Bijlage 2. Toelichting Beleidskaart Texel
Tekst van het document
West-Friese Archeologische Notities 75
Toelichting Beleidskaart Archeologie gemeente Texel
S.Y.M. Veenstra, F.C. Schinning, C.M. Soonius & A.S. de Groot
Afbeelding kaft en achtergrond: kaart van het Noord-Hollands kustgebied uit 1552 (vervaardiger: Jan van Scorel, collectie Nationaal Archief).
West-Friese Archeologische Notities 75
Toelichting Beleidskaart Archeologie gemeente Texel
S.Y.M. Veenstra F.C. Schinning C.M. Soonius A.S. de Groot Redactie: M.H. Bartels
Hoorn 2024
Colofon West-Friese Archeologische Notities 75 Titel
Toelichting Beleidskaart Archeologie gemeente Texel
Opdrachtgever
Gemeente Texel
Auteurs
S.Y.M. Veenstra (KNA archeoloog, Archeologie West-Friesland)
F.C. Schinning (KNA archeoloog, Archeologie West-Friesland)
C.M. Soonius (senior KNA archeoloog, Archeologie West-Friesland)
A.S. de Groot (KNA archeoloog, Archeologie West-Friesland
Redactie
M.H. Bartels (senior KNA archeoloog, Archeologie West-Friesland)
Opmaak
F.C. Schinning
Datum
31 juli 2024
Afb. 1. In 2019 werd in het kader van de Nationale Archeologiedagen voor de tweede maal de Dag van de Texelse Archeologie georganiseerd. Ook voor kinderen viel hier veel te zien en te doen.
© Archeologie West-Friesland 2024 Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, film, fotokopie, digitaal of geautomatiseerd systeem zonder voorafgaande toestemming van de copyrighthouders en de auteur, met uitzondering van de genoemde copyrighthouders. De uitgever heeft de inhoud met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Ondanks deze zorgvuldigheid kunnen gegevens zijn veranderd of onjuist zijn weergegeven.
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
Inhoudsopgave Samenvatting7 1. Inleiding
8
2. Actualisering beleidskaart archeologie 2024
13
2.1 Inleiding
13
2.2 Verantwoording bronnen
16
2.3 Geraadpleegde bronnen
19
2.4 Bekende waarden
25
2.5 Te verwachten waarden (verwachtingen)
26
3. Toepassing van de beleidskaart
27
4. Vooruitblik
29
Literatuur30 Bijlage 1 – Beleidskader
34
Bijlage 2 – AMZ-cyclus
44
Bijlage 3 – Archeologie-vriendelijk bouwen
46
Bijlage 4 – Archeologische monumenten (AMK-terreinen) binnen de gemeente Texel
47
Bijlage 5 – Bronnen
51
Kaartbijlage 1 - Beleidskaart Archeologie Texel
5 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
Afb. 2. Het werkgebied van het gemeentelijke samenwerkingsverband Archeologie West-Friesland.
6 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
Samenvatting Voor u ligt de toelichting op de Beleidskaart Archeologie van de gemeente Texel. De gemeente en haar bewoners mogen trots zijn op haar rijke bodemarchief en cultuurlandschap. Een rijk bodemarchief geeft automatisch een grote verantwoordelijkheid hoe om te gaan met het archeologisch erfgoed. Sinds de invoering van de Wet op de Archeologische Monumentenzorg (Wamz) in 2007 (vanaf 2016 overgegaan in de Erfgoedwet en per 1 januari 2024 in de Omgevingswet) ligt deze verantwoordelijkheid bij de gemeenten. De archeologische beleidskaart heeft tot doel het archeologisch erfgoed van de gemeente Texel waar nodig te beschermen. Met het updaten van de beleidskaart wordt de advisering voor ruimtelijke ontwikkelingen vereenvoudigd, versoepeld en gepreciseerd. Kort gezegd zal dit leiden tot: •
Duidelijkheid voor burgers, bedrijven en overheden;
•
Een meer precieze advisering bij bodemingrepen;
•
Meer vrijstellingen voor archeologie;
•
Het voorkómen van zinloos onderzoek;
•
Meer behoud van archeologisch resten in situ (in de bodem, op de plaats zelf);
•
Een snellere doorlooptijd van de advisering;
•
De maatschappelijke last alleen tot het strikt noodzakelijke te beperken.
Indien de plaatsen waar archeologische waarden in de bodem aanwezig zijn niet kunnen worden ontzien, is het veiligstellen van de resten gewenst. Dit kan door middel van veranderingen in het plan, archeologie-vriendelijk bouwen of in het uiterste geval een archeologisch onderzoek. Net zoals nu liggen daarvoor ook in de gemeente Texel conform de Rijks regelgeving en het Verdrag van Malta de kosten bij de initiatiefnemer van de bouwingreep. De archeologische beleidskaart van de gemeente Texel 2024 is een product van Archeologie West-Friesland, het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hollands Kroon, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel. Sinds 2010 specialiseert de organisatie zich in de regionale archeologie. De primaire functie is het adviseren van de gemeenten bij archeologische vraagstukken. Een andere belangrijke taak is het opstellen of verbeteren van de archeologische beleidskaarten van de gemeenten.
7 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
1. Inleiding De
gemeente
Texel
heeft
een
rijk
bodemarchief en divers cultuurlandschap, dat de aandacht verdient. Het beleid heeft tot doel dit archeologisch erfgoed waar nodig te beschermen als bron van het gemeenschappelijk geheugen, als middel voor geschiedkundige en wetenschappelijke studies
en
als
inspiratie
voor
(bouw)
projecten en educatie. De
gemeente
Texel
kent
verschillende
periodes in de archeologie. De geologische en paleogeografische ontwikkeling van Texel is beschreven door Woltering.1 •
Laat Paleolithicum – Mesolithicum (35.000 – 5300 voor Christus) – Aan de basis van het huidige Texel liggen pleistocene stuwwallen en afzettingen die zijn gevormd in de voorlaatste ijstijd, het Saalien, tussen 370.000 en 130.000 jaar geleden. Een eerste ijsfront
kwam
tot
stilstand
bij
het
huidige Texel en Wieringen en heeft hier
Afb. 3. Gebrandschilderd glas uit de 15de eeuw, afkomstig van het Agnietenklooster van Den Burg, wordt gepuzzeld.
stuwwallen achtergelaten. Hierna zijn in een tweede ijsstroom de stuwwallen bedekt geraakt met grondmorene en keileem.2 In het Texelse landschap zijn tegenwoordig nog keileemopduikingen van Den Hoorn en de Hoge Berg, tevens het hoogste punt van Texel op 14 m + NAP, goed herkenbaar. In de laatste ijstijd, het Weichselien is tussen 115.000 en 10.000 jaar geleden een pakket dekzand afgezet. Dit ligt op het oude land van Texel nog dicht aan de oppervlakte als een dunne laag op de kleileembulten en een dikker pakket in de dalen. Het oorspronkelijke reliëf is hierdoor aanzienlijk genivelleerd.3 Destijds was Texel nog geen eiland maar een verhoging in het droogliggende Noordzeebekken. Menselijke bewoning op het grondgebied van Texel was al mogelijk in deze periode, maar de oudste vondsten dateren vooralsnog uit het Late Paleolithicum.4 •
Neolithicum (Nieuwe Steentijd: 5300-2000 voor Christus) – Het Neolithicum wordt gekenmerkt door het voorkomen van landbouw en veeteelt en het gebruik van aardewerk. Het is opmerkelijk dat op Texel geen bekende nederzettingen uit het Neolithicum en de
1 2 3 4
Woltering 2000. De Jong 2015. De Jong 2015. Hessing et al. 2013, 22. Er is enige discussie over de datering van de paleolithische vondsten op Texel,
8 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
Vroege Bronstijd zijn gevonden. Wel zijn artefacten uit deze perioden bekend. Waarschijnlijk lagen de nederzettingen op de lager gelegen delen en waren deze door erosie of afzetting van marien sediment niet langer herkenbaar tijdens de veldkarteringen van de ROB door Woltering in de jaren 1975 - 1977.5 •
Bronstijd (circa 2000 – 800 voor Christus) – Gedurende het Holoceen warmde het klimaat op en steeg de zeespiegel snel, waardoor het gebied van Texel deel werd van een marien landschap.6 Een herhalend proces van vorming van strandwallen en afzettingen van zeeklei volgde waarbij de kustlijn steeds meer opschoof naar het oosten. Veen begon vervolgens te groeien op de mariene afzettingen. Feitelijk was Texel nog niet gescheiden van het vasteland maar het bruikbare grondgebied werd vanaf de Bronstijd wel steeds kleiner, waarbij men woonde op dekzandruggen in een veenmoeras. Het totale te benutten oppervlak bedroeg in de Bronstijd ongeveer 54 km2. In de Vroege Middeleeuwen slonk dit naar 18 km2.
Afb. 4. Een bronzen bijl uit de Bronstijd, aangetroffen bij onderzoek in Den Burg (collectie Huis van Hilde).
•
IJzertijd/Romeinse Tijd (circa 800 voor Christus – 450 na Christus) – Vanaf de middenijzertijd ontstonden dikke akkers door de bemesting met zoden. Tijdens de Romeinse tijd en vooral de vroege middeleeuwen is, bijvoorbeeld in het van nature heuvelachtige gebied aan de latere Beatrixlaan is door de toenmalige bewoners, veel grond verzet voor het bouwrijp maken van huisplaatsen, de uitbreiding van erven, het opvullen van de daar aanwezige laagten en het egaliseren van hogere terreingedeelten.7 In de Romeinse Tijd werden alleen de hoogst liggende dekzandruggen en het keileemplateau bewoond.8 Zo zijn bij opgravingen in Den Burg en Oosterend sporen uit zowel de Romeinse als de IJzertijd aangetroffen.
5 6 7 8
Hessing et al. 2013, 23. Vos 2015. Woltering 2016, 11. Hessing et al. 2013, 15-17.
9 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
•
Middeleeuwen
(450
–
1500
na
Christus) – Na de Romeinse Tijd raakte het veen deels bedekt onder zeeklei of erodeerde onder mariene invloed.9 Ook delen van het pleistocene dekzandgebied vielen ten prooi aan de zee. Het grootste deel van het veenmoeras ten zuiden van Texel raakte bedekt met zeeklei of
verspoelde.
Een
verbinding
met
het vaste land van Friesland bestond mogelijk nog wel via het uitgestrekte veengebied de ‘Moerwaard’.10 Door stormvloeden in de late 14de eeuw ontstond het zeegat Marsdiep. De eerste vermelding dateert al in 817,
waarschijnlijk
van
een
of
als
afwaterende
getijdengeul.
Betere
aanduiding veenstroom ontwatering
van het veen zorgde ervoor dat het Marsdiep tussen 800 en 1200 verder kon uitbreiden naar het zuiden en
Afb. 5. Een hurkgraf uit de Romeinse Tijd. Opgraving Beatrixlaan, Den Burg (foto ROB).
oosten waarbij de huidige klif bij Den Hoorn werd gevormd.11 Stormvloeden in de 13de en 14de eeuw veroorzaakten uiteindelijk een permanente open verbinding met het Almere en de Vlie, waarmee Texel een eiland is geworden.12 In de loop van de Vroege Middeleeuwen of mogelijk zelfs pas rond 1300 stabiliseerde de krimp van de beschikbare woongronden.13 Het middeleeuwse Texel was een eiland geworden met een grillige kustlijn, waar alleen de hoogste delen bij springvloed nog boven water stonden.14 Kreek de Lange Waal of Laagwaal, gelegen tussen Den Burg en De Waal, scheidde het oostelijke deel van het eiland van het westen. Hiernaast bestonden meer getijdegeulen die diep landinwaarts liepen en zich hadden ingesleten in het lager liggende dekzandgebied. In de Late Middeleeuwen werd geprobeerd om het bewoonbare land te consolideren, werden dijken opgeworpen en ‘cooghen’ (stukken buitendijks land of kwelders) ingedijkt. De oudste dijken dateren waarschijnlijk al vóór 1300 en vanaf 1350 werden systematisch de kwelders ten noorden van het oude land ingepolderd.15
9 10 11 12 13
14 15
De Jong 2015, 21. Berendsen 2005, 217. Schoorl 1999a, 25. Schoorl 1999a, 25-26; De Jong 2015. Verschillende bronnen zijn hier tegenstrijdig, Hessing 2013 meent dat in de Vroege Middeleeuwen de erosie afneemt. Kloosterhuis 1986 en Schoorl 1999 menen dat dit pas gebeurt met de eerste bedijkingen in de Late Middeleeuwen. De landschappelijke reconstructie van Woltering 2000, deel 3 laat de krimp van het beschikbare areaal ook samenvallen met de aanleg van de eerste dijken. Kloosterhuis 1986, 30-31. Schoorl 1999a, 70-77.
10 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
Afb. 6. De Archeologische Werkgroep van de Historische Vereniging Texel trof in 2006 en 2008 een grote hoeveelheid materiaal aan uit de kroegen van de voormalige Jeneverbuurt (tegenwoordig Het Buurtje) in Oudeschild.
•
Nieuwe Tijd (1500 – heden) – Een geduchte poging werd gedaan om vanaf de tweede helft van de 15de eeuw de Waalenburgerpolder te bedijken en zo de ‘trechter’ te sluiten tussen De Koog en De Waal. Deze dijk brak door in 1553, waarna pas in het begin van de 17de eeuw de dijk definitief werd gesloten.16 Texel heeft dan nog niet de huidige vorm en eindigde net ten noorden van De Koog. Rond 1630 werd het duin- en kweldereiland Eierland met een zanddijk verbonden met Texel waarna, in 1835 de Eijerlandse polder werd ingedijkt.17 Verdere bedijkingen en inpolderingen volgden tot laat in de 19de eeuw, waarmee de noordzijde van Texel de huidige vorm heeft gekregen.18 In de vroegmoderne periode kende het gebied een toename in welvaart. De meeste houten huizen werden in deze periode vervangen door baksteen, de karakteristieke stolpboerderij raakte overal in gebruik en is nog steeds markant in het landschap aanwezig.
16 17 18
De Jong 2015, Kloosterhuis 1986, 33-34 Bartels & De Weerd 2021. Bartels & Leek 2019.
11 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
Afb. 7. Archeologen graven een sleuf aan de Bijenkorfweg in Oosterend. 12 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
2. Actualisering beleidskaart archeologie 2024 2.1 Inleiding Voortraject In 2012 is de opdracht verleend aan Vestigia B.V. om de beleidskaart te actualiseren in het kader van de nieuwe Wet op de Ruimtelijke Ordening. Hierbij is uitgevoerd onderzoek in de periode 2007-2012 geïnventariseerd en zijn recente verstoringen toegevoegd aan het kaartbeeld uit 2007. Het gebruikte verwachtingsmodel uit 2007 is bij de actualisatie niet herzien. De archeologische beleidskaart (wederom de vertaling van de waarden- en verwachtingenkaart naar vrijstellingsgrenzen) is op 12-06-2013 vastgesteld door de gemeenteraad van Texel. Actualisering De termen ‘beleidskaart’, ‘archeologische waarden’ en ‘archeologische verwachtingen’ behoeven een korte toelichting. Hoewel de kaarten van Vestigia B.V. ook de waterbodem van de gemeente Texel beslaan, gaat het vervolg van de tekst alleen over de landbodem. In 2020 is namelijk al door Archeologie West-Friesland een nieuwe verwachtingenkaart voor de waterbodem van Texel opgesteld. Deze is verwerkt in de Herziening beheersverordening Waddenzee en Noordzee (vastgesteld 13-07-2022).19 Inmiddels is het ruim tien jaar geleden dat de waarden- en verwachtingenkaart is geactualiseerd. In de praktijk blijkt de kaart ‘achter te lopen’ bij de actuele situatie.
Bovendien wordt in het kader van de Omgevingswet meer nadruk gelegd op de onderbouwing van de archeologische waarden en verwachtingen. In de toelichting van de huidige kaart ontbreekt regelmatig een redengevende omschrijving die aangeeft waarom een gebied een bepaalde archeologische waarde vertegenwoordigt. Beleidskaart: De kaart van Vestigia b.v. is het resultaat van de combinatie van een groot aantal bronnen, waarbij als resultaat een vrijstellingsgrens is vastgesteld van het maximaal te verstoren oppervlak zonder onderzoeksverplichting. Op basis van de beleidskaart zijn in de bestemmingsplannen dubbelbestemmingen opgenomen met een spreiding van Waarde Archeologie 2 (rekening houden met archeologie bij alle bodemroering) tot Waarde Archeologie 6 (vrijstelling van archeologisch onderzoek). Archeologische waarden: De archeologische waarden bestaan uit de wettelijk beschermde monumenten (op Texel zijn dit alleen Rijksmonumenten) en de gebieden die een hoge archeologische waarde hebben. Een hoge waarde moet onderbouwd zijn. Hieronder vallen locaties die op historisch kaartmateriaal bebouwd zijn, of gebieden waar op basis van eerder onderzoek archeologie is aangetroffen.
Op Texel zijn bijvoorbeeld (prehistorische) nederzettingen gekarteerd op basis van oppervlaktevondsten of verkennend booronderzoek en kunnen oude structuren worden herkend op luchtfoto’s of het Actueel Hoogtebestand Nederland. Opgravingen zijn ook een goede indicatie.
19
NL.IMRO.0448.ZEE2021BV0001-va01.
13 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
Als bij een opgraving een archeologische vindplaats is aangetroffen, loopt deze vaak door op naburige percelen. De mate van zekerheid dat archeologische waarden in de bodem aanwezig zijn, onderscheidt de waarden van de archeologische verwachtingen. Gebieden waarin helemaal geen archeologische waarden (meer) aanwezig zijn, zijn vrijgegeven. De vrijgegeven terreinen vallen ook onder de waarden, omdat in dat geval met zekerheid gesteld kan worden dat de bodem vrij is van archeologie.
Afb. 8. Luchtfoto van de oostzijde van Texel. Op de voorgrond ’t Horntje, de veerhaven en de Prins Hendrik Zanddijk, op de achtergrond De Schans en het dorp Oudeschild.
Archeologische verwachtingen: Kort gezegd behelzen de verwachtingen alle gebieden van Texel waar geen specifieke archeologische informatie voor beschikbaar is. Op basis van bodemkaarten, geomorfologische kaarten, verspreiding van bekend vondstmateriaal, meldingen van amateurarcheologen, opgestelde bewoningsmodellen etc. wordt beredeneerd hoe groot de kans is dat in de bodem archeologische resten aanwezig zijn. Hierbij kan een differentiatie gemaakt worden per periode 14 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
– zo kent de Hoge Berg een hogere archeologische verwachting voor de Romeinse tijd dan voor de Bronstijd. De verwachtingen kennen een hogere vrijstellingsgrens voor archeologisch onderzoek (in vierkante meters) dan de waarden.
Afb. 9. Archeologen tijdens het onderzoek aan de Beatrixlaan in Den Burg (ca. 1967-1975).
Voor een groot deel van het oude land van Texel geldt op de kaart van Vestigia B.V. een dubbelbestemming
Waarde
Archeologie
3,
met
een
vrijstellingsgrens
van
100
m2.
Generaliserend is dit vastgesteld op basis van de bodemgesteldheid die zorgt voor goede bewoningskansen in de prehistorie. Deze hoge waardering van dit gebied leidt tot veel archeologische toetsingsaanvragen. In de praktijk wordt vaak van het beleid afgeweken omdat ingrepen van 100 m2 te beperkt zijn om zinvol onderzoek naar de prehistorie te doen. Hier treedt het onderscheid tussen de bekende archeologische waarden en de verwachtingen op. De vrijstellingsgrens van 100 m2 hoort naar de mening van Archeologie West-Friesland thuis in het domein van de bekende archeologische waarden die aangetoond en onderbouwd moeten zijn. Een (hoge) trefkans voor prehistorische sporen, puur gebaseerd op de bodemgesteldheid, kan beleidsmatig beter onder de archeologische verwachtingen worden geschaard. De definitie zegt het al; het gaat om een hoge verwachting, maar we weten niet zeker dat archeologische sporen aanwezig zijn. Hier past een ruimere vrijstellingsgrens bij. Op de geüpdatete beleidskaart 2024 zijn alleen gebieden die zowel op basis van de bodem/geomorfologische kaart als op basis van in de buurt uitgevoerd onderzoek en het hoogtebestand een hoge verwachting kennen vertaald naar een zeer hoge verwachting (met bijbehorende vrijstellingsgrens van 100 m2). Uitzonderingen op bovenstaande vormen de bekende nederzettingen die zijn herkend bij de veldkartering van dr. P.J. Woltering.
Deze zijn echter al beschermd met een dubbelbestemming Waarde Archeologie 2 en in veel gevallen aangewezen als AMK-terrein.
15 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
Elementen die op het raakvlak van archeologie en cultuurhistorie liggen zijn op de kaart van Vestigia b.v. regelmatig onterecht vrijgesteld van archeologisch onderzoek. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om
de historische dijken, de fortificaties aan de Waddenzeedijk, terreinen
die voorkomen op de cultuurhistorische waardenkaart van de Provincie Noord-Holland of de AMK. Dit lijkt geen bewuste keuze te zijn geweest, maar eerder het resultaat van het onjuist ‘stapelen’ van diverse kaartlagen. De voorgenoemde vrijgegeven terreinen zijn op de geüpdatete beleidskaart van 2024 hersteld. De beleidskaart is opnieuw begrensd op basis van de landgrens. De archeologische rapportages die binnen de gemeente Texel vallen staan in bijlage 5 aangegeven.
Afb. 10. De bij het archeologisch onderzoek georganiseerde open dagen trekken veel belangstelling bij het publiek.
2.2 Verantwoording bronnen De archeologische beleidskaart is een eindproduct van een multidisciplinair onderzoek naar de aanwezige en te verwachten archeologische waarden binnen een gebied. In de beleidskaart zijn de meest recente gegevens zo accuraat mogelijk opgenomen (tabel 1). In bijlage 5 staan alle geraadpleegde bronnen weergegeven. Aangezien archeologische waarden in hogere rangorde staan dan de te verwachten waarden (“verwachtingen”), wordt bij overlap het beleid altijd afgesteld op de aanwezige waarden. Het resultaat van deze samenvoeging van de waardenkaart en de verwachtingenkaart is de archeologische beleidskaart, waarbij direct een beleidsadvies (vrijstellingsgrens) wordt geïncorporeerd (tabel 2). 16 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel Tabel 1. Overzicht gebruikte bronnen per categorie. Monumenten-
Archis,
register
incl. AMK
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
Literatuur
Historische
Bodemkaart
kaarten
en Dinoloket
AHN
Categorie: 1a - Rijksmonumenten 1b - Zeer hoge archeologische waarde 2a – Hoge waarde (100 m2)
x x
x
x
x
optioneel
x
2b – Zeer hoge verwachting (dekzanden en esdekken) –
x
100 m2 3 - Zeer hoge verwachting (500 m2) 4 - Hoge verwachting (1.000 m2) 5 - Middelhoge verwachting (2.500 m2) 6 - Vrijgegeven terreinen
x
x
x
x
x
optioneel
x
x
optioneel
x
x
x
x
Afb. 11. Bij archeologisch onderzoek aan de Koetebuurt in Oosterend werd in 2019 een zeldzame kobaltblauwe tafelfles uit de 17de eeuw gevonden. 17 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
Categorie 2a
Categorie 1b
Categorie 1a
18
Categorie 6
Beleid
Categorie 5
Middelhoge archeologische verwachting
2500 m2
Gemeente Texel
vrijgegeven
Categorie 4
Categorie 3
Categorie 2b
Hoge archeologische verwachting
Zeer hoge archeologische verwachting
Zeer hoge archeologische verwachting (dekzanden en esdekken)
Onbekende archeologische waarden (verwachtingen)
1000 m2
500 m2
100 m2
0 m2
vrijstellingsgrenzen
Tabel 2. Overzicht van de verschillende categorieën bekende en onbekende waarden (verwachtingen) en hoe deze zijn vertaald naar beleidsmatige vrijstellingsgrenzen.
Geen archeologische waarden
Hoge archeologische waarde
Zeer hoge archeologische waarde
Rijksmonument
Bekende archeologische waarden
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
2.3 Geraadpleegde bronnen 2.3.1 Archeologische bronnen Decennia aan onderzoek op Texel heeft een rijkdom aan archeologische gegevens opgeleverd. Deze gegevens vormen samen het fundament van de archeologische beleidskaart. Archeologische Rijksmonumenten en overige AMK-terreinen Een AMK-terrein is een gebied van archeologische waarde aangegeven op de Archeologische Monumentenkaart (AMK). In totaal zijn in de gemeente Texel 134 AMK-terreinen aanwezig (bijlage 4). Hieronder bevinden zich 8 archeologische rijksmonumenten (tabel 3). Tabel 3. Archeologische rijksmonumenten binnen de gemeente Texel. Rijks-
AMK
monumentnr.
monumentnr.
Polderweg/ Laagwaalderweg
46036
1308
Den Burg
Pompstation Kievit, Pontweg
46037
1309
Romeinse Tijd
Nederzetting, onbepaald
Den Burg
Immetjeshoeve, Westerweg
46038
1310
Middeleeuwen
Grafveld, onbepaald
46039
1311
Plaats
Naam
De Waal
Den Burg
Westen, ‘t Torenhuis, Westerweg
Den Hoorn
Terp Den Hoorn, Kleiweg
46040
1312
Den Hoorn
De Oude Hoorn, Stolpweg
46041
1313
46042
1314
Wezentuin, Vismarkt, Grote Den Burg
Plaats, Burgwal, Parkstraat, Binnenburg
Waddenzee
Burgzand Noord
532120
15660
Periode IJzertijd Middeleeuwen
Middeleeuwen – Nieuwe Tijd IJzertijd – Romeinse Tijd Middeleeuwen Bronstijd Middeleeuwen Nieuwe Tijd
Typering Nederzetting, onbepaald
Kerk Nederzetting, onbepaald Nederzetting, onbepaald Nederzetting, onbepaald – Wal/vluchtburcht Kerk Scheepvaart
Dorpskernen Vrijwel alle oude dorpskernen zijn in 2001 toegevoegd aan de Archeologische Monumentenkaart. De begrenzing van deze historische kern is destijds bepaald op grond van de historische kaart uit 1849-1859, schaal 1:25.000. De archeologische waarde van historische kernen bestaat uit de reeds aangetroffen of te verwachten aanwezigheid, boven of onder de grond, van bouwhistorische resten en archeologische sporen en voorwerpen. Samen bevatten zij een veelheid aan historische informatie over ouderdom en ruimtelijke ontwikkeling van de kern. In het kader van de update van de beleidskaart archeologie zijn de dorpskernen nader begrensd op basis van de Kadastrale Minuutkaarten (1828, schaal 1:2.500) en de huidige topografie. De Kadastrale Minuutkaarten zijn nauwkeuriger dan de Bonnebladen die zijn gebruikt door Vestigia B.V. Tevens zijn andere bronnen gebruikt, zoals aanvullende historische kaarten en het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN4). Eventuele bufferzones zijn daarbij niet algemeen maar op perceelsniveau opgenomen. De algemene bufferzone van 50 meter is daarbij komen te vervallen. Dit betekent dat vrijwel alle historische dorpskernen een andere begrenzing hebben dan die de Rijksdienst ter beschikking stelt en dan op de beleidskaart uit 2013 zijn aangegeven.
19 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
Aangezien de Rijksdienst de Archeologische Monumentenkaart niet meer bijhoudt is ervoor gekozen om de historische kernen her te begrenzen. Argumentatie wordt voor elke kern aangegeven. Veelal is de begrenzing uit 2001 te globaal en daardoor niet geschikt voor een goede onderbouwing. Het monumentnummer staat wel vermeld, aangezien dit ook een bron is. Het betreft de volgende, op de AMK opgenomen, historische dorpskernen (in alfabetische volgorde, met monumentnummer): •
De Koog(14954)
•
Den Burg (14957)
•
Den Hoorn (14956)
•
De Waal (14955)
•
Oosterend (14958)
•
Oudeschild (14959)
De niet op de AMK opgenomen historische dorpskernen zijn eveneens nader begrensd op basis van de Kadastrale Minuutkaarten, de huidige topografie, het AHN4 en aanvullende historische kaarten.
Afb. 12. Onder het dijklichaam bij fort De Schans komt een deel van een nederzetting uit de IJzertijd tevoorschijn.
Overige AMK-terreinen en dijken De historische dijken van Texel zijn evenals de historische dorpskernen geheel opnieuw begrensd. Bij de herbegrenzing is in de eerste plaats gebruik gemaakt van het dijkenbestand van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (Dataset RCE dijkenkaart). Dit bestand geeft de ligging van de dijken globaal met een lijn aan. Het dijkprofiel is vervolgens aan de hand van de Kadastrale Minuutkaarten, het AHN en de huidige Topografie ge(re)construeerd. 20 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
Uitgevoerd archeologisch onderzoek Een belangrijke bron voor vindplaatsen en archeologische waarnemingen is Archis. Dit is een landelijk Archeologisch Informatiesysteem dat door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) wordt onderhouden, waarin diverse gegevens over archeologische onderzoeken, waarnemingen, vindplaatsen en terreinen in Nederland zijn opgeslagen. Sinds de intrede van de WAMZ in 2007 is het verplicht archeologische onderzoeken aan te melden. In totaal staan ruim 170 onderzoeken geregistreerd binnen de gemeente Texel. De Archisonderzoekenlaag is onoverzichtelijk. Daarom zijn de onderzoeksmeldingen uit Archis geëxporteerd naar een regionale database, waardoor de koppeling met andere kaartlagen mogelijk wordt. Hierbij zijn enkele onderzoeken die dateren van voor 2007 op de juiste locatie gezet. In Archis was slechts een administratieve onderzoeksmelding aanwezig, die tevens vaak verkeerd stond aangegeven. In de database staan nu ook archeologische onderzoeken die niet in Archis zijn geregistreerd. De onderzoeksgegevens leveren in de eerste plaats informatie op over de aan- of afwezigheid van archeologische vindplaatsen. Op basis hiervan konden de archeologische waarden worden bevestigd of bijgesteld.
In de tweede plaats leveren de omtrekken van de onderzoekslocaties, waarbij alle archeologische resten tot op de natuurlijke bodem zijn onderzocht, de begrenzingen van vrijgegeven gebieden. Deze plekken bevatten geen archeologische waarden meer. Naast onderzochte terreinen, zijn ook terreinen vrijgegeven waar geen archeologische waarden meer verwacht worden door diepe bodemverstoringen, zoals subrecente kanalen en diepe waterpartijen, recente bebouwing en infrastructuur (provinciale en rijkswegen, leidingtracés). Bij de actualisering van de beleidskaart zijn de oude onderzoeken van vóór 2003 en de sinds 2012 nieuw uitgevoerde onderzoeken en grootschalige bodemingrepen toegevoegd aan de beleidskaart. 2.3.2 Historische bronnen De lokalisatie van archeologische vindplaatsen kan op meerdere wijzen worden bereikt. Naast archeologische gegevens zijn historische documenten en kaarten de belangrijkste bron voor informatie over vindplaatsen. De vroegste vermeldingen van plaatsnamen geven vaak een goede indicatie voor de ouderdom van een stad of dorp. Op basis van diverse historische kaarten kunnen uitspraken over de aanwezigheid van archeologische resten op bepaalde locaties worden gedaan. De historische kaarten zijn vooral waardevol voor informatie uit de Nieuwe Tijd.
16de-eeuwse kaarten Voor het gebied rond de Vogelmient in De Koog is gebruik gemaakt van de kaart van Jan van Scorel (1552), waarop Texel en het Zijpe staan afgebeeld. De kaart is vervaardigd ter behoeve van de octrooiaanvraag voor de eerste bedijking van het Zijpe en geeft bebouwing weer rond de Vogelmient. Deze bebouwing is op 17de-eeuws en later kaartmateriaal grotendeels verdwenen. In verband met de geringe accuraatheid van de kaart is de mogelijke bebouwing op de beleidskaart vertaald naar een verwachting die als buffer rond de locatie van het bekende kerkterrein is opgenomen.
21 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
Afb. 13. De historische kaart van Langedijk uit 1595.
Kadastrale Minuutkaart (1828) De belangrijkste bron vormen de uiterst nauwkeurige Kadastrale Minuutkaarten uit 1828. Deze kaarten zijn zo nauwkeurig dat zelfs op perceelsniveau kan worden aangegeven of er in het begin van de 19de eeuw bebouwing aanwezig was en om wat voor gebouwen het gaat. Bijvoorbeeld langhuizen, stolpboerderijen en sluizen kunnen worden onderscheiden.20 Bovendien is op de Kadastrale Minuutkaart de oude percelering zichtbaar, die soms te herleiden is op oudere historische kaarten en/of middeleeuwse bewoningsstructuren. Archeologie West-Friesland heeft de Kadastrale Minuutkaarten als onderliggende kaart aan de beleidskaart toegevoegd. Door terug te gaan naar deze nauwkeurige kaarten kon op een veel gedetailleerder schaalniveau de begrenzing van de linten worden aangepast.21 Daarnaast zijn de locaties van losse huisplaatsen, mogelijke huisplaatsen, historische dorpskernen, kerkterreinen en kerkhoven en molenplaatsen met behulp van de huidige topografie, de hoogtekaart (AHN)
20
21
Dit is niet direct relevant voor de beleidskaart. De kadastrale kaart is wel een van de onderliggende kaarten en kan worden geraadpleegd bij een archeologische quickscan wanneer voor een plangebied aanvullende informatie moet worden verkregen. De kaarten van de historische atlas zijn op schaal 1:25:000, de kadastrale minuut is doorgaans op schaal 1:2500.
22 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
en de Kadastrale Minuut bepaald. In veel gevallen waren de genoemde historische locaties weergegeven op de kadastrale minuutkaart en kon de exacte locatie bepaald worden door de aanwezigheid van verhogingen op de hoogtekaart of aan de hand van de aanwezigheid van een afwijkende percelering ter hoogte van de locatie.
Afb. 14. Een overzichtskaart van alle kaartbladen van de kadastrale minuut op Texel. Alle kaartbladen van de gemeente Texel zijn uitgesneden en aan elkaar gelegd. Op deze manier ontstaat er een integraal overzicht uit de periode rond 1828 (bron: beeldbank.cultureelerfgoed.nl).
2.3.3 Paleogeografische, geo(morfo)logische en bodemkundige bronnen Voor de gemeente Texel is een vlakdekkende bodemkaart en geomorfologische kaart (schaal 1:50.000) digitaal beschikbaar. Paleogeografische kaarten (schaal 1:100.000) tonen de complexiteit van het landschap binnen de gemeente Texel. Deze grove kaarten geven een globaal beeld van mogelijkheden voor bewoning in het verleden. Omdat grote delen van het landschap vanaf de IJzertijd/Romeinse Tijd zijn afgedekt of geërodeerd dient bij een ruimtelijke ontwikkeling altijd maatwerk te worden geleverd. Het raadplegen van bovengenoemde kaarten, maar ook het Dinoloket kan inzicht verlenen in de diepteligging van de archeologische resten. Bij de actualisering van de beleidskaart is, gezien de bovengenoemde afdekking van het landschap, gekozen om meer uit te gaan van het paleogeografische kaartmateriaal dan de geomorfologische kaart. Deze kaarten geven een algemener, maar betrouwbaarder beeld van de bodemsituatie. De meer ingezoomde geomorfologische kaart is geen betrouwbaar middel om met name afgedekte prehistorische vindplaatsen te herkennen in het snel veranderende landschap van Texel.
23 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
2750 v. Chr.
1500 v. Chr. 500 v. Chr.
800 n. Chr. 1500 n. Chr.
Afb. 15. Texel vanaf de Prehistorie tot aan de Middeleeuwen in paleogeografische kaarten (Vos 2022).
5500 v. Chr.
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
Actueel Hoogtebestand Nederland Met behulp van het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) kan een zeer gedetailleerd beeld worden verkregen van de maaiveldhoogte van de gemeente Texel. Met behulp van deze beelden kunnen dorpskernen en losse terpen op basis van de ophogingen aan het lint nader begrensd worden. Naast de dorpskernen zijn met het gebruik van het AHN ook de dekzandruggen en keileembulten goed herkenbaar. De op basis van deze geomorfologische elementen opgestelde verwachting is nader begrensd aan de hand van de hoogtekaart.
2.4 Bekende waarden Aan de hand van de hierboven genoemde bronnen zijn voor de beleidskaart verschillende categorieën bepaald. De categorieën kunnen worden onderverdeeld in twee hoofdgroepen: bekende archeologische waarden en te verwachten archeologische waarden.22 Hieronder staan de categorieën van de bekende waarden, een korte omschrijving daarvan en wanneer er rekening moet worden gehouden met archeologie. •
Categorie 1a: Rijksmonumenten – alle bodemroering Het gaat hier om wettelijk beschermde archeologisch rijksmonumenten (zie tabel 3). Voor bodemroerende ingrepen is een vergunning vereist van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE).23 De begrenzing van de monumenten is overgenomen uit het Monumentenregister van de RCE.
•
Categorie 1b: Zeer hoge archeologische waarde – alle bodemroering Het gaat hier om niet-rijksbeschermde AMK-terreinen van zeer hoge archeologische waarde en de middeleeuwse en jongere kerkterreinen.
•
Categorie 2a: Hoge archeologische waarde – 100 m2 Het betreft hier historische dorpskernen en -linten (veelal anders begrensd dan op de AMK aangegeven), molenplaatsen, overige dijken, terpen, kleine groepen huizen, buitenplaatsen, losse bebouwing op historisch kaartmateriaal en de bekende nederzettingen die zijn herkend bij de veldkartering van dr. P.J. Woltering. Overige AMK-terreinen van hoge archeologische waarde en archeologische waarde vallen eveneens in deze categorie.
•
Categorie 6: Geen archeologische waarden – Vrijgesteld van archeologisch onderzoek Dit betreft terreinen die zijn opgegraven of na archeologisch vooronderzoek zijn vrijgesteld van de verplichting tot verder onderzoek, omdat er geen archeologische waarden (meer) aanwezig zijn. Daarnaast betreft dit tevens de subrecente kanalen, diepe waterpartijen en recente bebouwing.
22 23
Zie ook tabel 1. Monumentenregister.
25 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
2.5 Te verwachten waarden (verwachtingen) Hieronder staan de categorieën van de te verwachten waarden, een korte omschrijving daarvan en wanneer er rekening moet worden gehouden met archeologie. Voor de beleidskaart archeologie 2024 is niet overal opnieuw gekeken naar de begrenzingen van de verwachtingszones in het buitengebied in de gemeente Texel. De vrijstellingsgrenzen zijn echter wel in alle gevallen aangepast en in de meeste gevallen verruimd. •
Categorie 2b: Zeer hoge archeologische verwachting (dekzanden en esdekken) – 100 m2 Terreinen met een zeer hoge verwachting voor het aantreffen van vindplaatsen uit de Prehistorie tot en met de Middeleeuwen. Dit betreffen de relatief hooggelegen en goede ontwarterde (gordel)dekzanden en de eerdgronden. De grenzen zijn overgenomen van de kaart van Vestigia B.V. maar zijn voor een groot deel opnieuw begrensd op basis van het AHN.
•
Categorie 3: Zeer hoge archeologische verwachting – 500 m2 Terreinen met een zeer hoge verwachting voor het aantreffen van vindplaatsen, waaronder verdwenen eendenkooien en enkele lager gelegen pleistocene gronden (grondwatertrap V of lager) rond de Hoge Berg, Den Burg en ten oosten van De Waal.
•
Categorie 4: Hoge archeologische verwachting – 1.000 m2 Terreinen met een hoge archeologische verwachting voor vindplaatsen uit de prehistorie in het buitengebied of bebouwd gebied. Dit zijn de gebieden die op basis van de bodemkaart, de hoogtekaart, archeologisch onderzoek en vondstmeldingen in de regio als ‘kansrijke woonplaatsen’ kunnen worden aangemerkt. De begrenzingen zijn overgenomen van de bodem- en geomorfologische kaart. In veel gevallen is hier sprake van een afgedekt landschap. Hierbij is het gebruik van de bodemkaart niet altijd even zinvol, aangezien deze een uitspraak doet over de eerste 1,2 m -Mv. Hierbij dient te worden vermeld dat de zee-erosielaagten op de geomorfologische kaart zijn toegevoegd aan deze categorie, aangezien juist langs deze laagten zich de afgedekte nederzettingen uit de periode voor de Late Middeleeuwen bevinden.
•
Categorie 5: Middelhoge archeologische verwachting – 2.500 m2 Gebieden met een middelhoge verwachting voor het aantreffen van vindplaatsen. De middelhoge archeologische verwachting is overgenomen van de kaart van Vestigia B.V., die deze gronden heeft begrensd op basis van geomorfologische en bodemkundige kaart. Bij grote ontwikkelingen dient het Dinoloket te worden geraadpleegd.
26 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
3. Toepassing van de beleidskaart De beleidskaart archeologie Texel 2024 is een hulpmiddel bij de afweging voor archeologisch onderzoek bij ruimtelijke ontwikkelingen. Doordat deze digitaal beschikbaar wordt in de gemeentelijke digitale omgeving kan in een zeer vroeg stadium het aspect archeologie worden afgewogen/meegewogen. Na vaststelling van de beleidskaart wordt deze via officiële bekendmakingen gepubliceerd. Indien er sprake is van afwijken van het omgevingsplan (binnen het tijdelijk omgevingsplan betreft dit afwijken van de bestaande bestemmingsplannen) moet aan het vastgestelde archeologische beleid worden getoetst. Het verdient de aanbeveling om bij ontwikkelingen in een archeologisch waardevol (verwachtings) gebied van te voren een quickscan te laten uitvoeren door Archeologie West-Friesland. De ruimtelijke ontwikkelingen worden dan afgezet tegen de aanwezige en te verwachten waarden. Vooral voor de afgedekte landschappen is een nadere duiding van diepteligging noodzakelijk. Indien op basis van de quickscan een gespecificeerde archeologische verwachting kan worden geformuleerd, is het niet noodzakelijk de gehele cyclus van de AMZ te doorlopen.24 Op basis van de bevindingen in de quickscan kan indien mogelijk voor een archeologievriendelijke planaanpassing worden gekozen.
Op deze wijze blijven de archeologische waarden in de bodem bewaard en is geen archeologisch onderzoek noodzakelijk.
Afb. 16. Een door Pieter van Cuijck gemaakte situatieschets van de Sommeltjesberg bij de Waal (particuliere collectie Texel). 24
Zie bijlage 2.
27 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
Stappenplan Gemeentelijke Overheid Archeologie en ruimtelijke ontwikkelingen
Principeverzoek ruimtelijke ontwikkeling
Vergunningaanvraag ruimtelijke ontwikkeling
Principeverzoek: licht aanvrager in over mogelijke archeologie indien vrijstellingsgrens wordt overschreden door geplande bodemingreep Vergunningaanvraag: vergunning verlenen indien vrijstellingsgrens door gehele bodemingreep niet wordt overschreden
Gemeentelijke toetsing archeologische beleidskaart / bestemmingsplan
Archeologisch advies / archeologische quickscan aanvragen indien vrijstellingsgrens wordt overschreden door geplande bodemingreep
Tabel 4. Stappenplan voor de gemeentelijke overheid voor archeologie bij ruimtelijke ontwikkelingen en vergunningaanvragen. Vervolg: - Fase 1-3: nader archeologisch onderzoek - Fase 4: vrijgave ontwikkeling, indien archeologische waarden zo min mogelijk worden aangetast - Fase 5: behoud in situ, indien een bouwplan als archeologie-vriendelijk kan worden beschouwd
Bovenstaande werkzaamheden vallen binnen de adviesuren van de gemeenschappelijke regeling.
Nadere fases in het kader van de Archeologische Monumentenzorg * Fase
Document(en)
1
Bureauonderzoek en IVO (in de vorm van een verkennend booronderzoek)
Plan van Aanpak (PvA): laten beoordelen door AWF
Uitvoeren en rapporteren. Vervolgens: - Vervolgonderzoek (fase 2 of 3) - Of vrijgeven (fase 4) - Of planaanpassing (fase 5)
2
Inventariserend veldonderzoek (in de vorm van proefsleuven)
Programma van Eisen (PvE): laten beoordelen door AWF en BG
Uitvoeren en rapporteren. Vervolgens: - Vervolgonderzoek (fase 2 of 3) - Of vrijgeven (fase 4) - Of planaanpassing (fase 5)
3
Opgraving
PvE (en indien nodig PvA): laten beoordelen door veroorzaker, BG en archeoadviseur op tijd, geld en kwaliteit
4
Vrijgeven ontwikkeling
Vrijgavedocument
-
5
Planaanpassing
Toetsingsdocument
- Monitoren
Gevolg
Uitvoeren en rapporteren. Handhaving PvA en PvE door directievoerder en BG. Vervolgens: - Vrijgeven (fase 4)
Onbeperkt bouwen Of onder voorwaarde bouw uitvoeren
* Kosten zijn voor de initiatiefnemer volgens de Erfgoedwet 2016. Archeologisch onderzoek dient te worden uitgevoerd door een gecertificeerd(e) bedrijf of instelling.
Archeologie West-Friesland, versie 3, 18 mei 2022.
AWF = Archeologie West-Friesland BG = Bevoegd Gezag IVO = Inventariserend Veldonderzoek
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
4. Vooruitblik De beleidskaart archeologie van de gemeente Texel 2024 vormt een uitgangspunt voor het toekomstig archeologisch beleid van de gemeente Texel. Naast deze kaart zijn voor de gemeente nog andere doelen die kunnen worden nagestreefd om het archeologische beleid verder te specificeren. Een cultuurhistorische elementenkaart vormt de onderlegger voor een goede inbedding van cultuurhistorische elementen bij toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen. De cultuurhistorische elementenkaart is daarnaast van belang om de verbinding tussen onzichtbare archeologie en gebouwde monumenten te leggen. Vanuit de Omgevingsverordening NH2022 wordt verlangd dat bij ontwikkelingen in BPL’s of andere beschermde gebieden de cultuurhistorie wordt meegenomen in de afweging. De provinciale kaarten zijn niet geschikt om op gemeentelijk niveau te hanteren. In afspraak met de gemeente Texel wordt momenteel door Archeologie West-Friesland gewerkt aan het opstellen van een cultuurhistorische elementenkaart voor de gemeente Texel. De elementenkaart zal aansluiten bij de beleidskaart. Op deze manier kan aan een groter verhaal worden gewerkt, zonder dat alle informatie versnipperd
blijft
in
afzonderlijke
vakgebieden
en
basisrapportages.
Een
integrale
cultuurhistorische elementenkaart, waarbij archeologie, bouwhistorie (vooral stolpboerderijen) en landschap25 in samenhang worden gepresenteerd, zal de kwaliteit van het onderzoek binnen de verschillende vakgebied alleen maar ten goede komen. Artikel 9 van het Verdrag van Valletta stelt dat een van de doelen van het archeologisch onderzoek de ontsluiting voor een breder publiek moet zijn. Deze ontsluiting kan vele vormen aannemen, zoals educatie op scholen, informatieborden ter plaatse, incorporatie van vondsten/ structuren in het straatbeeld en/of nieuwbouwpanden, etc. Een ontsluiting van archeologische informatie zal bijdragen aan een grotere bewustwording van de omgeving en de regionale identiteit. Het zal leiden tot een grotere binding van de bevolking met het gebied.
25
Zowel cultuurlandschap als aardkundige waarden.
29 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
Literatuur Bartels, M.H. & J. Leek, 2019. Het wakend schild van Schans en Rede. Archeologisch onderzoek van zeedijk, wachttoren en ijzertijdnederzetting nabij fort De Schans op Texel. West-Friese Archeologische Rapporten 134. Archeologie West-Friesland, Hoorn. Bartels, M.H. & H. de Weerd, 2021. Onbruikbare schorren veranderd in het vruchtbaarste bouwland. Een archeologisch en cultuurhistorisch bureauonderzoek van het gebied van Polder Eierland op Texel van de oorsprong tot en met de vroege inpoldering. West-Friese Archeologische Notities 56. Archeologie West-Friesland, Hoorn. Berendsen, H. J. A., 2005. Landschappelijk Nederland, de fysisch geografische regio’s. Fysische Geografie van Nederland, Assen. Hessing, W.A.M., K. Klerks & W.J. Weerheijm, 2013. Toelichting bij de archeologische beleidskaart van de Gemeente Texel. Geactualiseerde versie 2013. Vestigia Rapport V984, Amersfoort. Jong, H. de , 2015. Geologie van Texel, in: Geografie 2015. Utrecht. Kloosterhuis, J. L. 1986. Toelichting bij het kaartblad Texel, Bodemkaart van Nederland 1: 50.000. Wageningen. Provincie Noord-Holland, 2006. Beleidskader Landschap en Cultuurhistorie Noord-Holland. Provincie Noord-Holland, Haarlem. Provincie Noord-Holland, 2010. Structuurvisie 2040. Noord-Holland 2040 - Kwaliteit door Veelzijdigheid. Provincie Noord-Holland, Haarlem. Provincie Noord-Holland, 2018.
Prachtlandschap Noord-Holland! Leidraad Landschap en Cultuurhistorie 2018. Provincie Noord-Holland, Haarlem. Provincie Noord-Holland, 2020a. Omgevingsverordening NH2020. Vastgesteld door Provinciale Staten op 22 oktober 2020. Provincie Noord-Holland, Haarlem. Provincie Noord-Holland, 2020b. Bijzonder Provinciaal Landschap - 32 landschappen en kernkwaliteiten. Provincie Noord-Holland, Haarlem. Provincie Noord-Holland, 2024. Omgevingsverordening NH2022 (vastgesteld door Provinciale Staten en geldig vanaf 11-01 2024). Schoorl, H., 1999a. De Convexe Kustboog I, Texel-Vlieland-Terschelling. Bijdragen tot de kennis van het westelijk Waddengebied en de eilanden Texel, Vlieland en Terschelling. Het westelijk Waddengebied en het eiland Texel tot circa 1550. Schoorl.
30 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
Schoorl, H., 1999b. De Convexe Kustboog 2, Texel-Vlieland-Terschelling. Bijdragen tot de kennis van het westelijk Waddengebied en de eilanden Texel, Vlieland en Terschelling. Het westelijk Waddengebied en het eiland Texel vanaf circa 1550. Schoorl. Vos, P. 2015. Origins of the Dutch coastal landscape. Utrecht. Vos, P., M. van der Meulen, H. Weerts en J. Bazelmans 2018. Atlas van Nederland in het Holoceen. Landschap en bewoning vanaf de laatste ijstijd tot nu, Amsterdam (Prometheus). Op 02-06-2020 gedownload van www.archeologieinnederland.nl. Woltering, P. J. 2000. The archaeology of Texel, four studies on settlement and landscape (1350 BC- AD 1500). (Thesis Vrije Universiteit, Amsterdam-Buitenveldert) Amersfoort. Woltering, P. J., 2016. Bewoningsgeschiedenis van Texel, opgravingen aan de Beatrixlaan in Den Burg, Late IJzertijd-Romeinse Tijd, 100 v. Chr. - 325 n. Chr., in: Noord–Hollandse Archeologische Publicaties 3. Castricum.
Afb. 17. Een dijkverzakking bij ‘t Horntje.
31 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
Lijst met bijlagen •
Bijlage 1 – Beleidskader
•
Bijlage 2 – AMZ-cyclus
•
Bijlage 3 – Archeologie-vriendelijk bouwen
•
Bijlage 4 – Archeologische monumenten (AMK-terreinen) binnen de gemeente Texel
•
Bijlage 5 – Bronnen
•
Bijlage 6 – Erfgoedregister gemeente Texel
Lijst met tabellen •
Tabel 1. Overzicht gebruikte bronnen per categorie.
•
Tabel 2. Overzicht van de verschillende categorieën bekende en onbekende waarden
17
(verwachtingen) en hoe deze zijn vertaald naar beleidsmatige vrijstellingsgrenzen.
18
•
Tabel 3. Archeologische rijksmonumenten binnen de gemeente Texel.
19
•
Tabel 4. Stappenplan voor de gemeentelijke overheid voor archeologie bij ruimtelijke ontwikkelingen en vergunningaanvragen.
• •
28
Tabel 5a. De regimes die zijn toegepast in de archeologische maatregelenkaart uit 2013.
41
Tabel 5b. De regimes die zijn toegepast in de beleidskaart archeologie uit 2013.
41
Lijst met afbeeldingen •
Afbeelding kaft en achtergrond: kaart van het Noord-Hollands kustgebied uit 1552 (vervaardiger: Jan van Scorel, collectie Nationaal Archief).
•
2
Afb. 1. In 2019 werd in het kader van de Nationale Archeologiedagen voor de tweede maal de Dag van de Texelse Archeologie georganiseerd. Ook voor kinderen viel hier veel te zien en te doen.
•
4
Afb. 2. Het werkgebied van het gemeentelijke samenwerkingsverband Archeologie West-Friesland.6
•
Afb. 3. Gebrandschilderd glas uit de 15de eeuw, afkomstig van het Agnietenklooster van Den Burg, wordt gepuzzeld.
•
8
Afb. 4. Een bronzen bijl uit de Bronstijd, aangetroffen bij onderzoek in Den Burg (collectie Huis van Hilde).
•
9
Afb. 5. Een hurkgraf uit de Romeinse Tijd. Opgraving Beatrixlaan, Den Burg (foto ROB).
•
10
Afb. 6. De Archeologische Werkgroep van de Historische Vereniging Texel trof in 2006 en 2008 een grote hoeveelheid materiaal aan uit de kroegen van de voormalige Jeneverbuurt (tegenwoordig Het Buurtje) in Oudeschild.
11
•
Afb. 7. Archeologen graven een sleuf aan de Bijenkorfweg in Oosterend.
12
•
Afb. 8. Luchtfoto van de oostzijde van Texel. Op de voorgrond ’t Horntje, de veerhaven en de Prins Hendrik Zanddijk, op de achtergrond De Schans en het dorp Oudeschild.14 32
Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
•
Afb. 9. Archeologen tijdens het onderzoek aan de Beatrixlaan in Den Burg (ca. 1967-1975).
•
15
Afb. 10. De bij het archeologisch onderzoek georganiseerde open dagen trekken veel belangstelling bij het publiek.
•
16
Afb. 11. Bij archeologisch onderzoek aan de Koetebuurt in Oosterend werd in 2019 een zeldzame kobaltblauwe tafelfles uit de 17de eeuw gevonden.
•
17
Afb. 12. Onder het dijklichaam bij fort De Schans komt een deel van een nederzetting uit de IJzertijd tevoorschijn.
20
•
Afb. 13. De historische kaart van Langedijk uit 1595.
22
•
Afb. 14. Een overzichtskaart van alle kaartbladen van de kadastrale minuut op Texel. Alle kaartbladen van de gemeente Texel zijn uitgesneden en aan elkaar gelegd. Op deze manier ontstaat er een integraal overzicht uit de periode rond 1828 (bron: beeldbank.cultureelerfgoed.nl).
•
kaarten (Vos 2022). •
23
Afb. 15. Texel vanaf de Prehistorie tot aan de Middeleeuwen in paleogeografische 24
Afb. 16. Een door Pieter van Cuijck gemaakte situatieschets van de Sommeltjesberg bij de Waal (particuliere collectie Texel).
27
•
Afb. 17. Een dijkverzakking bij ‘t Horntje.
31
•
Afb. 18. De Erfgoedwet vormt samen met de Omgevingswet het wettelijke fundament voor de archeologie in Nederland (bron: RCE).
34
33 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
Bijlage 1 – Beleidskader 1.1 Het rijksbeleid26 De Monumentenwet 1988 is op 1 juli 2016 overgegaan in de Erfgoedwet. De Erfgoedwet vormt samen met de Omgevingswet het wettelijke fundament voor de cultuurhistorie in Nederland. In de Erfgoedwet is vastgelegd hoe met ons erfgoed wordt omgegaan, wie welke verantwoordelijkheden daarbij heeft en hoe het toezicht daarop wordt uitgeoefend. De Erfgoedwet bundelt bestaande wet- en regelgeving voor behoud en beheer van het cultureel erfgoed in Nederland. Bovendien zijn aan de Erfgoedwet een aantal nieuwe bepalingen toegevoegd. Het beschermingsniveau zoals die in de oude wetten en regelingen golden blijven gehandhaafd. Onderdelen van de Monumentenwet die de fysieke leefomgeving betreffen, zijn sinds 1 januari
Afb. 18. De Erfgoedwet vormt samen met de Omgevingswet het wettelijke fundament voor de archeologie in Nederland (bron: RCE).
2024 overgeheveld naar de Omgevingswet. Het betreft: 1.
Vergunningen tot wijziging, sloop of verwijdering van rijksmonumenten27
2.
Verordeningen, bestemmingsplannen, vergunningen en ontheffingen op het gebied van archeologie
3.
26 27
Bescherming van stads- en dorpsgezichten
In bijlage 1 wordt een overzicht gegeven van het rijksbeleid vóór de invoering van de Erfgoedwet. De gemeente Texel heeft 195 rijksmonumenten, bovengronds en ondergronds. Zie bijlage 6.
34 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
Zaken zoals het certificeringsstelsel en de aanwijzing van archeologische rijksmonumenten blijven in de Erfgoedwet. 1.1.1 Erfgoedwet en omgevingswet De Erfgoedwet vormt samen met de Omgevingswet het wettelijke fundament voor de archeologie in Nederland. Onderdelen van de Monumentenwet over archeologie zijn sinds 1 januari 2024 overgeheveld naar de Omgevingswet. Voorbeelden daarvan zijn de verplichting om rekening te houden met archeologie bij het opstellen van de omgevingsplannen (voorheen bestemmingsplannen) en de vergunningverlening voor het verstoren van archeologische rijksmonumenten. De vuistregel voor de verdeling tussen beide wetten is: het certificeringsstelsel en de aanwijzing van archeologische rijksmonumenten blijft in de Erfgoedwet en de omgang met archeologie in de fysieke leefomgeving in de Omgevingswet. Erfgoedwet In juli 2016 is de Erfgoedwet van kracht geworden. Deze wet heeft zes wetten en regelingen op het gebied van cultureel erfgoed vervangen: 1.
Monumentenwet 1988
2.
Wet verzelfstandiging rijksmuseale diensten
3.
Wet tot behoud van cultuurbezit
4.
Wet tot teruggave cultuurgoederen uit bezet gebied
5.
Uitvoeringswet UNESCO-verdrag 1970
6.
Regeling materieel beheer museale voorwerpen
Voor de archeologie geldt dat alleen het aanwijzen van archeologische rijksmonumenten en de regels archeologische monumentenzorg in de Erfgoedwet terecht zijn gekomen. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed geeft aan dat de duiding van erfgoed in de Erfgoedwet is opgenomen, terwijl de omgang met erfgoed in fysieke leefomgeving in de Omgevingswet wordt geregeld. De basis van de bescherming van archeologisch erfgoed in de Erfgoedwet is het Verdrag van Valletta. De bescherming heeft als doel om archeologisch erfgoed zoveel mogelijk in situ, dus in de grond, te behouden. Gemeenten spelen een belangrijke rol in het archeologische stelstel. Zij maken meestal de afweging of archeologische waarden in situ behouden moeten blijven of kunnen worden opgegraven. Omgevingswet Op 1 juli 2015 heeft een ruime meerderheid van de Tweede Kamer ingestemd met de Omgevingswet. Begin 2016 stemde de eerste kamer over het wetsvoorstel. De wet is op 1 januari 2024 in werking getreden. Dit wetsvoorstel vervangt grote delen van de Monumentenwet 1988 en heeft vooral betrekking op de ruimtelijke component die archeologie heeft en de plaats die het heeft in de ruimtelijke ordening.
35 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel
West-Friese Archeologische Notities 75 - Toelichting Beleidskaart gemeente Texel
Met de Omgevingswet wil het kabinet: •
De verschillende plannen voor ruimtelijke ordening, milieu en natuur beter op elkaar afstemmen;