224-O Bijlage 1 Havenplan

Havenwerken Terschelling HAVENPLAN

GEMEENTE TERSCHELLING 3 november 2025 Z036001-RAP-014-02 DEFINITIEF

Havenwerken Terschelling Havenplan

Verantwoording Document

Z036001-RAP-014-02

Revisie

02

Status

DEFINITIEF

Datum

03-11-2025

Aantal pagina’s

93

Auteur(s)

drs. ing. J. Walhout ir. L.A. Nobel ing. C. van de Zande

Opdrachtgever

Gemeente Terschelling

Contactpersoon

ing. P.E. Dijkstra

Adres

Postbus 14 8880 AA TERSCHELLING Nederland

Colofon Organisatie

Walhout Civil BV

Bezoekadres

Wagenmakerstraat 5b 2984 BD RIDDERKERK, NL

Statutaire zetel

Nieuwstraat 49 4331 JK MIDDELBURG, NL

Telefoon

+31 (0) 118 851 011

E-mail

info@walhoutcivil.com

Website

www.walhoutcivil.com

© Copyright 2025 Ingenieursbureau Walhout Civil BV - Dit document is eigendom van de Opdrachtgever en mag enkel gebruikt worden voor het doel waarvoor het is vervaardigd met inachtneming van de rechten die voortvloeien uit de Nederlandse wetgeving met betrekking tot intellectuele eigendom en De Nieuwe Regeling (DNR 2011, herz. 2013). De auteursrechten blijven berusten bij Ingenieursbureau Walhout Civil BV. © Copyright 2025 Ingenieursbureau Walhout Civil BV - This document is property of the Client and may be used only for the purpose for which it is made in compliance with the Dutch legal rights relating to intellectual property and The New Rules (DNR 2011, revision 2013). The copyrights shall remain vested with Ingenieursbureau Walhout Civil BV.

251103 Z036001-RAP-014-02 HAVENWERKEN TERSCHELLING - HAVENPLAN

PAGINA 2 / 93

Managementsamenvatting Aanleiding De haven van Terschelling staat aan de vooravond van een grootschalige vernieuwing. Er is dringend herstel nodig van de sterk verouderde havenfaciliteiten en verzwakte kades aan de Willem Barentszkade (WB-kade) en de Werkhaven, om de bereikbaarheid en economische vitaliteit van het eiland te waarborgen. Dit plan doorbreekt de jarenlange impasse van ruimtegebrek, beperkingen en versnipperde besluitvorming, en presenteert een sober en doelmatig plan voor de renovatie en vervanging van de kades. Het plan bevindt zich in de verkenningsfase. De uitvoering gebeurt in samenhang met andere projecten en onder participatie van bewoners, ondernemers en overheden.

Projectsynthese De herontwikkeling van de haven is geen nieuw idee: al sinds de overdracht van de haven van het Rijk aan de gemeente in 2006 wordt gewerkt aan plannen om het gebied veiliger, duurzamer en beter ingericht te maken. Er zijn diverse knelpunten die al jaren spelen. Vanwege de regels van Natura 2000, beperkte ruimte en de ingewikkelde situatie met veel verschillende gebruikers en functies is besloten om de haven apart aan te pakken bij het opstellen van een voormalig bestemmingsplan. Dit resulteerde in het Masterplan 2018. De verdere studies en plannen, zoals het Uitvoeringsprogramma Havenfront (2020) en Kaderplan (2021), moesten de haven verbeteren en de verkeersveiligheid vergroten. In de praktijk bleek dit moeilijk, door beperkte ruimte, strenge natuurregels, financiële tekorten en verouderde infrastructuur. De kades en steigers zijn deels afgekeurd, de verkeersstromen lopen door elkaar en de hoogwaterveiligheid blijft een knelpunt.

Uit de projectevaluatie van 2024 blijkt dat eerdere plannen niet goed op elkaar aansluiten en financieel niet haalbaar zijn zonder hulp van andere overheden. Subsidies zijn moeilijk te verkrijgen, omdat het project vooral om renovatie gaat, niet om vernieuwing. Ook is er onzekerheid over bodemvervuiling en de veiligheid van de kades. De nieuwe aanpak richt zich op samenwerking, duidelijke keuzes en een realistisch plan dat binnen de bestaande ruimte en middelen uitvoerbaar is. Om misverstanden te voorkomen, is gekozen voor een heldere aanpak met drie ontwikkelsporen: voorzorgsmaatregelen op korte termijn, renovatie en vervanging voor de komende 25 jaar, en een mobiliteitsstudie gericht op de ontwikkeling van de haven in de komende 50 tot 100 jaar. De focus van dit havenplan ligt primair op vervanging en renovatie van de haven.

De projectsynthese geeft een overzicht van welke uitdagingen er spelen en hoe het project zich afgelopen jaren heeft ontwikkeld. De projectsynthese helpt betrokkenen te begrijpen waarom eerdere plannen moeizaam verliepen. Het doel is dat er inzicht en begrip ontstaat voor de complexe situatie waarmee de gemeente al jarenlang wordt geconfronteerd.

Opgaveverkenning De haven is van levensbelang voor het eiland. Hier komen alle vormen van vervoer, bevoorrading, hulpdiensten, visserij, toerisme en recreatie samen. De haven ligt buitendijks, direct aan de Waddenzee, en is daardoor gevoelig voor hoogwater en storm. Veel onderdelen zijn verouderd: kades en steigers zijn deels afgekeurd, wegen en installaties zijn aan vervanging toe. Tegelijk is de ruimte beperkt en moeten veel verschillende functies, zoals beroepsvaart, chartervaart, toerisme en logistiek, in hetzelfde gebied plaatsvinden. De grootste belemmering is de ligging van de Havendam binnen het Natura 2000-gebied en grenzend aan De Plaat, waardoor er nauwelijks ruimte is voor aanpassingen of uitbreiding van de haven.

251103 Z036001-RAP-014-02 HAVENWERKEN TERSCHELLING - HAVENPLAN

PAGINA 3 / 93

Op korte termijn is het nodig om de WB-kade en de kade langs de Werkhaven te herstellen om de veiligheid en bereikbaarheid te waarborgen. Op langere termijn is een herinrichting van het havengebied nodig, met een betere verdeling van ruimte en functies. De steun van het Rijk en de provincie Fryslân zijn hierbij cruciaal, ook omdat meerdere overheden en organisaties gebruikmaken van de gemeentelijke haven en vaargeul. Bewoners, ondernemers en andere betrokkenen worden actief bij dit proces betrokken, omdat besluiten grote invloed hebben op het dagelijks leven.

De financiële situatie is lastig. De kosten voor onderhoud, veiligheid en verduurzaming zijn hoog, terwijl de inkomsten uit liggelden en huur laag blijven. In de haven lopen publieke en commerciële belangen door elkaar. Veel activiteiten die op het eerste gezicht gemeentelijke taken lijken zijn soms in handen van bedrijven, zoals zware transporten of de toevoer van brandstof. De gemeente moet investeren om de haven veilig en bruikbaar te houden, maar mag geen bedrijven of historische schepen bevoordelen vanwege regels rond aanbesteding en staatssteun. Daarbij blijft de gemeente sterk afhankelijk van het Rijk, de provincie en de veerdiensten voor bereikbaarheid en logistiek. De veerdiensten voorzien nu niet in alle logistieke voorzieningen die nodig zijn om het eiland bereikbaar te houden.

De belangrijkste onzekerheden van het project zijn de veerdienstconcessie, financiële middelen, de regels rond stikstof en natuur, en de bodemkwaliteit. Zonder tijdige maatregelen de WB-kade uiteindelijk worden afgesloten, wat direct gevolgen heeft voor het eiland. Naar verwachting zullen in 2026 aanvullende gebruiksbeperkende maatregelen worden doorgevoerd. De tijd om te verkennen is voorbij en besluiten zijn nodig.

Variantenverkenning De verkenning heeft de mogelijkheden voor de vernieuwing van de haven op korte en lange termijn vastgesteld, met aandacht voor veiligheid, ruimte, kosten en draagvlak. De scope van de opgave is het vervangen en renoveren van de haven, met nadruk op de kades omdat deze maatgevend zijn voor de kosten. Technisch zijn tien varianten onderzocht voor de WB-kade en drie varianten voor de Werkhaven, waarbij onder meer damwanden, combiwanden, kistdammen en betonnen keerwanden, stortstenen taluds en steenglooiingen zijn bekeken.

Voor de bereikbaarheid tijdens de werkzaamheden zijn vijf tijdelijke oplossingen vergeleken, variërend van afsluiting met omleidingsroute tot tijdelijke bruggen en pontons. Dit is uitgewerkt in een aparte Uitvoeringsstrategie. De effecten van de bereikbaarheid worden niet beoordeeld. De reacties van bewoners, bewonersbijeenkomsten en bestuurlijke partijen zijn gepresenteerd in een aparte Nota van Draagvlak.

Effectenanalyse De effectenanalyse beschrijft, aan de hand van het beoordelingskader, per variant wat de gevolgen zijn voor de haven. Vervolgens zijn onderzoeken gebruikt om effecten te onderbouwen, zoals de veiligheid van kades, bereikbaarheid, bouwkosten, uitvoeringsrisico, waterveiligheid, levensduur en onderhoud.

De keuzes voor de verschillende varianten hangen met elkaar samen. Wat nu wordt besloten, bepaalt welke stappen later nog mogelijk zijn. Variant A (vervangen en renoveren) lost de belangrijkste problemen op en maakt de haven weer veilig. Daarna kan eventueel verder gewerkt worden aan een grotere herontwikkeling (variant D). Variant B (herinrichting) pakt veel knelpunten aan, maar laat het probleem van hoogwater deels bestaan. Variant C (gebruiksbeperkingen) is tijdelijk en

251103 Z036001-RAP-014-02 HAVENWERKEN TERSCHELLING - HAVENPLAN

PAGINA 4 / 93

beperkt het gebruik van de haven tot er een structurele oplossing komt. Variant D is een langetermijnplan voor een geheel vernieuwde haven, maar vraagt nog veel onderzoek en afstemming. In de praktijk kunnen de varianten elkaar aanvullen: eerst veiligheid en herstel (A of B), daarna stap voor stap verder ontwikkelen richting een toekomstbestendige haven (D).

Ook het draagvlak is meegewogen. Uit participatie blijkt geen steun voor variant C (gebruiksbeperkingen). Bewoners en ondernemers geven de voorkeur aan realistische oplossingen, zoals variant A (vervangen en renoveren) en variant B (herinrichting) die veiligheid en continuïteit zekerstellen. Voor de uitvoering heeft een brug voor verkeer in twee richtingen de meeste steun, omdat hulpdiensten, bevoorrading en dagelijks verkeer dan zo min mogelijk hinder ervaren.

Voorkeursvariant Na grondige analyse en vergelijking is vastgesteld dat Variant B (herinrichting), op grond van de criteria, de meeste voorkeur geniet. Variant B biedt de beste balans tussen veiligheid, kosten en behoud van het nautische karakter. De kades worden vervangen door een talud met steenbekleding, wat goedkoper en onderhoudsarm is, en de haven het beeld van de jaren ’80 teruggeeft. In de Werkhaven worden de kades gesloopt, wordt de vervuilde grond gesaneerd en ruimte gemaakt voor nieuwe ligplaatsen. Variant B is beperkt duurder dan het huidige budget, technisch haalbaar en breed gedragen door bewoners en ondernemers. De haven blijft veilig en functioneel, terwijl de uitstraling beter past bij het eiland. Wel zijn extra afspraken nodig over waterveiligheid en samenwerking met Rijkswaterstaat voor zwaar transport, en het eventuele medegebruik van het Betonningsterrein. Variant B biedt een realistische tussenstap naar een toekomstgerichte haven.

Vervolgstappen In de volgende fase, de planuitwerkingsfase, wordt het ontwerp verder uitgewerkt, worden kosten en risico’s in beeld gebracht en vindt afstemming plaats. De nadruk ligt op veiligheid, bereikbaarheid en een uitvoerbaar plan dat past binnen de financiële mogelijkheden. Het maakt voor de planuitwerkingsfase feitelijk niet uit of de gemeenteraad besluit tot uitvoering van Variant A of Variant B, alleen de planning en uitwerking ervan verschilt.

De voorbereiding richt zich vooral op de WB-kade, omdat deze essentieel is voor de verkeersontsluiting. Het ziet er naar uit dat in 2026 aanvullende maatregelen nodig zijn om de WB-kade veilig te houden. De aanpak van de Werkhaven wordt afgestemd met Rijkswaterstaat. Tegelijk wordt gewerkt aan planning, onderzoeken, vergunningen en de afstemming met andere projecten. In samenwerking met het ministerie, de provincie Fryslân, FUMO en Rijkswaterstaat wordt toegewerkt naar een zorgvuldige start van de uitvoering. Naar verwachting zal de afstemming met deze overheden en het verkrijgen van (natuur)vergunningen de meeste tijd kosten. De uitvoering start als er een contract is opgesteld en er een Europese aanbesteding heeft plaatsgevonden. De werkzaamheden duren naar verwachting één tot twee jaar. De keuzes voor ontwerp en bereikbaarheid liggen vast, zodat de aannemer na de planvorming direct kan starten met de realisatie. Door deze duidelijke fasering kan het project efficiënt en zonder onnodige vertraging worden gerealiseerd.

De beoogde Mobiliteitsstudie loopt separaat aan de planvorming en onderzoekt op langere termijn de toekomstige bereikbaarheid. De studie mag het lopende proces niet vertragen. Tussentijdse resultaten worden pas benut na afronding van de studie, zodat het planproces gericht, samenhangend en zonder vertraging blijft.

251103 Z036001-RAP-014-02 HAVENWERKEN TERSCHELLING - HAVENPLAN

PAGINA 5 / 93

Inhoudsopgave 1

Inleiding ...........................................................................................................................................................................8 1.1

Aanleiding .................................................................................................................................................................................. 9

1.2

Doel ........................................................................................................................................................................................... 10

1.3

Plangebied ............................................................................................................................................................................... 10

1.4

Voorgeschiedenis .................................................................................................................................................................... 10

1.5

Samenhang .............................................................................................................................................................................. 11

1.6

Participatie ............................................................................................................................................................................... 11

1.7

Procedure................................................................................................................................................................................. 11

1.8

Leeswijzer ................................................................................................................................................................................. 11

1.9

Versiebeheer............................................................................................................................................................................ 11

2

Projectsynthese.............................................................................................................................................................12 2.1

Doelstelling .............................................................................................................................................................................. 13

2.2

Methodiek ................................................................................................................................................................................ 13

2.3

Tijdlijn havenproject ............................................................................................................................................................... 14

2.4

Voorgeschiedenis 2004-2016 ................................................................................................................................................ 15

2.5

Masterplan 2017 - 2018 ......................................................................................................................................................... 16

2.6

Uitvoeringsprogramma HFT 2020 ........................................................................................................................................ 17

2.7

Kaderplan 2021 ....................................................................................................................................................................... 18

2.8

Voorontwerp 2023 .................................................................................................................................................................. 18

2.9

Projectevaluatie 2024 ............................................................................................................................................................. 19

2.10

Projectontwikkeling sinds 2024 ............................................................................................................................................ 21

3

Opgave verkenning .......................................................................................................................................................23 3.1

Gebiedsanalyse ....................................................................................................................................................................... 24

3.2

Analyse knelpunten en opgaven .......................................................................................................................................... 35

3.3

Centrale opgave ...................................................................................................................................................................... 45

3.4

Urgentie en momentum ........................................................................................................................................................ 46

3.5

Onzekerheden ......................................................................................................................................................................... 48

4

Variantenverkenning...................................................................................................................................................52 4.1

Totstandkoming en selectie .................................................................................................................................................. 53

4.2

Scenario-analyse ..................................................................................................................................................................... 53

4.3

Aanpak ontwikkelsporen ....................................................................................................................................................... 54

4.4

Beschouwde varianten........................................................................................................................................................... 55

4.5

Onderzochte (sub)varianten ................................................................................................................................................. 57

4.6

Beschrijving varianten WB-kade ........................................................................................................................................... 58

4.7

Beschrijving varianten kade Werkhaven ............................................................................................................................. 66

5

Effectenanalyse .............................................................................................................................................................68 5.1

Beoordelingskader ................................................................................................................................................................. 69

5.2

Effecten variant A .................................................................................................................................................................... 74

5.3

Effecten variant B .................................................................................................................................................................... 77

5.4

Effecten variant C .................................................................................................................................................................... 79

5.5

Effecten variant D ................................................................................................................................................................... 79

5.6

Afhankelijkheden en synergie ............................................................................................................................................... 80

5.7

Draagvlak varianten................................................................................................................................................................ 81

5.8

Draagvlak bereikbaarheid ..................................................................................................................................................... 81

251103 Z036001-RAP-014-02 HAVENWERKEN TERSCHELLING - HAVENPLAN

PAGINA 6 / 93

6

Voorkeursvariant ..........................................................................................................................................................83 6.1

Samenvatting opgave ............................................................................................................................................................. 84

6.2

Samenvatting varianten ......................................................................................................................................................... 85

6.3

Samenvatting bereikbaarheid ............................................................................................................................................... 85

6.4

Keuze voorkeursvariant ......................................................................................................................................................... 85

6.5

Kenmerken voorkeursvariant ............................................................................................................................................... 86

6.6

Motivering voorkeursvariant ................................................................................................................................................. 86

6.7

Onzekerheden en afhankelijkheden .................................................................................................................................... 87

7

Vervolgstappen .............................................................................................................................................................88 7.1

Inbedding breder ontwikkeltraject ....................................................................................................................................... 89

7.2

Doorkijk naar planuitwerkingsfase ...................................................................................................................................... 89

7.3

Doorkijk naar realisatiefase ................................................................................................................................................... 90

7.4

Planning en besluitvorming................................................................................................................................................... 90

7.5

Prioritering vervolgaanpak .................................................................................................................................................... 91

251103 Z036001-RAP-014-02 HAVENWERKEN TERSCHELLING - HAVENPLAN

PAGINA 7 / 93

1 Inleiding

251103 Z036001-RAP-014-02 HAVENWERKEN TERSCHELLING - HAVENPLAN

PAGINA 8 / 93

Introductie Gemeente Terschelling staat voor de grote uitdaging om haar haven te vernieuwen. In de loop van de tijd zijn meerdere functionele en ruimtelijke knelpunten ontstaan. Bovendien zijn de kades en haveninfrastructuur sterk verouderd en voldoen niet meer aan de eisen van veiligheid, bereikbaarheid en gebruik. Met dit plan wordt gewerkt aan een toekomstbestendige, veilige en functionele haven die past bij het karakter en de behoeften van het eiland. In dit hoofdstuk worden de aanleiding, het doel, het plangebied en de voorgeschiedenis van het project beschreven. Ook wordt kort ingegaan op de participatie binnen het project en de samenhang met bredere ruimtelijke en infrastructurele ontwikkelingen op Terschelling.

1.1

Aanleiding De haven van Terschelling staat aan de vooravond van een nieuwe fase. Waar de kades jarenlang standhielden tegen weer, wind en getij, is het nu tijd om te investeren in een toekomstbestendige en veerkrachtige haven. De vernieuwing markeert een belangrijk moment in de geschiedenis van West-Terschelling en vormt een van de grootste investeringsopgaven van de afgelopen jaren. De haven heeft voor iedere eilander betekenis: het is het ontmoetingspunt en het hart van het dagelijks leven. Als centrale toegangspoort bepaalt zij de bereikbaarheid en het functioneren van het hele eiland.

De haven verkeert op dit moment in een slechte staat. De kades en haveninfrastructuur aan de Willem Barentszkade (WBkade) en de Werkhaven zijn door intensief gebruik en veroudering beschadigd en verzakt, waardoor de veiligheid en bruikbaarheid onder druk staan. Al in 2018 bleek dat de verankering van de WB-kade niet meer voldeed aan de eisen. Vervanging en renovatie zijn noodzakelijk om de haven veilig en toekomstbestendig te houden. Omdat de hoofdontsluiting van Terschelling via de WB-kade loopt, vormt dit een direct risico voor de bereikbaarheid en daarmee voor de economische vitaliteit van het eiland. De urgentie is hoog, want in 2026 worden verdere verkeersbeperkingen voor de WB-kade verwacht, terwijl de kades bij de Werkhaven en Dwarskade nu al buiten gebruik zijn gesteld.

Al jarenlang ondervinden de gemeente en gemeenschap structurele beperkingen in de ontwikkeling van het havengebied. Er is een structureel tekort aan ontwikkelruimte, waardoor verkeer, wonen, recreatie, natuur en industriële functies elkaar voortdurend beconcurreren. De onderlinge verwevenheid en belangen in de haven zijn groot. Door het ruimtegebrek en de strikte natuurwetgeving zijn er meer belemmeringen dan kansen om vooruitgang te boeken, waardoor de planvorming zich al jarenlang voortsleept en hoofd- en bijzaken zijn versnipperd. In de kern zijn de grootste knelpunten oplosbaar met meer ontwikkelruimte en financiële middelen. Met dit Havenplan wordt de impasse doorbroken: er worden tijdelijke voorzorgsmaatregelen getroffen, de gemeentelijke kades worden hersteld en gerenoveerd, en er wordt een duidelijke strategie gepresenteerd voor de aanpak van de toekomstige mobiliteit en bereikbaarheid van Terschelling.

Het herstel van de haven biedt bovendien een uitgelezen kans om de nautische uitstraling en historische identiteit van Terschelling te behouden en te versterken. Door gerichte investeringen in vervanging en renovatie ontstaat een veilige, duurzame en karaktervolle haven. Waar mogelijk wordt samenwerking en medegebruik gezocht met andere overheden om efficiëntie te vergroten en beschikbare ruimte optimaal te benutten. Zo blijft de haven van Terschelling het centrale knooppunt waar scheepvaart, gemeenschap, economie en natuur in balans samenkomen.

251103 Z036001-RAP-014-02 HAVENWERKEN TERSCHELLING - HAVENPLAN

PAGINA 9 / 93

1.2

Doel Het doel van het Havenplan is om de resultaten van de verkenningen naar de toekomst van het havengebied overzichtelijk te presenteren en te onderbouwen. Het plan geeft inzicht in de onderzochte varianten, de beoordeling daarvan en de motivatie voor de voorgestelde voorkeursvariant. Het doorlopen proces is een afgeleide van het MIRT-proces, het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport. Dit is een standaard werkwijze voor overheden voor een gestructureerde aanpak van grote infrastructurele en ruimtelijke projecten. Het doorlopen proces bestaat uit een verkenningsfase, planuitwerkingsfase en een realisatiefase. Het project bevindt zich in de verkenningsfase. De volgende stap betreft de planuitwerkingsfase waarin het ontwerp, de projectconditionering en het contract worden uitgewerkt.

1.3

Plangebied

Kade Werkhaven

Willem Barentszkade

Dwarskade

Figuur 1. Plangebied haven West-Terschelling [ArcGIS Maps, 2025]

1.4

Voorgeschiedenis Sinds de overdracht van de haven van het Rijk aan de gemeente in 2006 wordt gewerkt aan plannen om het havengebied veiliger, duurzamer en beter ingericht te maken. Ondanks eerdere plannen zoals het Masterplan 2018 en het Kaderplan 2021 bleken uitvoering en financiering lastig door ruimtegebrek, natuurregels en verouderde infrastructuur. In 2023 zijn financiële middelen toegewezen voor het moderniseren en vernieuwen van de haven. Dit besluit is eind 2024 ingetrokken, nadat via een koerswijziging is ingezet op een volledige vervanging en renovatie van de haven. Daarnaast is gekozen voor een realistische aanpak met drie trajecten: voorzorgsmaatregelen, renovatie en vervanging op middellange termijn, en een mobiliteitsstudie voor de lange termijn. De herziening van de strategie sluit aan op voorgaande besluiten.

251103 Z036001-RAP-014-02 HAVENWERKEN TERSCHELLING - HAVENPLAN

PAGINA 10 / 93

1.5

Samenhang Het havenproject staat niet op zichzelf, maar hangt samen met meerdere lopende projecten en initiatieven in en rond WestTerschelling. De planning en uitvoering raken aan de concessie van de Waddenveren, de renovatie van de aanleginrichting en het beheer van de strekdammen. Projecten zoals de vervanging van riolering en verlichting, het parkeerbeleid in Oud West en de herinrichting van de Zwarte Weg, het Groene Strand en de Torenstraat sluiten aan op de werkzaamheden. Daarnaast spelen elektrificatie, duurzaamheid en samenwerking met Rijkswaterstaat een belangrijke rol. Gezamenlijke afstemming is nodig om werkzaamheden efficiënt te plannen, kosten te delen en overlast te beperken.

1.6

Participatie De participatieaanpak is gericht op een open en zorgvuldig proces, waarin bewoners, ondernemers, belangenorganisaties en overheden actief zijn betrokken. Deze aanpak heeft gezorgd voor een breed gedragen beeld van de wensen, zorgen en prioriteiten binnen de gemeenschap. De resultaten van de participatie zijn beschreven in de Nota van Draagvlak.

1.7

Procedure De haven wordt ontwikkeld door en voor de eilanders. Op korte termijn ligt de nadruk op het herstel van de WB-kade en de kade aan de Werkhaven, waarbij de WB-kade prioriteit heeft vanwege de verkeersontsluiting. Tegelijk wordt gewerkt aan structurele verbeteringen binnen de bestaande ruimte. Op de langere termijn is een herverdeling van functies nodig om ruimtelijke knelpunten op te lossen. Dit vraagt om een mobiliteitsstudie en samenwerking met andere overheden om tot een goed onderbouwde toekomstvisie te komen. Besluiten over de verdere ontwikkeling van de haven worden in december 2025 genomen door de gemeenteraad. In formele zin moet dit Havenplan, in samenhang met de Nota van Draagvlak en de Uitvoeringsstrategie, de onderbouwing bieden voor deze keuze.

1.8

Leeswijzer Dit Havenplan begint met de projectsynthese, waarin de aanleiding, voorgeschiedenis en context van het project worden toegelicht. Daarna volgt de verkenning van de opgave, met een gebiedsanalyse, een overzicht van de knelpunten en opgaven, en een toelichting op urgentie en onzekerheden. Vervolgens worden de hoofd- en subvarianten voor de vervanging en renovatie van de havenkades beschreven, waarna in de effectenanalyse de gevolgen en het draagvlak worden samengevat. Het daaropvolgende hoofdstuk presenteert de voorkeursvariant en de motivatie daarvoor. Tot slot worden de vervolgstappen richting uitvoering toegelicht. Elk hoofdstuk bouwt voort op het vorige en biedt een korte introductie en afsluitende samenvatting, zodat de lezer het proces en de keuzes goed kan volgen. Het Havenplan moet worden gelezen in samenhang met de Nota van Draagvlak, de Variantenstudie en de Uitvoeringsstrategie.

1.9

Versiebeheer Documentnummer

Status

Omschrijving of toelichting

Z036001-RAP-014-00

CONCEPT

Ter bespreking met opdrachtgever en review projectteam

Z036001-RAP-014-01

CONCEPT

Ter bespreking en review door de stuurgroep

Z036001-RAP-014-02

DEFINITIEF

Ter vrijgave

251103 Z036001-RAP-014-02 HAVENWERKEN TERSCHELLING - HAVENPLAN

PAGINA 11 / 93

2 Projectsynthese

251103 Z036001-RAP-014-02 HAVENWERKEN TERSCHELLING - HAVENPLAN

PAGINA 12 / 93

Introductie De projectsynthese biedt een samenvattend inzicht in de achtergronden en historie van het project, de eerdere projectdocumenten, projectevaluaties en de recente ontwikkelingen binnen het havenproject. Het hoofdstuk laat zien hoe het planproces zich heeft ontwikkeld en welke keuzes daarbij richtinggevend waren. Het hoofdstuk is niet alleen van belang voor direct betrokkenen en inwoners van Terschelling, maar biedt ook externe stakeholders en andere overheden inzicht in de achtergrond, samenhang en ontwikkeling van het project. De projectsynthese laat zien dat de aanpak van de haven zich door de jaren heen met moeite heeft ontwikkeld binnen een complex samenspel van beleidskeuzes, randvoorwaarden en uiteenlopende belangen.

2.1

Doelstelling De huidige wens tot herontwikkeling van het havengebied is niet nieuw, maar vormt het resultaat van een lang proces waarin gedurende jaren is gewerkt aan de verdere concretisering van de gebiedsambities. Sinds de vaststelling van het Masterplan in 2018 is stapsgewijs toegewerkt naar een samenhangende gebiedsontwikkeling. De oorsprong van het project ligt echter jaren eerder, nog vóór de overdracht van de haven van het Rijk aan de gemeente in 2006.

De projectsynthese vormt een beleidsmatig instrument dat inzicht biedt in de mate waarin de projectdoelen in eerdere fasen zijn gerealiseerd, en in welke vorm deze, binnen de huidige context en gegeven de beschikbare financiële middelen, het ruimtebeslag en de bestuurlijke vrijheidsgraden, verder kunnen worden verwezenlijkt. Dit biedt enerzijds inzicht in de voortgang, de bestaande lacunes en afwijkingen, en vormt daarmee de basis voor een doelgerichte voortzetting van het havenproject. Anderzijds verschaft het stakeholders inzicht over de structurele beperkingen waarmee de gemeente en de gemeenschap op Terschelling reeds jarenlang worden geconfronteerd.

Het is daarbij evident dat het havenproject op dit moment meer beperkingen dan kansen kent, aangezien de financiële middelen schaars zijn, de fysieke ruimte voor verandering of uitbreiding ontbreekt, en de belangen en lokale verwevenheid de ontwikkelomgeving complex maken. Met de projectsynthese wordt inzichtelijk gemaakt waar deze beperkingen hun oorsprong vinden en op welke wijze in het verleden met de opgaven is omgegaan. Daarmee wordt niet alleen teruggekeken op eerdere keuzes en afwegingen, maar ook een kader geboden voor hoe het project in de huidige context verder vorm kan krijgen.

2.2

Methodiek Walhout Civil heeft een feitelijke projectsynthese uitgevoerd door middel van een beleidsmatige en inhoudelijke analyse van de beschikbare documenten, besluiten en plannen die in voorgaande projectenfases zijn opgesteld. Daarbij is onderzocht in hoeverre de projectdoelstellingen in de loop van de tijd zijn vertaald of veranderd. Het onderzoek is begonnen met een bestudering van de archieven, bouwtekeningen en historische documenten, teruggaand tot circa 19301945. Deze eerste fase had tot doel de ruimtelijke en historische ontwikkeling van het havengebied in kaart te brengen.

251103 Z036001-RAP-014-02 HAVENWERKEN TERSCHELLING - HAVENPLAN

PAGINA 13 / 93

In de tweede fase is alle planvorming sinds 2004 geanalyseerd en chronologisch verbonden aan een tijdlijn. Daarbij zijn de belangrijkste beleidsdocumenten, ontwerpstudies en besluitvormingsmomenten in samenhang beschouwd. Er zijn gesprekken gevoerd met beleidsmedewerkers en partijen om inzicht te krijgen in keuzes, prioriteiten en randvoorwaarden.

Om de situatie volledig te doorgronden, hebben analisten in de laatste fase alle raadsvergaderingen uit het traject via videobeelden teruggezien en geanalyseerd. Daarbij is met name onderzocht welke stukken op welk moment en met welk doel aan de gemeenteraad zijn voorgelegd, besproken en goedgekeurd. Op die manier is komen vast te staan hoe de besluitvorming heeft gefunctioneerd in relatie tot de planvorming.

2.3

Tijdlijn havenproject De onderstaande tijdlijn is opgesteld ter bevordering van de inzichtelijkheid en beleidsmatige duiding van de ontwikkeling van het havenproject. De tijdlijn heeft een indicatief karakter en beoogt uitsluitend de relevante momenten te tonen die van invloed zijn geweest op de voortgang en besluitvorming binnen het project.

Figuur 2. Schematische tijdlijnen

251103 Z036001-RAP-014-02 HAVENWERKEN TERSCHELLING - HAVENPLAN

PAGINA 14 / 93

2.4

Voorgeschiedenis 2004-2016 Verkeerskundige knelpunten De ontwikkeling van het Masterplan dient te worden geplaatst in de context van die tijd en tegen de achtergrond van de overdracht van de haven van het Rijk aan de gemeente in 2006. In de periode tussen de overdracht in 2006 en de definitieve afronding in 2016 is door de gemeente gewerkt aan uiteenlopende plannen en projecten om de kwaliteit van het havengebied te versterken. Reeds in 2004 werd door de gemeente gezocht naar een andere verkeersstructuur en herinrichting van het havengebied. Specifieke aandacht ging uit naar de herindeling van de verkeersstromen op de WBkade, om de verkeersveiligheid te vergroten en het haventerrein ordelijker in te richten. Dit leidde tot de Structuurvisie haven Terschelling (2005), welke is voortgezet in de Structuurvisie Havengebied Terschelling (2007) en bijbehorende Beleidsuitgangspunten verkeersstromen op het haventerrein en een doelmatig gebruik van de haven (2008). In al deze beleidsstukken wordt gekozen voor een concentratie van verschillende verkeersstromen als meest gerede oplossing.

Ruimtelijke knelpunten De in 2005 geïdentificeerde knelpunten werden vervolgens verder uitgewerkt tot het Inrichtingsplan Havengebied Terschelling (2009) en een Startnotitie Milieueffectrapportage (2009). Deze MER-procedure richtte zich primair op de uitbreiding van de jachthaven en de herinrichting van zowel het veerhaventerrein als de Kom. Aangezien de verwachting was dat natuurcompensatie de havenontwikkelingen aanzienlijk zouden vertragen, werd in 2010 intern onderzoek gedaan naar inpasbare oplossingen voor de herinrichting van de Passantenhaven, de Kom, Dellewal en de WB-kade. Het bleef echter bij planschetsen voor mogelijke inpassingen.

Eind 2011 werd het ontwerp opgesteld voor een nieuw bestemmingsplan voor West-Terschelling. In het bestemmingsplan werden meerdere havengerelateerde locaties en ontwikkelopties herijkt. Het Bestemmingsplan West-Terschelling (2012) functioneerde in de jaren erna als kader voor de verdere havenontwikkeling. In deze periode werd ook heroverwogen om de oostelijke Havendam te verleggen ter uitbreiding van de havenkom. Uit nader onderzoek kwam naar voren dat het verleggen van de Havendam, in relatie tot de Natuurbeschermingswet en Natura 2000, naar verwachting op aanzienlijke belemmeringen zou stuiten. Daarnaast werd de kans op de maatschappelijke en economische meerwaarde laag ingeschat.

Nieuwe projectontwikkelingen liepen herhaaldelijk tegen de beperkingen aan die voortvloeien uit de ligging van het Natura 2000-gebied. De gemeente bevond zich daardoor in een spanningsveld tussen natuurbehoud en de wens tot herontwikkeling en uitbreiding van het havengebied. Ook het reguliere beheer en onderhoud van de haven kende uitdagingen, waaronder het baggeren van de haven. De aanpak van de herinrichting van het havengebied verloor gaandeweg steeds meer samenhang. In plaats daarvan werden uiteenlopende onderzoeken en studies uitgevoerd naar specifieke deellocaties. Een voorbeeld hiervan is Dellewal. In 2014 werden plannen gemaakt voor het natuurherstel en de landschappelijke herontwikkeling van de Dellewal, welke de natuurlijke baai in het havengebied en het achterliggende duingebied vormt.

Parallel aan deze ontwikkelingen vonden discussies plaats over de positionering van de afmeerlocaties voor vrachtschepen, de veerdienst en de snelboot. Aanleiding was het vele vrachtverkeer op de WB-kade. Dit leidde in 2017 tot voorstellen over alternatieve afmeerlocaties op het Veerhaventerrein (met een aparte vracht- of losbrug), het Werkhaventerrein en Het Lichtje (aan het einde van de strekdam van de Nieuwe Dijk). De achterliggende gedachte is dat met name het vrachtverkeer ter plaatse van de WB-kade, vanuit veiligheidsperspectief en overlast voor aanwonenden, moest worden beperkt

251103 Z036001-RAP-014-02 HAVENWERKEN TERSCHELLING - HAVENPLAN

PAGINA 15 / 93

Knelpunten hoogwaterveiligheid Een ander terugkerend knelpunt in de discussies betrof de hoogwaterveiligheid van West-Terschelling. Over de ligging van de primaire waterkering op Terschelling bestaan al jaren verschillende voorkeuren. In de periode 2008 tot 2012 werden diverse studies gedaan naar de mogelijkheden om de primaire waterkering door te trekken langs de WB-kade. In het Deltaprogramma 2013 werd expliciet aandacht besteed aan de waterveiligheid van Terschelling, vooral voor het buitendijkse gebied dat niet onder de primaire waterkering valt en derhalve wettelijk geen bescherming geniet. Het Ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM) liet in 2013 een maatschappelijke kosten-batenanalyse uitvoeren om de verschillende alternatieven voor de verplaatsing van de primaire waterkering te beoordelen. Vastgesteld werd dat het verleggen van de primaire waterkering niet direct grote voordelen voor de maatschappij zou opleveren.

Door Rijkswaterstaat werd vastgesteld dat het slachtofferrisico bij overstroming van de lagergelegen gebieden op WestTerschelling zeer gering was. Het wordt aannemelijk geacht dat, in geval van een overstroming, de bewoners zich in veiligheid brengen door te vluchten naar hoger gelegen gebied. De economische schade ten gevolge van een overstroming wordt aangemerkt als acceptabel. Het Ministerie IenW heeft in 2017, na jaren van onderzoek en overleg, een aangepaste legger van Terschelling geformaliseerd. West-Terschelling is daarbij buitendijks gebied gebleven. Daardoor bleef hoogwaterbescherming een blijvend knelpunt voor de gemeente.

Vanwege de ‘buitendijkse situatie’ wordt sinds 2023 het concept ‘meerlaagsveiligheid’ toegepast voor de omgang met hoogwatersituaties. Dit betekent dat de ruimtelijke inrichting zodanig moet worden vormgegeven dat de gevolgen van een mogelijke overstroming zoveel mogelijk worden beperkt en de zelfredzaamheid van burgers wordt bevorderd.

2.5

Masterplan 2017 - 2018 Aanleiding ontwikkeling Masterplan Begin 2017 werd de basis gelegd voor de uitgangspunten voor het ontwerpbestemmingsplan Havengebied Terschelling. In dit ontwerpbestemmingsplan werd door de gemeente terughoudend omgegaan met mogelijke ontwikkelingsruimte vanwege de beperkingen door de ligging van het plangebied aan het Natura 2000-gebied. Door middel van een startnotitie voor het Masterplan voor het havengebied werd gekeken naar verdergaande ontwikkelingsmogelijkheden. De totstandkoming van een nieuw bestemmingsplan was in 2017 urgent omdat het ontbrak aan een planologische regeling voor het havengebied. Daar waar het bestemmingsplan het gebied voorziet van een actuele juridische regeling is het Masterplan gericht op de verbetering van het gebied. Het Bestemmingsplan Havengebied Terschelling werd vervolgens in 2018 vastgesteld. Tegen deze vaststelling is beroep ingesteld bij de Raad van State. Dit resulteerde in 2020 in een aanpassing van het bestemmingsplan.

Samenvattend kan worden vastgesteld dat het Masterplan bestuurlijk is ingezet om de onzekerheden rond de toekomstige ruimtelijke herinrichting van het havengebied op te lossen, specifiek als het gaat om de beperkingen die volgen vanuit Natura 2000. Bij het opstellen van de Startnotitie Masterplan Havengebied Terschelling in 2017 werd een aantal ruimtelijke en functionele knelpunten vastgesteld die in de afgelopen decennia in de haven zijn ontstaan. Het Masterplan zou de komende vijftien jaar als leidraad moeten dienen om een versnipperde aanpak en ad-hoc oplossingen te voorkomen. Daarnaast fungeerde het Masterplan als basis voor fondsenverwerving, specifiek gericht op klimaatbestendigheid.

251103 Z036001-RAP-014-02 HAVENWERKEN TERSCHELLING - HAVENPLAN

PAGINA 16 / 93

Doelstellingen Masterplan Het Masterplan is opgesteld met het doel het havengebied te verbeteren en het karakteristieke dorps- en havenbeeld te versterken. De planvorming van het Masterplan kwam tot stand in 2018, en richtte zich op het oplossen van ruimtelijke en functionele knelpunten, die vooral voortkwamen uit de rommelige en verouderde staat van het havengebied. Om dit te verbeteren zijn meerdere doelen geformuleerd, die samen te vatten zijn in drie centrale doelstellingen. (1)

Het verbeteren van de verkeersveiligheid

(2)

Het bieden van bescherming tegen hoogwater

(3)

Het beter faciliteren van beroepsmatig havengebruik

Door het herinrichten van de openbare ruimte moet een evenwicht worden bereikt tussen de gebruikers-, belevings- en toekomstwaarde van het havengebied. Het plan legt vast welke ontwikkelingen er op welke locaties gewenst zijn. Hoewel het plan de knelpunten identificeerde, ontbreekt het aan prioritering, duidelijke werkgrenzen en concrete richtlijnen voor de vervolgaanpak.

2.6

Uitvoeringsprogramma HFT 2020 Verkenning van kansen en randvoorwaarden Om de kansen van het Masterplan in volle breedte te verkennen, zijn in de loop van de tijd diverse workshops georganiseerd waarin belanghebbenden, experts en betrokken partijen hun inzichten konden delen. Tijdens deze sessies zijn ideeën verkend, oplossingsrichtingen besproken en schetsontwerpen opgesteld. Om te komen tot een prioritering, fasering en planning van de deelgebieden is het Uitvoeringsprogramma Havenfront Terschelling ontwikkeld. Hiertoe werden in 2020 eerst randvoorwaarden en uitgangspunten vastgesteld, met de nadruk op een herverdeling van de havenligplaatsen, efficiënt gebruik van de Veerhaven en het niet langer toepassen van een tweede vracht- of losbrug. Vastgesteld werd dat de realisatie en exploitatie van de infrastructuur kostendekkend moet zijn, met haventarieven als sturingsinstrument. Subsidies voor klimaatadaptatie en hoogwaterbescherming werden essentieel geacht.

Uitdagingen en afhankelijkheden Het vastgestelde Uitvoeringsprogramma uit 2020 vertaalt het Masterplan in acties en deelprojecten. Belangrijke onderdelen zijn de herinrichting van het Veerhaventerrein, uitbreiding van de Passantenhaven, modernisering van de Werkhaven, aanpak van de WB-kade en de optimalisatie van de nautische voorzieningen. Het plan streeft naar een gefaseerde uitvoering, maar kampt met problemen door afhankelijkheden tussen de deelgebieden en onvoldoende onderzoek naar knelpunten, de huidige situatie en oplossingen. De financiële haalbaarheid is sterk afhankelijk van subsidies en cofinanciering. Het plan is onsamenhangend, met keuzes die vaak niet goed onderbouwd zijn, waardoor objectieve afwegingen lastig zijn. Hierdoor functioneert het plan meer als een verzameling opties dan als een coherent uitvoeringsplan. Het plan roept op tot meer politieke besluitvorming en zekerstelling van cofinanciering.

Terugblik op het proces De gekozen aanpak, om direct na de vaststelling van het Masterplan te starten met een uitvoeringsprogramma, was achteraf gezien niet optimaal. Een onderzoek en evaluatie van de doelstellingen uit het Masterplan ontbrak, mede door de afwezigheid van objectieve duiding en nader onderzoek naar de oorzaak van de knelpunten. Hierdoor verschoof de aandacht in de besluitvorming vooral naar uitvoeringsvraagstukken en fasering, in plaats van een toekomstbestendige

251103 Z036001-RAP-014-02 HAVENWERKEN TERSCHELLING - HAVENPLAN

PAGINA 17 / 93

aanpak die de onzekerheden rond de toekomstige ruimtelijke herinrichting oplost. De prioritering, fasering en planning van de verschillende deelgebieden in het Uitvoeringsprogramma Havenfront Terschelling maakten echter ook dat deze deelgebieden niet meer los van elkaar konden worden behandeld of uitgevoerd. Dit beperkt de ontwerp-, aanbestedingen uitvoeringsvrijheid en het beheer van raakvlakken tijdens de realisatie.

2.7

Kaderplan 2021 Stedenbouwkundige visualisatie Om te komen tot ‘ontwerpkaders’ voor het project is in 2021 opdracht gegeven voor het opstellen van een Kaderplan. Het plan bevat een integraal overzicht van de kwaliteitsuitstraling, met stedenbouwkundige richtlijnen voor de openbare ruimte en een esthetisch Programma van Eisen. Het plan was bedoeld voor de visualisatie van de beoogde beeldkwaliteit, het materiaalgebruik en de gebiedsfuncties. Een belangrijk nadeel van het plan is dat in de visualisaties impliciet technische keuzes zijn opgenomen, zonder voorafgaande analyse of haalbaarheidsstudie. Zo zijn onder meer beslissingen verwerkt over de logistieke afwikkeling, de wegprofilering en de kadefundaties, zonder dat hiervoor een onderbouwing is uitgewerkt. Verder worden belangrijke knelpunten, zoals klimaatadaptatie en hoogwaterbescherming, niet uitgewerkt.

Voorontwerp herinrichting Veerhavenplein Het Kaderplan lijkt in het besluitvormingsproces regelmatig ten onrechte te zijn gehanteerd als een Voorontwerp, terwijl het primair bedoeld was als een esthetisch Programma van Eisen en de kwaliteitsuitstraling. Mogelijk was er verwarring met het Voorontwerp Herinrichting veeromgeving Wadden. Het separate stedenbouwkundige voorontwerp werd in 2019 gemaakt voor de herinrichting van het Veerhavenplein. In het plan lag de nadruk op de logistieke doorstroming op het terrein van het Rijk. Het ontwerp was ook bedoeld voor de inrichting van de veerhavens in Harlingen en Vlieland, en dus niet specifiek voor alleen de veerhaven van Terschelling.

2.8

Voorontwerp 2023 Technisch voorontwerp In de periode 2022 tot 2023 werd een technisch Voorontwerp op conceptniveau uitgewerkt, op basis van een gekozen variant uit het Kaderplan, ondersteund met kostenramingen en veldonderzoeken. Het voorontwerp bevat geen onderbouwing van de in het Kaderplan gemaakte keuzevariant. Voor het opstellen van een definitief Voorontwerp zouden nog aanvullende studies nodig zijn, zoals een onderzoek naar de verkeersstromen, de taludbekleding en de status van de damwand van de WB-kade. Het technisch voorontwerp sluit onvoldoende aan bij de doelstellingen van het Masterplan en bouwt, zonder voorafgaande verkenning of haalbaarheidsstudie, voort op een keuze uit het Kaderplan.

Presentatie voorontwerp In 2023 werd de financiering van het Kaderplan vastgesteld door de gemeenteraad, op voorwaarde dat het ontwerp voor de aanbesteding zou worden voorgelegd. Toen het conceptvoorontwerp op 10 mei 2023 werd gepresenteerd, werd door de gemeenteraad geconcludeerd dat de stukken niet geheel in overeenstemming met de gemaakte procesafspraken tot stand waren gekomen en dat de inhoudelijke voorbereiding onvoldoende was geweest. Er is geen unaniem akkoord gegeven op vrijgave van het krediet. De projectscope bleek ook nog niet gedefinieerd te zijn. Medewerkers van het projectteam hebben gefaseerd de opdracht neergelegd in het derde en vierde kwartaal van 2023.

251103 Z036001-RAP-014-02 HAVENWERKEN TERSCHELLING - HAVENPLAN

PAGINA 18 / 93

2.9

Projectevaluatie 2024 Nieuwe projectorganisatie Begin 2024 is een nieuwe governancestructuur ingericht, waarbij een stuurgroep en een nieuw projectteam zijn aangewezen om de verdere voorbereiding van het havenproject ter hand te nemen. Het projectteam is gestart met een onderzoek en de uitwerking van verschillende scenario’s voor een mogelijke vervolgaanpak, gebaseerd op de bevindingen en uitgangspunten van de projectsynthese. Deze synthese diende als leidraad voor een evaluatie.

Onvoldoende aansluiting op Masterplan Uit de projectevaluatie is gebleken dat het Uitvoeringsprogramma, het Kaderplan en de daaropvolgende plannen slechts in beperkte mate aansluiten bij de doelstellingen van het initiële Masterplan. In de ideale situatie wordt een project van grof naar fijn uitgewerkt, waarbij de besluitvorming ook convergerend werkt. De planvorming tussen 2018 en 2024 kenmerkte zich echter door een sterk convergerende aanpak bij het zoeken naar oplossingen, terwijl bij het formuleren van randvoorwaarden en uitgangspunten juist een meer divergerende werkwijze werd gehanteerd. Dit heeft geleid tot oplossingen met een beperkte inhoudelijke onderbouwing en nieuwe, niet eerder vastgestelde uitgangspunten. Er werd hierbij selectief gebruikgemaakt van informatie om ideeën, kansen en oplossingen te ondersteunen.

De haalbaarheid van oplossingen werd beperkt door een gebrek aan kennis over de huidige functies, constructies, infrastructuur en de restlevensduur, wat essentieel is voor onderhoud, verbouw of hergebruik. De aangedragen oplossingen bleken bovendien sterk afhankelijk te zijn van de fysieke inrichting van het Veerhavenplein en de WB-kade. Deze twee gebieden vormen de belangrijkste knelpunten in de ontsluiting en verkeersafwikkeling van Terschelling.

Figuur 3. Historisch besluitvormingsproces (op hoofdlijnen)

251103 Z036001-RAP-014-02 HAVENWERKEN TERSCHELLING - HAVENPLAN

PAGINA 19 / 93

Vastgesteld is dat het Masterplan in de uitvoering een andere uitwerking heeft gekregen dan bestuurlijk beoogd was. Het oorspronkelijke doel was om de bestaande onzekerheden rond de toekomstige ruimtelijke inrichting van het havengebied te verkleinen, met name in relatie tot de beperkingen die voortvloeien uit de Natura 2000-regelgeving en het regelen van hoogwaterveiligheid. In plaats daarvan werden verschillende oplossingsrichtingen ontwikkeld, onder meer voor de WBkade, die binnen het bestaande profiel bleven. De haalbaarheid daarvan werd echter niet onderbouwd, maar grotendeels doorgeschoven naar nog uit te voeren onderzoeken en de latere uitvoeringsfase.

Beperkte financiële haalbaarheid plannen Daarnaast kwam uit de evaluatie naar voren dat de financiële onderbouwing van het Masterplan onvoldoende robuust is. De beschikbare middelen bieden geen structurele dekking voor de beoogde ambities, waardoor de haalbaarheid van de doelstellingen volledig afhankelijk is van externe cofinanciering en subsidiebijdragen. De gemeente heeft onvoldoende middelen om het project zelfstandig te kunnen financieren.

De mogelijkheden voor subsidieverlening aan het project bleken vanaf het begin al direct beperkt te zijn. Dit heeft onder meer te maken met het feit dat voor dit type trajecten doorgaans brede samenwerkingsverbanden vereist zijn en er sprake moet zijn van volledige vernieuwing of verduurzaming. Daarnaast zijn subsidieprojecten complex, moeten zij aansluiten bij de beleidsprioriteiten van onder andere de rijksoverheid en is cofinanciering of aanvullende financiering noodzakelijk. Ook is participatie van andere overheden en onderwijsinstellingen vaak een vereiste. De beschikbare subsidieregelingen bleken ook qua doelstelling en voorwaarden onvoldoende aan te sluiten op het havenproject. Verkenning leerde dat slechts enkele randzaken van het havenproject mogelijk in aanmerking komen voor subsidie, terwijl de substantiële kostenposten voor de feitelijke renovatie buiten de subsidiemogelijkheden vallen en daardoor ongedekt blijven. Voorbeelden van randzaken die doorgaans wel binnen subsidiemogelijkheden vallen zijn bijvoorbeeld elektrificatie van het havengebied, duurzame straatverlichting, vergroening van de openbare ruimte, energiebesparende maatregelen of educatieve projecten.

Dergelijke subsidies dekken zelden de omvang van de benodigde investering en kunnen bovendien tot extra kosten leiden, aangezien zij in de kern geen wezenlijke bijdrage leveren aan de structurele en ruimtelijke opgave van het havenproject. Zonder aanvullende financiële borging blijft de uitvoerbaarheid van het Masterplan onzeker. Medefinanciering door middel van subsidies werd gepresenteerd als een grote kans terwijl het in de praktijk een minimaal financieringseffect zou geven.

De veronderstelling dat voor de hoogwaterbescherming van West-Terschelling subsidie kon worden verkregen binnen het kader van klimaatadaptatie, blijkt in de praktijk eveneens weerbarstig. Het buitendijkse gebied is door het Rijk niet aangemerkt als een risicogebied met een hoogwaterveiligheidsopgave. Subsidies voor hoogwater- of waterkeringprojecten lopen vaak via programma’s zoals het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP), waarvan de focus ligt op primaire waterkeringen die dienen te voldoen aan wettelijke normen. Daarmee ontbreekt de beleidsmatige grondslag om aanspraak te maken op financiering voor maatregelen die primair gericht zijn op waterveiligheid. De verantwoordelijkheid en financiering voor additionele maatregelen ligt in beginsel bij de gemeente, gebruikers en inwoners van Terschelling.

Beperkte financiële haalbaarheid investeringskrediet Uit de beoordeling en evaluatie van de kostenraming door kostenexperts blijkt dat ook de financiële haalbaarheid van het toegekende investeringskrediet beperkt is. De uitwerking van de kostenraming bleek onvolledig te zijn, zo worden cruciale kostenposten, zoals het afvoeren van vervuilde grond, grondwaterregulering, de aanpak van damwanden en funderingen, en verkeersomleidingen uitgesloten. Deze uitgesloten aspecten vormen een aanzienlijk financieel risico voor het

251103 Z036001-RAP-014-02 HAVENWERKEN TERSCHELLING - HAVENPLAN

PAGINA 20 / 93

havenproject. Analyse wees ook uit dat de interne kosten zwaar drukken op het project in relatie tot de projectscope én dat de indirecte bouwkosten te laag zijn ingeschat. Bovendien is de kostenraming gedateerd en moet rekening worden gehouden met indexering en significant hogere voorbereidings- en bouwkosten.

Technische staat haveninfrastructuur en kades onbekend Een andere belangrijke bevinding uit de evaluatie is dat de technische veiligheid van de haveninfrastructuur en de kades onder toenemende druk staat. De haven is sterk verouderd. Technisch onderzoek uit 2018 wijst uit dat de verankering van de WB-kade niet langer voldoet. Voor de kade langs de Werkhaven bleek geen enkel technisch onderzoek beschikbaar te zijn. Nader technisch onderzoek naar de fysieke staat van de kades en infrastructurele werken bleek noodzakelijk. Dit niet alleen naar aanleiding van signalen van beheerders over de gebrekkige staat van de kades, maar ook omdat eventuele aanpassing of hergebruik van bestaande bouwwerken vraagt om een beoordeling van de technische staat, zodat kan worden voldaan aan het Besluit bouwen leefomgeving (Bbl) en de voorschriften die volgen uit de norm NEN 8700. Zonder beoordeling van de technische staat en het prestatieniveau van een kade is verbouwing of herbestemming niet toegestaan.

Waardevolle lessen Tot slot laat de evaluatie zien dat sinds 2018 intensief is verkend, onderzocht en samengewerkt met uiteenlopende partijen en stakeholders. Daarbij zijn waardevolle inzichten opgedaan uit zowel proceservaringen als uitgevoerde onderzoeken. De verzamelde kennis en informatie uit eerdere plannen behouden in veel gevallen hun relevantie en vormen een solide basis voor het bepalen van de verdere aanpak en de te nemen maatregelen.

2.10 Projectontwikkeling sinds 2024 Van moderniseren naar renoveren Na de evaluatie en aanvullende onderzoeken in 2024 werd duidelijk dat de kades in aanzienlijk slechtere staat verkeren dan eerder gedacht. Op 12 december 2024 heeft de gemeenteraad besloten om het oorspronkelijke plan in te trekken en de focus volledig te richten op vervanging en versterking van de bestaande constructies, zodat deze weer voldoen aan de actuele veiligheidsnormen. Ook bleek dat modernisering financieel niet haalbaar was voor de gemeente. De kosten waren te hoog, de subsidiemogelijkheden zeer beperkt en andere overheden bleken niet bereid om mee te financieren. Daardoor moest de focus worden verlegd naar sober en doelmatig herstel. Daarbij is afgesproken dat de gemeenteraad stap voor stap bij het proces wordt betrokken en dat het krediet van 15 miljoen euro pas beschikbaar komt na goedkeuring en formele besluitvorming.

Drie strategische trajecten Om herhaling van eerdere problemen en versnipperde besluitvorming te voorkomen, is eerst een plan opgesteld voor de aanpak en volgorde van het havenproject. Dit plan beschrijft hoe het proces wordt georganiseerd, welke stappen nodig zijn en hoe keuzes worden voorbereid voordat de feitelijke uitwerking van het havenplan start. Zo wordt voorkomen dat werkzaamheden, verantwoordelijkheden en belangen opnieuw door elkaar gaan lopen.