisatie zijn relevante beleidskaders en wet- en regelgeving binnen lokale, regionale, provinciale en nationale kaders geïnventariseerd. De kadernota Toekomst van Texel is voor het hele proces om te komen tot een omgevingsvisie, de leidraad. De ambities uit de landelijke en provinciale visies (zoals de Kamerbrief Contourennotitie dd 6-10-2023 en de Omgevingsvisie NH 2050) zijn verwerkt en - daar waar kaderstellend - opgenomen in de ambities die zijn opgesteld voor de gemeente Texel. Dit geldt ook voor de verschillende regionale visies die in samenwerking met de andere Waddeneilanden zijn vastgelegd. Er zijn hiaten geconstateerd in de kennis over milieu, mede omdat daar geen beleidsmedewerker voor aangesteld is binnen de gemeente Texel. Ook werd geconstateerd dat nog weinig gebiedsgerichte beleidsstukken zijn opgesteld met een visie op de lange termijn. Een belangrijk voordeel van gebiedsgericht denken en werken is dat dit de integraliteit van beleid ten goede komt. Dit wordt nu geïntroduceerd met het werkproces dat moet leiden tot de omgevingsvisie. Verder werd geconstateerd dat parallel aan het omgevingsvisieproces wordt gewerkt aan meerdere sectorale visies. Dit is een onwenselijke situatie en vraagt aandacht voor de integraliteit.

Het kan bovendien zo zijn dat de omgevingsvisie uitspraken doet die van invloed zijn op de (toekomstige) ontwikkeling van het sectorale beleid. Dit is een complexe puzzel waarbij de uitdaging erin ligt om beleidsdomeinen te integreren en tegelijk helder en richtinggevend te zijn.

3.2

Trends en ontwikkelingen

De trends en ontwikkelingen voor gemeente Texel zijn in kaart gebracht met het DESTEP-model. Het DESTEP-model laat zien welke ontwikkelingen er spelen op het vlak van demografie, economie, sociaal domein, technologie, ecologie en het politiek-institutioneel domein (vergrijzing, huishoudensgroei, circulaire economie, klimaatverandering). Het rapport geeft een globaal inzicht en biedt handvatten voor de ontwikkeling van toekomstscenario’s. Voor de geïnventariseerde trends en ontwikkelingen is de ruimteclaim in kaart gebracht: vraagt de trend meer of minder fysieke ruimte dan in de huidige situatie, blijft de ruimteclaim gelijk of is dat nog afhankelijk van politieke keuzes? Onderaan de streep kwam dit uit op een flink toenemende ruimtevraag, terwijl er nauwelijks afnemende ruimtevragen zijn.

3.3

Staat van de Leefomgeving

De Staat van de Leefomgeving geeft een beeld van de huidige situatie en kwaliteit van de leefomgeving van Texel, gebaseerd op een landelijke methodiek. Deze nulmeting is van belang voor keuzes in de omgevingsvisie: op welke onderdelen is nog sturing nodig, en voor welke onderdelen is Texel goed op weg? Daarnaast vormt de Staat van de Leefomgeving de basis voor de monitoring van toekomstig beleid. Het gebruikte beoordelingskader is opgebouwd uit negen thema’s die niet alleen fysieke aspecten, maar ook sociale aspecten beschrijven, waarbij de brede welvaart als uitgangspunt is genomen. Met het definiëren van

12 | Witteveen+Bos | Omgevingsvisie Texel in potlood | 11-01-24 aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend

indicatoren zijn de thema’s meetbaar gemaakt en getoetst aan het regionaal en landelijk gemiddelde en/of (wettelijke) normeringen en beleidsdoelen. De uitkomsten zijn visueel weergegeven in een Rad van de Leefomgeving. De oranje en rode kleur geeft aan dat er extra sturing op dit onderwerp nodig is. Afbeelding 5 Rad van de Leefomgeving Texel

13 | Witteveen+Bos | Omgevingsvisie Texel in potlood | 11-01-24 aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend

4 ONTWERPEND ONDERZOEK De toekomst voor Texel kan op verschillende manieren vorm krijgen. Om hier grip op te krijgen en een idee te krijgen van de mogelijke toekomsten voor Texel zijn twee scenario’s ontwikkeld. Voor elk scenario is op basis van ontwerpend onderzoek een kaart van Texel in 2050 gemaakt. De scenario's zijn een middel om te onderzoeken welke consequenties de beslissingen hebben op de toekomst, en omgekeerd.

4.1

Uitgangspunten scenario’s

Beleidsmakers staan voor een groot aantal keuzes. Door een ruimtelijke structuur voor een langere periode bepalend te maken voor investeringen kunnen ontwikkelingen in landbouw en natuur elkaar gaan versterken, kan infrastructuur efficiënt en effectief worden benut, en kunnen investeringen in wonen en werken vlot voortgang vinden. In de scenario’s schetsen we verschillende opties voor ruimtelijke structuren, als bouwstenen voor het toekomstbeeld. In elk scenario gaan we ervan uit dat Texel streeft naar een duurzame ontwikkeling (in brede zin), zonder dat daarmee ook is gegarandeerd dat alle beleidsdoelen in alle scenario’s worden gehaald. De scenario’s gaan uit van verschillende maatschappijbeelden, waarbij een andere balans gekozen is tussen de drie ‘P’s’ van duurzaamheid: people (welzijn), planet (fysieke leefomgeving) en profit (welvaart). Die accenten (prioriteringen) leiden tot verschillende ruimtelijke keuzes. Er is een scenario met het accent op maakbaarheid en technologie en een scenario met het accent op natuur en mens. Op het gebied van landbouw en natuur geven de scenario’s verschillende antwoorden op de vraag in hoeverre en op welke manieren water en bodem leidend zijn voor de ruimtelijke ontwikkeling van het buitengebied.

Wat de ontwikkeling van de dorpen betreft, is de verdeling van de bevolkingsontwikkeling tussen de kernen bepalend voor de ruimtelijke structuur. De beelden in de scenario’s variëren van ieder dorp een beetje laten groeien tot de groei op 1 plek accommoderen. Op het gebied van energie geven de scenario’s minder richting, omdat er nog een inwonerberaad volgt. Onderscheid is gemaakt tussen de energievoorziening lokaal of centraal oplossen. In beide scenario’s wordt een ander antwoord gegeven op de zeespiegelstijging en de bijbehorende kustverdediging. Ook voor mobiliteit worden andere keuzes gemaakt. De keuzes die de scenario’s in zich dragen zijn ook voorgelegd aan de bewoners van Texel (participatieronde 2). Onderstaande tabel geeft een samenvatting van deze keuzes. Afbeelding 5 Samenvatting scenario’s

samenleving

economie

ruimte

Dynamisch Texel

Natuurlijk Texel

De samenleving is prestatiegericht en dynamisch.

Samenleving met nadruk op naoberschap, waarbij

Technologie zorgt voor meer welvaart en minder

sociale cohesie belangrijk is. Natuurlijke oplossingen

milieubelasting. We trekken jonge mensen naar het

gaan voor technologische. De dorpen kunnen

eiland en centreren de voorzieningen.

autonoom hun beslissingen nemen.

De economie is gericht op duurzame groei en gericht

De economie gaat uit van ‘degrowth’ en is gericht op

op de regio/ Nederland. Innovaties en onderzoek

vermindering van materialengebruik en emissies. Het

worden gestimuleerd. We zetten in op verbreding van

toerisme richt zich op gasten die Texel begrijpen en

de economie en meer werkgelegenheid. Texel als

de rust en natuur waarderen. De kleinschaligheid

duurzaam kennis- en innovatielaboratorium.

wordt benadrukt. Kringlooplandbouw en zilte teelt.

Het oostelijk deel van Texel wordt dynamischer door

Nadruk op lokale dorpsidentiteiten. De natuur wordt

daar kennis en bedrijvigheid een plek te geven.

ontzien door recreatie te beperken en biodiversiteit

14 | Witteveen+Bos | Omgevingsvisie Texel in potlood | 11-01-24 aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend

Trekken van werknemers door bouw nieuw dorp bij

te maximaliseren. Er worden niet meer woningen

de haven.

(bij)gebouwd.

klimaat en

Inzet op harde kustverdediging, extra dijk om Texel te

Dynamische kustlijn waarbij we delta’s creëren en zo

energie

beschermen tegen het water, innovatieve manieren

de waterveiligheid garanderen. Zelfvoorzienend

van energie opwekking. Texel als innovatie-eiland.

worden in energie, geregeld per dorp.

Nadruk op nieuwe mobiliteitsconcepten en de

Texel wordt een autovrij eiland. Bereikbaarheid is

deeleconomie (MaaS en lokale OV oplossingen).

minder belangrijk door de nadruk op zelfvoorzienend

MaaS = mobility as a service.

zijn.

Het buitengebied fungeert als recreatielandschap

Het buitengebied is een lokale bron van materialen en

mobiliteit

buitengebied

energie, met inachtneming van de natuurwaarden.

4.2

Scenario 1: Dynamisch Texel

In dit scenario streven we naar Texel als duurzaam en welvarend eiland. We zoeken innovatieve en technische oplossingen voor de opgaven die op ons afkomen. Texel is een levend laboratorium voor de oplossingen voor de energie- en klimaatproblematiek. De economie is gericht op duurzame groei, waarbij we de regionale en nationale markt bedienen. We verwelkomen nieuwe bedrijven op het eiland en zorgen voor nieuwe werklocaties nabij Oudeschild en ’t Horntje om zo de economie te verbreden en de werkgelegenheid te stimuleren. Het toerisme blijft een belangrijke inkomstenbron, waarbij we vol gaan voor kwaliteit en iedereen welkom is. We verbreden het aanbod van de Texel Academy en zorgen ervoor dat we kennis en kunde in huis halen, niet alleen op het gebied van duurzaam toerisme, maar ook voor agrarische ondernemingen, nieuwe klimaatoplossingen en overige dienstverlening. Met het Koninklijk NIOZ hebben we al een voorlopende rol in onderzoek naar waterveiligheid, dijkontwerp en de zeebodem. Deze rol als laboratorium en proeftuin voor een duurzame economie en klimaatrobuuste samenleving bouwen we verder uit. We verruimen de vaartijden van de TESO zodat werknemers ook erg vroeg en erg laat nog naar en van hun werk kunnen. Ook bestaat een veerdienst tussen Oudeschild en Den Oever. Zo stimuleren we de verbinding met de overkant wat bijdraagt aan de economie en het onderwijs.

We centreren de culturele en maatschappelijke voorzieningen zoveel mogelijk in Den Burg, waar ze profiteren van elkaars aanwezigheid en ook buiten het toeristische seizoen bestaansrecht hebben. De innovatieve bedrijvigheid geven we een plek aan de oostkant van het eiland, waar meer dynamiek zal ontstaan door de ontwikkeling van een nieuw dorp bij de haven. Zo zorgen we voor de huisvesting van jonge mensen die een baan vinden op het eiland. Ook in de agrarische sector stimuleren we innovaties en schaalvergroting waar mogelijk. Texel is de proeftuin van innovatieve landbouw in de polders bij Midden- en Zuid-Eierland. We leggen een zoetwaterbassin aan voor de opslag van water. We koesteren onze natuur en zorgen voor optimale toegankelijkheid van ons landschap ten behoeve van de recreatie, zodat iedereen ervan kan genieten. Met extra kustverdediging in de vorm van dijkverzwaring en pieren beschermen we ons tegen de zeespiegelstijging. We lopen voorop in het ontwikkelen van nieuwe manieren van energieopwekking zoals warmte uit zee en nieuwe windmolens. Die innovaties verkopen we aan ‘de overkant’, net als de energie die we extra opwekken. We stimuleren duurzaam vervoer, deelmobiliteit en nieuwe vervoersconcepten, waarbij Texel optimaal bereikbaar moet zijn voor iedereen. Daarom verruimen we ook de boottijden.

4.3

Scenario 2: Natuurlijk Texel

Dit toekomstbeeld bouwt voort op de bevindingen van Planet Texel, waarbij wordt gestreefd naar een zelfvoorzienend eiland. Het is een nieuwe visie op de economische ontwikkeling en ruimtelijke kwaliteit van het eiland, waarbij we niet langer uitgaan van economische groei maar streven naar energieneutraliteit, zelfvoorziening, en het behoud van de bijzondere natuur en leefkwaliteit. De natuur en de bodem zijn optimaal leidend voor alle ontwikkelingen. De sterke gemeenschapszin op Texel en het feit dat we als eilandbewoners altijd onze eigen oplossingen zochten, maakt dat we heel goed weten hoe we onze gezonde en prettige leefomgeving kunnen behouden voor de toekomst. Meer is niet altijd beter. De ambitie is om

15 | Witteveen+Bos | Omgevingsvisie Texel in potlood | 11-01-24 aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend

Texel zelfvoorzienend te maken voor zoet water, water zuivering, duurzame energie, voedsel en dynamische natuur. Daarbij sturen we op vermindering van materialengebruik en emissies en hergebruik van materialen. Toeristen die Texel begrijpen en net als haar inwoners het landschap en de rust koesteren zijn van harte welkom. De stroom recreanten beperken we, om zo ook verkeerbewegingen te minimaliseren. We streven naar een autovrij eiland, waarbij toeristen overstappen op duurzaam openbaar vervoer of de fiets. We koesteren de kleinschaligheid en de verschillende dorpsidentiteiten. Daarbij geven we de dorpen ook een grotere stem in (ruimtelijke) beslissingen. Ieder dorp ontwerp een passend energiesysteem dat volledig draait op duurzame energie en de energiecoöperaties zijn in handen van de inwoners. We optimaliseren niet alleen de verkeers- en toerismestromen, maar ook de water-, afvalstromen. We zorgen ervoor dat er een materialenstroom binnen het eiland ontstaat waarbij we minimaal afhankelijk zijn van ‘de overkant’. We stimuleren duurzame landbouw passend bij de bodem en kijken daarbij naar zilte teelt, en onderzoeken ook ‘zeebouw’, door bijvoorbeeld het kweken van zeewier en vis. We ontzien de natuur zoveel mogelijk door recreatie te beperken en biodiversiteit te maximaliseren.

In plaats van woningen bijbouwen richten we ons op de transformatie en het verduurzamen van bestaand vastgoed. We transformeren bebouwing naar nieuwe, passende vormen die inspelen op de vergrijzing van het eiland. Denk aan meer-generatiewonen, waarbij bewoners uit meerdere generaties samenleven en naar elkaar omkijken. We zorgen ervoor dat het voorzieningenniveau in ieder dorp op peil blijft en iedereen zorg dichtbij vindt. Afbeelding 6 De ruimtelijke consequenties van Dynamisch Texel en Natuurlijk Texel op kaart

4.4

Bouwstenen voor het toekomstbeeld

Op basis van het ontwerpend onderzoek en het analyseren van de twee scenario’s is een gedeeld beeld ontstaan over de toekomst voor Texel. Uitdaging was steeds weer om de vraagstukken en ambities in samenhang met elkaar te bezien en naar een integraal beeld te komen. Door de ruimtelijke keuzes in de scenario’s terug te zien, kon worden uitgesproken welke elementen juist wel of niet in het wenselijke toekomstbeeld moeten worden meegenomen. Er is ook een effectenstudie van de beide scenario’s uitgevoerd door inhoudelijk experts, waaruit duidelijk werd welke elementen uit de scenario’s wel of niet gunstig waren voor Texel. De voorliggende omgevingsvisie in potlood is een combinatie van bouwstenen uit beide scenario’s en legt de focus op balans. De hier geschetste visie is een tussenstation op weg naar de uiteindelijke Omgevingsvisie en kan nog worden aangepast waar nodig.

16 | Witteveen+Bos | Omgevingsvisie Texel in potlood | 11-01-24 aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend

5 TOEKOMSTBEELD TEXEL 2050 5.1

Leidende principes

Er zijn vier leidende principes voor Texel geformuleerd. De leidende principes zijn concrete vuistregels die richting geven aan het dagelijks handelen van initiatiefnemers en de gemeentelijke organisatie. Ze helpen om het goede te doen, datgene dat in de ruimtelijke ontwikkeling van Texel de bedoeling is. Deze principes gelden altijd en kunnen erbij worden gepakt als de afweging complex is en de integrale afstemming moeizaam verloopt. Iedereen is het erover eens dat dit de basis is om een prettige leefomgeving te behouden en ontwikkelen. 1. Ontwikkelingen dragen bij aan de Texelse kernwaarden Initiatieven bouwen verder aan de landschappelijke, natuurlijke en cultuurhistorische waarden van Texel en voegen nieuwe kwaliteiten toe. Zo ontwikkelen we vanuit de Texelse identiteit. 2. Ontwikkelingen zijn multifunctioneel en aanpasbaar Ontwikkelingen dragen bij aan meerdere doelen, zodat we zuinig met de kostbare ruimte omspringen. Plannen worden zo ontworpen zodat ze aanpasbaar zijn als later blijkt dat een andere invulling nodig is. 3. Ontwikkelingen worden in samenspraak met de omgeving vormgegeven Door de omgeving al vroeg bij ontwikkelingen te betrekken, komen alle belangen, meningen, kennis en creativiteit in beeld, waardoor het plan beter wordt. 4.

Ontwikkelingen dragen bij aan een duurzame, gezonde en veilige leefomgeving en hebben oog voor lange termijn effecten Ontwikkelingen zijn duurzaam, klimaatadaptief en voorkomen een verslechtering van de milieukwaliteit, gezondheid en (water)veiligheid nu en in de toekomst. Afwenteling van problemen in ruimtelijke zin en op komende generaties voorkomen we. Water en bodem worden expliciet meegenomen in de afwegingen.

5.2

Samen Texelleren

De kernambitie van Texel is om een vitale, duurzame, sociaal-inclusieve en veilige leefomgeving te borgen en te ontwikkelen, met als ankerpunt onze kernwaarden, zoals we die verwoord hebben in de verhaallijnen Samen van onderop en Texelleren. We voegen nieuwe hoofdstukken toe aan ons verhaal en blijven samen Texelleren. Zo blijft Texel in 2050 het eiland zoals we het kennen, waarbij we samen het hoofd bieden aan alle maatschappelijke veranderingen en transities. Wij weten ons van oudsher heel goed aan te passen aan veranderende omstandigheden en doen dat op geheel eigen wijze: met pragmatisme en een open blik naar de toekomst. We bevorderen een toekomstbestendige samenleving en leefomgeving op ons eiland. Daarbij bouwen we voort op de sterke gemeenschapszin op Texel en het feit dat we als eilandbewoners altijd onze eigen oplossingen zochten. We koesteren de kleinschaligheid en de verschillende dorpsidentiteiten. We zorgen ervoor dat het voorzieningenniveau in ieder dorp op peil blijft en iedereen zorg dichtbij vindt. We stimuleren duurzaam vervoer, waarbij Texel bereikbaar blijft voor iedereen. We stimuleren duurzame landbouw passend bij de bodem en kijken daarbij naar zilte teelt, en onderzoeken ook ‘zeebouw’, door bijvoorbeeld het kweken van zeewier en vis. We ontzien de natuur zoveel mogelijk en zetten in op kwalitatief toerisme.

Daarbij bewaken we de balans tussen bewoners en bezoekers door in te zetten op de actieve toerist, natuurliefhebbers en rustzoekers. Bezoekers die kernwaarden zoals ruimte,

17 | Witteveen+Bos | Omgevingsvisie Texel in potlood | 11-01-24 aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend

eilandcultuur en de diversiteit aan landschappen net zo waarderen als wij zelf. Het toerisme blijft zo een belangrijke inkomstenbron waarbij we niet inzetten op kwantiteit maar gaan voor kwaliteit. We koesteren onze natuur en zorgen voor optimale toegankelijkheid van ons landschap ten behoeve van de recreatie, zodat iedereen ervan kan genieten. De economie is gericht op duurzame groei, waarbij we de lokale en regionale markt bedienen. We verwelkomen nieuwe bedrijven op het eiland en zorgen voor nieuwe werklocaties om zo de economie te verbreden en de werkgelegenheid te stimuleren. We verbreden het aanbod van de beroepsopleidingen en zorgen ervoor dat we kennis en kunde in huis halen, niet alleen op het gebied van duurzaam toerisme, maar ook voor zorg en techniek. Zo trekken we jonge mensen naar het eiland om de vergrijzing het hoofd te bieden. We blijven inzetten op een kenniseconomie en er is daarin ruimte voor nieuwe economische activiteiten. Met het Koninklijk NIOZ hebben we al een voorlopende rol in onderzoek naar onder meer waterveiligheid, de Waddenzee en de haven. Deze rol bouwen we verder uit. De innovatieve bedrijvigheid geven we een plek aan de oostkant van het eiland, waar meer dynamiek zal ontstaan. We gaan uit van een circulaire economie waarbij grondstoffen waar mogelijk hergebruikt worden en waar we afval een waarde geven door het te blijven (her)gebruiken.

Afbeelding 7 Samen Texelleren

5.3

Integrale opgaven

De ambities voor Texel zijn geclusterd tot vijf integrale opgaven (zie afbeelding 8 op de volgende pagina). We benaderen de vijf integrale opgaven altijd vanuit de Texelse identiteit en haar kernwaarden. Hieronder zijn de opgaven opgesomd met daaronder de ambitie voor 2050. • Goed wonen en leven Voor alle inwoners is Texel een aantrekkelijke, sociale, gezonde en veilige plek om te leven, waarbij het eilandgevoel en de gemeenschap het uitgangspunt is. • Waardevol buitengebied Het eiland behouden en versterken door bescherming van erfgoed, natuur en landschap. • Toekomstbestendig ondernemen Verbreding van de economische structuur en stimulering van innovatie en kennis. • Adaptief eiland Een kustverdediging die voldoende adaptief is met de zeespiegelstijging en toewerken naar een energie neutrale, klimaat adaptieve en circulaire gemeente. • Duurzaam bereikbaar Mobiliteit en kwalitatieve infrastructuur zijn passend bij de Texelse schaal en duurzaam.

18 | Witteveen+Bos | Omgevingsvisie Texel in potlood | 11-01-24 aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend

Afbeelding 8 Integrale opgaven

In de navolgende hoofdstukken gaan we dieper in op onze ambities per integrale opgave, en hoe we die willen behalen. In de bijlage staat de ambitietabel met daarin de samenvatting.

19 | Witteveen+Bos | Omgevingsvisie Texel in potlood | 11-01-24 aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend

6 GOED WONEN EN LEVEN 6.1

Wonen

Uitgangspunt is dat Texel voor alle inwoners een aantrekkelijke, sociale, gezonde en veilige plek is om te leven, waarbij het eilandgevoel en de Texelse samenleving het uitgangspunt is. Dit koesteren we door de verschillende kernen op het eiland te blijven versterken. De dorpen bieden verschillende omgevingen om te wonen (woonmilieus). Dit willen we graag zo houden. Dat doen we door in iedere kern te streven naar voldoende en passende, levensloopbestendige woningen voor iedere levensfase. We zetten in op een flexibele schil in de woningvoorraad. Om de demografische veranderingen het hoofd te bieden en te voorzien in sociale huurwoningen, betaalbare woningen voor Texelse starters en gezinnen, en ouderen met zorgbehoefte worden zijn er tot 2030 al verschillende uitleglocaties in planvoorbereiding. Voor de periode daarna verwachten we meer woningbouwlocaties te ontwikkelen zodat we kunnen inspelen op de veranderende demografie (vergrijzing / pensionering, bevolkingsgroei en het kleiner worden van huishoudens) en de daarmee samenhangende ontwikkelingen op het gebied van werkgelegenheid en voorzieningenaanbod. Daarbij heeft inbreiding in bestaande kernen de voorkeur. Daarnaast is ’t Horntje aangewezen als zoeklocatie voor verwachte extra woningbouw. Betaalbare huisvesting en passende werkgelegenheid zijn cruciale voorwaarden om jongeren (terug) naar het eiland te trekken.

Omdat we in 2050 een aardgasvrije gemeente zijn, stimuleren we woningeigenaren, net als alle andere eigenaren van bestaande panden op Texel, om te isoleren en zo stappen te zetten naar een aardgasvrije vastgoedvoorraad. Wij werken samen met de woningbouwcorporatie. De voorkeur gaat uit naar de bouw van nieuwbouwwoningen die energieneutraal zijn en klimaatadaptief en circulair worden gebouwd.

6.2

Hechte samenleving

De kleinschaligheid van Texel is een kracht die we willen behouden. Er zijn op Texel veel verenigingen en stichtingen die draaien op de drijvende kracht van vrijwilligers. Het kenmerkt de hechte eilandsamenleving. Onze beperkte ruimte zorgt ervoor dat we slimme keuzes moeten maken als het gaat om onze ruimte. Texel heeft basisscholen en een middelbare school waar kinderen tot en met het Atheneum terecht kunnen. Ook is er onder meer middelbaar beroepsonderwijs, een bibliotheek, een theater, zwembaden, dorpshuizen, een sporthal en kerken. Deze voorzieningen willen we behouden. Ook zorgen we voor goede verbindingen zodat bewoners ook de voorzieningen in nabijgelegen dorpen kunnen vinden. De kleinschaligheid biedt volop kansen voor sociale cohesie en participatie. Deze kunnen en mogen wel verder versterkt worden. Alle inwoners moeten kunnen meedoen in onze samenleving. We gaan daarbij uit van de eigen kracht van inwoners. Als gemeente willen we goed luisteren naar de wensen van inwoners. We willen effectiever samenwerken, en meer initiatieven ondersteunen. De dorpen op Texel kennen allen hun eigen identiteit. Die lokale identiteiten willen we behouden en versterken. Dat maakt dat mensen zich thuis voelen en heeft een positief effect op de sociale cohesie. We gaan de kracht van onze kleinschaligheid inzetten om onze samenleving nog hechter te maken.

20 | Witteveen+Bos | Omgevingsvisie Texel in potlood | 11-01-24 aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend

6.3

Gezonde leefomgeving

We realiseren meer groen in de kernen. Hierdoor zorgen we dat onze inwoners meer ruimte hebben om te bewegen en te ontmoeten. Het groen draagt ook bij aan klimaatadaptatie door de verkoeling en waterafvoer en zorgt voor omgevingskwaliteit. In bestaande wijken verwelkomen we initiatieven die bijdragen aan meer en kwalitatief beter groen. Kwalitatief goed groen gaat bijvoorbeeld over de juiste plantenkeuze op de juiste plek, geschikt voor en passend bij de omgeving. Daarmee willen we ook bijdragen aan het vergroten van biodiversiteit in onze gemeente. Natuurlijk realiseren we in de bebouwde kom ook waterberging door middel van bijvoorbeeld wadi’s. We ontwikkelen Texel als een actief en sportief eiland, met faciliteiten die uitdagen tot een gezonde levensstijl, daarbij zetten we in op het versterken van de mentale weerbaarheid en vitaal ouder worden. In het buitengebied hebben we veel ruimte, maar kan er nog niet overal goed gesport, gespeeld en bewogen worden. Ook het aantal (ontmoetings)plekken voor ouderen en plekken speciaal voor de jeugd willen we uitbreiden.

6.4

Voorzieningen

We willen ervoor zorgen dat Texel plezierig is om te verblijven en te recreëren. Zowel voor bewoners als voor bezoekers. Onze voorzieningen op bijvoorbeeld het gebied van recreatie, kunst en cultuur, winkels en horeca dragen daar aan bij. We gaan voor een kwalitatief goed, passend en toegankelijk voorzieningenniveau (onderwijs, zorg, sport, retail, cultuur). Zolang het draagvlak het toelaat, zorgen we ervoor dat de basis voorzieningen in ieder dorp aanwezig zijn. We streven ernaar ons aanbod op het gebied van kunst en cultuur te versterken. Daarbij zoeken we combinaties met toerisme en recreatie. Afstemming van dit aanbod op ouderen en jongeren en toegankelijkheid voor iedereen vinden we daarbij belangrijk. Bewonersinitiatieven op het gebied van kunst en cultuur willen we stimuleren om zo het culturele klimaat te verbeteren. Ook het erfgoed in de kernen willen we beter beleefbaar maken, onder andere door informatievoorziening en inrichting van de directe omgeving. We willen de doorgaande leerlijn blijven faciliteren op het eiland, van kinderopvang tot middelbaar beroepsonderwijs. We zetten ons in om het middelbaar beroepsonderwijs te verbreden naar de technische sector en behoud en stimulering van onderwijs in de zorgsector zodat meer jongeren hun toekomst kunnen vormgeven op Texel.

6.5

Inclusieve samenleving

Het is van belang dat iedereen mee kan doen in de samenleving (inclusieve samenleving). Toegankelijkheid van gebouwen, het openbaar vervoer en de openbare ruimte en het zorgen voor beschikbare woningen en woonvormen voor mensen met een beperking zijn thema’s die onder de inclusieve samenleving vallen. Waar de kwaliteit van de leefomgeving goed is, willen we die behouden en versterken. Waar de leefomgeving leidt tot knelpunten op het gebied van gezondheid, pakken we deze knelpunten aan samen met inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties.

21 | Witteveen+Bos | Omgevingsvisie Texel in potlood | 11-01-24 aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend

7 WAARDEVOL BUITENGEBIED 7.1

Het verhaal als basis

We willen het eiland behouden en versterken door bescherming van natuur en landschap. De historische landschappen hebben de basis gevormd voor de ontwikkeling van onze gemeente. De cultuurhistorische waarden zijn nog steeds te herkennen in de verschillende landschappen die Texel rijk is. Kenmerkend voor Texel zijn onder meer stolpen, schapenboeten, tuunwallen en kolken. We willen deze waarden beschermen en behouden. De cultuurhistorische waarden worden ingezet als drager van nieuwe ontwikkelingen. Bij de aanvang van (ruimtelijke) planvorming voor nieuwe ontwikkelingen staan we bewust en verantwoord stil bij de optie van het toepassen van culturele planologie. De verhaallijnen zijn daarbij het vertrekpunt en inspiratiebron voor plannen, waarbij we de verschillende Texelse landschappen behouden en versterken. We breiden de bescherming van de aanwezige monumenten uit tot het omringende landschap. Op het Texelse land en in de zee zijn er bij gebieden met een (hoge) kans op het aantreffen van archeologische resten. Op de archeologische beleidskaart staat hoe we omgaan met archeologie. Afhankelijk van de archeologische verwachtingswaarde van een gebied stellen we andere eisen. In het beleid is een overzicht opgenomen van de normen die bepalen of archeologisch onderzoek nodig is. We verbeteren zo onze omgang met archeologische resten als bron van informatie over het lokale verleden.

We stimuleren het zichtbaar en beleefbaar maken van historische waarden bij ruimtelijke ontwikkelingen en de ontsluiting ervan voor bewoners en bezoekers. De gemeente zet ook stevig in op de samenwerking met provincie en Rijksoverheid rondom het (water)erfgoed en wil door de nadruk op de beleving van het erfgoed en voorlichting over het erfgoed meer trots bij de eigenaren van erfgoed en inwoners creëren.

7.2

Water- en bodemsturend ontwikkelen

Texel zet zich in voor het duurzaam omgaan met de bodem. Een duurzaam, klimaatbestendig beheer van de bodem is belangrijk voor de kwaliteit van de leefomgeving en voor de gezondheid. De gemeente wil de kwaliteit van grond- en oppervlaktewater verbeteren, grondwater beschikbaar houden en zoveel mogelijk beperkingen aan het gebruik van de ondergrond wegnemen, zodat de ondergrond optimaal benut kan worden voor bijvoorbeeld duurzame bodemenergie. Door ontwikkelingen water en de bodem sturend te maken kunnen we onze watervoorraden en ecosystemen duurzaam beschermen en bovendien de effecten van klimaatverandering beter opvangen. Dit vraagt om een cultuurverandering: van maakbaarheid, waarin we het water en bodemsysteem technisch inregelen om functies op elke plek mogelijk te maken, naar aanpasbaarheid, waarbij we met de functies zo veel mogelijk aansluiten bij de natuurlijke kenmerken van het water- en bodemsysteem. Bij ruimtelijke ontwikkelingen geldt de randvoorwaarde dat het water- en bodemsysteem over de gehele levensduur van het gebruik niet mag verslechteren. Hierdoor ontstaat vanzelf een prikkel om locatiekeuzes aan te laten sluiten bij de geschiktheid van het water- en bodemsysteem.

7.3

Groen en blauw

Voor de agrarische gebieden zetten we in op ecologisch beheer en zilte landbouw. We vertalen de groenambitie naar concrete regels in het omgevingsplan. Daarmee willen we ook bijdragen aan het vergroten van biodiversiteit in onze gemeente.

22 | Witteveen+Bos | Omgevingsvisie Texel in potlood | 11-01-24 aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend

Vooral in de polder Eierland realiseren we extra waterberging. Daarnaast versterken we de verbinding tussen de kernen en het omliggende landschap. We koesteren het netwerk van landschapselementen (denk aan bosjes, wallen en sloten) in het buitengebied. Dit netwerk van landschapselementen vormt de zogenoemde ‘groenblauwe dooradering’ of verbindingsstroken. De landschapselementen hebben verschillende functies in het landelijk gebied. Het zijn plekken waar planten en dieren kunnen schuilen en waar ze zich langs kunnen verplaatsen. De groenblauwe dooradering vormt een belangrijke basis voor biodiversiteit. Ook dragen landschapselementen bij aan de belevingswaarde van het landschap. Elk landschapstype heeft zijn eigen kenmerkende elementen, die mede de identiteit van de plek bepalen.

7.4

Natuurinclusief

Uitgangspunt is dat we op Texel natuurinclusief ontwikkelen, wat betekent dat er bewust ruimte voor biodiversiteit wordt gecreëerd op, aan of in het gebouw, de (openbare) omgeving en in de verblijfsrecreatie, zodat er meer diverse planten- en diersoorten kunnen leven. Ook de landbouw wordt gestimuleerd om anders te werken. Concreet betekent dit minder intensief gebruik van mest en krachtvoer en geen gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. De agrariërs hebben respect voor het landschap en proberen dit ook te verfraaien.

7.5

Landschapsbeleving

De landschappelijke diversiteit op ons eiland is groot: hier komen het keileemlandschap, het aandijkingenlandschap, het strandwallen- en strandvlaktenlandschap en het jonge duinlandschap samen. We willen die diversiteit benadrukken en mensen de landschappelijke karakteristiek laten beleven. Daarom stimuleren we grondeigenaren tot de aanleg en het beheer van landschaps-, en waterelementen, wandelpaden over boerenland en randen. Daarbij horen ook marktconforme vergoedingen als tegemoetkoming voor de inbreng van landbouwgrond bij de aanleg van nieuwe landschapselementen. Daarnaast creëren we een overgangszone tussen de duinen en de polder, waarbij we de landschappen versterken en het natuurgebied toegankelijk houden. Tevens streven we naar een aantrekkelijke, landschappelijke entree van Texel. Ook gaan we voor meer flexibiliteit in het buitengebied. Andere functies en ontwikkelingen maken we mogelijk op de bestaande erven. Als een ontwikkeling of initiatief in de ruimte en het landschap past dan staan we er positief tegenover. Bijvoorbeeld om vrijkomende agrarische bebouwing (VAB’s) te transformeren tot een woonbestemming of een andere invulling. Ook moet het mogelijk zijn om bij verbreding van de landbouw wooneenheden toe te voegen aan de agrarische bebouwing, met inachtneming van kwaliteitseisen.

7.6

Monitoring van stikstofdepositie

Door de landbouw, het verkeer en industrie komen stikstofverbindingen in de lucht terecht, die op de bodem en planten neerslaan (stikstofdepositie). Stikstof zit van nature in de lucht, maar een te veel aan stikstofdepositie is schadelijk voor kwetsbare natuur omdat bepaalde vegetatie kan verdwijnen. Dit zorgt voor minder variatie in de soorten planten en dieren die er leven. We willen de kwaliteit van onze natuur verbeteren door onder meer de neerslag van stikstof verder te verlagen. Voor de Natura 2000 gebieden Duinen en Lage land Texel zijn stikstofdoelen opgesteld door het Rijk. De provincie monitort de stikstofdepositie en bepaalt of we onder de geldende norm blijven.

23 | Witteveen+Bos | Omgevingsvisie Texel in potlood | 11-01-24 aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend

8 TOEKOMSTBESTENDIG ONDERNEMEN 8.1

Verbreding van de economische structuur

Nu is de economie van Texel nog relatief kwetsbaar en is het lastig om jongeren aan te trekken én te houden, omdat de kans op een passende baan klein is. Daarom willen we de economische structuur van Texel verbreden, zodat zij minder steunt op een beperkt aantal sectoren. De verbreding draagt bij aan een toekomstbestendige arbeidsmarkt. De gemeente wil ruimte bieden aan nieuwe economische sectoren. Om effectief in te zetten op het versterken en diversifiëren van de economische structuur wil de gemeente de werkgelegenheid verbreden richting de technieksector en uitbreiden in de zorgsector. De gemeente wil samen met onderwijsinstellingen, ondernemers en organisaties werken aan een toekomstbestendige arbeidsmarkt op Texel.

8.2

Stimulering van innovatie en kennis

De gemeente neemt de regie om nieuwe en bestaande initiatieven op het gebied van onderwijs en arbeidsmarkt te bundelen. We verbreden het aanbod van de beroepsopleidingen en zorgen ervoor dat we kennis en kunde in huis halen en houden, niet alleen op het gebied van duurzaam toerisme, maar ook voor innovatieve land- en zeebouw, zorg en techniek. Onze voorlopende rol in onderzoek naar waterveiligheid willen we verder uitbouwen en verbreden. Ondernemers spelen een belangrijke rol als de vernieuwers die innovatieve bedrijfsmodellen bedenken, uitvoeren en verfijnen. Dat ondernemerschap hebben we nodig om de transitie naar een verbrede en circulaire economie vorm te geven. Het is ook een kans voor Texel om nieuwe, toekomstbestendige werkgelegenheid te creëren. We bieden deze ondernemers extra ruimte op werklocaties bij Oudeschild en ‘t Horntje. Op deze locaties staat innovatie centraal en is ruimte is voor watergebonden bedrijvigheid, grondstoffenhubs en alternatieven voor de visserij.

8.3

Stimulering circulaire en duurzame bedrijvigheid

De wereldwijde productie van nieuwe materialen en goederen zorgt ervoor dat grondstoffen opraken en is verantwoordelijk voor meer dan de helft van de wereldwijde CO2-uitstoot. Texel wil in 2050 net als de rest van Nederland een circulaire gemeente zijn. Een eiland waar we zo min mogelijk afval produceren en weer waarde geven aan waardevolle materialen en grondstoffen door ze te hergebruiken. Door in te zetten op hergebruik, zorgen we ook voor meer lokale werkgelegenheid in de reparatie- en verwerkingssector. De circulaire economie brengt een ruimtevraag met zich mee. Om ketens te sluiten en circulair te maken zijn er nieuwe ruimtelijke schakels nodig. Denk aan materialen- en grondstoffenhubs, verwerkingslocaties en ruimte voor biobased teelten. Bij een circulaire economie hoort ook dat er geen fossiele brandstoffen meer worden gebruikt en de benodigde energie zoveel mogelijk op Texel wordt opgewekt. Daarnaast worden eigenaren van bedrijfspanden gestimuleerd om te verduurzamen. We stimuleren de korte keten met duurzame en gezonde voedselproducten, waarbij tussenstappen en tussenpartijen geminimaliseerd worden. Agrariërs, inwoners, voedselverwerkers, supermarkten en horecagelegenheden worden gestimuleerd om samen te werken. Hierdoor ontstaat ook meer bewustzijn onder consumenten en worden agrariërs in staat gesteld duurzamer te produceren.

24 | Witteveen+Bos | Omgevingsvisie Texel in potlood | 11-01-24 aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend

8.4

Inzetten op kwalitatief toerisme

De toeristische sector groeit en is sterk afhankelijk van de financiële ruimte die mensen hebben om geld uit te geven aan leuke dingen. De vraag naar duurzame vormen van recreatie en toerisme en ‘groene vakanties’ neemt toe. Voor (agrarische) bedrijven in het buitengebied bestaan mogelijkheden om nevenfuncties te beginnen die op toeristen en recreanten gericht zijn. Op deze manier kunnen ook agrarische bedrijven profiteren van de toerisme en recreatie en kunnen gasten kennismaken met de Texelse landbouw. We zetten in op verblijfs- en belevingsmogelijkheden die passen bij de Texelse identiteit en landschappen. We willen daarbij de actieve en culturele bezoekersgroep trekken. Het aantal slaapplaatsen op Texel blijft gehandhaafd op 45.000 slaapplaatsen in totaal. We blijven dit actief monitoren en handhaven. Ingezet wordt op verduurzaming van de sector, op klimaatmaatregelen en op vergroening en landschappelijke inpassing. We willen de recreatie en het Texelse landschap in synergie ontwikkelen ten behoeve van omgevingskwaliteit.

25 | Witteveen+Bos | Omgevingsvisie Texel in potlood | 11-01-24 aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend

9 ADAPTIEVE GEMEENSCHAP 9.1

Energieneutraal en klimaatrobuust

Texel maakt zich klaar voor de toekomst. We bereiden ons voor op de grote uitdagingen van onze tijd, waaronder de energietransitie en klimaatverandering. In 2050 is Texel energieneutraal. Dat vraagt iets van iedereen. We gaan de komende jaren steeds meer gebruik maken van duurzame energiebronnen. Ook passen we onze omgeving aan, aan het steeds extremere weer. We beschermen hierbij de cultuurhistorisch waardevolle (groen- en water-) structuren en objecten (zoals schapenboeten, stolpen, tuunwallen en kolken). De inrichting van de leefomgeving draagt bij aan onze ambities op het gebied van klimaat en biodiversiteit. Dit betekent dat er voldoende groen is in de woongebieden, maar ook in en nabij werklocaties. Het groen draagt bij aan het behoud en de versterking van de biodiversiteit. De nieuwbouw in onze gemeente houdt rekening met water- en klimaatverandering door aan te sluiten bij de landschappelijke karakteristieken.

9.2

Duurzame woningen en bedrijven

Geleidelijk gaat de bebouwde omgeving over van gasverwarming naar andere, meer duurzame, vormen van verwarming. Onder de bebouwde omgeving vallen naast woningen en bedrijfspanden ook andere objecten, zoals vakantiewoningen, kantoren en maatschappelijk vastgoed. De transitie naar een energieneutrale bebouwde omgeving vraagt om een slim en efficiënt energiesysteem, waar vraag en aanbod optimaal op elkaar zijn afgestemd (netbalans). Als gemeente stimuleren we initiatieven op dit gebied en nemen we zo nodig zelf de regie. In plaats van gasverwarming krijgt een pand een systeem van verwarmen op basis van bijvoorbeeld elektriciteit, bodemwarmte en biomassa. We zetten in op isolatie. We zorgen ervoor dat de transities betaalbaar blijven voor inwoners en gaan energiearmoede tegen. We pakken als gemeente een stimulerende en faciliterende rol bij initiatieven vanuit inwoners om die bijdragen aan een duurzame, gezonde en comfortabele woning. Voor duurzame energie opwekking bij cultuurhistorische gebouwen ontwikkelen we een specifieke aanpak. Daarnaast geven we ook bedrijven de ruimte om verduurzamingsmaatregelen te nemen voor hun eigen bedrijf en op eigen terrein. De gemeente stimuleert alle verduurzamingsmaatregelen die passend zijn in de omgeving, het milieu en het landschap. Initiatieven rondom zonnepanelen op daken moedigen wij aan.