2026-05-20 - Bijlage 2 - TAM-op Hfdst 22d Sas van Gent, Westkade (kantoor NSP), Motivering-Bijlagen

BXWI: Formatie van Boxtel, Laagpakket van Wierden BX:

Formatie van Boxtel

KW:

Formatie van Koewacht

TO:

Formatie van Tongeren

31

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

NAWA: Formatie van Naaldwijk, Laagpakket van Walcheren BX:

Formatie van Boxtel

32

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

3.6

Landschappelijke karakteristiek en waarden

Het landschap van Zeeuws-Vlaanderen wordt gekenmerkt door verschillende structuurdragers. In de basis kan onderscheid worden gemaakt tussen oudland, nieuwland en pleistocene dekzandruggen. Oudland zijn de gebieden die reeds vanaf het jaar 1100 zijn bedijkt. Het gaat vaak om de relatief hoger gelegen gebieden met afzettingen uit de vroege middeleeuwen (kreekruggen en poelgronden). Nieuwland zijn de gebieden met jongere zeekleipolders. Deze polders hebben doorgaans een betere bodem en afwatering dan het oudland. Het nieuwland wordt gekenmerkt door grootschalige rationele en blokvormige verkaveling. Ten slotte kunnen met name in het zuiden ook dekzandruggen uit de laatste ijstijd voorkomen. De afwisseling en samenhang tussen bovenstaande structuurdragers weerspiegelt de ontstaansgeschiedenis van Zeeuws-Vlaanderen en is daarom landschappelijk waardevol. Op basis van de kaart met Cultuurlandschappen van Nederland worden Sas van Gent en omgeving gedefinieerd als nieuwlandpolders (Kosian, 2022). De nieuwlandpolders zijn over het algemeen aangelegd tussen de 17e en 19e eeuw. Het polderlandschap is open en wordt gekenmerkt door dijken, kleine dorpjes en monumentale boerderijen. Sporen van eeuwenlange strijd tegen het water, zoals landaanwinning en overstromingen, zijn zichtbaar in de vorm van hoekig gevormde kreken, dijken en kreekrestanten.

Overstromingen en menselijke activiteiten, zoals zoutwinning en moernering, hebben het landschap sterk beïnvloed. Na de Tweede Wereldoorlog onderging het landschap grote veranderingen, waaronder ruilverkaveling en de opkomst van recreatiegebieden. Op basis van historisch kaartmateriaal en het veldbezoek is niet duidelijk of bovenstaande landschappelijke kenmerken inderdaad van toepassing zijn op de omgeving van het plangebied. Het gebied ten zuiden van Sas van Gent wordt gekenmerkt door een onregelmatig verkavelingspatroon, wat mogelijk duidt op een oudere polder ter plaatse van de poelgronden in het gebied (zogenaamd ‘oudland’). Op basis van de beschikbare ondergrondgegevens valt tevens niet uit te sluiten dat sprake is van pleistocene dekzandafzettingen in het gebied. Tijdens het veldbezoek zijn bij het plangebied geen waardevolle landschappelijk elementen geïdentificeerd die verband houden met de ontstaansgeschiedenis van het gebied. Het netwerk van waterlopen (zoals het kanaal Gent - Terneuzen) en waterstaatkundige objecten in het gebied (zoals gemalen en sluizen) speelt een belangrijke rol in de waterhuishouding en drooghouden van de het polderlandschap. Het kanaal Gent - Terneuzen heeft daarnaast een belangrijke doorvoerfunctie voor de scheepvaart. Met name het kanaal is een belangrijke structuurdrager van het landschap ten zuiden van Sas van Gent.

Figuur 12 Uitsnede van historisch kaartmateriaal uit de 19e eeuw voor het gebied ten zuiden van Sas van Gent

Figuur 13 Uitsnede van de “Kaart der polders van een gedeelte van Staats-Vlaanderen” uit de 19e eeuw, met rechtsonder Sas van Gent (bron: Nationaal Archief)8

8 Bestandsnaam NL-HaNA_4.VTH_2952

33

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

4

Historie

4.1

Inleiding

De historie van een plangebied speelt een grote rol bij het bepalen van de archeologische verwachting. Historische bronnen verschaffen informatie over de ontginning en gebruik van en bewoning in het plangebied. Voor de negentiende en twintigste eeuw is deze informatie beschikbaar middels historisch kaartmateriaal te onderzoeken. Kaarten werden met een relatief grote regelmaat geproduceerd, en laten de ontwikkeling van een landschap nauwkeurig zien. Daarnaast kan sprake zijn van cultuurhistorische waarden in relatie tot de ontginning, gebruik en (historische) bewoning in het plangebied. Voor de identificatie van cultuurhistorische waarden zijn historische bronnen van belang.

4.2 Historische informatie Om een indicatie te verkrijgen van de historische ontwikkeling van het onderzoeksgebied en mogelijke historische bewoningsplaatsen zijn historische kaarten een zeer waardevolle bron. Hieronder zijn het kadastraal minuutplan (1811-1832) en een historische kaartenreeks (periode 1850-1990) opgenomen.

Figuur 14 Kadastraal minuutplan

34

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

Figuur 15 Historisch kaartmateriaal van het plangebied omstreeks 1850

Figuur 16 Historisch kaartmateriaal van het plangebied omstreeks 1930 35

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

Figuur 17 Historisch kaartmateriaal van het plangebied omstreeks 1950

Figuur 18 Historisch kaartmateriaal van het plangebied omstreeks 1990 36

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

Figuur 19 Luchtfoto van de huidige situatie ter plaatse van het plangebied (2024)

4.2.1

Ontginningsgeschiedenis en historisch landgebruik

Op het kadastraal minuutplan (1811-1832) is een duidelijke verkavelingsstructuur zichtbaar. Op basis hiervan wordt aangenomen dat reeds voor de 19e eeuw agrarische activiteit heeft plaatsgevonden in het gebied. Het plangebied is onderdeel van de Poelpolder ten zuiden van Sas van Gent. De polder is een van oorsprong moerassig gebied. Aan het einde van de Middeleeuwen werd het gebied geïnundeerd, vervolgens werd het gebied eind 18e eeuw ingedijkt. Op het kadastraal minuutplan en de oudste kaarten is de oorspronkelijke ligging van de Sassevaart (soms aangeduid als Gentsche Vaart) goed zichtbaar. Het kanaal lag oorspronkelijk een stuk verder weg van het plangebied dan tegenwoordig. De aanleg van het kanaal Gent - Terneuzen begon in 1823, toen koning Willem I besloot de Sassevaart te verlengen naar Terneuzen. Het kanaal volgde deels de oude bedding van de Sassevaart en liep verder door een schorrengebied.

37

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

Bron: Gemeente Atlas van Nederland, J. Kuyper 1865-1870 (zie ook voetnoot 9)

9 https://www.atlas1868.nl/ze/sasvangent.html

38

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

Na de Belgische onafhankelijkheid in 1830 blokkeerde Nederland de Westerschelde, waardoor het kanaal verzandde en lange tijd niet gebruikt kon worden. Pas in 1841 werd de vaart hersteld. Vanaf 1870 werd het kanaal grondig verdiept, verbreed en rechtgetrokken, waarbij bochten werden afgesneden en nieuwe kanaalarmen werden aangelegd. In Sas van Gent werd een derde kanaalarm met een nieuwe sluis gegraven, en in 1885 bereikte het kanaal een diepte van 6,5 meter. In de tweede helft van de 19e eeuw is ook de spoorlijn Gent-Terneuzen aangelegd. Het kanaal werd opnieuw verbeterd na het Nederlands-Belgisch traktaat van 1960. Onderdeel van de grootschalige aanpassingen was de verbreding en verdieping van het kanaal tussen Sas van Gent en de Belgisch-Nederlandse grens (Verslype, 1992). Het vernieuwde kanaal werd op 19 december 1968 officieel in gebruik genomen door koningin Juliana en koning Boudewijn. Op het kaartmateriaal uit 1975 is de nieuwe ligging van het kanaal voor het eerst zichtbaar. Sindsdien ligt het kanaal langs de oever van het plangebied. Als gevolg van de verbreding is ten zuiden van het plangebied ook de spoorlijn verlegd, met een ligging parallel aan het vernieuwde kanaal.

4.2.2

Historische bewoning

De geschiedenis van de bewoningskern Sas van Gent begint in de 13e eeuw, toen de stad Gent een vaarweg naar de zee aanlegde via het Zwin. Na het verzanden van het Zwin in de 15e eeuw zochten de Gentenaars een nieuwe route en kregen in 1547 toestemming om een kanaal naar de Honte (nu de Westerschelde) te graven. Dit markeerde het ontstaan van Sas van Gent. In 1551 werd een sluis gebouwd, waardoor de nederzetting rond het kanaal verder groeide (Heemkundige Kring Sas van Gent, 2025). Vanwege de strategische ligging werd Sas van Gent versterkt met vestingwerken. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog werd de stad meerdere keren aangevallen en veroverd, eerst door de Watergeuzen, daarna door de Spanjaarden en uiteindelijk door Frederik Hendrik in het jaar 1644. Na de Vrede van Münster in 1648 werd de scheepvaart op de Westerschelde geblokkeerd, wat de economische betekenis van Sas van Gent verminderde. In deze periode werden de vestingwerken verder uitgebreid, waardoor de stad een van de sterkste verdedigingswerken van Europa werd. Tijdens de Franse Revolutie en Napoleontische tijd viel Sas van Gent in handen van de Fransen en kwam daarmee onder Frans bestuur. In 1814 werd Sas van Gent heroverd en weer onderdeel van de Nederlanden. In de 19e eeuw, na de hereniging van de Nederlanden, kwam het kanaal Gent - Terneuzen tot stand, wat de handel en scheepvaart nieuw leven inblies.

Vanaf de tweede helft van de eeuw ontwikkelde Sas van Gent zich tot een industriële stad, mede dankzij Belgische ondernemers zoals Harold Mechelynck, die in 1872 langs het kanaal een suikerfabriek opende aan de Westkade 114 (noordzijde Sas van Gent). Naast suikerproductie bloeiden ook andere industrieën, zoals meelproductie, bierbrouwerijen en de glasindustrie. In de historische kaartenreeks is de glasfabriek ten zuiden van Sas van Gent vanaf 1930 duidelijk zichtbaar. De fabriek werd opgericht in 1899 door Belgische en Zeeuws-Vlaamse ondernemers en was jarenlang een beeldbepalend bedrijf met een belangrijke rol in de regio. De locatie in Sas van Gent werd gekozen vanwege de gunstige ligging aan het kanaal en het spoor. Het imposante fabrieksgebouw, ontworpen met het oog op efficiëntie, had een kenmerkende indeling waarbij het glas op de eerste verdieping werd geproduceerd om het laden en lossen via de spoorwagons te vergemakkelijken. In 1912 breidde het bedrijf uit met een fosfaatfabriek, die chemische producten zoals superfosfaat en zwavelzuur produceerde en uitgroeide tot een van de grootste in Europa. Hoewel de fosfaatfabriek tijdens de economische crisis in de jaren dertig zwaar leed, bleef de glasfabriek winstgevend en leidden innovaties na de Tweede Wereldoorlog tot een bloei van de glasproductie (Redactie Zeeuwse Ankers, z.d.).

39

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

Figuur 20 Luchtfoto van de glasfabriek, jaren vijftig (bron: Zeeuws Archief, archief Glasfabriek Sas van Gent)

Vanaf de jaren 1980 begon de industrie echter terug te lopen. Veel fabrieken sloten en kleinere bedrijven werden opgenomen in grotere ondernemingen buiten Sas van Gent. Hiermee kwam een einde aan de periode van industriële bloei in de stad. Ondanks de rijke geschiedenis en de innovatieve productiemethodes, moest ook de glasfabriek in 2014 haar deuren sluiten. De voormalige glasfabriek is inmiddels volledig afgebroken.

4.2.3

Staats-Spaanse Linies

De Linie van Communicatie tussen Sas van Gent en Hulst is een historisch verdedigingswerk dat ontstond tijdens de Tachtigjarige Oorlog. In 1583 trok Alexander Farnese, hertog van Parma, Noord-Vlaanderen binnen, waarop de Staatsgezinde troepen reageerden door enkele strategische stadjes in Zeeuws-Vlaanderen te veroveren. Om Farnese te hinderen, staken de opstandelingen dijken door, waardoor het omliggende land overstroomde en zeegeulen zoals het Hellegat en het Axelsche Gat ontstonden. Het Land van Axel werd een eiland dat in 1986 Staats grondgebied werd. De Spanjaarden reageerden door forten te bouwen aan de zuidzijde van het Axelsche Gat, waaronder het fort SintAnthonius ten zuidoosten van Sas van Gent. Deze forten vormden de basis voor de Linie van Communicatie, die vanaf 1633 werd versterkt en uitgebreid met nieuwe forten. De forten werden verbonden via (nieuwe) zeedijken en dienden als wachtposten in het buitendijkse kreken- en schorrengebied. Na de inname van Sas van Gent (1644) en Hulst (1645) door Frederik Hendrik kwamen de forten in Staatse handen, waardoor de meeste forten hun militaire functie verloren. In de 17e eeuw werden plannen gemaakt om de Linie te integreren in een grotere waterlinie, waarbij gebieden gecontroleerd onder water gezet konden worden.

De Linie van Communicatie tussen Sas van Gent en Hulst werd opgenomen in de waterlinie en aan de overzijde van het Axelsche Gat werd de Linie van Axel aangelegd. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden enkele forten in de Linie van Communicatie opnieuw gebruikt, toen Poolse troepen ze inzetten als schuilplaats en geschutsopstelling in aanloop naar de bevrijding van Axel in 1944.

40

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

Een aantal forten zijn vandaag de dag nog herkenbaar in de Linie van Communicatie. De Spaanse forten van eind 16e eeuw zijn echter grotendeels verloren gegaan. Langs het kanaal Terneuzen-Gent kunnen op de Belgisch-Nederlandse grens nog de restanten aan de noordkant van het fort Sint-Anthonius teruggevonden worden in het landschap.

Bron: Rijksmuseum (uitsnede van oorspronkelijke kaart; zie ook voetnoot 10)

Figuur 21 Ligging van de voormalige Linie van Communicatie tussen Hulst en Sas van Gent op de Belgisch-Nederlandse grens

10 https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/object/Kaart-van-het-beleg-van-Sas-van-Gent-1644--c7f5830f41bfbd2b4a3056eaaa43ea31

41

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

4.2.4

Cultuurhistorische waarden

Op de Erfgoedatlas van de RCE wordt de infrastructuur in het gebied weergegeven (spoorlijn, provinciale weg, kanaal en kade). De ligging van de provinciale weg op de kaart (roze lijn) wijkt af van de daadwerkelijke ligging, op basis van historisch kaartmateriaal zijn echter geen aanwijzingen dat de weg ooit anders heeft gelopen. Vanuit de Erfgoedatlas zijn geen expliciete cultuurhistorische waarden bekend voor het plangebied. Aan de overkant van het kanaal ligt het gebied Canisvliet waar kenmerkende ruilverkaveling heeft plaatsgevonden. Tevens ligt hier de Linie van Communicatie tussen Hulst en Sas van Gent (1634-1664), onderdeel van de StaatSpaanse Linies in Zeeuws-Vlaanderen. Zowel het gebied met ruilverkaveling als de Linie liggen buiten het plangebied.

Figuur 22 Uitsnede van de Erfgoedatlas bij het plangebied met infrastructuur en ligging van de Staats-Spaanse linie (overzijde van het kanaal)

Figuur 23 Uitsnede van de Erfgoedatlas bij het plangebied met ligging van het gebied met ruilverkaveling bij Canisvliet (overzijde van het kanaal)

Op basis van de gemeentelijke monumentenlijst van de gemeente Terneuzen bevinden zich geen monumentale gebouwen in het plangebied. Op de cultuurhistorische kaart van de provincie Zeeland zijn de spoorlijn Terneuzen-Sas van Gent en het kanaal aangemerkt als Cultuur Historische Monumenten. Hierbij worden de volgende waarderingscriteria aangevoerd en waarderingen voorgesteld (Provincie Zeeland, 2020): Element Waarderingscriteria Waarderingsvoorstel Kanaal Terneuzen-Sas van Gent

Belangrijke waterstaatkundige ingreep uit de 19e eeuw, na Zierikzee en Goes het oudste scheepvaartkanaal in Zeeland.

Hoog

Spoorlijn Terneuzen-Sas van Gent

19e eeuwse spoorlijn, van belang voor de Redelijk hoog ontwikkeling van de Kanaalzone en van Sas van Gent en Terneuzen als industriegebieden.

In het plangebied is een gebouw aanwezig tussen de spoorlijn en de doorgaande weg. Het gaat om een bedrijfspand van Verex Douane Services, dat omstreeks 1978 zijn intrek heeft genomen in het gebouw. Op basis van het historisch kaartmateriaal verschijnt het Verex-gebouw inderdaad voor het eerst op de kaart tussen 1950 en 1990. Tegenwoordig is Verex gehuisvest in een nieuw kantoor bij Terneuzen 11. Voor de komst van Verex was binnen het plangebied geen sprake van een (douane)gebouw aan de Nederlandse kant van de grens. Dit hangt samen met de recente verbreding van het kanaal in de jaren ’60 van de vorige eeuw. Afgezien van de spoorlijn is naar verwachting sindsdien pas sprake geweest van een relevante grensovergang ter plaatse. De architectonische waarde van het Verex-gebouw is op het eerste gezicht beperkt.

11 Promotion Council North Sea Port, z.d.

42

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

Ten slotte zijn twee Rijksgrenspalen aanwezig in het plangebied, te weten de grenspalen N°309 en N°310. De plaatsing en locaties van de grenspalen langs de Belgisch-Nederlandse grens stamt uit de 19e eeuw. In 1839 is het “Tractaat tussen het Koninkrijk der Nederlanden en het Koninkrijk België betreffende de scheiding der wederzijdse grondgebieden” ondertekend (Londen, 19 april 1839). Vervolgens is middels het Verdrag van Maastricht (1843) bepaald hoe de nationale grenzen precies zouden gaan lopen. In totaal zijn 388 gietijzeren (en 356 hardstenen) grenspalen geplaatst langs de Belgisch-Nederlandse grens, met een achthoekig fundament en versierd met de koninklijke wapens van beide landen en het jaartal 1843 (Brouwer, 1978).

43

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

5

Veldbezoek

Op woensdag 23 april 2025 heeft het veldbezoek in het plangebied plaatsgevonden. Tijdens het veldbezoek zijn de (verwachte) landschappelijke en cultuurhistorische elementen nader onderzocht. Ook is gekeken naar de onderlinge samenhang van waardevolle elementen en zijn aanvullende waarden geïnventariseerd, indien aanwezig. Ten aanzien van landschap zijn geen waardevolle landschappelijk elementen teruggevonden die verband houden met de natuurlijke ontstaansgeschiedenis van het gebied. Wel is het (onnatuurlijke) hoogteverschil tussen het plangebied en het naastgelegen polderlandschap duidelijk zichtbaar. Naast de spoorwegovergang aan de Belgische kant van de grens is geen sprake van een expliciete landschappelijke relatie tussen het plangebied en het agrarische deel van de Poelpolder. Binnen het plangebied is met name het kanaal Gent - Terneuzen een belangrijke structuurdrager van het landschap. De spoorlijn is minder goed zichtbaar in het landschap en kent minder bedrijvigheid dan het kanaal. Ten aanzien van cultuurhistorie is de Belgisch-Nederlandse landsgrens duidelijk vertegenwoordigd door de twee Rijksgrenspalen in het plangebied. Het Verex-gebouw aan de Nederlandse kant van de grens heeft op zichzelf schijnbaar weinig architectonische waarde, maar draagt samen met de inrichting van het gebied wel bij aan de uitstraling van de grensovergang.

In het plangebied zijn geen cultuurhistorisch waardevolle elementen aanwezig die getuigen van het industriële verleden in de kanaalzone. Wel bestaat er een duidelijke zichtrelatie tussen het plangebied en de huidige industrie aan de overzijde van het kanaal (noordzijde van Zelzate aan de Belgische kant van de grens). Het plangebied maakt geen deel uit van de (voormalige) Linie van Communicatie tussen Sas van Gent en Hulst en is hier ook landschappelijk niet mee verbonden. In onderstaande Figuur 24 tot en met Figuur 28 zijn enkele foto’s opgenomen die tijdens het veldbezoek gemaakt zijn.

44

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

Figuur 24 Rijksgrenspaal N°309 aan de Westkade langs het kanaal Gent - Terneuzen. Op de achtergrond is het (voormalige) douanegebouw te zien aan de Nederlandse zijde van de grens

45

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

Figuur 25 Rijksgrenspaal N°310 naast het (voormalige) douanegebouw langs de spoorlijn Gent - Terneuzen. Op de foto is tevens het hoogteverschil te zien tussen het plangebied (rechts) en de aangrenzende polder (links)

46

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

Figuur 26 Plangebied ten westen van de doorgaande weg (Westkade), gezien vanuit het noorden. Op de foto komt net een trein langs en is daardoor de ligging van het spoortracé duidelijk zichtbaar

47

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

Figuur 27 Landschap ten westen van het plangebied, gezien vanaf de Poelstraat in oostelijke richting. Het plangebied is hier vanaf de Nederlandse zijde van de grens beperkt zichtbaar 48

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

Figuur 28 Uitzicht op het plangebied vanaf de overzijde van het kanaal Gent - Terneuzen. Het plangebied bevindt zich op de achtergrond rond de boot die is aangemeerd. Op de voorgrond (links) is de rand van een groot werkterrein te zien aan de Belgische kant van de grens 49

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

6

Archeologische informatie

6.1

Inleiding

Om de gespecificeerde archeologische verwachting voor een gebied op te kunnen stellen, is kennis nodig van de reeds bekende archeologische gegevens van het gebied. In dit hoofdstuk worden de bekende archeologische vindplaatsen, uitgevoerde onderzoeken en verwachtingen aan de hand van verschillende bronnen beschreven. Tabel 1 Archeologische perioden (Bron: ABR)

Periode

Begin

Einde

Nieuwe Tijd

1500

Heden

Late Middeleeuwen

1050

1500

Vroege Middeleeuwen

450

1050

Romeinse Tijd

12

v. Chr.

450

IJzertijd

800

v. Chr.

12

v. Chr.

Bronstijd

2.000

v. Chr.

800

v. Chr.

Neolithicum

5.300

v. Chr.

2.000

v. Chr.

Mesolithicum

8.800

v. Chr.

4.900

v. Chr.

Laat Paleolithicum

35.000 v. Chr.

8.800

v. Chr.

Midden Paleolithicum

300.000 v. Chr.

35.000 v. Chr.

6.2

Gemeentelijke archeologische verwachtingskaart

De archeologische verwachtingswaarde van een gebied geeft de kans op de aanwezigheid van een archeologische vindplaats weer. De meeste Nederlandse gemeenten hebben een archeologische verwachtingskaart. De gemeente Terneuzen beschikt echter alleen over een archeologische vrijstellingenkaart, zoals toegelicht in paragraaf 2.3.3 en weergeven in Figuur 4. Op basis hiervan kan eventueel aangenomen worden dat het gebied geen of een lage verwachting voor archeologische resten op ondiep niveau, aangezien de vrijstellingsdiepte 4 meter -Mv bedraagt. De beoogde bodemingrepen binnen het plangebied blijven beperkt binnen deze vrijstellingsdiepte.

6.3

Provinciale archeologische verwachtingskaart

De provincie Zeeland beschikt wel over een archeologische verwachtingskaart, opgenomen in de Kaart Cultuurhistorie Zeeland12, die onderdeel uitmaakte van het omgevingsplan 2018-2022. Op deze kaart ligt het plangebied grotendeels in een zone met een lage verwachting, met aan de (noord)westelijke grens van het plangebied een middelhoge tot hoge verwachting (Figuur 29). Dit komt min of meer overeen met de overgang van het bebouwde deel naar de veldpodzolgronden, zoals aangegeven op de bodemkaart (Figuur 10) en met de overgang van het opgehoogde deel naar het polderlandschap.

12 https://kaarten.zeeland.nl/map/cultuurhistorie

50

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

Figuur 29 Het plangebied op de provinciale archeologische verwachtingskaart. (Bron: Provincie Zeeland)

6.4

Indicatieve Kaart Archeologische Waarden (IKAW)

De IKAW geeft de verwachtingswaarde weer voor de bovenste 1,20 meter van de bodem. De laatste versie van de kaart is gepubliceerd in 2008, waardoor het huidige bestand beschouwd dient te worden als een statische bron. De kaart is gebaseerd op landschappelijke gegevens en inhoudelijke archeologische kennis van het bodemarchief. Als onderdeel van het beleid van de gemeente Terneuzen dient de IKAW geraadpleegd te worden om te toetsten of er archeologisch onderzoek nodig is. Op de IKAW ligt het plangebied in een zone met een lage verwachting. Dit houdt in dat er een lage trefkans op archeologische resten geldt. Een uitsnede van de IKAW is onderstaand weergeven.

51

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

Figuur 30: Uitsnede van de IKAW met de globale ligging van het plangebied weergeven in het rood.

6.5

Prehistorische bewoningsgeschiedenis

In Zeeuws-Vlaanderen zijn enkele vondsten bekend uit het Paleolithicum, onder andere aangetroffen bij Axel en op het strand van Cadzand. Uit het Mesolithicum en Neolithicum zijn eigenlijk alleen resten aangetroffen op de dekzandruggen in het zuiden van de regio, bijvoorbeeld rondom Axel en Koewacht. Gezien de hogere ligging van de dekzandruggen zullen deze aantrekkelijk zijn geweest voor bewoning. Resten uit de Romeinse Tijd zijn bekend op verschillende plaatsen, waaronder bij Aardenburg. De Romeinse nederzetting en fort die hier lagen waren niet alleen belangrijk voor de militaire functie, maar fungeerden waarschijnlijk ook als handelsknooppunt. Na de Romeinse Tijd raakt het gebied min of meer ontvolkt en volgde een periode met veel overstromingen, waardoor het veengebied veranderde in een waddengebied. De bewoningsgeschiedenis vanaf de Middeleeuwen, inclusief van de vestiging Sas van Gent, is toegelicht in hoofdstuk 4.

52

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

Figuur 31 Vondstlocaties en onderzoeksmeldingen in en rondom het onderzoeksgebied

6.5.1

AMK-terreinen

Op de Archeologische Monumenten Kaart (AMK) zijn bekende, gewaardeerde, archeologische vindplaatsen weergegeven. Er wordt onderscheid gemaakt tussen terreinen van waarde, hoge waarde, zeer hoge waarde, en zeer hoge waarde – beschermd. In het laatste geval is het terrein een beschermd Rijksmonument. Het uitgangspunt bij AMK-terreinen is in principe behoud van archeologische resten in situ. In het onderzoeksgebied zijn geen AMKterreinen aanwezig.

6.5.2

Vondstlocaties en waarnemingen

Vondstlocaties zijn archeologische vindplaatsen die geregistreerd zijn in Archis. De vondstlocaties zijn weergegeven op de kaart in Figuur 31. Er zijn geen vondstlocaties aanwezig in het plan- of onderzoeksgebied. Ten noordoosten van het onderzoeksgebied is één vondstlocatie bekend (meldingsnummer 2909686100). Dit betreft de resten van de omwalling van de schans Sint Anthony uit de Nieuwe Tijd, welke nog zichtbaar zijn in het landschap. Het grootste deel van de schans is echter verdwenen bij de aanleg van het kanaal. Verder zijn er binnen minstens een kilometer (in Nederland) geen vondstlocaties bekend. Aan de zuidkant van Sas van Gent zijn wel weer meerdere vondstlocaties bekend, deze dateren voornamelijk uit de Nieuwe Tijd.

53

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

6.6

Eerder uitgevoerd onderzoek

In verschillende zones binnen het onderzoeksgebied is eerder archeologisch onderzoek uitgevoerd. Deze zones zijn aangegeven op de kaart in Figuur 31 en de resultaten van het onderzoek zijn beschreven in Tabel 2. Het betreffen allemaal bureauonderzoeken, deels ten behoeve van het opstellen van de vrijstellingenkaart. Geen van de onderzoeken zijn echter digitaal beschikbaar. Tabel 2 Eerder uitgevoerd onderzoek

Zaak IDnummer Datum / uitvoerder / Type onderzoek

Resultaten

2445571100

25-08-2014 / ADC / Bureauonderzoek

Dit bureauonderzoek is niet digitaal beschikbaar. Het betreft een tracé vanaf Terneuzen tot aan de grens met België.

2384416100

03-10-2012 / Artefact / Bureauonderzoek

Dit bureauonderzoek is niet digitaal beschikbaar.

4568760100

22-05-2017 / Edufact Advies in Dit onderzoek is nog niet afgemeld, maar betreft het onderzoek Erfgoed / Bureauonderzoek voor de vrijstellingenkaart van de gemeente Terneuzen.

2439204100

02-04-2014 / Artefact / Bureauonderzoek

Dit bureauonderzoek is niet digitaal beschikbaar.

2434360100

01-03-2014 / Stichting Cultureel Erfgoed Zeeland / Verwachtingskaart

Dit onderzoek is niet digitaal beschikbaar, maar betreft het onderzoek t.b.v. de vrijstellingenkaart van de gemeente Terneuzen.

In een eerdere fase van het project is door Artefact! een quickscan archeologie uitgevoerd 13. Hierin zijn geen nieuwe gegevens met betrekking tot de archeologische verwachting van het gebied opgenomen. Vanuit de AMK, IKAW, Archis en ZAA gold geen onderzoeksplicht. Het advies uit dit onderzoek luidde om in het nieuwe bestemmingsplan een dubbelbestemming archeologie op te nemen met vrijstellingsgrenzen van 50 cm -Mv en 1.000 m2, op basis van de verwachte bodemopbouw, echter is aangegeven dat deze onderzoeksplicht weer vervalt op basis van de vrijstellingenkaart.

6.6.1

Tweede Wereldoorlog

Op de Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (IKME) zijn geen elementen weergeven in of rondom het plangebied, maar is wel sprake van een groot vlak weergeven als operatieterrein Breskens. De toelichting luidt dat de geallieerden in 1944 het bruggenhoofd van Breskens veroverden (hemelsbreed circa 25 kilometer verderop). Dit was een strategisch belangrijk punt in de oversteek naar Walcheren. Met de term operatieterrein wordt een gebied bedoeld waar een relatief groot aantal gevechtshandelingen heeft plaatsgevonden. De grenzen van een operatieterrein zijn diffuus. Verschillende soorten resten kunnen worden verwacht, waaronder munitieartikelen, loopgraven, versperringen en inslagen van granaten. Sas van Gent werd door de Canadezen bevrijd. In de bewoningskern Sas van Gent staat een oorlogsmonument ter nagedachtenis van de militairen, vliegers en burgers die tijdens de bezettingsjaren en bevrijding van Sas van Gent op 19 september 1944 zijn omgekomen (Nationaal Comité 4 en 5 mei, z.d.).

13 Artefact! 2023

54

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

6.6.2

Verstoringen

Op de kaart van vergraven gronden ligt het plangebied in een zone aangegeven als verstoord door bebouwing (Figuur 32). Ook op de geomorfologische en bodemkaarten is de omgeving van het plangebied gekarteerd als bebouwing. Mogelijk is dit gerelateerd aan de aanleg van de N252, waarbij het wegtracé en het direct omliggende gebied (deels) verstoord zullen zijn geraakt. Bij de verbreding van het kanaal (1965-1968) is de Westdijk verhoogd en versterkt. Op het AHN is te zien dat het gebied rond de N252 relatief hoog ligt ten opzichte van het omliggende landschap (Figuur 11). Het gaat hierbij om een hoogteverschil van circa 3 meter tussen het plangebied en het gebied ten westen van de spoorlijn. Volgens de vrijstellingenkaart van de gemeente Terneuzen geldt hier ook een vrijstellingsdiepte van 4 meter -Mv, waardoor aangenomen kan worden dat er inderdaad sprake is van een ophoging en/of verstoring van meerdere meters diep.

Figuur 32 Het plangebied op de kaart van vergraven gronden

55

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

7

Conclusies en aanbevelingen

In dit hoofdstuk worden de belangrijkste conclusies besproken en op basis daarvan een gespecificeerde archeologische verwachting geformuleerd. Als laatste wordt een advies gegeven voor archeologisch vervolgonderzoek.

7.1

Landschap en cultuurhistorie

7.1.1

Conclusie

Het plangebied is gelegen in de Poelpolder, een van oorsprong moerassig gebied ten zuiden van Sas van Gent. Oorspronkelijk lagen de Sassevaart en later het kanaal Gent - Terneuzen een stukje verder naar het oosten. Sinds de verbreding van het kanaal in de jaren ’60 van de vorige eeuw grenst de westoever van het kanaal direct aan het plangebied. Het plangebied maakt deel uit van het industriële landschap dat in de 20e eeuw is ontstaan langs het kanaal. In de kanaalzone tussen Sas van Gent en Zelzate zijn het industriële verleden én heden alomtegenwoordig. Het kanaal en de 19e eeuwse spoorlijn benadrukken hierbij de belangrijke doorvoerfunctie van het gebied. Daarnaast zijn er kansen voor verdere versterking van de (historische) doorvoerfunctie en industriële karakter van het gebied. Het Zeeuws-Vlaamse polderlandschap ten westen van het plangebied is in de huidige situatie nog slechts beperkt beleefbaar. Vanaf de industriële revolutie hebben zich diverse fabrieks- en bedrijventerreinen gevestigd in de Poelpolder, waardoor de structuurdragers van het voorheen agrarische landschap grotendeels zijn verdwenen. Daarnaast is ter hoogte van het plangebied een deel van de polder verloren gegaan bij de verbreding van het kanaal Terneuzen-Gent.

Het onregelmatige verkavelingspatroon van de Poelpolder met lange, smalle kavels is vandaag de dag niet meer goed zichtbaar in de omgeving van het plangebied. Binnen de grenzen van het plangebied is tevens sprake van een kunstmatig opgehoogd maaiveld. Ten opzichte van het oorspronkelijke agrarisch polderlandschap heeft tegenwoordig het industriële karakter de overhand in het plangebied. Vanuit cultuurhistorisch oogpunt worden het kanaal en de spoorlijn beide aangemerkt als waardevolle elementen in de directe omgeving van het plangebied. Ook de twee rijksgrenspalen in het gebied zijn aangemerkt als cultuurhistorisch waardevolle elementen die symbool staan voor de (grotendeels onzichtbare) landsgrens die door het plangebied loopt.

7.1.2

Advies

Gegeven dat de bouwplannen grensoverschrijdend zullen zijn, wordt geadviseerd om de symbolische waarde van de Belgisch-Nederlandse grens te verwerken in de bouwplannen. Zo zou gekozen kunnen worden voor een motief aan de zijkanten van het gebouw ter indicatie van de grens. Ook zou men de kleur of materiaalkeuze van de gevel kunnen variëren aan beide kanten van de grens. Doel is hierbij om de grensovergang beleefbaar te houden voor passanten. Daarnaast is het van belang dat de bestaande rijksgrenspalen tot hun recht komen in de nieuwe situatie. Hierbij dient worden onderzocht of de grenspalen vergunningstechnisch (eventueel tijdelijk) een stukje verplaatst kunnen worden langs de grens, mocht dit nodig zijn voor de uitvoering van de bouwwerkzaamheden. Geadviseerd wordt om met het nieuwe gebouw de (historische) doorvoerfunctie en industriële karakter van het gebied te benadrukken. Het kantoorgebouw komt te liggen tussen de historisch waardevolle spoorlijn in het westen en het kanaal Gent - Terneuzen in het oosten. De voormalige glasfabriek ten noorden van het plangebied had een soortgelijke ligging tussen spoor en water. De connectie tussen fabriek, spoor en kanaal bood een goede uitgangspositie voor de industrie ten zuiden van Sas van Gent.

Aandacht voor de ruimtelijke relatie tussen het nieuwe kantoorgebouw, de spoorlijn en het kanaal kan bijdragen aan de zichtbaarheid van de historisch strategische ligging die de opbloei van industrie mogelijk heeft gemaakt in het gebied.

56

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

7.2

Archeologie

7.2.1

Conclusie

1.

Hoe ziet de geo(morfo)logische en bodemkundige opbouw van het plangebied eruit?

Het gebied bevindt zich op basis van de geologische kaart in zone Na15, waar het Laagpakket van Walcheren voorkomt boven op de Pleistocene formaties (zeeklei op zand). Er zijn geen boringen in het plangebied bekend, maar uit boringen in de omgeving blijkt dat dit inderdaad deels klopt. Het dekzand kan echter ook aan maaiveld aanwezig zijn, zoals ten oosten van het plangebied, richting Axel en Koewacht. Het gebied is niet gekarteerd op de geomorfologische kaart of de bodemkaart. Op basis van de omliggende gegevens wordt verwacht dat er in het gebied sprake kan zijn van een vlakte van getij-afzettingen zoals aan de overkant van het kanaal. Het kan echter niet uitgesloten worden dat er ook sprake is van dekzand, zoals verwacht wordt aan de Belgische kant van het plangebied, eventueel in de vorm van een vlakte van verspoelde dekzanden. Op de bodemkaart zijn veldpodzolgronden aanwezig direct ten westen van het plangebied. Deze bodemsoort kan mogelijk ook verwacht worden in het plangebied, maar is eventueel al afgegraven en/of verstoord. Op het AHN is duidelijk te zien dat het plangebied is opgehoogd – het ligt 2-3 meter hoger dan het omliggende gebied. De ophoging is waarschijnlijk gerelateerd aan de verbreding van het kanaal en de aanleg van de provinciale weg. 2.

Welke archeologische vindplaatsen in en rond het plangebied zijn bekend?

Er zijn geen vindplaatsen bekend in het plan- of onderzoeksgebied. In de bredere omgeving is één vindplaats bekend, aan de overkant van het kanaal ten oosten van het plangebied. Hier zijn de resten van de omwalling van de St. Anthony schans, onderdeel van de Staats-Spaanse linie, aangetroffen. Het fort zelf is grotendeels verdwenen tijdens de verlegging en verbreding van het kanaal, alsmede de ontwikkeling van industrie aan de Belgische zijde. Omdat de onderzoeken die zijn uitgevoerd in en rondom het plangebied niet digitaal beschikbaar zijn, is onbekend of hier nog relevante informatie uit is gekomen. 3.

Welke historische gegevens (complexen en landgebruik) in en rond het plangebied zijn bekend?

Het plangebied is waarschijnlijk sinds de Middeleeuwen in gebruik geweest voor agrarische doeleinden, met name als bouwland op basis van de gegevens uit HisGIS14. De geraadpleegde kaarten tonen geen historische bebouwing in het plangebied aan. Sas van Gent heeft zich sinds de Middeleeuwen ontwikkeld na aanleg van een kanaal met sluis. De stad werd uitgebreid met vestingwerken en speelde een rol tijdens de Tachtigjarige Oorlog en Franse Revolutie. Aan de overkant van het huidige kanaal lagen de Staats-Spaanse linies, opgericht tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Een van de forten, de St. Anthony schans, is nog deels zichtbaar in het landschap. Het kanaal Gent - Terneuzen is in de 19de eeuw aangelegd, met als gevolg dat Sas van Gent zich tot een industriële stad ontwikkelde. Ten noorden van het plangebied heeft tot 2014 een glasfabriek gestaan. Door de aanleg van het kanaal kwam deze dichter bij het plangebied te liggen dan eerder het geval was. Het gebied is tevens enkele meters opgehoogd bij de uitbreiding van het kanaal.

7.2.2 4.

Gespecificeerd verwachtingsmodel Wat is, op basis van bovenstaande gegevens, de gespecificeerde archeologische verwachting van het plangebied? Wat zijn de prospectiekenmerken van de te verwachte vindplaatsen?

De periode vanaf het Paleolithicum tot aan de Bronstijd krijgt een middelhoge verwachting wegens de mogelijke aanwezigheid van dekzand. In het zuiden van Zeeland zijn meerdere vindplaatsen bekend uit deze periode op dekzandruggen. Volgens de paleogeografische kaart bevond het plangebied zich aan het begin van het Holoceen op hoger gelegen dekzandgronden, terwijl er over de grens in België ook sprake lijkt te zijn van dekzand aan het oppervlak. Verder zijn er vlaktes van verspoelde dekzanden aanwezig tussen de vlaktes van getij-afzettingen aan de Nederlandse kant en toont een boring ten noorden van het plangebied aan dat er eventueel dekzand aanwezig kan zijn. Als gevolg kunnen sporen van (tijdelijke) kampementen en nederzettingen of losse vondsten uit deze periode worden aangetroffen, indien het dekzand in het plangebied (nog) aanwezig blijkt te zijn. Gezien de ophoging van het gebied wordt het dekzand echter niet aan maaiveld verwacht, maar onder het ophogingspakket en/of onder een eventuele veenlaag.

14 Beschikbaar via de viewer van de provincie Zeeland: https://kaarten.zeeland.nl/map/atlasvanzeeland

57

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

Vanaf de IJzertijd is er op basis van de paleogeografische kaarten voornamelijk sprake van veen in het plangebied, waardoor niet aantrekkelijk zal zijn geweest voor bewoning. Wel bestaat de kans op sporen van economische activiteiten in het veen, zoals zoutwinning, en gerelateerde sporen, zoals paden. Na de Romeinse Tijd begon een periode van overstromingen door zeeinbraken, waarbij het veen grotendeels werd weggeslagen en er alleen bewoning mogelijk was op oeverwallen, die niet in het plangebied worden verwacht. Pas in de Late Middeleeuwen zal het plangebied weer bewoonbaar zijn geweest door bedijking en ontginning van het landschap. Aangezien het plangebied buiten de historische kern van Sas van Gent gelegen is, worden voor de periode Late Middeleeuwen alleen ontginningssporen of overige sporen gerelateerd aan agrarische activiteiten of infrastructuur verwacht. Op basis van kaartmateriaal is er geen sprake van historische bebouwing. Uit de Nieuwe Tijd worden als gevolg ook enkel agrarische sporen of sporen van economische activiteiten/infrastructuur verwacht. Gezien de verstoring en/of ophoging van het gebied, is het echter waarschijnlijk dat eventuele sporen verdwenen zijn. Tabel 3 Gespecificeerde archeologische verwachting

Archeologische Verwachting Complextype periode

Kenmerken

Diepteligging

Omvang

Gaafheid

PaleolithicumBronstijd

Middelhoog

50 - >1000 m2 Vuursteenvindplaatsen Vuursteenspreidingen; Top van het / tijdelijke vondst- en dekzand (indien kampementen; sporenniveau; losse aanwezig; diepte nederzettingsresten vondsten onbekend)

IJzertijd Vroege Middeleeuwen

Laag

Sporen van economische activiteiten; infrastructuur

Sporenniveau; losse vondsten

500 – >2000 Top van het m2 veen / top van oeverafzettingen (indien aanwezig)

Goed indien afgedekt

Late MiddeleeuwenNieuwe tijd

Laagmiddelhoog

Ontginningssporen; infrastructuur

Sporenniveau; losse vondsten

Direct onder het 500 – >2000 ophogingspakket m2

Slechtredelijk

Tweede Wereldoorlog

Laag

(Resten van) explosieven, inslagen enz.

Losse sporen, losse objecten

Direct onder de N.v.t. bouwvoor / ophogingspakket

Slechtredelijk

7.2.3 5.

Goed indien dekzand aanwezig en afgedekt is

Advies In welke mate worden de bekende en/of verwachte archeologische vindplaatsen bedreigd door de geplande ontwikkeling?

North Sea Port is voornemens een kantoorgebouw en eventueel een parkeerplaats te realiseren in het plangebied. De exacte werkzaamheden zijn niet bekend, maar zullen niet dieper reiken dan 2,5 meter onder maaiveld. Er worden geen bekende of verwachte archeologische vindplaatsen bedreigd door de geplande ingrepen. Terwijl er voor enkele perioden een archeologische verwachting geldt, zijn de relevante archeologische lagen zeer waarschijnlijk al verstoord door de ophoging van het gebied tijdens de verbreding van het kanaal en/of de aanleg van infrastructuur, óf bevinden de lagen zich dieper dan 2,5 meter -Mv. Dit past bij de ligging van het plangebied op de Vrijstellingenkaart van de gemeente Terneuzen, namelijk in een zone met een vrijstelling van 4+ meter beneden maaiveld. 6.

Is archeologisch vervolgonderzoek nodig en zo ja, welke onderzoeksmethode wordt geadviseerd?

Gelet op de onderzoeksresultaten wordt voor het plangebied geen archeologisch vervolgonderzoek aanbevolen. Dit advies sluit niet uit dat er bij graafwerkzaamheden (niet voorspelbare) archeologische toevalsvondsten vondsten kunnen worden aangetroffen, zoals bedoeld in artikel 5.10 van de Erfgoedwet 2016. In dat geval moet hiervan melding worden gedaan bij het Bevoegd Gezag.

58

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

Dit rapport is reeds door de initiatiefnemer voorgelegd aan de gemeente Terneuzen en de Provincie Zeeland. De opmerkingen uit de beoordelingen zijn in deze versie verwerkt.

59

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

Bronnen Literatuur • • • • • • • • • •

Artefact!, 2023. Sas van Gent Kantoorgebouw North Sea Port. Quickscan archeologie. Artefact! Advies en onderzoek in erfgoed. Besuijen, G.P.A. 2017. Westdorpe Fort Sint Anthonius. Gemeente Terneuzen. Archeologisch Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek door middel van verkennende boringen. Artefact! Rapport 285, Zaamslag. Brouwer, T. 1978. Grenspalen in Nederland. Zutphen: De Walburgpers, 1978. - ISBN 90-6011-484-3. 136 p. Haartsen, A. 2009. Zeeuws-Vlaanderen. In: Ontgonnen Verleden. Regiobeschrijvingen provincie Zeeland. Bureau Lantschap, Ede. Kosian, M. 2022. Gebiedsdefinities van de kaart voor het Handboek Nederlandse Cultuurlandschappen - Technische en inhoudelijke verantwoording. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. De Moor, G. & Van De Velde, D., 1995. Quartairgeologische kaart [van België, Vlaams Gewest]: Lokeren, kaartblad 14. 1/50 000. Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Afdeling Natuurlijke Rijkdommen en Energie, Brussel. Raap, E. 2022. Zeeuws-Vlaanderen. In: Panorama Landschap – Karakterisering van de Nederlandse Landschapsgeschiedenis in 78 regio’s. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort. Ras, J., 2005, "Archeologisch Bureauonderzoek; Bestemmingsplan Ontwikkelingslocaties Sas van Gent", https://doi.org/10.17026/dans-xuy-rdpc, DANS Data Station Archaeology, V2. De Visser, N.J.G.

en de Weerd, H. 2017. Handleiding vrijstellingenkaart archeologie 2017. Gemeente Terneuzen. Edufact rapport 9, Middelburg. Verslype, ir. H. 1992. Het zeekanaal naar Gent - Infrastructuur en beheer. Water. Nr. 67 november/december 1992.

Kaartmateriaal • • • • • • • • •

Actueel Hoogtebestand van Nederland (AHN). Archeologische Monumenten Kaart (AMK). Archeologisch Informatiesysteem Archis3; Rijksdienst voor het Culturele Erfgoed (RCE). Bodemkaart Nederland (1:50:000); Alterra. Geomorfologische Kaart (1:50:000); Alterra. Geologische kaart van Nederland; https://www.geologischekaart.nl/. HISGIS; https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/bronnen-en-kaarten/overzicht/hisgis. IKME Indicatieve Kaart Militair Erfgoed; https://www.ikme.nl/ikmekaart.html. Kaart Cultuurhistorie Zeeland; Provincie Zeeland.

Digitale bronnen • • • • • • • • • • • • •

60

De grenspalen van Nederland, 2024. Geraadpleegd op 25 april op https://www.grenspalen.nl/. Dinoloket - Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond; https://www.dinoloket.nl/ondergrondgegevens. Gemeente Terneuzen, z.d. Gemeentelijke monumentenlijst, Geraadpleegd op 25 april 2025 op https://www.terneuzen.nl/Inwoners_Terneuzen/Bouwen/Monumenten:lODuWYWGTq9w2skAabuCw/Gemeentelijke_monumentenlijst. Heemkundige Kring Sas van Gent, 2025. De Geschiedenis van Sas van Gent. Geraadpleegd op 16 april 2025 op https://heemkundigekringsasvangent.nl/sas-van-gent-van-toen/. Nationaal Comité 4 en 5 mei, z.d. Sas van Gent, oorlogsmonument. Geraadpleegd op 16 april 2025 op https://www.4en5mei.nl/oorlogsmonumenten/zoeken/1953/sas-van-gent-oorlogsmonument. Poelpolder (Terneuzen). Geraadpleegd op 24 april 2025 op https://nl.wikipedia.org/wiki/Poelpolder_(Terneuzen). Promotion Council North Sea Port, z.d. Verhuizing voor Verex. Geraadpleegd op 1 mei 2025 op https://www.pcnsp.com/nl/nieuws/323-verhuizing-voor-verex. Provincie Zeeland, 2020. Cultuur Historische Monumenten. Geraadpleegd op 25 april 2025 op https://intagsp.zeeland.nl/Data/chs/rapporten/GEOOBJ/2269.pdf en https://intagsp.zeeland.nl/Data/chs/rapporten/GEOOBJ/2257.pdf. Raap, E. 2022. Panorama Landschap Zeeuws-Vlaanderen. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Geraadpleegd op 23 april 2025 op https://kennis.cultureelerfgoed.nl/index.php/Panorama_Landschap__Zeeuws-Vlaanderen. Redactie Zeeuwse Ankers, z.d. De glasfabriek in Sas van Gent. Geraadpleegd op 16 april 2025 op https://www.zeeuwseankers.nl/verhaal/de-glasfabriek-in-sas-van-gent. Stichting het Bolwerk, z.d. De Linie van Communicatie tussen Sas van Gent en Hulst (1583). Staats-Spaanse Linies - stille getuigen van een woelige strijd. Geraadpleegd op 25 april 2025 via https://www.staatsspaanselinies.eu/nl/de-staats-spaanselinies/lijstweergave/linie:de-linie-van-communicatie-tussen-sas-van-gent-en-hulst.htm. TNO-GDN, 2025. Laagpakket van Walcheren. In: Stratigrafische Nomenclator van Nederland, TNO – Geologische Dienst Nederland. Geraadpleegd op 24 april 2025 op https://www.dinoloket.nl/stratigrafische-nomenclator/laagpakket-van-walcheren. TNO-GDN, 2025. Laagpakket van Wierden. In: Stratigrafische Nomenclator van Nederland, TNO – Geologische Dienst Nederland. Geraadpleegd op 24 april 2025 op https://www.dinoloket.nl/stratigrafische-nomenclator/laagpakket-van-wierden. Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

Colofon BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

KLANT North Sea Port AUTEUR Arcadis Nederland B.V. PROJECTNUMMER 30250464 ONZE REFERENTIE 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 DATUM 26 maart 2026 STATUS Definitief

61

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

BUREAUONDERZOEK LANDSCHAP, CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE

Over Arcadis Arcadis is dé wereldwijde partner op het gebied van datagedreven duurzame ontwerp-, engineerings- en consultancyoplossingen voor de natuurlijke en gebouwde omgeving. We zijn met zo’n 34.000 architecten, data-scientists, ontwerpers, ingenieurs, projectplanners, waterbeheer- en duurzaamheidsexperts. Allemaal gedreven door onze passie: ‘Improving quality of life’. Als onderdeel van onze inzet om een planeet-positieve toekomst te versnellen, werken we met onze klanten samen om duurzame projectkeuzes te maken. Daarbij combineren we digitale en menselijke innovatie en omarmen we toekomstgerichte vaardigheden binnen de sectoren milieu, energie en water, gebouwen, transport en infrastructuur. We zijn actief in meer dan 30 landen en behaalden in 2025 een bruto omzet van €4,9 miljard. www.arcadis.com

Arcadis Nederland B.V. Postbus 220 3800 AE Amersfoort Nederland T +31 (0)88 4261 261

Arcadis. Improving quality of life 62

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1153:1.0 - Datum: 26 maart 2026 - Public

Quickscan Natuurwetgeving Omgevingswet Nieuw hoofdkantoor North Sea Port North Sea Port 28 oktober 2025 - Public

QUICKSCAN NATUURWETGEVING OMGEVINGSWET

Contactpersoon ARCADIS NEDERLAND B.V.

Arcadis Nederland B.V. Postbus 220 3800 AE Amersfoort Nederland

2

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1068:1.0 - Datum: 28 oktober 2025 - Public

QUICKSCAN NATUURWETGEVING OMGEVINGSWET

Inhoudsopgave 1

2

3

4

5

3

Inleiding

5

1.1

Aanleiding

5

1.2

Leeswijzer

6

Planbeschrijving

7

2.1

Ligging

7

2.2

Huidige situatie

7

2.3

Voorgenomen herinrichting

9

2.4

Afbakening effecten

10

Natura 2000-gebieden

11

3.1

Methode

11

3.2

Ligging

11

3.3

Aanwezigheid van kwalificerende natuurwaarden

12

3.4

Effecten

12

3.5

Deelconclusie gebiedsbescherming

12

Aanwezigheid beschermde soorten

13

4.1

Methode

13

4.2

Aanwezigheid beschermde soorten

13

4.3

Effectbeschrijving

16

4.4

Toetsing

17

4.4.1

Beschermingscategorieën relevante soorten

17

4.4.2

Toetsing

17

4.5

Zorgplicht

19

4.6

Vervolgstappen

20

4.7

Deelconclusie soortbescherming

21

Natuurnetwerk Zeeland

22

5.1

Methode

22

5.2

Ligging

22

5.3

Aanwezigheid van wezenlijke waarden en kenmerken

23

5.4

Effecten

23

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1068:1.0 - Datum: 28 oktober 2025 - Public

QUICKSCAN NATUURWETGEVING OMGEVINGSWET

5.5

6

7

Conclusie

23

Houtopstanden

24

6.1

Regels over houtopstanden

24

6.2

Aanwezigheid van houtopstanden

24

6.3

Effecten

25

6.4

Vervolg

25

Conclusie en vervolgstappen

26

7.1

Natura 2000

26

7.2

Beschermde soorten

26

7.3

Natuurnetwerk Zeeland

27

7.4

Houtopstanden

27

Bronnen

28

Bijlagen Bijlage A Wettelijk kader Natura 2000-gebieden

29

Bijlage B Wettelijk kader beschermde soorten

31

Colofon

38

4

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1068:1.0 - Datum: 28 oktober 2025 - Public

QUICKSCAN NATUURWETGEVING OMGEVINGSWET

1

Inleiding

1.1

Aanleiding

North Sea Port heeft het voornemen een hoofdkantoor met parkeergelegenheid te bouwen op de grens tussen Nederland en België ten zuiden van Sas van Gent (provincie Zeeland; Figuur 1). Door de voorgenomen ingreep is mogelijk sprake van negatieve effecten op beschermde soorten, houtopstanden of kwalificerende waarden van Natura 2000-gebieden in het kader van de Omgevingswet of effecten op wezenlijke kenmerken en waarden van het Natuurnetwerk Nederland (NNN). Zie Bijlage A en Bijlage B voor een beschrijving van het wettelijk kader van deze soort- en gebiedsbescherming. North Sea Port heeft Arcadis gevraagd een quickscan op te stellen om eventuele negatieve effecten op beschermde soorten en gebieden en benodigde vervolgstappen in het kader van de Omgevingswet als gevolg van het voornemen in beeld te brengen.

Figuur 1 Overzicht van het plangebied op de grens tussen Nederland en België

5

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1068:1.0 - Datum: 28 oktober 2025 - Public

QUICKSCAN NATUURWETGEVING OMGEVINGSWET

1.2

Leeswijzer

In het volgende hoofdstuk is een beschrijving van het plangebied in de huidige situatie opgenomen, evenals een planbeschrijving. Hieruit volgt een korte afbakening van effecten met bijbehorende reikwijdte. Hoofdstuk 3 betreft de Natura 2000-gebieden, hierin is een beschrijving van de ligging en effecten op Natura 2000-gebieden opgenomen, hoofdstuk 4 geeft de mogelijke aanwezigheid van beschermde soorten binnen de reikwijdte van effecten evenals de effectbeschrijving en toetsing. In hoofdstuk 5 is beschreven waar het NNN is gelegen en of sprake is van negatieve effecten. Hoofdstuk 6 behandelt het aspect houtopstanden. Tot slot zijn in hoofdstuk 7 de conclusie en bijbehorende vervolgstappen beschreven. In Bijlage A is het wettelijk kader voor Natura 2000-gebieden beschreven en in Bijlage B dat voor de soortbescherming.

6

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1068:1.0 - Datum: 28 oktober 2025 - Public

QUICKSCAN NATUURWETGEVING OMGEVINGSWET

2

Planbeschrijving

2.1

Ligging

Het plangebied ligt op de grens van Nederland en België. Het deel in Nederland ligt in de provincie Zeeland en het Belgische deel ligt in provincie Oost-Vlaanderen (Figuur 2). Het plangebied ligt direct ten westen van het kanaal Gent Terneuzen en overlapt gedeeltelijk met een grensoverschrijdende N-weg (N252 in Nederland en N474 in België). In de omgeving is lintbebouwing aanwezig en bevinden zich meerdere bomenrijke percelen en tuinen. Ten westen van het plangebied ligt de spoorlijn Terneuzen-Zelzate.

Figuur 2 Ligging plangebied hoofdkantoor North Sea Port

2.2

Huidige situatie

Binnen het plangebied zijn verschillende elementen aanwezig zoals wegen, gebouwen en bomen (Figuur 3 en Figuur 4). Een deel betreft de N-weg met bijbehorende wegbermen en in- en uitritten. In deze bermen staan op enkele plekken hagen van Spaanse aak, het andere deel betreft laag begroeide bermen. Direct ten noorden van het plangebied staat een tankstation (Nederlandse bodem). Ten oosten ligt het kanaal Gent - Terneuzen, met de bijbehorende hoge kade. Op het westelijk deel van de locatie zijn meerdere essen aanwezig, zowel oudere bomen als jonge aanplant. In het zuiden staat nog een grote oude wilg op Belgisch grondgebied. Binnen het plangebied, aan de westzijde van de N-weg, is een één laags gebouw/kantoor aanwezig. In de gevels zijn open stootvoegen aanwezig. Vlakbij het gebouw staat een metalen transformatorhuisje.

7

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1068:1.0 - Datum: 28 oktober 2025 - Public

QUICKSCAN NATUURWETGEVING OMGEVINGSWET

Figuur 3 Huidige situatie plangebied

8

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1068:1.0 - Datum: 28 oktober 2025 - Public

QUICKSCAN NATUURWETGEVING OMGEVINGSWET

1.

2.

3.

4.

Figuur 4 Impressie plangebied. Foto 1: Bermen met lage hagen van Spaanse aak. Foto 2: Essenbomen van verschillende leeftijden. Foto 3: Het aanwezige gebouw/kantoor. Foto 4: Brede wegberm met schrale lage begroeiing

2.3

Voorgenomen herinrichting

Voornemen North Sea Port is voornemens om een nieuw hoofdkantoor te bouwen. De plannen zijn nog voor een groot deel onbekend. Wel is bekend dat de bruto vloeroppervlakte van het kantoor ongeveer 5000 m² zal zijn en er een grote parkeerplaats of parkeergarage zal worden gerealiseerd. Het ontwerp wordt pas in een later stadium bekend. Werkzaamheden Onafhankelijk van het ontwerp zullen in ieder geval bouwwerkzaamheden plaatsvinden. In de gebruiksfase zal buitenverlichting geplaatst worden. Ook zal in de nieuwe situatie meer menselijke activiteit zijn op de locatie dan nu het geval is. Afhankelijk van het ontwerp moet huidige bebouwing mogelijk worden gesloopt of worden bomen op de locatie gekapt. Planning De planning is op dit moment onbekend. Daarom is als uitgangspunt genomen dat de werkzaamheden jaarrond kunnen plaatsvinden.

9

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1068:1.0 - Datum: 28 oktober 2025 - Public

QUICKSCAN NATUURWETGEVING OMGEVINGSWET

2.4

Afbakening effecten

Op basis van de voorgenomen werkzaamheden zijn de volgende effecten op aanwezige beschermde soorten en gebieden te verwachten, waarbij een onderscheid is gemaakt tussen effecten in de realisatiefase (gedurende de werkzaamheden) en effecten in de gebruiksfase van het kantoor (na realisatie). Effecten realisatiefase: • • • •

Verstoren van fauna door werklieden met materieel of verlichting. Verlies van biotoop of leefgebied van beschermde flora en fauna (standplaatsen en/of waardplanten, nest- en verblijfplaatsen en foerageergebied). Doden en/of verwonden aanwezige dieren of beschadigen van flora. Toename stikstofdepositie op beschermde gebieden.

Effecten gebruiksfase: • • • •

Verlies van biotoop of leefgebied van beschermde flora en fauna (standplaatsen en/of waardplanten, nest- en verblijfplaatsen en foerageergebied). Oppervlakteverlies van beschermde gebieden door ruimtebeslag. Toename stikstofdepositie op beschermde gebieden. Verstoren van fauna door verlichting.

Reikwijdte beoordeling quickscan Voor de reikwijdte van de effecten in deze natuurtoets is 300 meter gehanteerd. Bij een reikwijdte groter dan 300 meter zullen andere bronnen in de reeds verstorende omgeving van het plangebied (zoals werkzaamheden en vrachtverkeer) meer verstoring opleveren. Uitzondering op de gehanteerde reikwijdte zijn de effecten als gevolg van stikstofdepositie. Hiervoor wordt standaard een reikwijdte van 25 kilometer gehanteerd vanwege de reikwijdte van het model Aerius waarmee stikstofdepositie op beschermde gebieden wordt berekend. Het plangebied ligt deels binnen Nederland en deels binnen België. Dit rapport beperkt zich tot het Nederlandse deel met de daarbij behorende Nederlandse wetgeving.

10

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1068:1.0 - Datum: 28 oktober 2025 - Public

QUICKSCAN NATUURWETGEVING OMGEVINGSWET

3

Natura 2000-gebieden

3.1

Methode

Onder de Omgevingswet valt de bescherming van Natura 2000-gebieden. Het wettelijk kader is opgenomen in Bijlage A. Op basis van de ligging van het plangebied ten opzichte van Natura 2000-gebieden en daarnaast de aard van de ingreep, is aan de hand van een bureaustudie bepaald of mogelijk sprake is van negatieve effecten als gevolg van het voornemen.

3.2

Ligging

Binnen 25 km van het plangebied zijn meerdere Natura 2000-gebieden aanwezig. Op slechts 250 m ligt Natura 2000gebied Canisvliet. Andere Natura 2000-gebieden bevinden zich op 14 km (Westerschelde en Saeftinghe), 17 km (Vogelkreek) en 25 km (Groote Gat). Een overzicht van de Natura 2000-gebieden in de omgeving is weergegeven in Figuur 5.

Figuur 5 Overzicht aanwezige Natura 2000-gebieden in de omgeving van het plangebied

11

Onze referentie: 3CDM6ACVKYMC-1727574152-1068:1.0 - Datum: 28 oktober 2025 - Public

QUICKSCAN NATUURWETGEVING OMGEVINGSWET

3.3

Aanwezigheid van kwalificerende natuurwaarden

Van de binnen een straal van 25 km gelegen Natura 2000-gebieden zijn alleen binnen Westerschelde en Saeftinghe stikstofgevoelige habitattypen en leefgebieden aanwezig (AERIUS Monitor, 2024).