2025-12-11 - Bijlage 1. Omgevingsvisie Terneuzen 251210 hoofdrapport

Terneuzen stroomopwaarts Samen vergroenen

Omgevingsvisie

Versie 10 december 2025

Inhoudsopgave Terneuzen stroomopwaarts ................................................................................................... 2 Samenvatting ..................................................................................................................... 6 Hoofdstuk 1: Inleiding ........................................................................................................ 8 1.

Waarom een omgevingsvisie? ............................................................................... 8

2.

Hoe is deze visie tot stand gekomen? .................................................................... 8

3.

Leeswijzer .............................................................................................................. 8

Hoofdstuk 2: Kenschets Terneuzen ..................................................................................10 1.

Ligging ..................................................................................................................10

2.

Geschiedenis ........................................................................................................11

3.

Positionering .........................................................................................................12

4.

Landschap ............................................................................................................13

5.

Water ....................................................................................................................14

6.

Bodem ..................................................................................................................15

7.

Natuur ...................................................................................................................16

8.

Erfgoed .................................................................................................................17

9.

Wonen en zorg .....................................................................................................17

Wonen .......................................................................................................................17 Woonzorg ..................................................................................................................18 10. Voorzieningen en positieve gezondheid ............................................................19 Positieve gezondheid .................................................................................................19 Dagelijkse voorzieningen ...........................................................................................19 Onderwijs...................................................................................................................20 Sport en beweging .....................................................................................................21 Kunst en cultuur .........................................................................................................21 11.

Recreatie en commerciële functies in binnensteden..........................................21 Route- en waterrecreatie ...........................................................................................21 Verblijfsrecreatie ........................................................................................................22 Dagrecreatie en binnensteden ...................................................................................22 12. Economie ..........................................................................................................22 Werk ..........................................................................................................................22 Landbouw ..................................................................................................................23 Industrie .....................................................................................................................24 Logistiek ....................................................................................................................24 Recycling en bouwmaterialen ....................................................................................24 Overige bedrijvigheid .................................................................................................24 13.

Energie .............................................................................................................24 14.

Milieu en circulariteit..........................................................................................26

15.

Mobiliteit en infrastructuur .................................................................................27

16.

Veiligheid ..........................................................................................................28 3

Hoofdstuk 3: Intermezzo, grote projecten..........................................................................30 1.

Inleiding ................................................................................................................30

2.

Waterstofnetwerk Zuidwest-Nederland .................................................................30

3.

380 kV Netuitbreiding Zeeuws-Vlaanderen ...........................................................31

4.

Verkenning aanlanding wind op zee (VAWOZ), fase 2 (periode 2031-2040) .........32

5.

Carbon Connect Delta (CCD)................................................................................32

6.

Locatiestudie 2 nieuwe kerncentrales ...................................................................33

7.

Knooppunt Zelzate ................................................................................................33

Hoofdstuk 4: Ambitie en koers ..........................................................................................35 1.

Onze ambitie.........................................................................................................35

Stroomopwaarts.........................................................................................................35 Samen .......................................................................................................................35 Vergroenen ................................................................................................................36 Verbeelding van onze ambitie ....................................................................................37 2. Algemene ontwikkelprincipes ................................................................................38 3.

Koers 1: We vergroenen .......................................................................................39

Verwezenlijken groenblauw netwerk ..........................................................................39 Beschermen kernen van natuur binnen groenblauw netwerk .....................................41 In stand houden weidsheid landschap .......................................................................42 4. Koers 2: We investeren in groei van brede welvaart .............................................43 Groei inwoners en ontwikkeling voorzieningen in alle kernen.....................................44 Grotere gebiedsontwikkelingen koppelen aan opgaven in bestaande wijken .............44 5. Koers 3: We zetten in op verduurzaming ..............................................................47 Aanwijzen samenhangende gebieden voor industrie .................................................47 Faciliteren energieprojecten voor onze economie ......................................................49 Voorwaarden stellen aan andere energieprojecten ....................................................50 6.

Koers 4: We gaan samen op weg om bereikbaar te blijven ...................................50 Aanwijzen locaties met reuring ..................................................................................50 Binnenstad Terneuzen als bijzondere opgave ...........................................................51 Optimaliseren vervoerssysteem .................................................................................53 Tijdelijke huisvesting binnen grotere gebiedsontwikkelingen ......................................55 Hoofdstuk 5: Strategie ......................................................................................................56 1.

Omgaan met onzekerheden ..................................................................................56

2.

Uitwerking op kernniveau ......................................................................................56

3.

Het gebruik van strategieën ..................................................................................56

4.

Koesteren .............................................................................................................57

5.

Verbinden .............................................................................................................58

6.

Veranderen ...........................................................................................................58

7.

Verbeteren ............................................................................................................58

8.

Voortzetten ...........................................................................................................59 4

Hoofdstuk 6: Aan de slag! .................................................................................................60 1.

Rol van de gemeente ............................................................................................60

2.

Relatie met andere instrumenten ..........................................................................60

Omgevingsprogramma’s ............................................................................................60 Omgevingsplan ..........................................................................................................61 Omgevingsvergunningen ...........................................................................................61 3. Omgaan met initiatieven .......................................................................................62 4.

Geen omgevingseffectrapport ...............................................................................62

5.

Bewaken van onze koers ......................................................................................64

Hoofdstuk 7: Financiële doorvertaling ...............................................................................65 Bijlagen ................................................................................................................................ 1.

Bronvermelding afbeeldingen...................................................................................

2.

Verwijzingen naar vastgestelde beleidsstukken .......................................................

3.

Verslag participatieproces ........................................................................................

4.

Benchmark Terneuzen met 20 vergelijkbare gemeenten .........................................

5.

Visietekening contramal ...........................................................................................

6.

Visietekening Kanaalzone ........................................................................................

7.

Uitwerking van de kernen .........................................................................................

8.

Aanwijzen strategieën aan gebieden........................................................................

9.

Notitie zienswijzen ...................................................................................................

5

Samenvatting In deze omgevingsvisie ‘Terneuzen stroomopwaarts, samen vergroenen’ presenteren wij onze koers voor toekomstige ontwikkelingen in de komende 20 jaar, tot 2045. Met ‘stroomopwaarts’ kiezen we een zelfbewuste richting die kansen biedt voor meer groen, groei in brede zin, duurzame oplossingen en slimme mobiliteit. Hierbij trekken we nadrukkelijk samen op met inwoners, andere overheden, industrie, midden- en kleinbedrijf en landbouw. De omgevingsvisie gaat over alles wat je buiten kunt zien, horen, voelen of ruiken. Het verbindt verschillende thema’s die de leefomgeving beïnvloeden, zoals wonen, werken, mobiliteit, natuur, water en milieu. De koers bestaat uit 4 delen. 1. We vergroenen Centraal staat voldoende ruimte voor natuur, opslag van water en genieten van het landschap. Dit in combinatie met kleine stukken grond voor landbouw, recreatie en wonen. Deze ruimte is met elkaar verbonden in een netwerk. Onderdelen zijn kernen van natuur en groene gebieden direct grenzend aan woon- en werkgebieden. Het uitgestrekte landschap in grote open polders blijft beschikbaar voor moderne akkerbouw. 2. We investeren in groei van brede welvaart De visie zet in op het versterken van brede welvaart. Dit richt zich op het welzijn en de kwaliteit van leven in onze gemeente.

De groeiambitie voor het aantal inwoners sluit aan bij de Regiovisie Zeeuws-Vlaanderen en het toekomstperspectief Zeeland 2050. Die groei is nodig voor voldoende personeel en om het niveau van voorzieningen te behouden en te verbeteren. Zo blijven scholen open, verenigingen bestaan en huisartsen beschikbaar. Ook nieuwkomers uit Nederland, Vlaanderen, Oost-Europa of andere delen van de wereld zijn hierbij welkom. In alle kernen komen nieuwe woningen, vooral voor senioren. Daardoor kunnen starters en gezinnen doorstromen. In de steden Axel en Terneuzen komen grotere aantallen nieuwe woningen voor alle doelgroepen. 3. We zetten in op verduurzaming De industrie is belangrijk voor de economie. We werken samen met bedrijven om niet meer afhankelijk te zijn van olie en gas en om de uitstoot van vervuilende stoffen te verminderen. We ondersteunen bij energieprojecten die belangrijk zijn voor de economie. Voorbeelden zijn de waterstofverbinding en de aansluiting op het 380 kV-netwerk. We geven aan waar bedrijfsactiviteiten gewenst zijn en waar niet. Daarvoor wijzen we ook nieuwe locaties aan. Deze locaties zijn als eerste bedoeld voor de ontwikkeling van onze eigen bedrijven. 4. We gaan samen op weg om bereikbaar te blijven In onze gemeente en in onze regio blijft de auto belangrijk, maar moedigen we het gebruik van de fiets aan.

Op de lange termijn willen we graag meewerken aan een passagierstrein naar Gent die Terneuzen beter bereikbaar maakt. Een belangrijke plek is de binnenstad van Terneuzen: een levendig gebied waar je ook prettig kunt wonen. Het levendige gebied met woningen breidt zich uit langs het Kanaal van Gent naar Terneuzen met een centrale plek 6

voor het station. De omgeving van het station willen we zo ontwikkelen dat industrie plaatsmaakt voor wonen, werken en recreëren. Het station wordt een van de ‘hubs’. Een plek om makkelijk over te stappen van bijvoorbeeld bus op fiets, trein of auto. Hiermee zorgen we voor goede aansluiting, zodat we vervoer voor iedereen bereikbaar en beschikbaar houden.

7

Hoofdstuk 1: Inleiding 1. Waarom een omgevingsvisie? Voor je ligt de omgevingsvisie van de gemeente Terneuzen. De omgevingsvisie gaat over de fysieke leefomgeving. Dat is alles wat je buiten ziet, hoort, voelt of ruikt. We hebben te maken met steeds meer ontwikkelingen die op de fysieke leefomgeving inspelen of waar de fysieke leefomgeving invloed op heeft. Hierbij gaat het onder andere om gezondheid, energiegebruik, klimaatadaptatie of voorzieningen die onder druk staan. Denk aan discussies over overvolle stroomnetten of hevige neerslag in korte tijd. Maar ook aan het tegengaan van overgewicht, passende zorg op de juiste plek, kwaliteit van onderwijs, enzovoort. Elke gemeente moet volgens de Omgevingswet een omgevingsvisie maken. De omgevingsvisie is een strategische visie voor de fysieke leefomgeving voor een lange periode. We bepalen in dit document de koers voor toekomstige ontwikkelingen tot 2045. Deze visie vervangt de structuurvisie Terneuzen 2025 die we in 2010 hebben vastgesteld. De omgevingsvisie is voor ons de basis van ons beleid voor de fysieke leefomgeving. Onderdelen werken we uit in omgevingsprogramma’s. De juridische basis leggen we vast in het omgevingsplan. 2. Hoe is deze visie tot stand gekomen? De omgevingsvisie is niet door de gemeente Terneuzen alleen opgesteld.

We hebben verschillende activiteiten georganiseerd om input te verzamelen en inwoners te betrekken bij het proces1. Deze activiteiten vonden plaats in de periode januari-mei 2025. Het verslag van de participatie is te vinden in bijlage 3. Tijdens de participatie hebben we de ‘houtskoolschets’ gebruikt om de omgeving te betrekken. De houtskoolschets is een soort voorlopige versie van of een agenda voor de omgevingsvisie. Het participatieplan en de houtskoolschets zijn begin januari 2025 door het college van B&W geaccordeerd. De bevindingen uit de participatie hebben we verwerkt in een ontwerp omgevingsvisie. Deze heeft ter inzage heeft gelegen van 10 september tot en met 22 oktober 2025. In deze periode zijn 15 zienswijzen ingediend. De zienswijzen zijn van een reactie voorzien in de notitie zienswijzen. Deze notitie is opgenomen in bijlage 9. De daaruit voortvloeiende aanpassingen zijn doorgevoerd in de definitieve omgevingsvisie die op 11 december 2025 door de gemeenteraad van Terneuzen wordt vastgesteld. 3. Leeswijzer De omgevingsvisie Terneuzen bestaat uit 7 hoofdstukken. Na de inleiding kenschetsen we in hoofdstuk 2 onze gemeente. Hoe ziet ons grondgebied eruit? Hoe gebruiken we ons grondgebied? En welk beleid voeren we al uit? Hoofdstuk 3 is een tussenhoofdstuk.

Het bevat een beschrijving van de stand van zaken van grote projecten die op ons afkomen en waar we zelf beperkt invloed op hebben. 8

Hoofdstuk 4 bevat de ambitie en de koers die we voorstaan. We schetsen ons perspectief, mede vanuit de uitkomsten van de participatie, bepalen koers en reageren waar mogelijk al op de grote projecten. Daarvoor bevestigen we eerder vastgelegde ontwikkelprincipes en maken keuzes die voor de fysieke leefomgeving van belang zijn. Ook geven we aan hoe we omgaan met de onzekerheden die voortvloeien uit de grote projecten. Waar mogelijk geven we op kaart aan waar we naar toe willen. Het is geen eindbeeld hoe de gemeente er in 2045 uitziet. Simpelweg omdat we dat niet precies kunnen voorspellen. In hoofdstuk 5 behandelen we strategieën die ervoor zorgen dat het toekomstbeeld werkelijkheid wordt. Daarmee leggen we voor elk stukje grondgebied niet het exacte eindbeeld vast, maar alleen de strategie om de gewenste ontwikkelrichting te bereiken. Op deze manier hebben wij flexibiliteit om in de loop van de tijd in te spelen op veranderingen. Hierdoor kunnen wij ook nieuwe ideeën ondersteunen. Maar alleen als het nieuwe idee past in onze koers en in de strategie. De gemeentedekkende strategiekaart is direct leesbaar vanaf het landelijk informatiesysteem. We gebruiken daarvoor het wettelijk voorgeschreven instrument TPOD (Toepassingsprofielen Omgevingsdocumenten). Hoofdstuk 6 gaat over de uitvoering van de omgevingsvisie.

Hier leggen we de relatie met de instrumenten omgevingsprogramma, omgevingsplan en omgevingsvergunning. Ook laten we zien hoe we omgaan met nieuwe ideeën die de fysieke leefomgeving raken. We leggen uit waarom we geen omgevingseffectrapport hebben opgesteld. En we laten zien hoe we ons beleid volgen en bewaken. Hoofdstuk 7 bevat de financiële paragraaf. Hierin geven we aan hoe we omgaan met de financiële consequenties van onze ambities. Tot slot 3 opmerkingen als leeswijzer: • Het is een turbulente tijd voor Terneuzen met grootschalige ontwikkelingen waar we niet altijd veel invloed op hebben. Het document is daarmee voor een deel een momentopname waarin we de kennis tot 15 oktober 2025 hebben meegenomen. Latere ontwikkelingen zijn niet verwerkt. • Deze omgevingsvisie tracht een groot scala aan beleidsonderwerpen met gevolgen voor de fysieke leefomgeving integraal te benaderen. Daarbij maken we gebruik van beleidsnota’s op specifieke onderwerpen die we de afgelopen jaren hebben opgesteld. In de tekst verwijzen we met nummers naar beleidsnota’s. In bijlage 2 zijn de genummerde verwijzingen opgenomen met naam en vaststellingsdatum van het document. • Om een beeld te krijgen van de sterke en zwakke punten van Terneuzen hebben we een vergelijking gemaakt met 20 vergelijkbare gemeenten. De resultaten kun je terugvinden in bijlage 4.

In de tekst geven we met een sterretje aan als de constatering is gebaseerd op bijlage 4.

9

Hoofdstuk 2: Kenschets Terneuzen 1. Ligging De gemeente Terneuzen omvat het centrale deel van Zeeuws-Vlaanderen. Aan de noordkant grenst het aan de Westerschelde en aan de zuidkant aan Vlaanderen. Aan de westkant ligt de gemeente Sluis en aan de oostkant de gemeente Hulst. De gemeente Terneuzen is in 2003 ontstaan door een samenvoeging van de eerdere gemeenten Axel, Sas van Gent en Terneuzen.

Figuur 1. Topografische kaart (Bron: Pdok)

Op 1 januari 2025 woonden er ongeveer 55.700 mensen in Terneuzen. Bijna de helft van deze mensen woont in de stad Terneuzen. Axel met ongeveer 8.000 inwoners en Sas van Gent met ongeveer 4.000 inwoners zijn de andere grotere kernen. De overige kernen zijn Biervliet, Hoek, Koewacht, Philippine, Sluiskil, Westdorpe, Zaamslag en Zuiddorpe. Er zijn ook nog meerdere kleinere gemeenschappen, maar die worden in deze omgevingsvisie niet apart behandeld. Voor de kernen wordt in figuur 2 een aantal basisgegevens onder elkaar gezet. Naast het aantal inwoners, huishoudens en woningen is ook het aandeel relatief nieuwe woningen 10

(gebouwd vanaf 2001), het gemiddeld aantal mensen per huishouden en de groei van het aantal inwoners in de afgelopen 10 jaar opgenomen. Dat geeft behalve een beeld van de totale omvang ook een beeld van de ontwikkeling erin. Ook is weergegeven de zogeheten groene druk en grijze druk. De groene druk is het aantal mensen jonger dan 20 jaar ten opzichte van het totaal aantal mensen in de betreffende kern. De grijze druk is het aantal mensen ouder dan 70 jaar ten opzichte van het totaal aantal mensen in de betreffende kern. Dat geeft een beeld van de leeftijdsopbouw. Kern

Axel (inclusief Spui en Magrette) Biervliet Hoek Koewacht Philippine Sas van Gent (inclusief Zandstraat) Sluiskil Terneuzen Westdorpe Zaamslag Zuiddorpe (inclusief Overslag)

Inwoners aantal groei groene grijze 1-1-2025 vanaf 2015 druk druk 8.086 1.594 2.802 2.611 2.039 3.967 2.255 26.513 1.958 2.714 1.150

0,5% 0,3% -6,0% 1,9% -1,2% 0,4% -4,9% 5,5% -0,2% -3,9% -4,1%

Huishoudens Woningvoorraad aantal gem. aantal gebouwd 1-1-2025 omvang 1-1-2025 vanaf 2001

19,1% 19,8% 18,6% 16,7% 19,9% 18,1% 16,2% 19,2% 16,7% 20,2% 18,5% 17,2% 17,8% 14,1% 18,9% 20,6% 17,5% 18,8% 19,6% 19,3% 18,2% 15,9%

3.890 755 1.300 1.175 940 1.985 1.115 12.620 925 1.200 525

2,08 2,11 2,16 2,22 2,17 2,00 2,02 2,10 2,12 2,26 2,19

4.016 842 1.425 1.235 992 2.101 1.175 13.135 958 1.282 544

8,0% 8,8% 5,1% 7,9% 7,5% 5,4% 6,1% 19,2% 13,6% 11,8% 4,4%

Gemeente Terneuzen 55.689 1,8% 18,7% 19,4% Figuur 2. Enkele basisgegevens van de kernen (Bron: CBS)

26.430

2,11

27.705

13,2%

2. Geschiedenis Zeeuws-Vlaanderen kent een lange geschiedenis van bewoning en strijd tegen het water2. Al in de prehistorie en Romeinse tijd werd het gebied bewoond, maar pas vanaf het jaar 1000 begon men met het aanleggen van terpen en dijken om overstromingen te bestrijden. In de middeleeuwen ontstonden nederzettingen op hogere kwelders en kreekruggen. Rond 1300 bestond het gebied uit bedijkte eilanden, gescheiden door geulen en kreken. De 13e eeuw was een bloeitijd, met zoutwinning uit veen als belangrijke economische activiteit. Langzaam maar zeker groeiden de steden. Dijken werden opgehoogd en verbeterd, eerst door monniken en later door burgerlijke overheden en particuliere maatschappijen. Dammen en sluizen werden aangelegd en het platteland werd bebouwd. Een stormvloed in 1375 leidde tot het ontstaan van de zeearm de Braakman, die ZeeuwsVlaanderen in tweeën spleet. In latere eeuwen werd het gebied verder ingepolderd, waarbij oudland- en nieuwlandpolders ontstonden. De hoekige kreken zijn nog steeds zichtbaar in het landschap. Tijdens de 80-jarige oorlog kreeg het gebied strategisch belang. De Staatse en Spaanse Linies werden aangelegd, met vestingsteden als Axel, Biervliet, Terneuzen, Philippine en Sas van Gent. De Staatse en Spaanse Linies zijn nog zichtbaar in het landschap.

In de 18e en 19e eeuw verzandde de Braakman door inpoldering en werd een kanaal aangelegd tussen Terneuzen en Sas van Gent. Het kanaal was cruciaal voor de ontwikkeling 11

van Sas van Gent en Terneuzen. Eind 19e eeuw vestigden zich diverse fabrieken in Sas van Gent, wat leidde tot economische groei en de transformatie tot een industriële stad. Terneuzen groeide verder na 1870, toen het spoor richting Mechelen gereedkwam. Industrieën vestigden zich langs het kanaal.

Figuur 3. Terneuzens grondgebied en omgeving rond 1850 (Bron: Topotijdreis)

Na de Tweede Wereldoorlog vonden ruilverkavelingen plaats en werden industriegebieden doorontwikkeld, vooral langs het kanaal. In 1952 werd de Braakman definitief afgedamd, waarna de Braakmanhaven en een nieuw industriegebied ontstonden. De opening van nieuwe sluizen in 1968 en de verbreding van het kanaal zorgden voor sterke economische groei, waardoor Terneuzen een belangrijk industrieel centrum werd. De opening van de Westerscheldetunnel in 2003 versterkte de verbinding met de rest van Zeeland. Tegenwoordig vormt de Kanaalzone (tussen Terneuzen en Sas van Gent) de scheiding tussen oostelijk en westelijk Zeeuws-Vlaanderen. 3. Positionering Terneuzen dankt haar economische ontwikkeling aan het Kanaal van Gent naar Terneuzen. Gent, in de middeleeuwen een van de machtigste steden van Europa, zocht onophoudelijk naar aansluiting met het internationale zeevaartverkeer door het graven van kunstmatige waterlopen3. In de 16e eeuw werd de Sassevaart gegraven naar Sas van Gent, maar de godsdienstoorlogen gooiden roet in het eten voor Gent. In de 19e eeuw werd het herstel van de vrije vaart op de Schelde aangegrepen om het oorspronkelijke kanaal tot Sas opnieuw uit te graven en door te trekken naar Terneuzen. In oorsprong bleef de bedrijvigheid grotendeels in Gent. In de 20e eeuw ontstonden steeds grotere fabriekscomplexen langs het kanaal. 12

Figuur 4. 3 bandsteden vanuit (historisch gezien) machtige centra naar de zee(arm)

Als we nu de situatie beoordelen is er langs het hele kanaal van Gent naar Terneuzen een lint ontstaan van grootschalige bedrijvigheid afgewisseld met kernen. Een dergelijke ontwikkeling doet zich ook voor langs de kanalen naar de zee vanuit de van oudsher machtige steden Brugge en Antwerpen. Er is sprake van een soort bandsteden, waarin alle ruimte was voor een ongebreidelde groei van bedrijventerreinen. De ruimtelijke kwaliteit is daarbij in het geding geraakt. Gent is druk bezig de nog resterende groene tussenruimten binnen de Kanaalzone met kwalitatief groen in te richten en aan elkaar te koppelen, zodat er voldoende ademruimte is voor de mensen die er wonen en werken. Deze zogeheten koppelingsgebieden zijn in Vlaanderen relatief klein. Op ons grondgebied is er binnen de Kanaalzone nog wat meer ruimte over. 4. Landschap Wij leven in een voornamelijk vlak polderland. De hoogte ligt tussen 1 meter onder NAP en 2 meter boven NAP. Het gebied rondom de kernen Koewacht en Zuiddorpe heeft een zanderige bodem en is verwant aan Vlaanderen met een lintenstructuur en een kleinschalig landschap. De rest van het grondgebied heeft vooral een kleibodem. Het Kanaal van Gent naar Terneuzen ligt hoog in het omliggende polderlandschap.

Het Kanaal deelt als drager van de Kanaalzone ons grondgebied in 3 delen in: het westelijk gebied rond de Braakman met de kernen Biervliet, Hoek en Philippine, de Kanaalzone met de kernen Terneuzen, Sluiskil en Sas van Gent en het oostelijk open agrarisch landschap met de kernen Axel en Zaamslag. Westdorpe neemt een bijzondere positie in als een soort enclave in de Kanaalzone (tussen Tractaatweg en Kanaal), maar met de kenmerken van een open agrarisch landschap, zoals rond Axel en de lintstructuur zoals Koewacht. Het oostelijk open agrarisch landschap en het kleinschalige landschap met de lintenstructuur loopt door in de gemeente Hulst. Ten westen van de Braakman begint ook een open agrarisch landschap rond Biervliet dat doorloopt in de gemeente Sluis. Het landschap buiten de Kanaalzone kenmerkt zich door een afwisseling van bos, water, velden en dijken. 13

Inwoners waarderen vooral de weidsheid van het landschap en de kwaliteit van de natuurgebieden die erin liggen. De gebieden hebben een lagere dynamiek, waardoor het prettig wonen is.

Figuur 5. Relatieve rust tussen de 3 bandsteden

5. Water Voor onze behoefte aan drinkwater en aan industriewater hebben we een leiding aangelegd vanuit de Biesbosch. Dat vangen we op in grote bekkens ten noordwesten van Philippine. Regenwater in het stedelijk gebied vangen we op in waterpartijen en rioleringen of infiltreren we in de grond. We maken steeds meer gebruik van aparte hemelwaterafvoerleidingen. Daarmee brengen we het schone regenwater rechtstreeks terug naar het oppervlaktewater, in plaats van naar de zuivering. Het oppervlaktewater is in de vorm van sloten met elkaar verbonden. We voeren het water snel af naar de Westerschelde. De Westerschelde is zout, terwijl regenwater zoet is. Bij de Westerschelde en rond het Kanaal treedt al een sterke verzilting op en is de zoetwaterbel grotendeels verdwenen. Chloride is een maat voor zout in het water. Bij een chloridegehalte van 1.000 milligram per liter is het water niet meer geschikt als zoetwaterbron voor bijvoorbeeld landbouw of drinkwater. Figuur 6 laat zien op welke diepte er al een chloridegehalte van 1.000 milligram per liter is. Dat varieert van maaiveld (donkerrood) tot 30 meter beneden maaiveld (blauw) of zelfs nog dieper (grijs). Hoe dieper het zoute water zit, hoe meer ruimte er is voor zoet water in de bovenste lagen van de bodem.

14

Figuur 6. Opkomende verzilting (Bron: Provincie Zeeland, Zoet-zoutverdeling Zeeuwse ondergrond)

Het stedelijk afvalwater wordt apart ingezameld en via het gemeentelijke rioolstelsel getransporteerd naar een punt aan de rand van het stedelijk gebied. Daar neemt het waterschap het over en zorgt voor verdere zuivering. De gemeente heeft een beheer- en onderhoudsstrategie om de functionaliteit van het rioleringssysteem te bewaken en waar nodig te verbeteren4. Onze bedrijven gebruiken steeds nieuwe stoffen. Onze boeren gebruiken stoffen om de gewassen te beschermen. Sommige van de stoffen kunnen een risico vormen voor de waterkwaliteit. Om de kwaliteit van ons water te beschermen, gelden er Europese regels: de Kaderrichtlijn Water (KRW). Deze richtlijn stelt eisen aan de chemische en ecologische toestand van oppervlakte- en grondwater. Veel van onze sloten voldoen nog niet aan die richtlijn. 6. Bodem De bodem vormt een complex ecologisch en hydrologisch systeem met onder meer ontelbare organismen, miljoenen kubieke meters grondwater in verschillende aardlagen en natuurlijk afval dat wordt afgebroken. Het systeem is kwetsbaar. De bodemvervuilingen uit het verleden illustreren dat: ondanks dat we al plekken gesaneerd hebben, zitten we nog steeds met grote hoeveelheden vervuilde grond. Er is dan ook verschil in de kwaliteit van de 15

bodem. Daarom mag grond niet zomaar van de ene naar de andere plek worden vervoerd. We hebben daarvoor een indeling van ons grondgebied gemaakt5. Daarnaast bevinden zich in de bodem veel heipalen en kilometers aan kabels, leidingen en rioleringen. De laatste jaren zijn daar ook nog energiesystemen bijgekomen en ondergrondse bouwwerken als parkeergarages en afvalcontainers. We zetten in op de bescherming van de bodemkwaliteit. Deze mag niet verslechteren. Verontreinigingen die al bekend zijn, moeten beheersbaar zijn en blijven, of worden verwijderd. Nieuwe verontreinigingen worden opgeruimd en aantasting wordt hersteld. We willen ontwikkelingen boven en onder de grond beter op elkaar afstemmen. En daarbij ook rekening houden met de gezondheid van onze ondergrond voor mens, plant en dier6. 7. Natuur De Westerschelde is onze economische levensader en maakt ook deel uit van het Natura 2000-gebied Westerschelde & Saeftinghe. Natura 2000-gebieden zijn aangewezen door de Europese Unie en er gelden strenge regels voor natuurbescherming. Ook Canisvliet binnen onze gemeente is aangewezen als Natura 2000-gebied. We hebben zelf ook gebieden aangewezen en ingericht voor de natuur7. Denk aan de Braakman, de Margarethapolder, de Otheense Kreek, de Boschkreek, de Axelsche Kreek, de Smitsschorre en de Karnemelkpolder. Daarnaast zijn verschillende binnendijken belangrijk voor de natuur.

Typische bloemen en kruiden zijn van belang voor diersoorten die het niet makkelijk hebben. Door deze te beschermen zorgen we voor een betere biodiversiteit*.

Figuur 7. Vastgestelde kaart natuurwaarden (Bron: Bureau Waardenburg, 2012)

16

8. Erfgoed De geschiedenis van ons grondgebied is lang en opwindend. Er zijn nog veel bouwwerken en dijken of straten overgebleven uit de geschiedenis. Denk aan molens, kerken en boerderijen, maar ook beeldbepalende gebouwen uit een recenter verleden. Of archeologische rijksmonumenten, zoals de Torenberg in Zaamslag. Maar ook sporen van de strijd langs de Staatse en Spaanse Linies. Ook is er veel bekend door oude kaarten en oude teksten. Of uit verhalen die van generatie op generatie zijn doorgegeven. Dat is samen ons cultureel erfgoed. Het erfgoed wordt steeds meer gewaardeerd. We streven ernaar om in nieuwe ontwikkelingen erfgoed te behouden, te integreren of door te ontwikkelen8. Zowel gebouwd erfgoed als monumentale bomen als gebruiken en tradities in de openbare ruimte (bijvoorbeeld carnavalsoptochten, herdenkingen, haven/mosselfeesten).

Figuur 8. Cultuurhistorische waarden (Bron: Provincie Zeeland, Cultuurhistorie Zeeland)

9. Wonen en zorg Wonen Terwijl het aantal inwoners al jarenlang ongeveer gelijk blijft*, groeit het aantal woningen sinds 2000 jaarlijks met gemiddeld 110. Er zijn de afgelopen 10 jaar jaarlijks gemiddeld 166 17

vergunningen afgegeven om een woning te bouwen. Deels groeit de voorraad daardoor, deels gaat het om vervanging. Van de voorraad aan woningen is ongeveer 80% een huis en ongeveer 20% een appartement. De appartementen vinden we vooral in de grotere kernen. Ter vergelijking: in Nederland is het aandeel huizen 63% en het aandeel appartementen 37%. De gemeente kent in verhouding dus veel grondgebonden woningen. Ongeveer 68% van onze woningen is gekocht (niet gehuurd), terwijl dat percentage in Nederland gemiddeld 57% is. Het grootste deel van de huurwoningen vinden we, zowel absoluut als relatief, in Terneuzen (de wijken in en rond het centrum), Axel en Sas van Gent. De koopwoningen zijn ten opzichte van Nederland en ten opzichte van het stedelijk gebied van Gent laag geprijsd*. We zien vooral een groei in 1- en 2-persoonshuishoudens. Dat komt omdat er meer gezinnen zijn zonder kinderen, ouderen die langer alleen blijven leven en relaties die mensen makkelijker verbreken. Ook internationale werknemers behoren veelal tot de kleinere huishoudens. Maar onze woningvoorraad is vooral ingericht op gezinnen. Daarom willen we nieuwbouw vooral richten op kleinere huishoudens. En we willen nieuwbouw gericht inzetten om het kwetsbare deel van de woningvoorraad te kunnen herstructureren (sloop-nieuwbouw)9.

We hebben samen met Hulst en Sluis het beleid rond de huisvesting van woonwagenbewoners geactualiseerd en de behoefte in kaart gebracht10. Daaruit komen op visieniveau geen grote vraagstukken naar voren. We hebben ons ingezet voor het verbeteren van de huisvesting voor internationale werknemers. We willen dat internationale werknemers goed kunnen wonen en dat knelpunten en overlast door tijdelijke bewoning voorkomen worden. Daartoe hebben we randvoorwaarden opgesteld voor flexwonen en zoeken we naar goede aanlandplekken voor kwalitatief goede, tijdelijke huisvesting11. Woonzorg We hebben op ons grondgebied al een paar plekken waar veel mensen met een zorgvraag bij elkaar wonen. Het gaat in de meeste gevallen om ouderenzorg die van oudsher in verzorgingshuizen geclusterd is. Deze verzorgingshuizen zijn te vinden in de 3 grote kernen en daarnaast in Hoek, Koewacht, Westdorpe en Zaamslag. Daarnaast zijn er nog een paar kleinere plekken waar mensen met zorg in een groep bij elkaar wonen. We willen veel meer toe naar geclusterde en zorggeschikte woningen waar mensen samen zo zelfstandig mogelijk oud kunnen worden12. Dat betekent ook een groot beroep op mantelzorg. Mantelzorg is de zorg voor een naaste die langdurig ziek is, een beperking heeft of hulpbehoevend is.

Onder mantelzorg vallen allerlei soorten van hulp en zorg: huishoudelijke hulp, praktische steun, verzorging, verpleging, begeleiding, toezicht en emotionele steun. In onze gemeente hebben we relatief veel mantelzorgers*. We hebben kennishouders aangesteld die de mantelzorgers ondersteunen en we tonen onze waardering meer en beter13. Er zijn in Zeeuws-Vlaanderen steeds minder zorgverleners, zoals huisartsen, tandartsen, fysiotherapeuten, psychologen en apotheken. Minder mensen kiezen voor een beroep in de zorg en binnen die kleinere groep is de interesse om in Zeeuws-Vlaanderen te werken 18

beperkt. Zorgverleners zijn steeds meer geclusterd in grotere praktijken. Het voordeel is dat kennis wordt gedeeld en dat de balans tussen werk en privé voor zorgverleners beter kan worden bewaakt. Voor het dunner bevolkte gebied aan de west- en oostflank betekent dat dat niet alle kernen meer een huisartsenpraktijk hebben. Dat hoeft geen probleem te zijn, maar het maakt vervoer op maat des te belangrijker. Door minder inzet in de avond, nacht en weekenden zijn er meer fitte huisartsen overdag beschikbaar. In 2024 is de huisartsenspoedzorg op een centrale locatie in ZeeuwsVlaanderen nabij het ziekenhuis in Terneuzen geconcentreerd. Door goede samenwerking blijft de kwaliteit gewaarborgd, neemt de kennis en expertise toe en nemen de wachttijden af. Er is een directe koppeling met het ziekenhuis. 10. Voorzieningen en positieve gezondheid Positieve gezondheid De grootste vermindering van de druk op de zorgverleners komt voort uit preventie. Het concept van positieve gezondheid legt daar de focus op14. We gaan er daarbij vanuit dat mensen, ook kwetsbare mensen, autonoom zijn en zelf (willen) beschikken over hun leven. We stemmen de dienstverlening af op de vragen en behoeften van inwoners, zodat zij zelf hun problemen aanpakken en uiteindelijk minder of korter ondersteuning nodig hebben15. Vroegtijdige aanpak voorkomt dat problemen groter en complex worden.

Het begint met goede basisvoorzieningen en een goede infrastructuur. De basis op orde. Dit maakt dat mensen zich optimaal kunnen ontwikkelen, (al dan niet arbeidsmatig) participeren, zelfstandig en zelfredzaam kunnen zijn, voor elkaar kunnen zorgen en uitgenodigd worden om gezond te leven (bewegen, gezonde voeding, ontmoeting, ontspanning). We hebben het dan bijvoorbeeld over welzijnsvoorzieningen als buurt- en dorpshuizen, goed onderwijs, kinderopvang, over sport- en culturele voorzieningen, over preventieve jeugdgezondheidszorg, laagdrempelige informatie, voorlichting en advisering, en goede ondersteuning van mantelzorgers. Het gaat dan ook over een beweegvriendelijke en veilige inrichting van de openbare ruimte. En vervolgens gaat het om het effectief organiseren van de benodigde hulp16. Dat vertaalt zich in resultaten rond bijvoorbeeld moeite met rondkomen*, eenzaamheid*, psychische klachten* en overgewicht*, waarin Zeeuws-Vlaanderen wisselend scoort. Dagelijkse voorzieningen Voor onze dagelijkse behoeften kopen we eten en drinken en huishoudelijke artikelen, vooral in supermarkten. De supermarkten zijn steeds groter geworden. Ze passen vaak niet meer in de kleinere gebouwen in een dorp. En als het gebouw nog wel past, dan is de openbare ruimte vaak te klein om alle auto’s van klanten van de supermarkt te parkeren.

De grootste supermarktketens en de discounters hebben zich al geconcentreerd in de grotere kernen Terneuzen, Axel en Sas van Gent op goed bereikbare plaatsen. In de kernen Hoek, Koewacht, Philippine, Sluiskil en Westdorpe is ook nog een supermarkt gevestigd. In de andere kernen niet meer. We beseffen dat niet iedereen de supermarkten gemakkelijk kan bereiken. Zonder auto wordt het voor veel mensen moeilijk. Ouderen met een zorgvraag worden doorgaans minder mobiel. Er zouden voor hen 2 opties moeten zijn: verhuizen naar een van de grotere kernen 19

met voorzieningen (bij voorkeur in geclusterde en zorggeschikte woningen) of blijven in de kern met een dorpshuisfunctie. Dorpshuizen zijn de plek om elkaar te ontmoeten en activiteiten te organiseren. Ze spelen in de kernen zonder supermarkt dan ook een rol als een verzamelplek voor vooraf bestelde boodschappen. Het initiatief ligt bij de bewoners. Onderwijs De eerste levensjaren van een kind zijn belangrijk voor de totale ontwikkeling. Ouders spelen daarin de belangrijkste rol. Omdat de ouders vaak ook allebei (willen) werken, is kinderopvang en onderwijs heel belangrijk17. De leerplicht geldt vanaf 5 jaar, de meeste ouders brengen hun kind vanaf 4 jaar naar school. Daarnaast maken veel ouders van kinderen tot 4 jaar gebruik van een vorm van kinderopvang. In alle kernen (behalve Zuiddorpe) is een basisschool en kinderopvang te vinden. We hebben in de afgelopen jaren al gebouwen en terreinen voor onderwijs vernieuwd. Daarbij brengen we basisschool en kinderopvang samen zodat er een compleet aanbod ligt voor kinderen van 0 tot 12 jaar18. Bij nieuwbouw zorgen we ervoor dat de buitenruimte aantrekkelijk wordt om te spelen, niet alleen voor de kinderen op school, maar ook voor de kinderen in de buurt19. We combineren dat bij voorkeur met andere gemeenschapsfuncties zoals een buurt- of dorpshuis.

Daarmee realiseren we in de wijken van de stad Terneuzen en in de kernen een centrale plek waar ontmoeting en sociale contacten plaats kunnen vinden20. De basisschool is daarin een heel belangrijk element, niet alleen voor de kinderen maar ook voor de ouders die elkaar aan het schoolplein treffen. Er ontstaan daar vriendschappen – dwars door sociale klassen heen – die het buurt- en dorpsgevoel versterken. De middelbare scholen in Zeeuws-Vlaanderen hebben te maken met een in verhouding klein aantal leerlingen. Om te voorkomen dat scholen worden opgeheven door regels van het Rijk, zijn ze samen gaan werken. Door de samenwerking krijgen ze meer geld van het Rijk. Zo houden we 1 reguliere middelbare school op ons grondgebied, het Lodewijkcollege. De school is op dit moment nog gehuisvest op 2 locaties. We bereiden nieuwe huisvesting voor als onderdeel van Campus Terneuzen. Naast het voortgezet onderwijs, willen we ook het voortgezet speciaal onderwijs, het praktijkonderwijs, het middelbaar beroepsonderwijs én het Centrum voor Top Techniek huisvesten op de campus. Door intensievere samenwerking willen we het onderwijsaanbod in de regio behouden en versterken. Samen met de betrokken partijen zetten we ons in voor een gezamenlijke duurzame samenwerking gericht op de ontwikkeling en realisatie van Campus Terneuzen21.

Voor hoger beroepsonderwijs zijn we aangewezen op Vlissingen, Breda of verder. Ook gaan jongeren voor vervolgonderwijs (na het voortgezet onderwijs) naar Vlaanderen (Gent, Antwerpen, Leuven). Jongeren trekken voor hun studie vaak weg uit onze gemeente en komen dan lang niet altijd terug*. De HZ University of Applied Sciences steunt de duurzame samenwerking voor de ontwikkeling en realisatie van Campus Terneuzen, maar heeft niet de intentie om fysieke huisvesting op Campus Terneuzen te realiseren. De vele samenwerkingen die de HZ al in en met Terneuzen en breder met Zeeuws-Vlaanderen heeft, zouden op termijn aan de campus gekoppeld kunnen worden. Op deze manier willen we meer jongeren blijvend aan ons binden.

20

Sport en beweging Beweging is gezond. Ons grondgebied biedt prima mogelijkheden voor wandelen en fietsen. Steeds meer mensen kiezen ervoor om te sporten op tijdstippen dat het hen uitkomt. Dat kan door hard te gaan lopen, te gaan wielrennen of te gaan zwemmen. Wij worden niet gezien als een beweegvriendelijke gemeente*. Wij zijn al aan de slag om de condities verder te verbeteren en gaan daarmee door. Het aantal mensen dat lid is van sportverenigingen, daalt al geruime tijd en ligt bij ons relatief laag*. Omdat de verenigingen steeds meer moeite hebben om voldoende leden te vinden, zien we meer samenwerking. Verenigingen werken vooral samen om de jeugd te laten sporten. We juichen deze samenwerking toe22. Kunst en cultuur Kunst en cultuur brengt mensen samen. Bij evenementen, festivals en optredens genieten mensen van theater, dans en muziek. Musea en ambachten zijn leerzaam. In beide gevallen ontmoeten mensen elkaar en delen ze samen ervaringen. Daardoor worden sociale banden sterker. Sociale banden zijn nodig in een tijd waarin je gemakkelijk wegduikt in de digitale wereld. Zelf bezig zijn met kunst en cultuur vergroot daarnaast de mentale gezondheid van mensen. Een sterke cultuursector is van belang voor het vestigingsklimaat. We hebben de afgelopen tijd inzet en middelen geïnvesteerd in kunst en cultuur23. We hebben onder meer: • • • •

• • • •

De Regiodeal ingezet om in de oude Philipsfabriek een broedplaats voor kunst, - en designtalent te realiseren; De landelijke Mondriaanfonds-pilot ArtBase naar Terneuzen gehaald, die onderzoekt hoe hedendaagse kunst in de regio meer toegankelijk kan zijn; Cultuurcoaches op gebied van amateurkunst en educatie aangesteld bij Toonbeeld; De eerste fase van White Cube Zeeuws-Vlaanderen groen licht gegeven: een participatief project van internationaal gerenommeerd kunstenaar Renzo Martens (1973, Sluiskil); Een aantal grotere evenementen naar Terneuzen gehaald, zoals The Passion; Een aantal leegstaande panden weten aan te wenden voor tijdelijk gebruik door kunstenaars; Een professionaliseringsslag bij podia in Terneuzen (Porgy en de PIT) in gang gezet; Onze kerken24 en graven op onze begraafplaatsen25 geïnventariseerd op cultuurhistorische waarde en op de functie voor de toekomst. 11. Recreatie en commerciële functies in binnensteden

Route- en waterrecreatie Recreanten en toeristen komen naar onze gemeente voor de rust en weidsheid van het landschap. Wandelen, fietsen, mountainbiken en paardrijden zijn geliefde bezigheden. Er zijn verschillende mooie recreatieve routes, zowel in het gebied ten oosten als ten westen van de Kanaalzone. De verbinding door de Kanaalzone heen is logischerwijs beperkt tot een paar plekken waar je het kanaal over kunt steken. De routes door het buitengebied zijn zowel voor recreanten als voor de eigen inwoners. 21

Ook is er een groeiende recreatie op onze wateren. We willen onze waterrijke omgeving aantrekkelijker maken voor recreatie, zodat inwoners en bezoekers veilig en verantwoord kunnen genieten van de natuur26. Daarvoor worden verschillende activiteiten op aangewezen locaties op en rond het water gefaciliteerd. Verblijfsrecreatie Om toeristen langer aan ons te binden, zijn overnachtingsplekken noodzakelijk. Kwantitatief is het beperkt, mede door de invloed van de kuststrook*. We streven naar een gevarieerd aanbod. Grootschalige verblijfsrecreatieterreinen hebben we alleen op het eiland in de Braakman, maar het eigenaarschap en de exploitatie laten daar op het moment te wensen over. Verspreid over het grondgebied zijn er enkele kleine en middelgrote campings, veelal ontstaan vanuit een boerenbedrijf. We willen die campings niet veel verder laten groeien en houden vast aan een koppeling met het agrarisch bedrijf27. Voor camperaars hebben we ons aanbod in de afgelopen periode vergroot met aantrekkelijke plaatsen in Axel, Terneuzen, Westdorpe en Sas van Gent28. Hotels hebben we in Terneuzen en Sluiskil, maar die zijn vooral gericht op de zakelijke markt. We hebben wel een aantal kleinere hotels en bed & breakfast-formules. Dat veelzijdige aanbod koesteren we, zeker ook omdat dit aanbod vaak een tweede leven geeft aan cultuurhistorisch erfgoed.

Het Kerkhotel in Biervliet en d’Ouwe Kercke in Terneuzen zijn daar voorbeelden van. Voor bed & breakfast hebben we regels die ervoor zorgen dat ze niet te groot worden29. Dagrecreatie en binnensteden Grotere attracties die veel publiek trekken zijn onder meer Snow World op de Zuidpoort in Terneuzen, de Smitsschorre in Axel met golfbaan, zweefvliegveld en motorcross, enkele musea (waaronder Industrieel museum en Oorlogsmuseum Gdynia) en de binnensteden van Terneuzen, Axel en Sas van Gent waar verleden en heden samenkomen. We willen de bezoekerseconomie versterken door onze toeristische aantrekkingskracht te vergroten30. In de binnensteden van Terneuzen, Axel en Sas van Gent is nog sprake van een relatief groot aantal winkelmeters en hoog leegstandpercentage*. We hebben de mismatch tussen voorraad en behoefte in beeld en zijn we stappen aan het nemen om de winkelmeters te verminderen en te concentreren in een kleiner gebied31,32. Voor de binnenstad van Terneuzen ligt er een totaalplan, dat is opgesteld in samenspraak met ondernemers en bewoners en dat stap voor stap wordt uitgewerkt33. 12. Economie Werk We hebben fors meer banen dan werkende inwoners*. Dat tekent onze sterke werkgelegenheidspositie. Tegelijkertijd moeten we ook constateren dat de arbeidsparticipatie van onze inwoners relatief wat lager is*.

Dat vertaalt zich niet door in een hoog aantal uitkeringen*, maar blijkbaar werken niet alle leden in een huishouden. Het overschot aan banen betekent per saldo een inkomende pendel. Vanuit onze buurgemeenten Hulst en Sluis, vanuit Vlaanderen en vanuit Beveland.

22

Ten opzichte van vergelijkbare gemeenten hebben we nog veel werkgelegenheid in de landbouw*. Als je daarvoor corrigeert, hebben we een diverse sectorale economie, met relatief wat meer handel en industrie en relatief wat minder zakelijke dienstverlening. Landbouw De landbouw is geen bijzonder grote werkgever, maar wel een hele grote grondgebruiker. De landbouw heeft de zorg voor ruim driekwart van ons grondgebied*. Veruit de meeste bedrijven houden zich bezig met akkerbouw, bijvoorbeeld met aardappelen, uien, granen en bieten. Het aantal landbouwbedrijven daalt al enige tijd. Vooral kleinere akkerbouwbedrijven hebben geen bedrijfsopvolger. De overgebleven landbouwbedrijven nemen de grond over en worden daardoor groter.

Figuur 9. Kwaliteitsnetwerk zwaar landbouwverkeer (Bron: Westzuidwest, 2022)

Het aantal veeteeltbedrijven is klein en het aantal dieren per hectare ook*. Dat is ook terug te zien in de lage fosfaatemissie*. In de Kanaalzone zijn enkele grote glastuinbouwbedrijven neergestreken. Dit past in ons beleid, want we willen ons buitengebied openhouden met vollegrondsteelt (akkerbouw). En op de minder vruchtbare dan wel minder rendabele gronden rondom natuurgebieden willen we extensieve veeteelt, gecombineerd met de berging van zoet water. De landbouw maakt gebruik van steeds grotere machines en voertuigen die veelal door loonwerkers worden bediend. We hebben een kwaliteitsnetwerk aangewezen voor het landbouwverkeer, waarmee we de confrontatie tussen de grote machines en ander verkeer, waaronder recreatief fietsverkeer zoveel mogelijk willen vermijden34. Bij nieuwe ontwikkelingen beoordelen we ook de gevolgen voor het landbouwverkeer. 23

Industrie De meest in het oog springende bedrijven met veel werkgelegenheid zijn de industriële bedrijven Dow, Yara en Cargill. Dat zijn steunpilaren voor onze economie, maar ook steunpilaren met een missie. Deze bedrijven zijn in het kader van internationale klimaatafspraken continu bezig om te verduurzamen. Dat betekent elektrificatie, overstappen op waterstof en verandering van een deel van de activiteiten. De ‘oude’ economie op basis van olie en gas is immers ook te vinden in een belangrijk deel van de producten en ook daarvoor wordt naar duurzamere en schonere oplossingen gezocht. Logistiek We maken deel uit van North Sea Port, de samenwerking tussen de havens in het Sloegebied, Terneuzen en Gent. De totale zeevaartoverslag fluctueert, maar stijgt gemiddeld met 8% per jaar tussen 2009 en 2023. In het Zeeuwse deel neemt het aandeel van olie en chemie gerelateerde producten af en stijgt het aandeel aan de landbouw gelieerde producten (Stec, 2024). Door de bouw van de nieuwe, diepere zeesluis wordt de aantrekkingskracht van de gebieden langs het kanaal groter. Recycling en bouwmaterialen In de Kanaalzone zijn diverse bedrijven in het bouwmaterialencluster (zand en grind, hout, beton en cement) gevestigd. De aanvoer van zulke grondstoffen in bulk via het water is vaak een van de drijfveren om zich in de haven te vestigen. Deze bedrijven produceren hiermee bouwmaterialen.

Steeds meer gaat het daarbij om hergebruik van materialen. Bergen afval bieden mogelijkheden voor nieuwe producten. Nieuwe spelers met innovatieve ideeën hebben zich de afgelopen periode gevestigd langs Zijkanaal C. Wij dagen gevestigde grote ruimtegebruikers in de afval- en recyclingbranche uit om creatiever te worden in hergebruik van stoffen. Daarmee kan er een toonaangevend cluster ontstaan, waar we trots op kunnen zijn. Overige bedrijvigheid Terneuzen blijkt een rijke voedingsbodem voor innovatieve bedrijvigheid te zijn*. Zeker niet alleen bij de grote spelers. Juist bij de toeleveranciers en op het snijvlak van landbouw en industrie komen hier nieuwe innovatieve producten en processen tot stand. We bieden deze bedrijven vestigingsmogelijkheden in de Kanaalzone om deze bij Terneuzen passende spirit te steunen. Bijkomend voordeel is dat de bestaande lokale bedrijventerreinen benut kunnen worden door het midden- en kleinbedrijf (deels familiebedrijven) en startups. 13. Energie Vanaf de vondst van de aardgasbel in Slochteren is Nederland in de jaren ‘60 razendsnel omgeschakeld op gas. Er is in korte tijd een compleet gasnetwerk in de grond gestampt, waarbij alle dorpen en steden op het gas zijn aangesloten. Voor Zeeuws-Vlaanderen is een gasleiding door het Verdronken land van Saeftinghe aangelegd.

Gas en olie vormen de voornaamste energiebronnen voor de industriële bedrijvigheid. Los van de eindigheid van deze fossiele brandstoffen zijn ze ook medeverantwoordelijk voor de opwarming van de aarde door de uitstoot van koolstofdioxide. We zullen opnieuw een omslag moeten maken, net als in de jaren ‘60 van de vorige eeuw. Het begint met energiebesparing: dat doen we onder meer door onze huizen beter te isoleren en gebruik te maken van bodemwarmte. We lopen daar nog wat achter in 24

vergelijking tot het Nederlands gemiddelde*. We hebben al wel in kaart hoe we de transitie naar een aardgasvrije verwarming van onze huizen en bedrijfsgebouwen vorm kunnen gaan geven35. Per buurt of wijk hebben we aangegeven welke transitie het meest haalbaar is.

Figuur 10. Transitiekaart naar aardgasvrije gebouwen in 2050 (Bron: Overmorgen, 2021)

We zijn begonnen om energie uit de duurzame bronnen zon en wind te halen. De windmolens in de Koegorspolder zijn daarvan een bewijs. Steeds meer inwoners en bedrijven leggen zonnepanelen op hun dak en er zijn ook al enkele zonnevelden aangelegd. We maken daarbij gebruik van de zonneladder36. In verhouding tot het aantal inwoners wekken we relatief veel energie duurzaam op*. Ook ruilen we onze brandstofauto in voor elektrische voertuigen; daarin lopen we ook nog wat achter op het Nederlands gemiddelde*. Bij ons ligt een veel grotere opgave: het verduurzamen van de industrie. Smart Delta Resources (SDR), het internationale samenwerkingsverband binnen de regio, heeft voor de industrie in kaart gebracht welke transitie nodig is37. Wij onderschrijven de noodzaak. De transitie bestaat uit 5 onderdelen: elektrificatie, het gebruik van waterstof, het verbeteren van de energieprestatie van productieprocessen, het afvangen van koolstofdioxide en het delen van industriële restwarmte. Het is geen of-of maar een en-en verhaal. Voor de transitie zijn op elkaar afgestemde investeringen van bedrijven (bedrijfsprocessen) en overheid (infrastructuur) nodig. Het delen van industriële restwarmte in een warmtenet komt ten goede aan huizen, maar dat kan alleen op relatief korte afstand en bij voldoende bebouwingsdichtheid (zie figuur 10).

25

De overheid staat aan de lat voor een integraal energiesysteem dat van centraal fossiel naar decentraal duurzaam gaat. In de regionale energiestrategie38 zijn de verduurzamingsdoelstellingen van het Rijk op provinciaal niveau doorvertaald naar de onderdelen elektriciteit, gebouwde omgeving en mobiliteit. De overheidsinvesteringen gaan onze gemeente ver te boven. Het Rijk is aan zet. Wij stellen waar mogelijk voorwaarden om de maatschappelijke winst op ons grondgebied zo groot mogelijk te laten zijn. We zoeken daarbij naar balans tussen nieuwe perspectieven voor innovatieve vormen van bedrijvigheid (gericht op een toekomstbestendige economie) en het beheersen van gezondheidsrisico’s voor onze inwoners. 14. Milieu en circulariteit Ons milieubeleid is al decennialang gestoeld op 3 pijlers: het voorkomen van nieuwe hindersituaties, het beheersen van bestaande en geaccepteerde hindersituaties en het opheffen van niet-acceptabele hindersituaties39, 40. Of het nu gaat om geluidhinder, luchtkwaliteit, externe veiligheid of lichthinder. Bestaande hindersituaties zijn nu beheersbaar en we zijn scherp op het voorkomen van nieuwe hindersituaties. Daarbij moet wel worden aangetekend dat hinder een subjectief begrip is. Denk maar aan eens aan burengerucht.

Figuur 11. Geluidzones rond industrieterreinen (Bron: Gemeente Terneuzen, 2024)

We hebben de geluidruimte van de grotere industrieterreinen en van het motorcrossterrein vastgelegd in zones. We hebben relatief weinig woningen met een te hoge geluidbelasting* (meer dan 60 dB). De luchtkwaliteit is gemiddeld genomen, ondanks de aanwezigheid van 26

grote industrieën, relatief goed*. Er zijn echter locaties waar dat niet het geval is. We hebben het schone luchtakkoord gesloten om gezondheidswinst te (blijven) boeken. Lichthinder kent nog geen wettelijk kader, maar kan wel een negatieve invloed op de gezondheid van mensen op flora en fauna hebben. Reden genoeg om daar aandacht aan te schenken. Voor wat betreft externe veiligheid liggen de risicovolle bedrijven op grote industrieterreinen op aanvaardbare afstand van woonkernen. Voor het terrein Dow-Mosselbanken is een veiligheidscontour vastgelegd41. Verder zijn er 7 Lpg-stations op goed gekozen plekken buiten woonkernen, zodat ze geen verhoogd risico voor de omgeving vormen. Deze bedrijven laten ook gevaarlijke stoffen vervoeren. Daarvoor wordt deels gebruik gemaakt van ondergrondse infrastructuur, waarvoor we een netwerk hebben aangewezen en planologisch vastgelegd42. Ook over de Westerschelde en over het Kanaal van Gent naar Terneuzen en over het spoor worden gevaarlijke stoffen vervoerd. De rest gaat over de weg, waarbij het Rijk in de regeling basisnet de N62, de N61 en enkele aansluitende verbindingen naar industrieterreinen heeft aangewezen als route voor gevaarlijke stoffen. Dit zijn nieuwe veilige wegen en ook de kortste routes naar de afleveradressen43. We werken mee aan een circulaire economie.

Dit doen we door zo veel mogelijk waardevolle afvalstoffen apart in te zamelen en zo weinig mogelijk restafval44. Waardevolle afvalstoffen zoals gft, oud papier en karton, glas en textiel zijn recyclebaar en/of herbruikbaar. PMD+ zamelen we apart in en bieden we aan voor nascheiding. We streven naar een hoeveelheid restafval van 100 kg per inwoner. De totale hoeveelheid afval per inwoner is nog relatief groot*. Dit komt mede omdat onze inwoners op milieustraten gemiddeld 2 keer zoveel afval aanleveren als in de rest van Nederland45. Vanaf november 2025 zijn de milieustraten voorzien van een toegangscontrolesysteem. 15. Mobiliteit en infrastructuur De verkeersstructuur in en om Terneuzen is de afgelopen decennia ingrijpend gewijzigd. Door de Westerscheldetunnel en de Sluiskiltunnel zijn de vervoersstromen meer noord-zuid gericht in de Kanaalzone. De N62 is inmiddels een robuuste directe verbinding voor ZeeuwsVlaanderen met Gent (Vlaanderen) en de rest van Zeeland. De bereikbaarheid met de auto is sterk verbeterd, de bereikbaarheid met het openbaar vervoer niet. De verbeterde infrastructuur biedt kansen om het onderliggende gemeentelijke vervoersnet daar beter op aan te haken. Dat is ook nodig, nu we vanuit sociaal-maatschappelijke kant geconfronteerd worden met een centralisatie van voorzieningen, waardoor de afstanden tussen wonen en voorzieningen groter worden.