Bijlage 1. Schapenboetenbeleid

Schapenboetenbeleid

Schapenboetenbeleid

gemeente Texel Team Beleid

juli 2023 behandeling B&W juli 2023 behandeling commissie 6 en 7 september 2023 behandeling raad 20 september 2023 Zaaknummer 1739226

0

Schapenboetenbeleid

Inhoudsopgave Samenvatting ................................................................................................................. 3 Hoofdstuk 1 Inleiding ....................................................................................................... 4 1.1 Aanleiding voor schrijven nota ................................................................................ 4 1.2 Uitgangspunt Gemeente Texel t.o.v. schapenboeten ...................................................... 4 1.3 Leeswijzer beleidsnota ......................................................................................... 5 1.4 Connectie onderwerp tot Texelse kernwaarden ............................................................ 5 1.5 Connectie onderwerp tot maatschappelijk beleidskaders en nota’s ..................................... 6 Hoofdstuk 2 Huidige situatie .............................................................................................. 8 2.1 De schapenboet .................................................................................................. 8 2.2 Verlies aan functionaliteit ..................................................................................... 8 2.3 Inventarisatie ....................................................................................................

9 2.4 Huidige subsidie regelingen .................................................................................... 9 Hoofdstuk 3 Gewenste situatie ......................................................................................... 11 3.1 Wat willen we bereiken? ...................................................................................... 11 3.2 Hoe kunnen we dat bereiken? ................................................................................ 11 Hoofdstuk 4 Uitgangspunt behoud schapenboeten .................................................................. 12 4.1 Opties en overwegingen ....................................................................................... 12 4.2 Advies: inzetten op behoud monumentale schapenboeten ............................................... 14 Hoofdstuk 5 Voorstellen en kostenaspect ............................................................................. 15 5.1 Collectieve onderhoudsregeling .............................................................................. 15 5.2 Vernieuwde subsidieregeling: Stimuleringsregeling schapenboeten .................................... 20 5.3 Beheerstichting .................................................................................................

24 5.4 Motivatie en trots .............................................................................................. 26 5.5 Schapenboeten zonder monumentale status ............................................................... 29 5.6 Eventuele optie: Herbestemming ............................................................................ 33 5.7 Eventuele optie: Verplaatsing ................................................................................ 36 Hoofdstuk 6 Advies ........................................................................................................ 38 6.1 Conclusie probleem, doelstelling, uitgangspunt en opzet ................................................ 38 6.2 Conclusie mogelijkheden ...................................................................................... 38 6.3 Uiteindelijk advies ............................................................................................. 42 Bijlagen ...................................................................................................................... 45 Bijlage I. Inventarisatie kaarten schapenboeten Kaart 1. Overzicht schapenboeten – Bouwjaar ......................................................... 45 Kaart 2. Overzicht schapenboeten – Onderhoudsstatus ............................................... 46 Kaart 3.

Overzicht schapenboeten – Monumentenstatus .............................................. 47 Bijlage II. Voorbeeld schapenboeten paspoort .................................................................. 48

1

Schapenboetenbeleid

ODE AAN DE SCHAPENBOETEN Schapenboeten, bouwsels uit schaarste Deklading, juthout, scheepsmast Een kromme rug, van voren recht bestand tegen de elementen Boet en omgeving een twee – eenheid Texelse kernwaarden samengebald in harmonie Het geheel meer dan de som der delen Van oudsher agrarisch Symbolen van eenvoud en kleinschaligheid Altijd herkenbaar en vertrouwd Zomerse dagen: oogverblindend Schemerdonker: contouren, silhouet In nachtelijke duisternis opgeslokt Eén met de omgeving Haarscherpe beelden op netvliezen Pleidooien voor recreatief gebruik Opstallen, trekkershutten Verstoren beeld van ongereptheid Afbreuk van waardevolle kwaliteiten Heilloze plannen Erfgoed van voorouders Geroepen tot rentmeesterschap Zaak van algemeen belang Ongeschonden doorgeven Aan bewoners en toeristen Kijken en genieten is de nieuwe functie (vrij naar Maarten Hoogenbosch) Met elkaar de lasten dragen Aan onszelf en het eiland verplicht Deze erezaak volbrengen Met Texels Eigen Schapenboeten Onderhoudsfonds Een tweede TESO dient zich aan Voorwaar een wenkend perspectief Door: Dick Drijver, 27 november 20201

1 Dick Drijver heeft zich jarenlang ingezet voor het behoud van de schapenboet vanuit de Stichting Natuur en Mens Texel en o.a.

meegeschreven aan de notitie ‘Naar een vernieuwd beleid instandhouding schapenboeten’ tot zijn overlijden.

2

Schapenboetenbeleid

Samenvatting De schapenboet is hèt Texelse beeldmerk: alleen op Texel hebben de schapenboeten namelijk een dergelijke verschijningsvorm. De schapenboet heeft zijn oorspronkelijke functie goeddeels verloren. Daardoor gaan de kwaliteit en kwantiteit gestaag achteruit. Door een afname van aantal schapenhouders en door de schaalvergroting in de landbouwsector worden de schapenboeten nog maar weinig gebruikt. De schapenboeten hebben geen economische functie meer. De schapenboeten hebben wel een maatschappelijke functie gekregen als cultuurhistorisch erfgoed en drager van het oorspronkelijke Texelse landschap. De financiële lasten en zorgen voor de instandhouding van de schapenboet liggen echter grotendeels bij de eigenaar. Steeds meer eigenaren zien de lasten en zorg voor instandhouding daarom ook als een moeilijk te accepteren kostenpost. Het is immers een algemeen belang geworden om de boeten in stand te houden. De huidige onderhoudsstatus van de schapenboeten vraagt om meer beleidsmatige aandacht om de achteruitgang van deze waardevolle cultuurhistorische objecten tegen te gaan. Het doel van dit schapenboetenbeleid is daarom om de instandhouding van de schapenboeten beter te waarborgen. In het beleid worden verscheidene voorstellen voor een effectiever behoud van de boet besproken waaruit het uiteindelijke advies is geformuleerd.

De nieuwe regelingen uit het schapenboetenbeleid vervangt het onderdeel subsidie schapenboeten uit de Uitvoeringsregeling monumenten en schapenboeten 2020. Het advies is om ten eerste in te zetten op het behoud van de 42 boeten die al zijn aangewezen als gemeentelijk of rijks monument (de 9 monumentale boeten in eigendom van het Staatsbosbeheer vallen hier buiten: de gemeente stelt geen gemeentelijke middelen beschikbaar voor rijksgebouwen). Door de regelingen uit te breiden voor de monumentale schapenboeten kunnen de laatste overgebleven schapenboeten behouden worden. Daartoe zullen de collectieve onderhoudsregeling, de bijdrage verzekering, het voorstel motivatie en trots én enkele maatregelen uit het voorstel schapenboeten zonder monumentale status bijdragen. De kosten voor deze voorstellen zullen structureel maximaal € 145.000,00 per jaar bedragen. Deze voorstellen zullen waarborgen dat het Texels erfgoed bewaard blijft.

3

Schapenboetenbeleid

Hoofdstuk 1 Inleiding 1.1 Aanleiding voor schrijven nota Al geruime tijd heeft de gemeenteraad de wens om te komen tot een nieuw schapenboetenbeleid voor een (beter) behoud van de schapenboeten op het eiland. In het coalitieprogramma ‘Bouwen aan vertrouwen, voor een sociaal en duurzaam Texel’ in het programma ‘Samen beleven en bewegen’ is opgenomen dat er een nieuw schapenboetenbeleid zal worden gemaakt voor een (beter) behoud van de schapenboeten op het eiland. In het coalitieakkoord 2022-2026 wordt dit verwoord als:

‘We onderzoeken of een beheerstichting een adequaat middel is voor behoud en herstel van schapenboeten, naast de al bestaande mogelijkheden zoals vastgelegd in de Erfgoednota.’ Uit coalitieprogramma 2022-2026 Ook is er in 2021 een enquête verstuurd naar de eigenaren van de monumentale schapenboeten. Hierbij werden vragen gesteld over de subsidieregelingen en mogelijke oplossingen voor een beter behoud van de schapenboet. Deze enquête resultaten zijn besproken op de raadsinformatieavond van 7 december 2021, waarin werd aangehaald dat nieuw beleid voor de schapenboeten noodzakelijk was voor een beter behoud van de boet. Verder is in het Toeristisch Toekomstplan Texel: Texel in balans als actiepunt opgenomen dat er een plan opgesteld dient te worden voor het langdurig behoud van schapenboeten. Daarnaast is de notitie ‘Naar een vernieuwd beleid instandhouding schapenboeten op Texel’ opgesteld door verschillende bezorgde verenigingen en stichtingen. 2 Bij deze organisaties bestond de zorg dat de instandhouding van de schapenboet onvoldoende gewaarborgd zou worden met een nieuw concept van Uitvoeringsregeling Subsidie Schapenboeten en Monumenten. De organisaties hebben een aantal voorstellen gemaakt die het mogelijk maken om met meer zekerheid de instandhouding van de schapenboet te garanderen.

Dit uitgebreide advies document met waardevolle voorstellen en uitwerkingen is gebruikt als onderlegger voor dit beleidsstuk. Vanuit het advies is er een samenwerking opgestart tussen de betrokken verenigingen en stichtingen om het nieuwe beleidsstuk verder vorm te geven.

1.2 Uitgangspunt Gemeente Texel t.o.v. schapenboeten Het uitgangspunt voor de gemeente Texel is het behouden van het Texelse beeldmerk: de schapenboet. Schapenboeten zijn typisch Texels en uniek, nergens anders in Nederland zijn deze objecten te vinden. De zorg en het onderhoud voor de schapenboeten ligt echter bij de eigenaren. De huidige onderhoudsstaat van de boeten vraagt om beleidsmatige aandacht om de verkrotting van deze cultuurhistorisch waardevolle objecten tegen te gaan.

2 De betrokken stichtingen en verenigingen zijn: Historische Vereniging Texel, Boerderijenstichting Noord-Holland, LTO Texel,

Stichting Kernwaarden Texel, Stichting Dorpsherstel Texel, Agrarische natuur- en landschapsvereniging De Lieuw Texel, Stichting Natuur en Mens Texel.

4

Schapenboetenbeleid

Vervallen schapenboet. Bron: Stichting Dorpsherstel Texel

Dit beleidsdocument zal verschillende voorstellen in kaart brengen die nodig zijn om de schapenboeten te behouden.

1.3 Leeswijzer beleidsnota In deze nota zal in de eerste plaats de huidige stand van zaken rondom de schapenboeten op Texel worden besproken. Middels een uitgebreide inventarisatie van de schapenboeten wordt de huidige onderhoudsstatus, het bouwjaar en de status soort (monumentaal/niet-monumentaal) in kaart gebracht. In het tweede onderdeel wordt de gewenste situatie behandeld waarin het doel van het beleidsstuk wordt besproken en hoe dit doel wordt bereikt. In het derde onderdeel wordt afgebakend welke schapenboeten behouden moeten worden. De verschillende keuze mogelijkheden worden hierbij besproken waarna wordt afgewogen welke advies met betrekking tot de instandhouding van de schapenboeten de gemeente in dit stuk maakt. Het vierde onderdeel vormt het belangrijkste onderdeel van het stuk. In dit stuk worden de voorstellen besproken die onderdeel (kunnen) zijn van een beter behoud van de schapenboeten. Bij deze voorstellen worden de voor- en nadelen en het kostenaspect toegelicht. Tot slot volgt er het uiteindelijke advies van het college burgemeester en wethouders aan de gemeenteraad waarbij wordt besproken welke voorstellen het meest kansrijk zijn.

1.4 Connectie onderwerp tot Texelse kernwaarden 1.4.1 Rijkdom aan natuur en cultuurlandschappen Het Texelse landschap is uniek door haar verscheidenheid en kwaliteiten. De rijkdom van de natuurgebieden en van het cultuurland vormt een belangrijke aantrekkingskracht voor toeristen en bewoners. De cultuurhistorische waarden zijn belangrijk om de beleving van Texel te waarborgen. 1.4.2 Cultuurhistorie Bij de kernwaarde Cultuurhistorie wordt onder andere benoemd dat de Texelse identiteit in sterke mate wordt bepaald door haar cultuurlandschap, het grasland, de oude buitendorpen, de dijken, kerkjes, tuinwallen, stolpen en de schapenboeten. De schapenboeten zijn dus onderdeel van de kernwaarden van Texel waar bijzondere aandacht aan besteed moet worden.

5

Schapenboetenbeleid

1.5 Connectie onderwerp tot maatschappelijk beleidskaders en nota’s 1.5.1 Beleidsnotitie Natuur en Landschap 2018 In de Beleidsnotitie Natuur en Landschap 2018 zijn raakvlakken te vinden met het opstellen van een nieuw schapenboetenbeleid. In het plan wordt benoemd dat er maatwerk geleverd moet worden om de schapenboeten te redden, te behouden en te herstellen “zonder dat het karakteristiek van de boet geweld aangedaan wordt”. Daarnaast wordt er in het onderdeel ‘2.7 Handhaving van de gestelde regels’ besproken dat de verkrotting van de schapenboeten, met name in het open landschap, bijzondere aandacht verdient. Hierbij biedt toezicht en handhaving niet voldoende soelaas om het probleem structureel op te lossen. Het beleidsplan pleit ook voor beleidsmatige aandacht voor de herbestemming van de schapenboeten. Dit onderdeel zal ook worden besproken in Hoofdstuk 5.6 van deze nota. 1.5.2 Bestemmingsplan Buitengebied 2013 In het Bestemmingsplan Buitengebied 2013 staan de voorwaarden omschreven voor een mogelijke verplaatsing van de agrarische schapenboet op basis van een wijzigingsbevoegdheid. Het plangebied omvat het gehele Texelse grondgebied uitgezonderd de kernen Den Burg, De Waal, Den Hoorn, Oudeschild, Oosterend, De Koog, De Cocksdorp, ’t Horntje, Oost en Midden- en Zuid Eierland. Hierbij gelden de volgende voorwaarden: 1.

De schapenboet is niet te handhaven op de oorspronkelijke locatie; 2. Zoveel mogelijk van de oorspronkelijke materialen wordt gebruikt bij de herbouw op de nieuwe locatie; 3. De nieuwe locatie heeft een afstand van ten minste 100 meter tot een bouwvlak; 4. De verplaatsing van de schapenboet doet geen onevenredige afbreuk aan de ontwikkelingsmogelijkheden van omliggende (agrarische) bedrijven, de milieusituatie, de woonsituatie, de verkeersfunctie, de natuurwaarden en de gebruiksmogelijkheden van de omliggende gronden. 5. De aanvragen worden getoetst aan het ‘beeldkwaliteitsplan Texel in ontwikkeling’ door de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit. 1.5.3 Texel in ontwikkeling - Beeldkwaliteitsplan Buitengebied 2013 In het Beeldkwaliteitsplan Buitengebied 2013 worden de kernwaarden van Texel benoemd waaronder de kernwaarde de Texelse identiteit. De Texelse identiteit wordt in sterke mate bepaald door haar cultuurlandschap, het grasland, de oude buitendorpen, de dijken, kerkjes, tuinwallen, stolpen en de schapenboeten. De schapenboeten maken onderdeel uit van de kernwaarden van Texel, waar dus bijzondere aandacht aan besteed moet worden. 1.5.4 Erfgoednota 2017 – Texel is de Reede In de Erfgoednota Texel 2017 wordt besproken hoe de gemeente Texel het voortzetten en interpreteren van lokale bouwtradities naar eigentijdse toepassingen stimuleert.

Texel bouwt daarmee voort aan haar bouwtraditie welke de identiteit van het eiland verder versterkt. Zo stimuleert de gemeente bij veranderingen in het landschap bijvoorbeeld het onderzoek naar en de verwerking van historische patronen en structuren. Ook wordt genoemd dat voor het bouwen van nieuwe schapenboeten alleen locaties denkbaar zijn waar ooit een schapenboet gestaan heeft. 1.5.5 Welstandsnota 2008 In de Welstandsnota 2008 worden karakteristieken en criteria van de schapenboeten besproken. Hiervoor geldt thematisch beleid zodat er aanvullende criteria gelden. Zo wordt er besproken dat in het Oude Land van Texel, inclusief het Hoge Berggebied, van oudsher schapenboeten voorkomen. De schapenboeten stammen uit de 17e eeuw en dienden als hooiopslagplaats en 6

Schapenboetenbeleid

onderkomen voor schapen bij slecht weer. Vrijwel alle schapenboeten staan met de platte kant (en de toegangsdeur) naar het noordoosten. De criteria voor de schapenboet zijn als volgt opgeschreven in de Welstandsnota 2008 de volgende: Situering van het bouwwerk • De platte kant (en de toegangsdeur) zijn naar het noordoosten gericht. • De boet is vrij in de ruimte gesitueerd, zonder aanbouwen en attributen op het erf. • Hoofdvormen van het bouwwerk. • Eenvoudige hoofdvorm: een onderbouw van één laag met daarop een steile kap. • De kap is meestal aan één zijde afgekapt. Bij uitzondering loopt de kap aan alle vier zijden schuin af. • Het grondplan is gebaseerd op een enkel of dubbel vierkant. Gevelaanzichten van het bouwwerk • Onderbouw is opgetrokken uit bakstenen. • Detaillering, materiaal- en kleurgebruik. • De kap is met riet bedekt, met daaronder dakpannen. • Nok van de kap is afgedekt met nokvorsten. • Een boet heeft geen goten. 1.5.6 Toeristisch Toekomstplan Texel: Texel in balans In februari 2022 is de uitvoeringsagenda van het Toeristisch Toekomstplan Texel vastgesteld met daarin de pijler 1 ‘Stel het landschap met haar authentieke elementen centraal’, met als doel de authentieke elementen in het landschap in stand te houden. Onderdeel daarvan is het ‘plan opstellen om schapenboeten langdurig te behouden’. Aan dit onderdeel wordt met deze beleidsnota uitvoering gegeven.

1.5.7 Erfgoedverordening Texel 2018 Een groot aantal schapenboeten hebben een gemeentelijke of rijks monumentale status. In de Erfgoedverordening Texel 2018 staat onder andere de procedure voor de aanwijzing als gemeentelijk monument beschreven. Belangrijker nog is de instandhoudingsplicht die wordt genoemd voor monumenten in de verordening. Het is verboden om een monument te beschadigen of te vernielen, of daaraan onderhoud te onthouden dat voor instandhouding daarvan noodzakelijk is (Artikel 10). Daarnaast is het verboden om zonder een omgevingsvergunning een monument te slopen, te verstoren, te verplaatsen of in enig opzicht te wijzigen, te herstellen, te gebruiken of te laten gebruiken op een wijze waardoor het wordt ontsierd of in gevaar gebracht. 1.5.8 Uitvoeringsrichtlijnen Monumentenzorg Texel 2020 In de Uitvoeringsrichtlijnen Monumentenzorg Texel 2020 heeft de gemeente Texel de (technische) richtlijnen omschreven voor het verkrijgen van de gewenste technische en monumentale kwaliteit van monumenten. Deze richtlijnen sluiten aan bij de landelijk normen en richtlijnen van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE). Wijzigingen aan monumenten vragen namelijk om een hoge kwaliteit, in zowel de plannen als de uitvoering van de werkzaamheden. Deze richtlijnen kunnen handvatten bieden bij het onderhoud en de restauratie van de monumentale schapenboeten.

7

Schapenboetenbeleid

Hoofdstuk 2 Huidige situatie 2.1 De schapenboet In het Oude Land van Texel inclusief het Hoge Berggebied komen van oudsher schapenboeten voor. Deze schapenboeten stammen uit de 17e eeuw en dienden als opslag voor hooi, voer, materieel, werktuigen en soms als schuilplaats voor schapen bij slecht weer. De schuren werden gebouwd op het land dat ver bij de boerderij vandaan lag. Kenmerkend voor de schapenboet is dat het op een perceel is geplaatst zonder enige bebouwing en/of boom- en struiksingels in de buurt. Maar ook zijn er schapenboeten die in bebouwde kommen, erven of vroegere dorpsrand staan. De schapenboeten hebben een karakteristieke vorm met een zadeldak aan een kant en een rechte gevel aan de andere kant, de noordoostkant.3 Op deze manier kunnen de schapen in de luwte van de hoge gevel schuilen tegen de overwegende westenwind op Texel waardoor de boet met de ‘kont in de wind’ staat.4 De platte kant van de schapenboet is altijd naar het noordoosten gericht, zo werden ook de boeren beschermd tegen de wind tijdens hun werkzaamheden. 5 De schapenboeten hebben allemaal min of meer dezelfde verschijningsvorm en hetzelfde volume. 6 Ook hebben de meeste boeten een houten front. 7 De boeten verschillen echter wel in materiaalgebruik.8 Boeten kunnen oranje of blauwe gesmoorde pannen hebben en sommigen schapenboeten zijn riet gedekt.

9 Daarnaast hebben de schapenboeten een basis van uiteenlopende soorten baksteen. 10

Schapenboet in het open landschap met schapenland. Bron: VVV Texel.

De boeten kwamen in heel Noord-Holland voor, maar alleen op Texel hebben zij een dergelijke specifieke verschijningsvorm.11 Daarom wordt er ook wel gesproken van typisch Texelse schapenboeten.12

2.2 Verlies aan functionaliteit Na de ruilverkaveling zijn de meeste schapenboeten in onbruik geraakt. Een aantal van deze karakteristieke schuren zijn wel behouden en gerestaureerd. Door de schaalvergroting in de landbouwsector en een afname van het aantal schapenhouders wordt de schapenboet nog maar weinig gebruikt.13 De boeten hebben daarom geen economische functie meer en staan soms zelfs ‘in de weg’. 3 Gemeente Texel, Texel in ontwikkeling: Beeldkwaliteitsplein Buitengebied, juni 2013. 4 Gemeente Texel, Texel in ontwikkeling: Beeldkwaliteitsplein Buitengebied, juni 2013. 5 De Lieuw, schapenboeten, Schapenboeten - De Lieuw

6 Gemeente Texel, Texel in ontwikkeling: Beeldkwaliteitsplein Buitengebied, juni 2013. 7

Gemeente Texel, Texel in ontwikkeling: Beeldkwaliteitsplein Buitengebied, juni 2013. Gemeente Texel, Texel in ontwikkeling: Beeldkwaliteitsplein Buitengebied, juni 2013. 9 Gemeente Texel, Texel in ontwikkeling: Beeldkwaliteitsplein Buitengebied, juni 2013. 10 Gemeente Texel, Texel in ontwikkeling: Beeldkwaliteitsplein Buitengebied, juni 2013. 11 Gemeente Texel, Texel in ontwikkeling: Beeldkwaliteitsplein Buitengebied, juni 2013. 12 Gemeente Texel, Texel in ontwikkeling: Beeldkwaliteitsplein Buitengebied, juni 2013. 13 De Lieuw, schapenboeten, Schapenboeten - De Lieuw 8

8

Schapenboetenbeleid

De schapenboet wordt wel gezien als hét beeldmerk van Texel en ook veel gebruikt in de marketing van het recreatie-eiland. Het private belang van schapenboeten is vervangen door een maatschappelijk belang. Het juridische- en economische eigendom van de schapenboet en de daaraan verbonden financiële lasten voor de instandhouding van de boet ligt echter bij de private partij (eigenaar). Steeds meer eigenaren zien de lasten voor instandhouding van een object zonder economische belang of nuttige gebruiksmogelijkheden als een moeilijk te accepteren kostenpost. Het verlies aan functionaliteit van de boet heeft gevolgen voor de onderhoudstoestand van de boeten en leidt zelfs tot ineenstorting en verval. Hiermee wordt het Texelse erfgoed, het landschap met verspreide schapenboeten op het Oude Land van Texel, ernstig bedreigd.

2.3 Inventarisatie Er is een inventarisatie gemaakt van het aantal schapenboeten op Texel. In totaal staan er nu nog 80 schapenboeten op het eiland. Dit nieuwe schapenboetenbeleid richt zich evenals voorheen op de schapenboeten. Daarnaast worden ook de vrijstaande in het landschap bevindende veldstolpschuren en duinboet(en) gelijk gesteld aan de schapenboeten zoals ook in de Uitvoeringsregeling subsidie schapenboeten en monumenten 2020 Artikel 1j omschreven staat. In de totaaltellingen van Hoofdstuk 4 van dit beleid en de tellingen uit de notitie ‘Naar een vernieuwd beleid instandhouding schapenboeten op Texel’ komen er door enkele interpretatieverschillen andere getallen voor. De stolpschuren worden niet meegenomen omdat er in dit beleid de focus op de schapenboeten blijft (net als voorheen) en stolpschuren een ander soort objecten zijn die andere beleidsmatige aandacht en oplossingen behoeven ten opzichte van de uniek Texelse schapenboeten. Het Erfgoedregister is opgeschoond aan de hand van de correcties die door de opstellers van de notitie zijn aangedragen. In Bijlage I zijn drie verschillende kaarten toegevoegd die een overzicht geven van: • • •

Het bouwjaar van de schapenboet (Kaart 1) De onderhoudsstatus van de schapenboet (Kaart 2) De status soort van de schapenboet (monumentaal/potentieel monumentaal/geen status) (Kaart 3)

2.4 Huidige subsidie regelingen De wens tot behoud van de schapenboet heeft een lange historie. De gemeente Texel heeft al 50 jaar regelingen voor de instandhouding van schapenboeten. De huidige Uitvoeringsregeling subsidie schapenboeten en monumenten 2020 geldt voor schapenboeten met een monumentale status. Eigenaren van gemeentelijke en rijks monumentale schapenboeten kunnen op basis van de uitvoeringsregeling 60 % van de vastgestelde subsidiabele kosten vergoed krijgen voor restauratiewerkzaamheden tot het door de gemeenteraad beschikbaar gestelde subsidieplafond. In 2023 is het maximaal subsidieplafond vastgesteld op € 21.866 voor restauratiewerkzaamheden. Het bedrag van het subsidieplafond worden jaarlijkse geïndexeerd. Het budget is beperkt en wordt verdeeld op volgorde van binnenkomst van volledige subsidieaanvragen. Daarnaast is er nog een extra subsidie beschikbaar voor onderhoudswerkzaamheden voor zowel gemeentelijke als rijks monumentale schapenboeten. Deze onderhoudssubsidie is vastgesteld op 9

Schapenboetenbeleid

een vast bedrag van € 550,00 per schapenboet per jaar. Dit bedrag wordt jaarlijks geïndexeerd. In 2022 was dit bedrag daarom € 567,06. In de afgelopen drie jaar is er door de gemeente Texel jaarlijks gemiddeld € 36.968,08 aan de schapenboeten uitgegeven middels onderhoud- en restauratie subsidies (respectievelijk in 2020: € 24.824,24, in 2021: € 26.172,85, in 2022: € 59.907,16). De onderhoudssubsidie werd uitgekeerd aan 39 monumentale schapenboeten in 2020, 2021 en 2022.

10

Schapenboetenbeleid

Hoofdstuk 3 Gewenste situatie 3.1 Wat willen we bereiken? Het doel van dit beleid is om het behoud en instandhouding van de schapenboeten op Texel te waarborgen. Er wordt geconstateerd dat de kwaliteit en kwantiteit gestaag achteruit gaat, ondanks de bestaande regelingen. Om de schapenboeten te behouden zullen er effectievere en adequatere regelingen moeten worden opgezet. Probleemstelling: De kwaliteit en kwantiteit van de schapenboeten gaan gestaag achteruit ondanks bestaande regelingen

Plan: Schapenboetenbeleid met vernieuwde regelingen

Doelstelling: Schapenboeten moeten beter onderhouden en beschermd worden

Figuur 1. Schema gewenste situatie.

3.2 Hoe kunnen we dat bereiken? Dit beleidsstuk bevat een advies voor de gemeenteraad. Bij dit advies worden de mogelijkheden in kaart gebracht met de voor- en nadelen en het kostenaspect. Als onderlegger voor dit beleidsstuk is het advies van de stichtingen en verenigingen uit de notitie ‘Naar een vernieuwd beleid instandhouding schapenboeten op Texel’ meegenomen in de overwegingen. Voordat het advies wordt geformuleerd wordt eerst besproken welke schapenboeten moeten worden behouden. Daarna worden de voorstellen behandeld: • Collectieve onderhoudsregeling • Vernieuwde subsidie regeling: stimuleringsregeling schapenboeten • Beheerstichting • Motivatie en trots • Schapenboeten zonder monumentale status Met eventuele opties: • Herbestemming • Verplaatsing Tot slot worden alle voorstellen samengevat waaruit de belangrijkste conclusies worden getrokken. Hieruit volgt het voorstel van het college van burgemeester en wethouders aan de gemeenteraad.

11

Schapenboetenbeleid

Hoofdstuk 4 Uitgangspunt behoud schapenboeten 4.1 Opties en overwegingen Voordat de voorstellen worden besproken is het ten eerste belangrijk om af te bakenen welke schapenboeten volgens de gemeente Texel behouden moeten worden en voor welke schapenboeten de nieuwe regelingen gaan gelden. Zoals eerder vermeld staan er in totaal nog 80 schapenboeten op Texel. Optie 1: Gemeentelijke en rijks monumentale schapenboeten Zoals eerder genoemd in de inleiding is het uitgangspunt van de gemeente Texel om de schapenboet te behouden. Tot op heden zijn er alleen subsidie regelingen opgesteld voor de gemeentelijke en rijks monumentale schapenboeten. Door de monumentale status komen deze schapenboeten in aanmerking voor subsidies vanuit de gemeente. Op dit moment nemen 42 schapenboeten deel aan de onderhoudsregeling, waarvan aan 39 schapenboeten de onderhoudssubsidie wordt uitgekeerd (omdat deze in een goede onderhoudsstatus verkeren). Het aantal monumentale schapenboeten verschilt met de genoemde 45 schapenboeten in de RIB van 28 oktober 2021 over de Evaluatie subsidieregeling schapenboeten en monumenten. Bij de reinventarisatie voor het schapenboetenbeleid zijn 2 schuren gekarakteriseerd als stolpschuren in plaats van schapenboeten. Deze schuren kregen al reeds geen onderhoudssubsidie meer.

Daarnaast is er een schuur die mee werd genomen in de onderhoudssubsidieregeling omdat de schuur was aangewezen als karakteristiek cultuur-landschappelijk bouwwerk. Voor deze schuur zal in de uitvoering een passende oplossing worden gevonden indien de onderhoudssubsidieregeling wordt vervangen door andere regelingen. Van deze 42 schapenboeten zijn de 9 schapenboeten in het bezit van Staatsbosbeheer uitgezonderd omdat de gemeente geen rijksgebouwen mag subsidiëren. Wanneer er voor optie 1 gekozen wordt er ingezet op het behoud van 42 schapenboeten. Rijksmonumenten (excl. 6 schapenboeten SBB)

13

Gemeentelijke monumenten (excl. 3 schapenboeten SBB)

29

Totaal optie 1

42

Optie 2: Gemeentelijke en rijks monumentale schapenboeten & potentieel monumentale schapenboeten Een andere mogelijkheid is om een aantal schapenboeten die tot op heden geen monumentale status hebben de monumentale status aan te bieden. Er zijn namelijk een aantal schapenboeten die in de toekomst een monumentenstatus zouden kunnen verkrijgen door hun unieke historische kenmerken en uitstraling. De stichtingen en verenigingen uit de notitie ‘Naar een vernieuwd beleid instandhouding schapenboeten op Texel’ hebben 18 potentieel monumentale schapenboeten aangedragen. Hiervan zijn 2 schapenboeten afgevallen in de uiteindelijke berekening, omdat hiervan een object als stolp gekarakteriseerd wordt en het andere object al reeds de monumentale status heeft. Het uiteindelijke aantal potentieel monumentale schapenboeten komt daarom uit op 16 schapenboeten. De monumentale status en deelname aan de voorgestelde nieuwe regeling kan zorgen voor een betere bescherming van deze schapenboeten. Wanneer er voor optie 2 wordt gekozen zal er worden ingezet op het behoud van 58 schapenboeten. Hierbij zijn de 9 schapenboeten van Staatsbosbeheer uitgezonderd omdat de gemeente geen rijksgebouwen mag subsidiëren.

12

Schapenboetenbeleid

Er moet wel rekening worden gehouden met de bepaalde verbonden kostenaspecten. Het onderhoud moet namelijk op orde zijn voordat dat de potentieel monumentale schapenboeten als gemeentelijk monument kunnen worden aangewezen. Het uitvoeren van het achterstallige onderhoud moet daarom als voorwaarde worden toegevoegd in de procedure van de aanwijzing als monument. De gemeente zal de kosten voor achterstallig onderhoud dan echter wel op zich moeten nemen. Voor eigenaren gaat er namelijk onvoldoende motivatie uit om de schapenboet aan te wijzen tot monument als de kosten volledig voor de rekening van de eigenaar komen. Uiteraard kunnen de kosten voor het achterstallig onderhoud ten laste van de gemeente lager worden als eigenaren uiteindelijk niet instemmen met de aanwijzing tot monument. De gemeente moet ook rekening houden met de eenmalige kosten van de aanwijzingsprocedure die vereist dat een redengevende omschrijving wordt opgesteld. De lasten van de gemeente uit het budget voor monumenten gaan daarom ook (tijdelijk) omhoog. Rijksmonumenten (excl. 6 schapenboeten SBB)

13

Gemeentelijke monumenten (excl. 3 schapenboeten SBB)

29

Potentiële monumenten

16

Totaal optie 2

58

Optie 3: Gemeentelijke en rijks monumentale schapenboeten & potentieel monumentale schapenboeten & niet-monumentale schapenboeten Als het uitgangspunt is om alle schapenboeten op het eiland te behouden zouden ook de nietmonumentale schapenboeten meegenomen kunnen worden in de nieuwe regelingen. Er heerste de veronderstelling de schapenboeten zonder monumentale status niet in aanmerking zouden kunnen komen voor een financiële bijdrage vanuit de gemeente omdat dit potentieel staatssteun zou kunnen zijn. Maar er lijken echter wel mogelijkheden te zijn om eigenaren van schapenboeten zonder monumentale status financieel te ondersteunen voor de instandhouding van de boet. Hierbij is het van belang dat er niet aan de voorwaarden voor staatssteun wordt voldaan voor de schapenboet zonder monumentale status. Daarnaast kunnen er dezelfde voorwaarden gesteld worden die gelden voor monumentale schapenboeten. Wanneer er voor optie 3 wordt gekozen zal er worden ingezet op het behoud van 70 schapenboeten. Hiervan zijn (weer) de 9 schapenboeten van Staatsbosbeheer uitgezonderd. Echter is hierbij de kanttekening te plaatsen of een dergelijke regeling voor schapenboeten zonder monumentale status veel gaat opleveren voor zowel de eigenaren als de gemeente.

De gemeente zal een overeenkomst moeten sluiten waarin feitelijk dat wordt geregeld wat ook bij aanwijzing tot monument wordt vastgelegd en voor de eigenaar is er derhalve geen verschil in bijdrage en verplichtingen, behalve dat de schapenboet niet tot monument is bestempeld. De eigenaren zullen, als zij hun schapenboet al niet willen aanwijzen als monument, hier waarschijnlijk niet welwillend tegenover staan. Rijksmonumenten (excl. 6 schapenboeten SBB)

13

Gemeentelijke monumenten (excl. 3 schapenboeten SBB)

29

Potentiële monumenten

16

Zonder status

12

Totaal optie 3

70

13

Schapenboetenbeleid

4.2 Advies: inzetten op behoud monumentale schapenboeten Het voorstel is om in te zitten op het behoud van de schapenboeten op Texel met unieke historische kenmerken en uitstraling. Daarom wordt er voorgesteld om te kiezen voor optie 1 waarbij er wordt ingezet op de bestaande gemeentelijke en rijks monumentale schapenboeten. De huidige onderhoudssubsidie van € 550,00 blijkt onvoldoende om de monumentale schapenboeten in stand te houden. Door de huidige regelingen te vernieuwen voor deze schapenboeten kunnen deze monumentale schapenboeten beter behouden blijven voor de toekomst. Uiteraard bestaat er de mogelijkheid voor de 16 potentieel monumentale schapenboeten om aangewezen te worden als monument. Hierbij is wel de voorwaarde dat de schapenboeten een goede onderhoudsstatus hebben. De kosten voor het achterstallig onderhoud zijn dan wel voor rekening van de eigenaar. Bij de bespreking van de mogelijkheden in Hoofdstuk 5 zal het kostenaspect van de drie opties worden uitgewerkt. Daarbij wordt er uitgegaan van een maximaal te betalen bedrag voor alle schapenboeten uit de desbetreffende opties als alle eigenaren opteren voor de regeling. Uiteindelijk kan blijken dat er minder budget nodig is wanneer niet alle eigenaren deel kunnen of willen nemen aan de regelingen.

14

Schapenboetenbeleid

Hoofdstuk 5 Voorstellen en kostenaspect 5.1 Collectieve onderhoudsregeling 5.1.1 Collectieve onderhoudsregeling Het eerste voorstel is het opzetten van een collectieve onderhoudsregeling onder een bestaande stichting zoals Stichting Dorpsherstel Texel. Eigenaren zouden zich in kunnen schrijven voor deze regeling voor het onderhoud van hun schapenboet. De financiële last voor de instandhouding van de schapenboet zou namelijk niet of slechts voor een klein deel bij de eigenaar moeten liggen. Het belang van de private eigenaar bij instandhouding is immers vrijwel geheel vervangen door het maatschappelijk belang. Een collectieve onderhoudsregeling kan de financiële lasten en zorgen bij de eigenaren wegnemen. De gemeente biedt dus aan om het volledige onderhoud van de schapenboeten uit te voeren, zonder hierin het eigendom en het gebruik over te nemen. In deze regeling blijft het wel de vrije keuze van de eigenaar om mee te doen aan de aangeboden regeling vanuit de gemeente. Echter, de opzet en de financiering met als uitgangspunt dat de eigenaar (vrijwel) geheel gevrijwaard wordt van financiële lasten zal er aan bijdragen dat de eigenaren welwillend zijn om mee te doen aan de collectieve onderhoudsregeling.

5.1.2 Inrichting collectieve onderhoudsregeling Collectief onderhoud door aannemer Stichting Dorpsherstel Texel kan de organisatie op zich nemen voor het onderhoud van de schapenboeten. Het onderhoud van de schapenboeten zal dan uitgevoerd worden door een aannemer in opdracht van Stichting Dorpsherstel Texel. Hiermee worden eigenaren ontzorgd bij de zoektocht naar een geschikte aannemer. Deze collectieve aanpak maakt het mogelijk om de aannemer met de juiste prijs-kwaliteitsverhouding te kiezen waardoor het beste onderhoud gegarandeerd kan worden. Ook kan er per jaar onderhoud uitgevoerd worden voor een x aantal boeten, waardoor de kosten voor onderhoud verder gedrukt kunnen worden. Onderhoudsschema In paragraaf 5.3.3 is een onderhoudsschema opgesteld voor het onderhoud van de schapenboeten. Hierin staat gespecifieerd welke kosten per jaar, eens per 5 jaar en eens per 35 jaar gemaakt moeten worden om het onderhoud van de schapenboeten te waarborgen. Stichting Dorpsherstel Texel zal eens per vijf jaar het onderhoudsschema met begroting van de kosten voor alle deelnemende schapenboeten bijstellen om de gemeente inzicht te geven in het benodigde budget dat gemiddeld per jaar nodig zal zijn. Vervolgens kan Stichting Dorpsherstel Texel in overleg met de eigenaren die in deze periode voor onderhoud op de lijst staan een uitgekozen aannemer opdracht geven het werk uit te voeren.

Stichting Dorpsherstel Texel zou hiervoor de benodigde gelden vanuit de ontvangen. Er kan gewerkt worden met een inkoop contract vanuit de gemeente waarin Stichting Dorpsherstel Texel jaarlijks een bedrag krijgt voor het onderhoud. Vooraf levert Stichting Dorpsherstel Texel de begrotingen aan voor het aankomende jaar. De bedragen worden achteraf uitbetaald aan de stichting, waarbij de stichting verantwoording aflegt bij de gemeente voor het geld dat is uitgegeven voor het onderhoud. Bij de uitvoering van het onderhoud en restauratie van monumentale schapenboeten kunnen de Uitvoeringsrichtlijnen Monumentenzorg Texel 2020 handvatten geven voor passend onderhoud voor de schapenboeten. Eigen onderhoud uitvoeren Eigenaren die liever zelf het onderhoud uitvoeren kunnen na overleg met Stichting Dorpsherstel Texel een vergoeding krijgen voor de werkelijke materiaalkosten. Na goedkeuring van de 15

Schapenboetenbeleid

werkzaamheden door Stichting Dorpsherstel Texel en de gemeente verzorgt de gemeente vervolgens de uitbetaling van deze vergoeding. Verzekering Om deel te kunnen nemen aan de collectieve onderhoudsregeling wordt er als voorwaarde gesteld dat de schapenboeten verzekerd moeten zijn. Eigenaren moeten daarom aantonen dat hun schapenboet is verzekerd en daarbij een betalingsbewijs overleggen. Vergoeding uitvoering onderhoudsregeling Stichting Dorpsherstel Texel krijgt voor de organisatorische werkzaamheden binnen de collectieve onderhoudsregeling een passende vergoeding van 10 % van het totaal aan gemeentelijke gelden dat jaarlijks wordt uitgekeerd voor de collectieve onderhoudsregeling. Jaarlijkse controle schapenboeten en onderhoudssubsidie De Lieuw draagt in de huidige regeling bij aan de jaarlijkse controle voor de onderhoudssubsidie. Deze controles kunnen ook in de collectieve onderhoudsregeling worden uitgevoerd door de Lieuw. De overeenkomst tussen de gemeente en De Lieuw welke in februari 2022 is afgesloten kan dus behouden blijven. Een aantal schapenboeten worden door de gemeente gecontroleerd. Hier is geen duidelijke reden voor terug te vinden, daarom is het voorstel om deze schapenboeten ook onder te brengen bij de jaarlijkse controle van De Lieuw. De Lieuw controleert dan alle schapenboeten die mee doen aan de regeling.

De bedragen voor deze controle zijn reeds in het onderhoudsschema verwerkt. In de rapporten wordt door De Lieuw een cijfer toegevoegd van een schaal 1 tot 10, met daarbij 10 als een uitstekende onderhoudsstatus. Het voorstel is om voor schapenboeten met een cijfer van 7 of hoger pas na 2 jaar weer een controle uit te voeren om de controle efficiënter te maken en kosten te besparen. De rapporten worden in het najaar van het desbetreffende jaar (ijkpunt 1 november) aangeleverd bij Stichting Dorpsherstel Texel zodat de organisatie een beeld heeft van de onderhoudsstaat van de schapenboeten. De afrekening voor de uitvoering van de controles en het opstellen van de rapporten wordt opgestuurd naar Stichting Dorpsherstel Texel en de gemeente. Het bedrag voor de jaarlijkse controle van De Lieuw wordt uitgekeerd door de gemeente. Aanvragen omgevingsvergunningen gemeentelijke en rijks monumentale schapenboeten Voor monumentale schapenboeten die worden gerestaureerd of waarvoor groot onderhoud gepleegd moet worden die het monument wijzigen of aantasten geldt er een vergunningsplicht. Het voorstel is om de omgevingsvergunningen voor restauraties en groot onderhoud die vergunningsplichtig zijn aan te laten vragen door Stichting Dorpsherstel Texel. De stichting heeft namelijk het beste overzicht van alle onderhoud en restauratie aanvragen van de monumentale schapenboeten.

De expertise concentreren bij de stichting maakt dat de procedure efficiënter doorlopen kan worden. Daarnaast worden eigenaren zo ook ontlast. De standaard voorwaarden waaraan de vergunningsvragen voor monumentale schapenboeten moeten voldoen kunnen meegegeven worden aan Stichting Dorpsherstel Texel. Daarnaast is het voorstel om eens per maand (indien nodig) een vast moment in te plannen bij de vergaderingen van de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit om de aanvragen door te spreken. Het advies van de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit is namelijk onderdeel van de omgevingsvergunning. Goed vooroverleg kan helpen om de aanvragen soepel te laten verlopen. Let wel: voor de omgevingsvergunningen dienen leges betaald te worden zoals voor de welstand en de bouwkosten. Ook voor tekeningen van restauraties is budget nodig. Hiervan is een schatting gemaakt en deze bedragen zullen worden toegevoegd aan het totaal bedrag van de regeling.

16

Schapenboetenbeleid

Externe gelden werven Door de collectieve onderhoudsregeling uit te laten voeren door Stichting Dorpsherstel Texel biedt dit mogelijkheden om in de toekomst externe gelden te werven. Zo zouden er bijvoorbeeld gelden geworven kunnen worden voor de incidentele extra kosten voor het uitvoeren achterstallig onderhoud van de potentiële monumentale schapenboeten. Dit zou de uiteindelijke kosten voor onderhoud verder kunnen drukken voor de gemeente. 5.1.3 Stichting Dorpsherstel Texel voor collectieve onderhoudsregeling Stichting Dorpsherstel Texel heeft aangegeven dat zij de rol op zich willen nemen voor de organisatorische taken van de collectieve onderhoudsregeling. De stichting heeft jarenlange ervaring met het restaureren van schapenboeten. Daarnaast beschikt de stichting over waardevolle kennis en vaardigheden om de regeling voor schapenboeten goed te kunnen organiseren. Stichting Dorpsherstel Texel is een vrijwilligheidsorganisatie, wat de terechte vraag oproept of de stichting wel voldoende mankracht heeft om de taken van de collectieve onderhoudsregeling uit te voeren. Stichting Dorpsherstel geeft aan dat zij nieuwe vrijwilligers zoeken om hun stichting verder uit te breiden.

Het is belangrijk dat er dus wel actief gezocht zal blijven worden naar nieuwe en ter zake deskundige bestuurders/vrijwilligers voor de stichting, zodat de toekomstige regeling ook goed kan worden uitgevoerd en de continuïteit kan worden gewaarborgd. 5.1.4 Financiële regeling collectief onderhoud Stichting Dorpsherstel Texel heeft een prognose gemaakt van de gemiddeld te verwachten kosten voor onderhoud voor de gemiddelde boet per jaar, per 5 jaar en per 35 jaar. Deze bedragen zijn beoordeeld door de afdeling gebouwenbeheer bij de gemeente Texel. De afdeling gebouwenbeheer heeft aangegeven dat de genoemde bedragen marktconform zijn en geen bijzonderheden in terug te zien zijn. De suggestie is wel om de sterk stijgende prijzen jaarlijks te indexeren. Jaarlijks: • Inspectie en rapportage (€ 112,83) (zoals nu De Lieuw al doet en kan blijven doen) • Klein onderhoud € 80,00 (loszittende pan, verroest scharnier vervangen, een spijker in een loszittende plank e.d.), georganiseerd door Stichting Dorpsherstel Texel; • Maaien van een strook van 1 meter breed rondom elke boet (voorkomt boom/struikopslag die door wortelgroei de fundering kan aantasten en voorkomt eerder het rotten van het houtwerk op maaiveldhoogte). Dit zal uitgevoerd moeten worden door de eigenaar zelf. Dit zal opgenomen in het contract tussen de gemeente, Stichting Dorpsherstel Texel en de eigenaar.

Jaarlijks totaal € 192,83 per schapenboet. Eens per 5 jaar: Groot onderhoud • • • •

€ 325,00 voor voeg en metselwerk bijwerken; € 2.575,00 voor houtwerk repareren en vervangen; € 325,00 voor schilderwerk; € 840,00 voor riet gedekte boeten. (Na stoppen opgewaaid riet/door kraaien verwijderd riet).

Gemiddeld per jaar € 645,00 voor een pannen gedekte boet en € 815,00 voor een riet gedekte boet Eens per 35 jaar: • Vervangen van de rieten dakbedekking € 15.000,00 Gemiddeld per jaar voor een riet gedekte boet € 430,00 17

Schapenboetenbeleid

Op deze manier zijn de geraamde onderhoudskosten gemiddeld op jaarbasis € 875,00 voor een pannen gedekte boet en € 1.475,00 voor een riet gedekte schapenboet. De hierbij opgenomen bedragen zijn indicatief en betreffen prijspeil 2022 en zijn incl. BTW, algemene kosten en aan – en afvoer van materialen. Boeten die nog restauratie behoeven kunnen pas in de onderhoudscyclus worden opgenomen nadat ze in goede staat (restauratie) zijn gebracht. De eerste 10 jaar na nieuwbouw c.q. grondige restauratie is geen groot onderhoud noodzakelijk, voor klein onderhoud kan er eventueel nog wel een beroep worden gedaan op de onderhoudsregeling. 5.1.5 SWOT-analyse Kansen •

Bedreigingen

Mogelijkheid tot werven aanvullende fondsen

• •

Toekomst van Stichting Dorpsherstel Texel wat betreft bestuursleden/vrijwilligers Stijgende en onzekere prijzen in de bouw en arbeidslonen vraagt om flexibiliteit in de financiering

Sterktes • • • •

Zwaktes

Beter en gegarandeerd onderhoud Kostenbesparing onderhoud voor eigenaren Financiële en organisatorische zorgen wegnemen bij eigenaren Uitvoering door deskundigen

• •

Blijft een vrijwillige keuze van de eigenaar om mee te doen aan de onderhoudsregeling Een dure investering (doch noodzakelijke) in privaat eigendom voor de gemeente

5.1.6 Kostenaspect Ook bij het kostenaspect van de collectieve onderhoudsregeling wordt het maximaal benodigde budget omschreven voor de drie opties. Uiteindelijk kan na evaluaties blijken dat er minder budget nodig is wanneer eigenaren uiteindelijk niet deel kunnen of willen nemen aan de regelingen. Ook kunnen in de toekomst kosten worden gedrukt als Texelse fondsen budget beschikbaar willen stellen voor het onderhoud van de schapenboeten. De incidentele bedragen onder optie 2 en 3 voor de extra kosten potentiële monumentale schapenboeten en schapenboeten zonder status kunnen ook lager uitvallen wanneer de eigenaren hun schapenboet niet aan willen wijzen als monument of middels een contract deel willen nemen aan de regelingen. Alle bedragen voor de collectieve onderhoudsregeling worden jaarlijks geïndexeerd. Bedrag optie 1: totaal monumentale schapenboeten

Bedrag optie 2: totaal monumentale en potentiële monumentale schapenboeten

Bedrag optie 3: alle schapenboeten (excl. SBB)

Totaal collectief onderhoud

€ 107.128,86

€ 141.464,14

€ 165.098,10

Kosten organisatie SDT

€ 10.712,89

€ 14.146,41

€ 16.509,81

Totaal gehele regeling

€ 117.841,75

€ 155.610,55

€ 181.607,91

Totaal gehele regeling

€ 121.377,00

€ 160.278,87

€ 187.056,15 18

Schapenboetenbeleid

(met indexatie) Incidenteel: Extra kosten potentiële monumenten

X

€ 224.000,00

€ 224.000,00

Incidenteel: Extra kosten boeten zonder status

X

X

€ 168.000,00

Samengevat:

Voorstel om een collectieve onderhoudsregeling op te zetten waarbij het onderhoud aan de schapenboeten voor de eigenaren wordt uitgevoerd door een aannemer in opdracht van Stichting Dorpsherstel Texel. In de regeling is een onderhoudsschema voor eens per jaar, per 5 jaar en per 35 jaar voor de schapenboet opgenomen. De gelden die benodigd zijn voor het onderhoud worden betaald uit de gemeentelijke gelden. In de toekomst kunnen kosten worden bespaard als Texelse fondsen budget beschikbaar willen stellen voor het onderhoud van de schapenboeten. Was: Uitvoeringsregeling Subsidie Monumenten en Schapenboeten > wordt: collectieve onderhoudsregeling (vervangt onderdeel van Uitvoeringsregeling subsidie voor schapenboeten voor onderhoud en restauratie)

Kostenaspect: Optie 1 € 121.377,00 Optie 2 Structureel: € 160.278,87 Incidenteel: € 224.000,00 Optie 3 Structureel: € 187.056,15 Incidenteel: € 392.000,00

19

Schapenboetenbeleid

5.2

Vernieuwde subsidieregeling: Stimuleringsregeling schapenboeten

5.2.1 Vernieuwde subsidie regeling Uit de resultaten van de enquête uit 2021 onder schapenboet eigenaren is gebleken dat de huidige subsidieregeling voor de monumentale schapenboet niet voldoet om in het onderhoud te voorzien. Voor het vaste bedrag van € 550,00 per jaar gaat op dit moment onvoldoende prikkel uit tot aanmelding voor deelname aan de regeling en de uitvoering van adequaat onderhoud. Daarom wordt de suggestie gedaan om de huidige regeling te vernieuwen en daarbij drie componenten14 aan toeslagen op te nemen: een bijdrage voor de verzekeringskosten, een toeslag ter compensatie voor agrarische schade voor boeten op akker- of maailand en een toeslag voor schapenland rondom de schapenboet. Deze regeling krijgt daarbij een nieuwe naam, de ‘stimuleringsregeling schapenboeten’. Deze naam kan er voor zorgen dat eigenaren de regeling daadwerkelijk zien als stimulering om hun schapenboet te onderhouden. In de vernieuwde regeling wordt een overeenkomst afgesloten tussen de gemeente en de eigenaren van de schapenboeten waarbij de verschillende toeslagen waarop de eigenaren recht hebben vastgelegd worden. In deze overeenkomsten kunnen de wederzijdse rechten en plichten voor een langere duur worden vastgelegd van bijvoorbeeld een periode van 10 tot 20 jaar.

De jaarlijkse bijdrage is dus maatwerk per schapenboet en bestaat uit de toepassing van drie componenten die jaarlijks worden geïndexeerd. Let wel: Er zal alleen gebruik gemaakt kunnen worden van de vernieuwde subsidieregeling: stimuleringsregeling schapenboeten indien er deel wordt genomen aan de collectieve onderhoudsregeling, zoals voorgesteld in Hoofdstuk 5.3. Op deze manier kan worden gewaarborgd dat er enkel toeslagen worden verstrekt voor schapenboeten die een goede onderhoudsstatus hebben. Dit zal dan ook worden opgenomen in de overeenkomst die gesloten wordt met de eigenaar. Component 1. Bijdrage verzekering Uit de resultaten van de enquête uit 2021 werd geconcludeerd dat verder onderzoek nodig was naar een collectieve verzekering voor schapenboeten. Gebleken is dat er geen mogelijkheid wordt gezien om een collectieve verzekering af te sluiten. De verklaring is dat een verzekeraar altijd een risico inschatting wil maken van het individuele eigendom. Een collectieve verzekering is gemakkelijker als het gaat om gelijksoortige objecten voor grotere aantallen, waarvan bij de schapenboeten geen sprake is. De optie van het aanbieden van een collectieve verzekering voor schapenboeten valt daarmee af. Daarom wordt voorgesteld om de kosten van verzekering te compenseren.

De verzekering wordt door de eigenaren van de schapenboeten gezien als een hoge kostenpost waar de huidige onderhoudssubsidie nu grotendeels al naar toe gaat. Het zou de eigenaren helpen om een jaarlijkse toeslag voor elke schapenboet te geven als forfaitaire bijdrage in de kosten van de verzekering met daarbij het onderscheid tussen riet gedekt en pannen gedekt. Dit bedrag zal enkel worden toegekend voor de schapenboeten die daadwerkelijk een verzekering hebben afgesloten en daarbij een betalingsbewijs kunnen overleggen. Voor de hoogte van de forfaitaire bijdrage zijn de volgende argumenten te noemen:

14 In de notitie ‘Naar een vernieuwd beleid instandhouding schapenboeten op Texel’ wordt er nog een vierde component

voorgesteld met daarbij een toeslag van € 250,00 voor schapenboeten in bebouwde kommen, erven en boeten op minder dan 50 meter van de openbare weg. Echter is deze toeslag overbodig als de schapenboet eigenaren mee doen aan de collectieve onderhoudsregeling, waarbij de grote kostenpost weg wordt genomen voor het onderhoud.

20

Schapenboetenbeleid

a) De dekking kan verschillen: alleen brand/storm of ook uitgebreider (bijv. waterschade, door eigen toedoen ed.) b) Boeten zijn verzekerd op basis van herbouwwaarde: stel € 100.000,00 als gemiddeld bedrag. c) Er is een premieverschil tussen pannen gedekt en riet gedekt: 3,5 promille en 5 promille. d) Elke boet is maatwerk (wel/niet bliksembeveiliging, wel/niet met nabij toezicht, soort gebruik, aandeel eigen risico, boet separaat verzekerd of als onderdeel van een breder pakket etc.). e) Bij herbouwwaarde € 100.000,00 pannen gedekt zou de premie € 350,00 zijn plus 21% assurantiebelasting maakt € 423,50 per jaar. f) Bij herbouwwaarde € 100.000,00 riet gedekt zou de premie € 500,00 zijn plus 21% assurantiebelasting maakt € 605,00 per jaar. Het voorstel is om forfaitaire bijdrage voor de verzekering op te nemen in de vernieuwde regeling. De bedragen daarvoor zijn € 423,50 voor pannen gedekt respectievelijk € 605,00 voor riet gedekte schapenboeten. Component 2. Compensatie schapenboeten in het open landschap Voor de schapenboeten in het open landschap is het voorstel om een toeslag op te nemen als compensatie voor de lastiger bewerkbaarheid van het perceel en gederfde opbrengst op de door de schapenboet ingenomen oppervlakte. Een geschikt bedrag als compensatie hiervoor is forfaitair € 610,00.

Dit bedrag is opgesteld door een parallel die kan worden getrokken met de vergoeding die TENNET betaalt voor hoogspanningsmasten op het boerenland. Het vergoedingsbedrag moet worden gezien als een volledige schadeloosstelling met als uitgangspunt dat de rechthebbende na aanleg van de hoogspanningsmast in dezelfde vermogens en -inkomenspositie dient te verkeren. In 2015 is TENNET met Land- en Tuinbouw Organisatie Nederland (LTO) overeengekomen dat de volgende staffel geldt: Op basis van de oppervlakte van de footprint Voorbeelden: 50 m2 € 585,00 200 m2 € 660,00 2 100 m € 610,00 250 m2 € 685,00 Dit als vertrekpunt nemend zou voor een gemiddelde schapenboet van 8,5 x 8,5 meter= 72,25 m2 oppervlakte(“footprint”) gelden. Omdat er ook om de schapenboet heen gemaaid moet worden, zal het bedrag van 100 m2 van € 610,00 als compensatie bedrag gebruikt worden. Een hoogspanningsmast die is aangelegd op een boerenland en geen eigendom is of wordt van de boer is uiteraard anders dan een schapenboet die er al meer dan 100 jaar staat en in eigendom is van een agrariër. Niettemin is het vooralsnog verdedigbaar om te stellen dat een vergoeding van € 610,00 een adequaat bedrag is als compensatie voor schapenboeten in het open landschap. Component 3.

Toeslag schapenboeten met minimaal 0,5 ha schapenland met schapen Een andere component voor de vernieuwde subsidieregeling is de toeslag voor schapenboeten met schapenland met schapen. In verband met de toeristische aantrekkelijkheid en uitstraling van het eiland wordt een toeslag voorgesteld van € 250,00 voor de schapenboet met minimaal 0,5 hectare schapenland met schapen. Hiermee krijgt de schapenboet weer zijn oorspronkelijke historische functie terug. Het schapenland moet in dat geval in de periode van 1 maart tot 1 oktober beweid worden met schapen en lammeren. Deze vereiste kan worden gecontroleerd door De Lieuw middels satellietdata met als ijkpunt de maand juli.

21

Schapenboetenbeleid

5.2.2 SWOT-analyse Kansen •

Aantrekkelijkere regeling voor eigenaren die nog niet mee doen aan regeling (of de boet geen monumentenstatus heeft)

Bedreigingen •

•

Sterktes • • • • • •

Compensatie voor vaste lasten Bewerkstellingen dat schapenboeten verzekerd zijn Agrarische boeten blijven beter behouden Historische en unieke uitstraling schapenboeten met schapenland Betere bescherming van de schapenboet Elke boet is maatwerk, passend met toeslagen

Toeslagen zijn bedoelt voor de kosten als verzekering en winst verlies agrarische boeten, verantwoordelijkheid ligt bij eigenaar Wanneer eigenaren niet deel willen nemen aan de collectieve onderhoudsregeling > geen deelname aan subsidieregeling Zwaktes

•

Er moet geïnventariseerd worden of er aan de eisen van toeslagen voldaan wordt

5.2.3 Kostenaspect Bij het kostenaspect van de stimuleringsregeling schapenboeten wordt het maximaal benodigde gemeentelijke budget omschreven voor de drie opties. Uiteindelijk kan na evaluaties blijken dat er minder budget nodig is wanneer eigenaren uiteindelijk niet deel kunnen of willen nemen aan de regelingen. De incidentele bedragen onder optie 2 en 3 voor de extra kosten potentiële monumentale schapenboeten en schapenboeten zonder status kunnen uiteindelijk ook lager uitvallen wanneer de eigenaren van deze schapenboeten uiteindelijk hun schapenboet niet aan willen wijzen als monument of middels een contract deel willen nemen aan de regelingen. Hierbij wordt een maximaal bedrag gehanteerd van € 70.000 per schapenboet voor het wegwerken van het achterstallig onderhoud. De bedragen voor de stimuleringsregeling schapenboeten worden jaarlijks geïndexeerd. Belangrijke kanttekening hierbij is dat het hier maximale bedragen betreft: niet alle boeten kunnen of willen deelnemen of kwalificeren voor schapen rondom hun schapenboet. Daarom zullen de bedragen wellicht nog lager uit vallen.

Schapenboet in het open landschap. Bron: VVV Texel.

22

Schapenboetenbeleid

Component

Bedrag optie 1: totaal monumentale schapenboeten

Bedrag optie 2: totaal monumentale en potentiële monumentale schapenboeten

Bedrage optie 3: alle schapenboeten (excl. SBB)

1. Bijdrage verzekering

€ 22.687,50

€ 31.097,00

€ 36.905,00

2. Compensatie schapenboet open landschap

€ 18.300,00

€ 22.570,00

€ 23.790,00

3. Toeslag boeten met minimaal 0,5 hectare schapenland met schapen

€ 8.000,00

€ 9.750,00

€ 10.250,00

Totaal gehele regeling

€ 48.987,50

€ 63.417,00

€ 70.945,00

Totaal gehele regeling (met indexatie)

€ 50.457,13

€ 65.319,51

€ 73.073,35

Incidenteel: extra kosten potentiële monumenten

X

€ 224.000,00

€ 224.000,00

Incidenteel: Extra kosten schapenboeten zonder status

X

X

€ 168.000,00

Samengevat:

Voorstel om een nieuwe subsidieregeling op te stellen met drie componenten aan toeslagen, de ‘stimuleringsregeling schapenboeten’. Per schapenboet wordt er een overeenkomst afgesloten met de componenten waar de eigenaar recht op heeft. Deelname aan subsidieregeling is alleen mogelijk wanneer er deel wordt genomen aan collectieve onderhoudsregeling zoals beschreven in Hoofdstuk 5.3. Was: Onderhoudssubsidie en restauratie subsidie regeling monumentale schapenboeten > wordt: Stimuleringsregeling schapenboeten.

Kostenaspect: Optie 1 Optie 2 Structureel: Incidenteel: Optie 3 Structureel: Incidenteel:

€ 50.457,13 € 65.319,51 € 224.000,00 € 73.073,35 € 168.000,00

23

Schapenboetenbeleid

5.3 Beheerstichting 5.3.1 Opzet beheerstichting In het coalitieprogramma is de zorg voor de schapenboetenboeten verwoord als: We onderzoeken of een beheerstichting een adequaat middel is voor behoud en herstel van schapenboeten, naast de al bestaande mogelijkheden zoals vastgelegd in de Erfgoednota. Werkende weg is de conclusie dat de beheerstichting geen begaanbare weg is. Sommige schapenboet eigenaren kunnen of willen hun boet niet onderhouden omdat de kosten voor het onderhoud te hoog zijn. Voor dit probleem zou een beheerstichting een mogelijke oplossing kunnen bieden. Eigenaren zouden het eigendom van hun schapenboeten kunnen overgedragen aan een beheerstichting die het onderhoud voor de schapenboet garandeert en uitvoert. Een dergelijke beheerstichting kan aanvullende fondsen werven om 100 % kostendekkend te zijn. Texelse fondsen hebben eerder aangegeven niet te willen doneren aan particulier eigendom, maar wel aan een stichting voor schapenboeten. Overdracht van het eigendom van de schapenboet en grond eromheen zou uitsluitend de grondprijs moeten bedragen van de boet met minimaal 5 meter grond rondom de boet (om de boet visuele ruimte te geven en te beschermen tegen langsrijdende landbouwmachines). Daarnaast moeten er goede afspraken over toegankelijkheid en gebruik van de schapenboet gemaakt moeten worden met de eigenaar.