c. Rekenkamerrapport Mobiliteit - 23 december 2024

Mobiliteitsbeleid en de rol van de raad

23 december 2024

1

INHOUDSOPGAVE

1

AANLEIDING, DOEL EN AANPAK

3

2

BELEID

6

2.1

2.4

Beleidsstukken en thema’s mobiliteit op de eilanden 2.1.1 Texel 2.1.2 Ameland 2.1.3 Schiermonnikoog 2.1.4 Terschelling 2.1.5 Vlieland 2.1.6 Gezamenlijk beleid Bereikbaarheid van de eilanden (veerdiensten) 2.2.1 Texel 2.2.2 Ameland en Schiermonnikoog 2.2.4 Terschelling en Vlieland Integraliteit van mobiliteitsbeleid 2.3.1 Texel 2.3.2 Ameland 2.3.3 Schiermonnikoog 2.3.4 Terschelling 2.3.5 Vlieland Bevindingen

6 6 7 8 9 11 12 13 13 14 14 15 15 16 16 17 17 17

3

STURING

20

3.1

3.2

Sturingsmogelijkheden van de gemeenteraden 3.1.1 Texel 3.1.2 Ameland 3.1.3 Schiermonnikoog 3.1.4 Terschelling 3.1.5 Vlieland Bevindingen

20 20 22 23 23 24 26

4

SAMENVATTING, CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

28

4.1 4.2

Mobiliteit op de eilanden Mobiliteit naar de eilanden

28 31

2.2

2.3

Bijlage 1: Overzicht belangrijkste beleidsstukken per eiland Bijlage II: Bestuurlijke reacties (bestuurlijk wederhoor)

2

33 35

1

AANLEIDING, DOEL EN AANPAK

Inleiding en doel Dit rapport gaat over mobiliteitsbeleid, in het bijzonder de wijze waarop de gemeenteraden daarbij zijn betrokken. Mobiliteit(sbeleid) is daarbij breed opgevat en omvat meerdere modaliteiten – auto, fiets, openbaar vervoer, voetgangers – en meerdere onderwerpen zoals verkeersveiligheid, parkeren, goederenvervoer, enz. Het onderwerp mobiliteit is maatschappelijk relevant voor de eilandgemeenten. Het gaat om een onderwerp dat raakt aan verschillende gemeentelijke beleidsterreinen, en waar keuzes van de gemeente(raden) invloed op hebben. Zo hebben beleidskeuzes over bijvoorbeeld wonen, duurzaamheid en toerisme ook invloed op mobiliteit en andersom ook. Voor de Waddeneilanden is ook de bereikbaarheid van en naar de vaste wal zeer relevant, en voor wat betreft de Friese eilanden actueel i.v.m. de voorbereidingen van de nieuwe concessies. Over de concessies heeft de rekenkamercommissie de raden in 2019 al eerder geïnformeerd via een brief. Die brief ging over de juridische constructies voor veerdiensten en de sturingsmogelijkheden en betrokkenheid van de gemeenten bij de veerdiensten.1 Voor dit onderzoek is het vooral relevant in hoeverre en op welke manier de gemeenteraden sturingsmogelijkheden hebben ten aanzien van de bereikbaarheid via de veerdiensten.

Dit is in het bijzonder van belang voor de Friese Waddeneilanden omdat de huidige concessies aflopen in 2029 en beoogd wordt om in de tweede helft van 2026 via een aanbestedingsprocedure nieuwe concessies te verlenen. Doel onderzoek De invalshoek van het onderzoek is nadrukkelijk beperkt tot de betrokkenheid van de raden. De rekenkamercommissie wil specifiek inzicht geven in wanneer en op welke wijze de gemeenteraden invloed hebben op het mobiliteitsbeleid. Doel van het onderzoek is om inzicht te krijgen in:  informatievoorziening aan de raad: hoe mobiliteit in raden aan de orde komt (frequentie, thema’s, hoofdlijnen versus detailniveau, enz.);  sturing: mogelijkheden van sturing door raden (wanneer, op welke onderwerpen en met welk instrument);  integraliteit van beleid: de samenhang met verschillende beleidsterreinen die van invloed zijn op mobiliteit en vice versa. Vraag vanuit raden Het onderwerp is door de rekenkamercommissie onder meer gekozen op basis van suggesties van raadsleden.2 De rekenkamercommissie heeft de door raadsleden gegeven suggesties verkend en besproken met de begeleidingsgroep van de rekenkamercommissie. Daaruit volgde de keuze voor mobiliteit. De rekenkamercommissie is autonoom in haar onderwerpkeuze, maar hecht sterk aan de ideeën en wensen die bij de raden leven.

Routekaart Bereikbaarheid Waddengebied Bij de keuze voor invalshoek van betrokkenheid van de gemeenteraden speelt mee dat er rond de Regiodeal en de concessieverlening ook onderzoek in brede zin wordt gedaan naar mobiliteit en bereikbaarheid van de Waddeneilanden. Zo wordt door het Samenwerkingsverband De Waddeneilanden, samen met het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, onderzoek gedaan naar

1

Zie brief van de rekenkamercommissie van 18 april 2019: https://www.texel.nl/wp-content/uploads/2021/05/Verkenninginvloed-gemeenten-op-veerdiensten-2019.pdf 2 Op 16 november 2023 heeft de rekenkamercommissie veel waardevolle onderzoek suggesties opgehaald bij de gemeenteraden van de vijf eilanden op de Tweedaagse op Ameland.

3

autoluwe overtochten naar de eilanden en duurzame logistieke ketens. Dat onderzoek vindt plaats in het kader van de Routekaart Bereikbaarheid Waddengebied, die onderdeel is van het uitvoeringsprogramma Wadden, en moet mede input opleveren voor het uitvoeringsprogramma van de Regiodeal Waddeneilanden. Het onderzoek van de rekenkamercommissie is aanvullend daarop, omdat de politiek-bestuurlijke kant van mobiliteitsbeleid niet wordt meegenomen in het onderzoek van het Samenwerkingsverband; dat onderzoek is vooral inhoudelijk op verkeer en vervoer gericht. Quick scan Het gaat om een quick scan onderzoek, waarvan de uitkomsten kunnen worden gebruikt voor de invulling van de rol van de raden bij nieuw op te stellen mobiliteitsvisies en in het samenspel tussen raad en college over de informatievoorziening rond mobiliteit en bereikbaarheid.

Onderzoeksvragen De hoofdvraag van het onderzoek is: In hoeverre en bij welke (deel)onderwerpen zijn de gemeenteraden betrokken bij mobiliteitsbeleid en welke sturingsmogelijkheden hebben de raden hierbij? Deelvragen Informatievoorziening  Zijn er (actuele) kadernotities of andere beleidsdocumenten ‘mobiliteit’ in de raad geagendeerd?  Wat is daarbij afgesproken tussen raad en college over informatievoorziening, monitoring, sturingsmogelijkheden en terugkoppeling, en eventuele bijstelling van het mobiliteitsbeleid?  Welke inhoudelijke thema’s zijn (vooral) in de raad aan de orde gekomen rondom het thema mobiliteit en bereikbaarheid? Integraliteit  Op welke manier spelen ontwikkelingen en beleid rond mobiliteit en bereikbaarheid vanuit andere overheidslagen (zoals GR, provincie, RWS, IenW) een rol, en hoe komen die aan de orde in de raad?  Welke andere beleidskaders zijn er die van invloed zijn op mobiliteit? Zijn die kaders consistent met de kaders op het gebied van mobiliteit?

Integraliteit: andere beleidskaders Verkeer en vervoer worden deels bepaald door ontwikkelingen binnen mobiliteit, zoals technologische ontwikkelingen (recent bijvoorbeeld de fatbike) en regelgeving (bijvoorbeeld verbod op gebruik van mobieltjes). Voor een ander deel worden ze bepaald door andere ontwikkelingen, waar de gemeente deels ook beleid op voert, zoals:  wonen (aantal huishoudens/inwoners, ruimtelijke spreiding);  toerisme (aantal toeristen, parkeren, bereikbaarheid);  duurzaamheid (duurzame vervoerstechnieken en modaliteiten)  economie (bereikbaarheid, goederenvervoer);  enz.

Sturing  Op welke manier is de raad actief en tijdig betrokken bij mobiliteitsvraagstukken, ten aanzien van zowel de mobiliteit op het eiland als de bereikbaarheid (veerdienst)?  Welke instrumenten heeft de raad tot haar beschikking en zijn die ook gebruikt?

Verbetermogelijkheden  Welke aanbevelingen kunnen worden gedaan over de informatievoorziening en sturing door de gemeenteraad op het gebied van mobiliteit?  Zijn er verschillen tussen de eilanden? Zo ja, waarom/waardoor? Wat kunnen eilanden van elkaar leren?

4

Aanpak en verantwoording Omdat het een quick scan onderzoek betreft, ligt de focus op een analyse van beschikbare documentatie en aanvullend interviews met beleidsmedewerkers mobiliteit en raadsleden van de vijf gemeenten. Het onderzoek kent de volgende stappen.3 1. Inventarisatie van de raadsbehandeling van mobiliteitsvraagstukken en van afspraken met de colleges over informatievoorziening, monitoring en evaluatie en besluitvorming. 2. Inventarisatie van relevante beleidskaders: mobiliteitsnota’s en andere relevante beleidsstukken met name op het gebied van toerisme, woningbouw, duurzaamheid en verkeersveiligheid. 3. Analyse van de raadsbehandeling o.b.v. (beknopte) verslagen/besluitenlijsten van de raad. 4. Op basis van een eerste analyse (stap 1, 2 en 3) is een gespreksronde gehouden met raadsleden die mobiliteit als aandachtsgebied hebben over hun ervaring met en oordeel over de betrokkenheid en rol van de raad. In deze stap zijn ook interviews gehouden met mobiliteitsmedewerkers van de vijf gemeenten. In de interviews zijn de resultaten uit de voorgaande stappen besproken en waar nodig aangevuld.4 5. Opstellen eindproduct. Hoor en wederhoor Rond de onderzoeken van de rekenkamercommissie is een standaard proces van hoor en wederhoor. Het concept bevindingen rapport is voor ambtelijk wederhoor aangeboden aan de vijf afzonderlijke gemeenten.

Doel is om de eventuele feitelijke onjuistheden te kunnen aanpassen in de rapportage. Daarnaast is een bestuurlijk wederhoor gedaan. Daarin zijn de colleges van burgemeester en wethouders gevraagd te reageren op het rapport en in het bijzonder de conclusies en aanbevelingen van de rekenkamercommissie. Het bestuurlijk wederhoor leidt niet tot wijzigingen in de rapportage; de reacties van de colleges zijn in een bijlage van dit rapport opgenomen.

3

Zie ook het Plan van Aanpak: https://www.texel.nl/wp-content/uploads/2024/06/Plan-van-aanpak-quickscan-rol-raad-bijmobiliteitsvraagstukken.pdf. 4 In het kader van privacyregels (AVG) worden de namen van de geïnterviewde personen niet in het rapport genoemd; deze zijn wel bekend bij de rekenkamercommissie.

5

2

BELEID

In dit hoofdstuk komt aan de orde welke beleidsstukken – (kader)nota’s, uitvoeringsprogramma en andere beleidsnota’s – in de raad aan de orde zijn gekomen. Daarbij wordt gekeken naar de status en actualiteit van de stukken en de thema’s die er in worden behandeld (paragraaf 2.1). Ook wordt gekeken naar het thema bereikbaarheid en de veerdiensten (paragraaf 2.2). Ten slotte komt de integraliteit – de samenhang met andere beleidsterreinen zoals wonen, toerisme en duurzaamheid aan de orde (paragraaf 2.3).

2.1

Beleidsstukken en thema’s mobiliteit op de eilanden

2.1.1

Texel

De gemeente Texel heeft in 2015 een beleidskader vastgesteld: “Mobiliteitsvisie Texel 2015-2025”. Op basis van de visie is in 2016 ook een uitvoeringsprogramma opgesteld - Actieplan Mobiliteit Texel 2016. De Mobiliteitsvisie is al van een redelijke tijd geleden, maar vormt nog steeds het vigerende beleidskader. De gemeente is gestart met het voorbereiden van een nieuwe visie. “Goede bereikbaarheid” is ook een onderwerp van het coalitieakkoord uit 2022. Recent zijn er beleidsstukken in de raad aan de orde gekomen die vooral een concrete uitwerking van plannen betreffen.5 Verder is er ook een concept regionale mobiliteitsvisie samen met onder meer de gemeente Den Helder en de provincie Noord-Holland. Mobiliteitsvisie Texel 2015-2025 en Actieplan In de Mobiliteitsvisie uit 2015 komt een breed spectrum aan mobiliteitsthema’s aan de orde. Het gaat om automobiliteit (waaronder parkeren), openbaar vervoer, fietsen, voetgangers en ruiterpaden. Ook het vliegveld is in de visie opgenomen. Er wordt verder aandacht besteed aan duurzame mobiliteit, veiligheid en leefbaarheid, en aan bereikbaarheid met de vaste wal. Aan goederenvervoer wordt niet apart aandacht besteed. De thema’s worden in de visie beknopt behandeld. In het Actieplan zijn aan alle thema’s meer concrete plannen en projecten gekoppeld, deels ook met een concrete planning voor de uitvoering en budgetraming.

Het Actieplan is echter niet het document waarin budgetten worden vastgesteld; dat wordt per project of maatregel gedaan. In de Mobiliteitsvisie zijn bevolkingsprognoses opgenomen, en ook een beschrijving van toekomstige vervoersontwikkelingen, zoals groei van automobiliteit en economische groei. Zowel in de mobiliteitsvisie als het Actieplan zijn in beperkte mate kwantitatieve prognoses opgenomen, namelijk prognoses van TESO van personen en voertuigen die van en naar Texel reizen. De mobiliteitsvisie is te typeren als een breed en globaal beleidskader. De doelen zijn algemeen geformuleerd rond een aantal centrale ‘ambities en wensen’: bereikbaarheid (op het eiland), duurzaamheid, verkeersveiligheid, leefbaarheid en parkeren. In het Actieplan wordt gesproken over speerpunten, waar dan ook fietsen, (betaalbaar) openbaar vervoer en ruiter-, wandel-, en moutainbike paden onder vallen. Bij de beleidsthema’s is deels sprake van doelen (‘ambities’ en ‘wensen’) maar de thema’s worden ook wel als ‘uitgangspunt’ benoemd. Wat het verschil tussen ambities, speerpunten en uitgangspunten is, is niet direct duidelijk uit de documenten. De termijn waarover de visie gaat is in 2016 ruim gekozen tot 2025.

5

Het gaat dan onder meer om het “Wegencategoriseringsplan 2019” (2020), het “Parkeer- en Verkeerscirculatieplan Den Burg” (2020), het “Parkeer- en verkeerscirculatieplan De Koog” (2021) en het “Beheerplan Wegen Texel 2024 – 2028”(2023).

6

Coalitieakkoord Texel en midterm review In het coalitieakkoord uit 2022 worden onder ‘bereikbaarheid’ ook doelen en maatregelen genoemd. Een doel gaat over minder autogebruik: “Wij willen de mobiliteit op Texel zo regelen dat het toeristisch autogebruik sterk wordt teruggedrongen en daarmee het gebruik van fossiele brandstoffen”.6 Het autogebruik moet worden terug gedrongen met meer gebruik van openbaar vervoer en de fiets.7 Ook het verminderen van “irritatie” rond parkeerdruk is een doel.8 Net als in de Mobiliteitsvisie 2015-2025 zijn de doelen vooral kwalitatief en redelijk algemeen geformuleerd. Recent is een midterm review uitgevoerd van het coalitieakkoord. Daarin zijn ook de (tussen)resultaten van voorstellen en maatregelen op het gebied van bereikbaarheid opgenomen. Nieuwe mobiliteitsvisie Omdat de Mobiliteitsvisie uit 2015 verouderd is, wordt inmiddels door de gemeente gewerkt aan een nieuwe mobiliteitsvisie. Daarvoor is een verkeerskundig bureau ingehuurd en is een plan van aanpak opgesteld. Consultaties van inwoners, ondernemers, deskundigen en ook de gemeenteraad zijn daarvan onderdeel. Een van de redenen om met een nieuwe visie aan de slag te gaan, ligt in het toegenomen toerisme dat (op piekmomenten) leidt tot parkeerdrukte. Regionale mobiliteitsvisie Er is ook een (concept) regionale mobiliteitsvisie.

Die visie gaat vooral over de bereikbaarheid van de veerhaven in Den Helder en de verkeersdrukte die dat in Den Helder geeft. Omdat het deels om provinciale wegen gaat, is de provincie daar ook bij betrokken, net als het ministerie van Defensie (marine). Eén van de uitgangspunten in de concept regionale mobiliteitsvisie is dat dagtoerisme, waarbij de auto in Den Helder wordt geparkeerd, niet wordt gestimuleerd. Juist het meenemen van de auto naar het eiland wordt gefaciliteerd (maar zonder dat de auto óp het eiland veel wordt gebruikt;: de auto dient dan vooral als ‘bagagekar’).9 In een raadsinformatiebrief over de regionale mobiliteitsvisie wordt onder meer genoemd dat een “rem op groei toerisme vanuit leefbaarheid” een rol speelt op het eiland.10

2.1.2

Ameland

De gemeenteraad van Ameland heeft in oktober 2023 de Vervoersvisie Ameland als beleidskader vastgesteld en die vervangt het vervoersbeleid neergelegd in het ´Gemeentelijk verkeer en vervoerplan 2009 – 2015´ en de Openbaar vervoersvisie 2011.11 In de tussentijd was er geen actueel kader voor het mobiliteitsbeleid, maar zijn de ambities van het gemeentelijk verkeer en vervoerplan wel verder uitgewerkt. De aanleiding voor de nieuwe vervoersvisie ligt in de toename van het toerisme en vracht- en werkverkeer. De toegenomen verkeersbewegingen hebben invloed op de ‘eilandwaarden’, zoals rust, natuur en ruimte. De vervoersvisie heeft vooral betrekking op het verkeer en vervoer óp Ameland. De keuzes ten aanzien van de nieuwe concessie voor de veerverbinding en de lange termijn ontwikkeling van de vaarverbinding zijn van groot belang, en hebben een eigen traject. De keuzes die de gemeente in deze vervoervisie maakt, zijn belangrijke inbreng in deze trajecten. Mobiliteitsvisie Ameland Met de Vervoersvisie wil de gemeente Ameland “bewoners en toeristen laten zien hoe in 2030 op een veilige en comfortabele manier aan de mobiliteitsbehoefte kan worden voldaan met een beperkte 6

Coalitieakkoord en uitvoeringsprogramma Texel (2022), p. 21. De afgelopen jaren is sterk ingezet op met name verbreding van fietspaden en fietsvoorzieningen (laadpalen en fietspaden). 8 Coalitieakkoord en uitvoeringsprogramma Texel (2022), p. 21. 9 Bron: gemeente Texel. 10 Raadsinformatiebrief Mobiliteitsvisie Texel – Den Helder. 11 Meer in het algemeen is bij de gemeente Ameland een inhaalslag gemaakt met het opnieuw formuleren van visies en beleidskaders op verschillende terreinen. 7

7

overlast voor natuur, landschap en milieu. Een “streefbeeld” op basis van verwachte ontwikkelingen”.12 In de visie komt een breed spectrum aan mobiliteitsthema’s aan de orde: automobiliteit (waaronder parkeren), goederenvervoer, openbaar vervoer, fietsen (waaronder parkeren en veiligheid e-bikes), voetgangers en ruiterpaden. Ook het vliegveld is in de visie opgenomen, waarbij de mogelijkheid wordt genoemd van elektrisch vliegen in de toekomst.13 Er wordt verder aandacht besteed aan duurzame mobiliteit, veiligheid en leefbaarheid. De visie geeft de hoofdrichting aan en beschrijft wat de gemeente gaat doen om de ambities te realiseren. Het document is een soort ‘paraplu’ waaronder maatregelen worden uitgewerkt en middelen beschikbaar kunnen worden gesteld. Het schetst daarmee de kaders voor omgevingsplannen voor verkeer en vervoer, de bijbehorende meerjarenplannen en financiële verantwoording. De visie heeft bewust geen eindtijd: de redenering is dat een actualisatie sterk afhankelijk is van ontwikkelingen die een nieuwe of geactualiseerde visie nodig zou maken, maar dat die ontwikkelingen niet goed voorspelbaar zijn. De Vervoersvisie is het resultaat van een proces waarbij op basis van een trendanalyse van verkeersbewegingen en enquêtes onder toeristen en bewoners zes scenario´s zijn opgesteld.

Die lopen uiteen van compleet autovrij via autoluw, niets doen en meegaan met de trend, en inzetten op groei. Het voorkeursscenario is in drie workshops met beleidsmakers, vervoerders, ondernemers en de dorpsraden verder uitgewerkt tot deze visie en zet in op het meer autoluw maken van het eiland en het optimaliseren van de huidige situatie. Dit resulteert in drie ambities: 1. Ameland meer autoluw: 35% reductie in het aantal auto overzettingen met de veerboot naar het niveau 2005-2011. 2. Doorontwikkeling huidig vervoersnetwerk: gericht op het op korte termijn oplossen van verkeersknelpunten op het eiland, en 3. Ameland optimaal bereikbaar en verbonden: dit gaat om de haven en de volumes en frequentie van de veerverbinding waarop de gemeente zich gaat inzetten om hier meer invloed op te krijgen. Ambitie 1 betreft een concreet meetbare en controleerbare doelstelling; bij ambities 2 en 3 is dit niet het geval. Ameland: projectplannen De Vervoersvisie wordt in de komende jaren uitgewerkt aan de hand van twee programmalijnen: Fysiek en Beleid. In de Vervoersvisie is een gedetailleerde tijdsplanning opgenomen van beheer- en projectplannen tot eind 2025. Daar staat heel weinig in over de inhoud van deze plannen Om de projectplannen tot uitvoering te brengen is voor de komende tweeënhalf jaar 251.500 euro geraamd, maar dit is verder niet gespecifieerd naar projecten.

Over de periode na 2025 tot 2030 is verder niets opgenomen.

2.1.3

Schiermonnikoog

De gemeente Schiermonnikoog heeft geen specifiek beleidsdocument over mobiliteit c.q. verkeer en vervoer. Dat is ook wel begrijpelijk omdat het een autoluw eiland is. Gemotoriseerd verkeer kan alleen met een ontheffing toegang krijgen om op eiland te mogen rijden - net als op Vlieland (zie hierna).14 Het ontheffingsbeleid van één auto per huishouden kan als redelijk ‘streng’ worden beschouwd en werkt over het algemeen goed.15 De gemeente Schiermonnikoog heeft de ambitie om het autoluwe karakter van het eiland te versterken en zero emissie vervoer te stimuleren opgenomen in het coalitieakkoord. Middels het convenant zero emissie mobiliteit van de Waddeneilanden wordt er gezamenlijk gekeken naar maatregelen om die ambities te realiseren.

12

Vervoersvisie Ameland 2023 Een lijndienst lijkt nog geen realistische optie (Quickscan elektrisch vliegen van B&W aan de raad op 21 november 2023). 14 Met name voor bedrijfsauto’s en bijvoorbeeld vervoer om medische redenen. Zie: https://www.schiermonnikoog.nl/verkeer-envervoer. 15 Bron: gemeente Schiermonnikoog. 13

8

Oplossingsrichtingen voor verkeerdrukte en veiligheid Schiermonnikoog Ondanks het autoluwe karakter speelt mobiliteit wel degelijk op het eiland. In een verslag van een door de gemeente georganiseerde Publieksbijeenkomst verkeer en vervoer op 1 november 2018 kwam naar voren dat de verkeersdrukte en veiligheid een probleem zijn. Mogelijke oplossingsrichtingen voor de veiligheid en het stimuleren van de duurzaamheid die daarbij zijn genoemd, zijn het afsluiten van het dorpscentrum in combinatie met een rondweg om het dorp, verplaatsing van de supermarkt buiten het centrum, snelheidsbeperkende maatregelen, minder ontheffingen voor (vracht)auto's, gratis openbaar vervoer, alleen nog maar elektrische auto's toelaten om het eiland nog autoluwer kunnen maken. Een andere manier om het autoluwe karakter van Schiermonnikoog te bevorderen, is het mogelijk maken van (gratis) parkeergelegenheid in Lauwersoog of subsidie voor een garagebox op het vasteland waardoor eilanders minder vaak hun auto mee hoeven te nemen naar het eiland. Het plan voor de rondweg gaat uiteindelijk niet door omdat er te weinig draagvlak voor is onder bewoners en in de raad. In het ‘Eindrapport ruimtelijke ontwikkelingen Schiermonnikoog’ (2021) zijn drie ruimtelijke ontwikkelingen onderzocht die op Schiermonnikoog spelen.

Het gaat hierbij om de verkeerssituatie in het dorp, het realiseren van een nieuwe busremise en om de vraag naar bedrijfsruimte. In het rapport staan diverse voorstellen voor concrete verkeersmaatregelen inclusief een begroting. Verkeersdrukte op het eiland komt onder meer door busjes van bouwbedrijven en dat komt weer doordat er regelmatig verbouwingen plaatsvinden bij vooral vakantiehuisjes.16 Integraal Veiligheidsplan 2023-2026 Onder de inwoners zijn zorgen over de verkeersveiligheid, voornamelijk ten aanzien van het centrum, de Heereweg en de Badweg. Met name te hard rijden, foutief parkeren en onoplettendheid van toeristen worden als problemen ervaren. Het beleid is gericht op 1. infrastructuur en inrichting; 2. voorlichting en 3. regelgeving en handhaving. Uit de cijfermatige analyse van veiligheid blijkt echter dat er nauwelijks verkeersincidenten met letsel zijn. Laadvisie Schiermonnikoog De Integrale laadvisie bepaalt de strategie van de gemeente Schiermonnikoog om tijdig een toegankelijke, betaalbare, betrouwbare en veilige laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen te realiseren. De laadvisie richt zich op de volgende gebruikersgroepen: personenververvoer (inwoners, bezoekers), taxi’s en lichte logistieke voertuigen.

2.1.4

Terschelling

De gemeente Terschelling heeft geen specifiek beleidsdocument over mobiliteit. Vastgestelde beleidskaders waarin mobiliteit is opgenomen zijn de Toekomstvisie 2025 (TS25) en de Toeristische Toekomstvisie. Beide documenten zijn van een redelijke tijd geleden – TS25 van 2016 en de Toeristische toekomstvisie van 2007 – en worden daardoor in de praktijk meestal niet als een duidelijk richtsnoer voor beleid gehanteerd.17 Meer recent is er het coalitieakkoord waar zaken over mobiliteit in staan. De gemeente is recent ook gestart met het opstellen van de omgevingsvisie, die de ‘paraplu’ moet worden voor alle nieuwe beleidsstukken die ook aan mobiliteit raken. Voor West-Terschelling zijn rond parkeren in Oud West en het havengebied concrete plannen ontwikkeld. Het accent bij mobiliteitsbeleid ligt meer op technische uitvoering, en minder op het ontwikkelen van (integraal) beleid. Als er een probleem of knelpunt wordt gesignaleerd, wordt daar een oplossing voor gezocht. Verkeer en vervoer is de afgelopen jaren vooral een taak geweest voor het team Techniek.18

16

Bron: gemeente Schiermonnikoog. Bron: gemeente Terschelling. 18 Bron: gemeente Terschelling. 17

9

Toekomstvisie 2025 Terschelling In TS25 is een aparte paragraaf met een pagina over mobiliteit opgenomen. In de visie staan prioriteiten voor mobiliteit, maar dat is niet zo concreet. De gemeente Terschelling wil: “zijn gasten meer gaan ‘ontzorgen’, en ze gastvrij ontvangen, vanaf het vertrek in de veerhaven en bij rederij Doeksen, door een klantgerichte aanpak met o.a. betaalbaar parkeren in Harlingen”, zo staat in de visie. Verder vermeldt de visie dat het openbaar vervoer aantrekkelijker gemaakt moet worden en fietsen en wandelen moet worden gestimuleerd om het autogebruik te ontmoedigen. Er wordt een relatie gelegd met winkelen voor eilanders en toeristen. In die visie staat dat de winkelgebieden autovrij zijn en het parkeren goed is geregeld.19 Tot slot moet de mobiliteit duurzaam worden ingericht.20 In de toelichtende tekst worden de prioriteiten iets meer concreet uitgewerkt, maar niet meetbaar en soms is de uitwerking een onderzoek of een verkenning.21 Toeristische Toekomstvisie (2007) In de Toeristische Toekomstvisie gaat het onder meer om het bevorderen van fietsgebruik, openbaar vervoer en parkeerproblematiek. De verkeerssituatie op het havengebied van Terschelling wordt als een knelpunt gezien in termen van verkeersafhandeling van verkeer van en naar de veerboot en het parkeren.

Coalitieakkoord Terschelling 2022-2026 In het recente coalitieakkoord staan ook acties gericht op mobiliteit, zoals maatregelen om het gebruik van de auto door niet-eilanders te verminderen.22 Ook is er aandacht voor de aanleg en het onderhoud van wegen en de paden. De mogelijkheid om de maximumsnelheid op de Hoofdweg te beperken tot 60 km per uur zal worden onderzocht. En tot slot wil men het hoofd bieden aan de groeiende parkeerbehoefte. Er staat een breed spectrum aan mobiliteit thema’s in het akkoord van parkeren, strandrijden, fietspaden tot rederij Doeksen, waarbij ook aandacht moet zijn voor de “duurzaamheidsopdracht”.23 In 2024 is in het kader van het coalitieakkoord een inventarisatie gemaakt van knelpunten en mogelijke oplossingen rondom mobiliteit.

Het gaat deels om concrete (verkeerstechnische) voorstellen en deels om meer algemene zaken, zoals het streven naar een uniforme inrichting qua verkeersregime van wegen en paden.24 Notitie Parkeer Oud West (2022) en Skylgerhaven In de Notitie Parkeer Oud West notitie staan uitkomsten van een parkeeronderzoek en oplossingsscenario’s.25 De raad heeft met het vaststellen van het coalitieakkoord gekozen voor scenario 3 uit de notitie.26 In de notitie wordt een doelstelling voor autoluw vastgelegd alleen voor de woonstraten in Oud West.27 Het verminderen van het gebruik van de auto door niet-eilanders staat ook in het coalitieakkoord, maar is verder niet in andere (actuele beleidsnotities) vastgelegd. Aandacht voor autoluw komt daarmee voor het eerst als kader naar voren in de notitie Parkeer Oud West.28

19 Toekomstvisie TS25, mei 2016, p.47. 20 Toekomstvisie TS25, mei 2016, p.33. 21 Een voorbeeld van een dergelijke uitwerking: er moet worden verkend of en hoe een systeem met gratis openbaar vervoer

op Terschelling haalbaar is, met ook de mogelijkheid van elektrische deelauto’s. 22 Coalitieakkoord, Koers naar de toekomst meedenken, meepraten, meedoen. Het coalitieakkoord is in de raad van 25 mei

2022, vastgesteld met drie stemmen tegen en 8 voor. 23 Koers naar de toekomst meedenken meepraten meedoen, gemeente Terschelling, mei 2022, p.8. 24 Koers naar de toekomst meedenken meepraten meedoen, gemeente Terschelling, mei 2022, p.8. 25 Eerder waren er ook al klachten van bewoners en ondernemers over de bestaande parkeersituatie in Oud West. In 2009 is

een plan gemaakt om de problematiek aan te pakken, maar vanwege onvoldoende maatschappelijk draagvlak heeft dat plan geen navolging gekregen. 26 Parkeernotitie Oud West, juli 2022, p.6. 27 Parkeernotitie Oud West, juli 2022, p.5. 28 In TS25 wordt ook al gesproken over het ontmoedigen van autogebruik, maar een concretisering ontbreekt.

10

Het project Skylgerhaven gaat onder meer over herinrichting van het haventerrein en betreft op mobiliteitsgebied vooral het parkeren en de aanvoerroute naar de haven. Er is een memo van het college aan de raad met een update van het project.29

2.1.5

Vlieland

De gemeente Vlieland heeft geen specifiek beleidsdocument over mobiliteit. Dat is ook wel begrijpelijk omdat het een autoluw eiland is. Autoluw betekent dat op Vlieland het gebruik van motorvoertuigen niet is toegestaan, behalve met ontheffing, net als op Schiermonnikoog.30 Het verlenen van ontheffingen is een collegebevoegdheid.31 De voorwaarden zijn vrij ruim geformuleerd zodat bijvoorbeeld bouwbedrijven, met busjes en andere transportmiddelen, er vaak gebruik van maken.32 Mobiliteit is onderdeel van andere beleidsstukken, zoals de Omgevingsvisie, het coalitieakkoord, het Toeristisch beleid gemeente Vlieland en (vooral) het Meerjarenprogramma duurzame ontwikkeling. De gemeente Vlieland is recent gestart met het opstellen van een startnotitie met als doel het ontwikkelen van een mobiliteitsvisie. Meerjarenprogramma duurzame ontwikkeling In het Meerjarenprogramma duurzame ontwikkeling 2023-2027 staat “we zijn een autoluw eiland” centraal. Daarnaast is een “missie” om mobiliteit klimaatneutraal te maken in 2040.33 De ambitie van de gemeente Vlieland ten aanzien van duurzaamheid en mobiliteit is uitgewerkt in vijf punten. De meeste van deze ambities vergen nog onderzoek en “uitwerking” in het te ontwikkelen mobiliteitsbeleid wat eind 2026 moet worden gerealiseerd. De vijf punten zijn:34  Vermindering van het particulier aantal gereden kilometers met 20%.

 Emissievrij vervoersbeleid gereed in 2025-2026.  Laadvoorzieningen op orde (2025): uitbreiding laadcapaciteit openbare ruimte en opstellen laadpaalbeleid.  Bundeling van vervoersstromen naar en binnen bepaalde gebieden op Vlieland (ketenregie en innovatieve logistieke systemen).  Gemeentelijke wagenpark is emissievrij. Mobiliteit in andere beleidsdocumenten Net als de gemeente Schiermonnikoog heeft de gemeente Vlieland de ambitie om het autoluwe karakter van het eiland te versterken en zero emissie vervoer te stimuleren. Dit is opgenomen met name middels het amendement op meerjarenprogramma duurzame ontwikkeling en in het coalitieakkoord.35 In het Toeristisch beleid van de gemeente Vlieland wordt ‘mobiliteit & bereikbaarheid’ als een relevant thema benoemd. Het gaat dan om de bereikbaarheid van het eiland en de manier van voortbewegen op het eiland.

Tegelijkertijd wordt in dit beleid ook gesteld dat: “Als autoluw eiland Vlieland nauwelijks problemen heeft als gevolg van gemotoriseerd verkeer en bijbehorende parkeerproblemen (voor zover die bestaan worden die vooral veroorzaakt door inwoners en busjes van leveranciers of dienstverleners)”.36 Knelpunten zitten bijvoorbeeld ook in verkeerd geparkeerde fietsen en de toename van bakfietsen en hondenkarren, wat vraagt om brede gebruikszones terwijl veel fietspaden op het eiland smal zijn.37 Als zwakte wordt benoemd dat een veel gehoord sentiment is hoe ‘autoluw’ Vlieland 29

Update project Skylgerhaven van 9 juli 2024. Een verschil met Schiermonnikoog is dat op dat eiland het beleid is dat er maar voor één voertuig per huishouden een ontheffing wordt verstrekt. 31 https://www.vlieland.nl/t-ontheffing. 32 Bron: gemeente Vlieland. 33 Aan de slag met duurzame ontwikkelingen. Beleid en meerjarenprogramma duurzame ontwikkeling 2023-2027, p. 12. 34 Aan de slag met duurzame ontwikkelingen. Beleid en meerjarenprogramma duurzame ontwikkeling 2023-2027, p. 12. 35 Raadsbreed akkoord 2022-2026, gemeente Vlieland,15 juli 2022, p.7. Zie ook het college uitvoeringsprogramma 2022-2026. 36 Toeristisch beleid gemeente Vlieland, februari 2024, p.14. 37 Toeristisch beleid gemeente Vlieland, februari 2024, p.14. 30

11

daadwerkelijk nog is. Volgens sommigen is de beleving dat de verkeersbewegingen van auto’s toenemen en dat dit het karakter van het eiland aantast en dat geldt ook voor het toenemende gebruik van elektrische fietsen.38 In maart 2024 is de omgevingsvisie Vlieland vastgesteld in de raad. In de omgevingsvisie staat de aandacht voor meer autoluwheid centraal. Auto’s moeten zo veel mogelijk uit het straatbeeld worden gehaald, buiten de daarvoor aangewezen plekken.39 Nieuwe mobiliteitsvisie In de startnotitie ‘mobiliteit, vervoer en parkeren’ staan vijf ambities (actielijnen), die ‘1-op-1’ uit het beleid en meerjarenprogramma duurzame ontwikkeling komen. Doel is ook oplossingsmogelijkheden voor de parkeerproblematiek te onderzoeken, zoals een ondergronds of uit het zicht parkeren en bedrijfsauto’s (vaak busjes van bouwbedrijven) buiten het dorp te laten parkeren. De startnotitie benadrukt dat het autoluwe karakter van het eiland behouden moet blijven en tevens moet worden ingezet op verduurzaming en verkeersveiligheid. De aanleiding voor het ontwikkelen van een mobiliteitsvisie zijn toenemende parkeerproblemen en ook de stijging van het aantal ontheffingen. Hierbij is ook aandacht voor de mogelijkheid van betaalbare parkeergelegenheid voor de eilanders aan de vaste wal en er wordt gedacht aan deelauto’s.

In de startnotitie wordt gesignaleerd dat er een tendens is van toenemende verkeersbewegingen door de gestage toeristische groei en bijbehorende vraag naar goederen. De ambities (actielijnen) in de startnotitie zijn onder meer het terugdringen van (fossiel) autoverkeer en de vermindering van het particulier aantal gereden kilometers met 20%, die ook al in het Meerjarenprogramma duurzame ontwikkeling werd genoemd. De hoogte van de 20%-ambitie is niet onderbouwd en er is ook geen nulmeting en een datum waarop het doel bereikt moet zijn.. 40 De startnotitie is het resultaat van een inventarisatie van staand beleid op hoofdlijnen en van een schets van het nationaal, provinciaal, regionaal en gemeentelijk beleid, dat door zal werken in het toekomstige beleid voor mobiliteit, vervoer en parkeren.

2.1.6

Gezamenlijk beleid

Naast de eigen beleidstukken per gemeente zijn er twee beleidsdocumenten die betrekking hebben op gezamenlijk beleid van de vijf gemeenten. Ten eerste is er het convenant ‘Zero emissie Mobiliteit Waddeneilanden’ van begin 2019.41 Met het ondertekenen van het convenant spreken de gemeenten de ambitie uit van emissievrij vervoer op de Waddeneilanden, uiterlijk in 2025. Samenhangend daarmee beogen de eilandgemeenten gezamenlijk deel te nemen aan de ‘Green Deal Zero Emissie (Stand)logistiek’ (Green Deal ZES), een landelijke afspraak waarin diverse overheden en bedrijven projecten uitvoeren om de logistiek te verduurzamen. Het convenant wordt ook genoemd in het ‘Uitvoeringsprogramma 2021-2026 - Agenda voor het Waddengebied 2050’ van maart 2023. Het convenant is nog steeds een actueel beleidsdocument. Emissieloos vervoer wordt ook genoemd in het advies van GR Waddeneilanden op de concept-Nota van Uitgangspunten voor de nieuwe concessies.42 Er is in het kader van het convenant een aantal concrete maatregelen afgesproken. Omdat het om een al wat verouderd pakket maatregelen gaat, is in het kader van deze quick scan niet nader bekeken of de maatregelen zijn geconcretiseerd. De tweede vorm van gezamenlijk beleid betreft de Regiodeal De Waddeneilanden. Alle vijf gemeenten zijn betrokken bij de Regiodeal waarin Rijk, Provincie Fryslân, Provincie Noord-Holland en de vijf 38

Toeristisch beleid gemeente Vlieland, februari 2024, p.36-37. Omgevingsvisie, Langzaam meewegen, maart 2024, p.48. 40 Startnotitie, mobiliteit vervoer en parkeren, 1 mei 2024, p.8. 41 Convenant “Zero emissie Mobiliteit” Waddeneilanden (2019). Zie ook: https://www.strandweer.nu/nieuws/aftrap-convenantzero-emissie-mobiliteit-waddeneilanden-1569/#google_vignette 42 Brief van de GR Waddeneilanden van 23 mei 2024 over Adviesnota Uitgangspunten concessies Waddenveren. 39

12

eilandgemeenten samenwerken op basis van afspraken op een aantal thema’s. ‘Optimaal bereikbaar en verbonden’ is één van de thema’s. Op dit moment gaat het voornamelijk nog om (aangekondigde) onderzoeken.

2.2

Bereikbaarheid van de eilanden (veerdiensten)

Voor bewoners en bezoekers van de Waddeneilanden is goede bereikbaarheid van de Waddeneilanden van groot belang voor de leefbaarheid. De veerdienst met de vaste wal naar Texel wordt al sinds 1907 verzorgd door het private bedrijf TESO. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) is verantwoordelijk voor het personenvervoer tussen het vasteland en de Friese Waddeneilanden. De gemeenten hebben hier weinig invloed op, ze hebben alleen het recht van advies. Om goede veerverbindingen te garanderen heeft de Rijksoverheid voor dit vervoer concessies verleend aan de private bedrijven Doeksen naar Vlieland en Terschelling en Wagenborg naar Ameland en Schiermonnikoog. De veerdiensten krijgen geen subsidie. Omdat de concessies aflopen in 2029 bereidt IenW nieuwe concessies voor die ingaan in 2029. De voortgang hiervan wordt beschreven in de kamerbrief van 4 oktober 2024 over de Nota van Uitgangspunten.43 Beoogd wordt om in de tweede helft van 2026 via een aanbestedingsprocedure concessies te verlenen: een vervoersconcessie Waddenveren West voor de veerverbindingen van en naar Vlieland en Terschelling en een vervoersconcessie Waddenveren Oost voor de veerverbindingen van en naar Ameland en Schiermonnikoog.

De Nota van Uitgangspunten (NvU) is tot stand gekomen na consultatie waarbij ook de gemeenten een zienswijze hebben ingediend.44 De volgende stap is dat de NvU door IenW vertaald wordt in concrete vervoerseisen voor het Programma van Eisen (PvE) en in het tweede kwartaal van 2025 te consulteren. Gunning van de nieuwe concessies is voorzien in de tweede helft van 2026.

2.2.1

Texel

De veerdienst met de vaste wal wordt – al sinds 1907 – verzorgd door TESO (zie het kader). TESO is een privaat bedrijf met een brede (maatschappelijke) doelstelling: het bieden van een betrouwbare en betaalbare verbinding.45 Het betekent dat de winst van het bedrijf in beginsel geïnvesteerd wordt in het in stand houden en verder verbeteren van de verbinding. Het doel is statutair vastgelegd. Over het algemeen is er onder inwoners tevredenheid over de wijze waarop de veerdienst is georganiseerd en het functioneren van TESO. TESO Voor de verbinding naar Texel is geen concessie opgesteld, zoals bij de Friese Waddeneilanden. De verbinding wordt uitgevoerd door rederij TESO (Koninklijke N.V. Texels Eigen Stoomboot Onderneming). TESO is opgericht in 1907. TESO is een NV met als doel “het exploiteren van een bootdienst tussen Texel en Den Helder en, in het algemeen, het verbeteren van de verbindingen van Texel met de vaste wal” (Statuten, art. 2). De NV heeft ruim 3.000 aandeelhouders, waarvan verreweg de meeste op Texel wonen. (Aandelen zijn overerfbaar en soms al jarenlang bezit van een familie.) Het aandeelhouderschap betekent stemrecht op de algemene vergadering van aandeelhouders. De aandeelhouders hebben inspraak in de veerdienst, dus onder meer wat betreft de kwaliteit van de dienstverlening en het aantal afvaarten.

De NVvorm betekent ook dat er een openbaar jaarverslag is, inclusief financiële gegevens. Een Raad van Commissarissen (RvC) houdt toezicht op het beleid en de algemene gang van zaken van TESO. De commissarissen worden benoemd door de algemene vergadering van aandeelhouders, en benoemen op hun beurt de directie. De gemeente zit niet in de RvC.

43

Kamerbrief, 4 oktober 2024, kenmerk IENW/BSK-2024/172657. Brief van de GR Waddeneilanden van 23 mei 2024 over Adviesnota Uitgangspunten concessies Waddenveren, en Brief van de vier Friese Waddengemeenten aan de minister van IenW van 23 mei 2024. 45 https://www.teso.nl/over-teso/ 44

13

Het autoverkeer van en naar het eiland dat door TESO wordt gefaciliteerd, is tot voor kort steeds gegroeid, wat ook omzetgroei voor TESO betekende. De afgelopen jaren is er een stabilisatie van het autoverkeer, mede doordat de grens van het aanbod van de accommodaties (een ‘beddengrens’ van 45.000) zo langzamerhand wordt bereikt.46 De beddengrens werkt dus in de praktijk als een sturingsmiddel dat het aantal toeristen en daarmee ook het autoverkeer begrenst.

2.2.2

Ameland en Schiermonnikoog

De verbinding met de vaste wal wordt voor beide eilanden uitgevoerd op basis van een concessie van het Rijk door Wagenborg Passagiersdiensten. Wagenborg Wagenborg Passagiersdiensten, onderdeel van het familiebedrijf Royal Wagenborg dat zich water en wegtransport bezig houdt. Het is een BV wat betekent dat niet alle (financiële) informatie openbaar is. (BV’s hoeven alleen een balans te publiceren; dat kan ook een zogenoemde geconsolideerde balans zijn, waaronder meerdere BV’s vallen waarvan alleen geaggregeerde informatie beschikbaar is.) Wagenborg krijgt geen subsidie. Zaken ten aanzien van de dienstverlening komen aan de orde in twee commissies: COBA (Commissie Overleg Bootdienst Ameland) en COBS (Commissie Overleg Bootdienst Schiermonnikoog), waarin de gemeente en Rijkswaterstaat vertegenwoordigd zijn.

Vanwege de ligging van de vaarroute zijn er al vele jaren problemen met de bereikbaarheid van Ameland en ontstaan er vertragingen en onbetrouwbaarheid in de dienstverlening, en moet er vele worden gebaggerd.47 Dit leidt tot veel overleg tussen veerdienst en gemeente en het Rijk, want Rijkswaterstaat is verantwoordelijk voor de toegankelijkheid en het onderhoud van de vaargeul. Rijkswaterstaat voert een onderzoeksprogramma uit naar een betrouwbare verbinding, waarbij verschillende alternatieven worden onderzocht, waaronder het verplaatsen van de vertreklocatie van Holwert naar Ferwert.48 Met Wagenborg is er ook met grote regelmaat overleg via COBA; dat overleg verloopt in beginsel goed.49 De Vervoersvisie van Ameland heeft vooral betrekking op het verkeer en vervoer óp Ameland. Maar de ambities “1. Ameland meer autoluw” en “3. Ameland optimaal bereikbaar en verbonden” zijn wel relevant voor de veerdienst. Bij ambitie 1 gaat het om 35% minder auto overzettingen. Bij ambitie 3 gaat het er om dat de gemeente zich gaat inzetten om meer invloed te krijgen op de veerverbinding en de concessie. Er wordt gestreefd naar een reductie van 35% in het aantal auto overzettingen door middel van “sturing” met bijvoorbeeld een vignet en communicatie en het faciliteren van bagagevervoer.

Op Schiermonnikoog is er over het algemeen tevredenheid over de dienstverlening door Wagenborg en wordt het overleg goed beoordeeld.50

2.2.3

Terschelling en Vlieland

De verbinding met de vaste wal wordt uitgevoerd op basis van een concessie van het Rijk door Doeksen.

46

Bron: gemeente Texel. De beddengrens is vastgelegd in het bestemmingsplan. De problematiek rond de vaarroute wordt in belangrijke mate veroorzaakt doordat de vaarroute – anders dan bij de andere eilanden – dicht op het wantij ligt, waardoor er vaak en veel moet worden gebaggerd. 48 Het onderzoek is ook opgenomen in het zogenoemde Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport. Zie: https://www.rijkswaterstaat.nl/nieuws/archief/2023/11/rijkswaterstaat-rondt-vervolgonderzoek-bereikbaarheid-ameland-2030-af. 49 Bron: gemeente. 50 Bron: gemeente Schiermonnikoog. 47

14

Doeksen Doeksen voert de veerdienst uit op basis van een concessie van het Rijk. Het is een BV wat betekent dat niet alle (financiële) informatie openbaar is. (BV’s hoeven alleen een balans te publiceren; dat kan ook een zogenoemde geconsolideerde balans zijn, waaronder meerdere BV’s vallen waarvan alleen geaggregeerde informatie beschikbaar is.) Doeksen krijgt geen subsidie. Zaken ten aanzien van de dienstverlening komen aan de orde in overleg tussen gemeente en Doeksen en in klantenraden.

Over het algemeen is er een sterke betrokkenheid tussen college en rederij en er is ook een klantenraad.51 In het coalitieakkoord van Terschelling is een passage over de concessie opgenomen. Er wordt gemeld dat het doel is dat de OV-jaarkaarten van het Rijk ook gelden voor de veerverbinding.52 Dit betreft dus eigenlijk een wens voor de nieuwe concessie richting het Rijk; de gemeente heeft er geen zeggenschap over. Door de gemeente Terschelling is geconstateerd dat door de huidige concessie het varen met meer en grotere schepen mogelijk is en dat betekende dat in de loop van de tijd meer auto’s worden overgezet en er daardoor zijn er meer parkeerproblemen op het eiland.53 Daarmee is er een raakvlak met het thema mobiliteit óp het eiland. In de Toeristische Toekomstvisie (uit 2007) werd gesteld dat “de capaciteit van de veerverbinding moet worden afgestemd op deze toekomstvisie”. In de Toeristische Toekomstvisie werd ook geconstateerd dat het meenemen van de auto naar Terschelling en het autogebruik op het eiland zelf in meer en mindere mate afhankelijk is van de parkeervoorzieningen en -tarieven in Harlingen. Ook de bagageafhandeling wordt genoemd als een mogelijk onderwerp om het aantal auto overzettingen te verminderen.

Rond de bagageafhandeling is recent een pilot (onderzoek) uitgevoerd mede op initiatief van Doeksen.54 Op Vlieland zijn in beleidsdocumenten zoals het ‘Meerjarenprogramma duurzame ontwikkeling 2023 – 2027 en de Omgevingsvisie geen opmerkingen gemaakt over de concessieverlening. Kennelijk speelt het onderwerp beleidsmatig weinig, dit komt doordat het niet binnen de reikwijdte van het gemeentelijk beleid valt. Over het algemeen is er tevredenheid op Vlieland over Doeksen. Maar over de frequentie en duur van de overtochten van Doeksen is er wel discussie. In de startnotitie voor de nieuwe mobiliteitsvisie en het mobiliteitsbeleid is opgenomen dat, mogelijk gezamenlijk met de gemeente Terschelling, onderzocht moet worden om parkeerplaatsen voor inwoners in Harlingen te creëren gericht op het verminderen van het aantal auto’s op het eiland. Hiervoor moest uiterlijk medio 2023 een voorstel zijn ontwikkeld, maar dat is nog niet afgerond.55

2.3

Integraliteit van mobiliteitsbeleid

2.3.1

Texel

In de Mobiliteitsvisie 2015-2025 is aandacht besteed aan maatschappelijke, economische en bevolkingsontwikkelingen die de (auto)mobiliteit verder kunnen doen toenemen. Het betreft algemene beschrijvingen van die ontwikkelingen. Rond wonen wordt aandacht besteed aan leefbaarheid, met name in het kader van parkeeroverlast. De gemeente Texel kent ook een woonvisie, maar die is van een latere datum dan de Mobiliteitsvisie 2015-2025 en kent geen verwijzing naar mobiliteit. In de Mobiliteitsvisie 2015-2025 worden ontwikkelingen rond toerisme expliciet beschreven. Toerisme wordt met name genoemd in relatie tot parkeeroverlast en het “verleiden” van de toerist om meer van

51

Born: gemeente Terschelling. Coalitieakkoord 2022/2026, Koers naar de toekomst meedenken meepraten meedoen, gemeente Terschelling, mei 2022, p.8. 53 Bron: gemeente Terschelling. 54 Bron: gemeente. 55 Startnotitie, mobiliteit vervoer en parkeren, 1 mei 2024, p.3. 52

15

de fiets gebruik te maken. In 2021 is het Toeristisch Toekomstplan Texel opgesteld, waarin ook de parkeeroverlast door toenemend toerisme wordt genoemd, en verder het stimuleren van gebruik van duurzame vervoersmiddelen. Alhoewel niet expliciet naar de Mobiliteitsvisie wordt verwezen, zijn die beleidsthema’s consistent met de Mobiliteitsvisie. Duurzaamheid is een onderwerp in de Mobiliteitsvisie 2015-2025, gericht op meer milieuvriendelijk vervoer (fietsen, wandelen en openbaar vervoer). In de duurzaamheidsvisie van de gemeente Texel uit 2020 wordt ook het overstappen op de fiets genoemd, en dat er meer elektrische auto’s (en laadpalen) moeten komen. Ook voertuigen op waterstof worden genoemd. In het Actieplan uit 2015 werd aan waterstof een bijlage besteed. Het duurzaamheidsbeleid ligt daarmee wat betreft mobiliteitsthema’s in lijn met de Mobiliteitsvisie. In het coalitieakkoord komen ook wonen, toerisme en duurzaamheid aan de orde. Toerisme is nadrukkelijk gekoppeld aan mobiliteit: de druk vanuit het toerisme wordt met name genoemd als bron van parkeerdrukte.56 In het plan van aanpak bij de nieuwe mobiliteitsvisie wordt aandacht besteed aan thema’s als verkeersveiligheid, bereikbaarheid, leefbaarheid en duurzaamheid.

De doelen, de bereikbaarheidsdoelen uit het coalitieakkoord en ook de kaders die rond toerisme en duurzaamheid zijn aangegeven, vormen algemene, integrale uitgangspunten voor het mobiliteitsbeleid waarover tot op zekere hoogte ook consensus is bij de gemeenteraad. In de programmabegroting zijn de doelen van het programma bereikbaarheid beknopt en algemeen geformuleerd. De doelen zijn in lijn met de Mobiliteitsvisie maar daaraan wordt slechts beperkt gerefereerd.57

2.3.2

Ameland

In de Vervoersvisie wordt in algemene zin aandacht besteed aan de integraliteit doordat expliciet een relatie wordt gelegd naar eerder beleidsstukken van de gemeente Ameland op het terrein van vervoer, maar ook naar actuele beleidsstukken als de Economische Visie 2030 (2019), Toerismebeleid (2023), Handhavingsbeleid, duurzaamheid en milieubeleid en beleidsstukken m.b.t. de concessie en de ‘Programmalijn optimaal bereikbaar en verbonden’ in de Regiodeal. In de Vervoersvisie worden ontwikkelingen rond toerisme expliciet beschreven. Toerisme wordt met name genoemd in relatie tot de verkeersdrukte en parkeerproblemen op het eiland die men wil verminderen door het aantal overzettingen van auto´s te verminderen. De Toerismevisie was er eerder dan de Vervoersvisie en mede input voor de Vervoersvisie. Wat betreft wonen wordt er geen duidelijke relatie gelegd. In de in april 2024 vastgestelde ´Woonvisie 2024-2028 met een doorkijk naar 2035´ wordt geen relatie gelegd met vervoer c.q. mobiliteit. Duurzaamheid wordt verschillende malen genoemd in de Vervoersvisie en komt tot uitdrukking in de ambitie om het autoverkeer op het eiland te verminderen, en fietsen, wandelen en OV-gebruik te stimuleren. Ook wordt genoemd dat elektrisch vliegen voor het vliegveld op Ameland een interessante optie kan zijn.

2.3.3

Schiermonnikoog

Onderdelen van mobiliteitsbeleid zijn ingebed in andere beleidsstukken over veiligheid en ruimtelijke ordening. In de in januari 2024 vastgestelde Woon-Zorg visie 2024-2029 wordt geen aandacht besteed aan verkeer en vervoer.

56 Coalitieakkoord en uitvoeringsprogramma Texel (2022). 57 Programmabegroting 2024, p. 39. In de Programmabegroting 2024 zijn havens en visserij ook onder het programma

opgenomen, alhoewel die geen expliciet onderdeel van de Mobiliteitsvisie 2015-2025 waren.

16

2.3.4

Terschelling

In de beleidsstukken van de gemeente die over wonen gaan, zoals de woonvisie en het uitvoeringsprogramma woonvisie +135+, komt de relatie met mobiliteit niet duidelijk naar voren. In de Toeristische Toekomstvisie (2007) komt mobiliteit wel nadrukkelijk aan de orde. De problematiek die wordt veroorzaakt door het toerisme (met name parkeerproblemen) vormt een ‘trigger’ om te kijken naar mobiliteit. Duurzaamheid is een onderwerp dat in de Toekomstvisie (TS25) gekoppeld is aan mobiliteit bij het onderwerp openbaar vervoer en auto’s. Duurzaamheid is een algemeen kader dat raakt aan mobiliteit, en leidt tot een aantal concrete projecten of pilots. Maar een duurzaamheidsvisie is er niet, wel is er een uitvoeringsprogramma ‘Terschelling samen duurzaam 2023-2026’ opgesteld. Daarin is opgenomen dat het college het doel heeft om in de coalitieperiode als eiland tussen de 15% en 47% minder CO2 uit te stoten specifiek voor de gebouwde omgeving, ten opzichte van 2016.58 Het programma is onderverdeeld in vijf verschillende thema’s, waarbij ook projecten duurzame mobiliteit een onderwerp is, maar een specifieke uitwerking met acties ontbreekt. De focus van het duurzaamheidsbeleid op Terschelling is met name de bebouwde omgeving.

2.3.3

Vlieland

Mobiliteit komt in verschillende beleidstukken van de gemeente Vlieland terug. Het gaat dan bijvoorbeeld om de omgevingsvisie, het Toeristisch beleid en (vooral) het Meerjarenprogramma duurzame ontwikkeling. In maart 2024 is de Omgevingsvisie Vlieland vastgesteld in de raad. In de omgevingsvisie staat: “het streven is er niet op gericht om te komen tot een autovrij Vlieland". Wel moet er aandacht zijn voor meer autoluwheid. Auto’s moeten zo veel mogelijk uit het straatbeeld worden gehaald, buiten de daarvoor aangewezen plekken.59 In het beleid en het meerjarenprogramma Duurzame ontwikkeling is heel nadrukkelijk vanuit de missie van Vlieland vier aparte onderdelen opgenomen waarvan mobiliteit er een van is. In het Toeristisch beleid van de gemeente Vlieland, wordt voor mobiliteit & bereikbaarheid als een relevant thema benoemd. Dit betreft de bereikbaarheid van het eiland (en de manier van voortbewegen op het eiland) is belangrijk. Tegelijkertijd wordt in dit beleid vanuit het perspectief van toerisme ook gesteld dat: “Als autoluw eiland Vlieland nauwelijks problemen heeft als gevolg van gemotoriseerd verkeer en bijbehorende parkeerproblemen (voor zover die bestaan worden die vooral veroorzaakt door inwoners en busjes van leveranciers of dienstverleners)”.60 De passages over mobiliteit zijn consistent met de andere nota’s.

2.4

Bevindingen

Op basis van het voorgaande kunnen de volgende bevindingen worden gedaan. Algemeen  Op alle gemeenten spelen mobiliteitsvraagstukken sterk en is mobiliteit een belangrijk beleidsthema. Onderwerpen waar de gemeenten zich mee bezig houden zijn onder meer autobewegingen, verkeersinfrastructuur, parkeren, fietsen, openbaar vervoer en verkeersveiligheid.  Voor de vier Friese Waddeneilanden is de nieuwe concessie voor de veerdiensten een actueel en belangrijk beleidsthema voor de bereikbaarheid van de eilanden.

58 Gemeente Terschelling, Uitvoeringsprogramma Samen duurzaam 2023-2026, p.8. 59 Omgevingsvisie, Langzaam meewegen, maart 2024, p.48. 60 Toeristisch beleid gemeente Vlieland, februari 2024, p.14.

17











Met name bij de Friese Waddeneilanden spelen in relatie tot de concessie ook thema’s als parkeren aan de vaste wal (zowel voor inwoners als toeristen) en bagagevervoer, betaalbaarheid voor eilanders, betrouwbaarheid enz.. Niet alle gemeenten hebben (of hadden) een actueel beleidsdocument dat dient (diende) als beleidskader. Voor wat betreft de gemeenten Vlieland en Schiermonnikoog is dat deels vanwege het autoluwe karakter ook wel te begrijpen. De andere gemeenten hebben een periode zonder actuele beleidskaders gewerkt. Op alle eilanden is met name de groei van het toerisme aanleiding om opnieuw naar (de kaders voor) mobiliteitsbeleid te kijken. Het gaat dan met name om de groei van het (auto)verkeer en parkeerdrukte. Mobiliteitsbeleid hangt samen met beleids(keuzes) op andere terreinen. Op alle eilanden is die samenhang zichtbaar, alhoewel lang niet altijd expliciet de relatie tussen die beleidsterreinen is uitgewerkt. Het gaat met name om samenhang met duurzaamheid en toerisme. De relatie tussen wonen en mobiliteit wordt meestal niet duidelijk gelegd. Op alle eilanden speelt duurzaamheid een rol bij mobiliteit. De meeste eilanden beperken dat tot personenverkeer (bijvoorbeeld ten aanzien van elektrische auto’s, laadpalen, fietsen en openbaar vervoer) en besteden minder aandacht aan (duurzaam) goederenvervoer.

Texel  De formele beleidskaders die er zijn, zijn verouderd en hebben ambities en uitgangspunten die algemeen zijn geformuleerd (niet SMART).61 De gemeente werkt nu aan een nieuwe mobiliteitsvisie.  Het coalitieakkoord is het meest recente document waar mobiliteitsdoelen in staan, maar kent ook vooral kwalitatief en algemeen geformuleerde doelen en kaders.  In de beleidskaders wordt weinig gewerkt met kwantitatieve data, prognoses en scenario’s.  Over de uitvoering van de veerververbinding door TESO is over het algemeen tevredenheid.  Mobiliteitsbeleid is in zoverre integraal te noemen dat er algemene uitgangspunten zijn die consistent zijn met die rond duurzaamheid en toerisme, maar een expliciet relatie is meestal niet altijd gelegd. Ameland  De gemeenteraad van Ameland heeft in recent (oktober 2023) de nieuwe Vervoersvisie Ameland als beleidskader vastgesteld. De gemeente heeft een tijd zonder beleidskader op dit terrein gewerkt.  Aanleiding voor het nu opstellen van de Vervoersvisie is dat het afgelopen decennium de verkeersdrukte is toegenomen en er meer overlast wordt ervaren door bewoners en toeristen. Daarbij spelen leefbaarheid en duurzaamheid een steeds grotere rol.  Het beleidskader is breed en algemeen geformuleerd (geen SMART-doelen).

Wel is er een kwantitatieve ambitie van 35% reductie van auto overzettingen in 2030, maar hoe dat kan worden gerealiseerd is weinig concreet uitgewerkt. De vervoersvisie fungeert als een paraplu waaronder verschillende uitvoeringsprogramma’s worden uitgewerkt.  Bij de nieuwe visie zijn expliciet scenario’s en prognoses gebruikt om de ambities in beeld te brengen.  In de nieuwe vervoersvisie wordt expliciet een relatie gelegd naar andere beleidsstukken van de gemeente Ameland. Toerisme wordt met name genoemd in relatie tot de verkeersdrukte en parkeerproblemen op het eiland die men wil verminderen door het aantal overzettingen van auto´s te verminderen. De Toerismevisie was er eerder dan de Vervoersvisie en diende mede als input voor de Vervoersvisie.  De laatste jaren zijn er problemen met vertragingen en betrouwbaarheid bij de veerverbinding met Ameland, en dat is een belangrijk thema op het eiland. In de visie staat dat de gemeente vindt dat

61 SMART staat voor Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdgebonden,

18

ze te weinig invloed heeft op het vervoer van en naar het eiland. Dat is vooral relevant omdat nu de besluitvorming over de nieuwe concessie loopt. Het is niet duidelijk hoe de ambitie van 35% minder overzettingen doorwerkt op de exploitatie van de vervoerder, ook bij een nieuwe concessie. Schiermonnikoog  De gemeente Schiermonnikoog heeft geen mobiliteitsvisie, maar er worden wel mobiliteitsproblemen zoals verkeerdrukte ervaren. Thema’s als verkeersveiligheid en parkeren zijn onderdeel van andere beleidsstukken.  Er worden veel mobiliteitsmaatregelen verkend maar dat leidt lang niet altijd tot concrete uitvoeringsmaatregelen geaccordeerd door de raad.  In raadsvergaderingen speelt het onderwerp concessies een rol. Over de uitvoering van de veerverbinding door Wagenborg is over het algemeen tevredenheid.  Het beleid rond mobiliteit is over het algemeen in lijn met ander beleid, zoals rond duurzaamheid. Terschelling  Terschelling heeft geen mobiliteitsvisie. Beleidsuitgangspunten rond mobiliteit kunnen enigszins versnipperd wel in andere beleidsdocumenten worden gevonden, maar een integraal beeld ontbreekt.  De beleidskaders die er zijn (zoals TS25 uit 2016 en de Toeristische toekomstvisie uit 2007), zijn verouderd en hebben ambities en uitgangspunten die algemeen (niet SMART) zijn geformuleerd.

 Het coalitieakkoord kent ten aanzien van mobiliteit vooral kwalitatief en algemeen geformuleerde doelen en kaders. De doelen die rond mobiliteit worden vermeld, zijn onvoldoende concreet om de voortgang goed te volgen. Uitwerkingsplannen en actieplannen zijn op het gebied van mobiliteit niet opgesteld voor de Toekomstvisie 2025 en de Toeristische Toekomstvisie.  Het accent bij mobiliteitsbeleid ligt meer op technische uitvoering en minder op het ontwikkelen van (integraal) beleid. Als er een probleem of knelpunt wordt gesignaleerd, wordt daar ad hoc een oplossing voor gezocht.  Terschelling kent geen visiedocument met een duidelijk kader op het gebied van duurzaamheid, waardoor de samenhang met mobiliteit ook niet duidelijk is; er is wel een uitvoeringsprogramma duurzaamheid. Vlieland  De gemeente Vlieland is bezig met het ontwikkelen van een nieuwe mobiliteitsvisie en heeft een startnotitie opgesteld. In de startnotitie zijn doelen en uitgangspunten opgenomen. Aanleiding voor het nu opstellen van de mobiliteitsvisie is dat de verkeersdrukte is toegenomen en er meer overlast wordt ervaren door bewoners en toeristen. Daarbij spelen leefbaarheid en duurzaamheid een steeds grotere rol en die thema’s staan vanuit de omgevingsvisie bezien voorop.

 Het thema mobiliteit wordt vooral vorm gegeven vanuit het Meerjarenprogramma duurzaam ontwikkelen  De doelen rond mobiliteit zijn redelijk algemeen (niet SMART) geformuleerd in de startnotitie. Ook het kwantitatieve doel om het particulier aantal gereden kilometers met 20% te verlagen, is niet onderbouwd en er is ook geen nulmeting en een datum waarop het doel bereikt moet zijn. Het is bedoeling om de ‘toetsbaarheid’ in het nieuwe programma (de uitvoeringsagenda) op te nemen.