2025-06-05 IC7 - Bijlage 1 Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal 2025

Zaamslag is een dorp met ondernemerszin, horen we, en ook dat de protestante kerk nog steeds een belangrijke maatschappelijke rol vervult in de sociale structuur van het dorp.

‘Dat is de grootst mogelijke onzin’ Ze benadrukken – we hoorden het eerder - dat de komst van mensen van buiten de sociale samenhang van het dorp verzwakt, en dan gaat het zowel om arbeidsmigranten, Belgen die in Zaamslag en omgeving gaan wonen, als alle andere groepen van buiten. ‘Mijn buren komen uit Rotterdam, die hebben hun woning daar goed ver-kocht, ze wonen hier wel, maar zijn sociaal gezien nul verbonden aan het dorp.’ De aanwezige makelaar wijst erop dat 30-40% van de woningen in de grensdorpen van Zeeuws-Vlaanderen Vlaams woningbezit is. In de meeste gevallen betreft het Vlamingen die van net over de grens verhuizen naar Zeeuws-Vlaanderen, maar ze blijven in Vlaanderen werken en hun sociale leven daar ook voortzetten. In het gesprek benadrukken de ondernemers het cruciale belang van woningbouw. Met woningen is het volgens hen mogelijk jonge mensen vast te houden, en zelfs ook mogelijk om geboren en getogen inwoners van Zaamslag te verleiden tot terugkeer. ‘Leefbaarheid staat of valt bij iemand die hier na te zijn opgegroeid kan blijven wonen.’ De makelaar weerspreekt het beeld dat er niet genoeg huizen voor starters zijn in Zeeuws-Vlaanderen. ‘Dat is de grootst mogelijke onzin, die zijn er volop! 70 procent van het woningaanbod in Zeeuws-Vlaanderen is onder de drie ton, in Zaamslag staat zelfs heel veel onder de twee ton.

Dus je kunt hier goedkoop wonen.’ In de visie van de makelaar moet je dan ook geen starterswoningen bouwen, maar juist woningen voor ouderen, zodat zij doorstromen en hun goedkope woningen vrijkomen. Jonge mensen kunnen die stapsgewijs opknappen en verduurzamen zodat ze in waarde stijgen.

36

Breskens Groede Sluis Oostburg IJzendijke Sas van Gent Zaamslag ‘t Verdronken Land van Saeftinghe Kloosterzande

Tot voorkort was Zaamslag een echt CDA-dorp. Bij de tweede kamer verkiezingen werd de PVV de grootse partij. Dat was vroeger ondenkbaar aldus een van de ondernemers, die het idee heeft dat er een onterechte ontevredenheid heerst en een verkeerd beeld over een vermeend woningtekort. ‘70% van het woningaanbod hier is onder de 3 ton. In Zaamslag is zelfs heel veel onder de 2 ton. Dus je kunt hier goedkoop wonen én je hebt alle voorzieningen en toch blijven we hier zeuren en stemmen PVV, want asielzoekers krijgen voorrang en die Pool woont in een huis waar ik had kunnen wonen. Dat is de grootste onzin die er is, hier’.

Ook mensen uit België zijn welkom. Maar dan is het belangrijk dat deze mensen wortelschieten in Zaamslag, zich blijvend vestigen, dat hun kinderen hier opgroeien en onderdeel worden van de lokale samenleving.

Naast dit aanbod van ‘opknapwoningen’, zegt een van hen, zou er ook een aanbod moeten zijn voor mensen die verder in hun wooncarrière zijn (‘die willen iets mooiers’). Ze stellen vast dat ‘het erop lijkt’ dat er weer mag worden gebouwd. Wat hen betreft is dat hoog tijd. Eén van de ondernemers typeert Zeeuws-Vlaanderen als een ‘overloopgebied’. Ook mensen uit België zijn welkom, maar dan is het belangrijk dat deze mensen wortelschieten in Zaamslag, zich blijvend vestigen, dat hun kinderen hier opgroeien en onderdeel worden van de lokale samenleving.

‘Hij is een kind van Zeeuws-Vlaanderen’ De ondernemers stralen vertrouwen uit in de toekomst, ze voelen zich niet in de steek gelaten door de Rijks-overheid, ook met de lokale overheid ‘kunnen ze best goed overweg’. Maar wat zouden ze willen van de over-heid? Ze verwachten niet dat Rijksdiensten deze kant op komen, maar staan welwillend tegenover de mogelijke komst van kerncentrales, want die staan er al in hun omgeving. Hun komst zou een belangrijke impuls voor de werkgelegenheid zijn. De ondernemers zijn tevreden dat Hugo de Jonge is benoemd als waarnemend commissaris van de Koning van Zeeland. Hij is een kind van Zeeuws-Vlaanderen en in Zaamslag opgegroeid. De ondernemers zien het als gemiste kans dat Zeeuws-Vlaanderen door het vorige kabinet niet is aangewezen als groeiregio wat betreft woningbouw.

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal

37

Volgende halte ‘t Verdronken Land van Saeftinghe Landschap bij het Verdronken Land van Saeftinghe

38

Breskens Groede Sluis Oostburg IJzendijke Sas van Gent Zaamslag ‘t Verdronken Land van Saeftinghe Kloosterzande

Naar de gemeente Hulst en ’t Verdronken Land van Saeftinghe Na een korte wandeling door het dorpshart van Zaamslag rijden we naar de gemeente Hulst, in het bijzonder naar een prachtige uithoek van Zeeuws-Vlaanderen: het Verdronken Land van Saeftinghe. Het is een gebied rijk aan uitgestrekte schorren, geulen en slikken en biedt een blik op het ‘oerlandschap van Zeeland’. In een paviljoen kletsen we met iemand die helpt in de bediening. Ze is als Zeeuws-Vlaamse al een tijd geleden naar Amsterdam verhuisd, maar nu is ze tijdelijk terug om voor haar moeder te mantelzorgen. Daarnaast organiseert ze met regelmaat ‘hippe activiteiten’ in ZeeuwsVlaanderen, geïnspireerd op haar ervaringen in de randstad. Ofwel: Zeeuws-Vlaanderen is geen eiland en absorbeert culturele invloeden van elders (randstad, Belgisch achterland, et cetera).

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal

39

Laatste halte Kloosterzande Vrijwilligers in de Emmahal van Kloosterzande

40

Breskens Groede Sluis Oostburg IJzendijke Sas van Gent Zaamslag ‘t Verdronken Land van Saeftinghe Kloosterzande

Kloosterzande: ‘We krijgen niet de parels uit de randstad’ In de middag strijken we voor de laatste twee gesprekken neer in de Emmahal in Kloosterzande (3.185 inwoners9), De sporthal is het domicilie van verschillende dorpse sport- en cultuurverenigingen. We spreken met een aantal sociale professionals: medewerkers van een woningcorporatie, een gemeentelijke wijkcoördinator en een wijkagent. Opnieuw passeren de grote maatschappelijke vraagstukken van Zeeuws-Vlaanderen de revue, maar ook niet eerder benoemde maatschappelijke problemen als de toename van eenzaamheid, de aanwezigheid van zorgmijders, verslaving, verwaarlozing en mensen met verward gedrag. Omdat we vooral dorpen hadden aangedaan, waren deze problemen nog niet echt aan de orde gekomen. Een gelijke ervaring hadden we ook in de vorige halteplaats Noardeast Fryslân. In meer stedelijke omgevingen, zoals voor Zeeuws-Vlaanderen in wijken van Terneuzen en Hulst, manifesteren deze problemen zich frequenter dan in een kleinschalige dorpse setting. De professionals zagen deze problemen in ernst toenemen. De oorzaak daarvan ligt volgens hen deels in de komst van maatschappelijk kwetsbare bewoners van elders, die in Zeeuws-Vlaanderen gemakkelijk een goedkope huurwoning kunnen krijgen. ‘We krijgen niet de parels uit de randstad’. Hetzelfde geldt voor de criminaliteit. Ook daar heeft Zeeuws-Vlaanderen mee van doen.

Zeeuws-Vlaanderen blijkt een aantrekkelijk gebied te zijn voor criminelen. Het heeft onder andere te maken met de onderbezetting van de politie, maar ook met aanrijdtijden door de lange afstanden. De politie kan niet altijd snel ter plaatse zijn. ‘Je kan je hier verdekt opstellen en je zit lekker dicht bij de grens’. Bovendien is er sprake van een lage meldingsbereidheid. ‘Je verlinkt elkaar niet.’ De aanwezige sociale problematiek zorgt ervoor dat de woningcorporatie haar maatschappelijke rol heeft aangescherpt. Ze probeert goed zicht te krijgen op haar huurders, periodiek waar nodig op huisbezoek te gaan, te voorkomen dat huurachterstanden oplopen en kwetsbare huurders zo goed mogelijk te helpen. De gemeente Hulst kent een wijkcoördinator die nauw betrokken is bij de verschillende wijken, maar ook aanwezig is bij alle dorpsvergaderingen. Deze functie wordt door bewoners op prijs gesteld omdat het zorgt voor korte lijntjes met het bestuur. De gemeente Sluis (ongeveer 23.000 inwoners) kent eveneens een coördinator voor de 15 stads- en dorpsraden. De 15 dorpen van de gemeente Sluis zijn eigenlijk te beschouwen als kleine wijkjes of beter buurtjes. Ofwel: gemeenten in Zeeuws-Vlaanderen proberen met dit type functies goed zicht te hebben op wat in wijken, dorpen en kernen leeft en speelt.

Opnieuw passeren de grote maatschappelijke vraagstukken van ZeeuwsVlaanderen de revue, maar ook niet eerder benoemde maatschappelijke problemen als de toename van eenzaamheid, de aanwezigheid van zorgmijders, verslaving, verwaarlozing en mensen met verward gedrag.

9

Op 1 januari 2024

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal

41

Proefballonnetjes irriteren De professionals wijzen erop dat landelijke politici en bestuurders gemakkelijk geneigd zijn om plannen en ideeën los te laten op Zeeuws-Vlaanderen, zoals in het geval van Rijksbrede projecten als de aanleg van waterstofleidingen, kerncentrales en de verkenning van wind op zee. Bewoners vragen zich volgens hen af of het meer zijn dan ‘proefballonnetjes’. Ze zorgen voor veel onrust bij hen en vergroten niet hun vertrouwen in overheid en politiek. ‘Bied bewoners perspectief, wees transparant, zeg waar ze aan toe zijn. Zijn het serieuze plannen? Nu wordt er omheen gedraaid, dat irriteert mensen.’

Krachten bundelen in de Emmahal van Kloosterzande Ons tweede gesprek in de Emmahal voeren we met vrijwilligers van lokale verenigingen. Twee van de verenigingen maken gebruik van de Emmahal: tafeltennisvereniging Sla Altijd Raak en Stichting Kloortje. De laatste organiseert dans- en muziekactiviteiten. De Emmahal, begrijpen we, is met grote inbrengen van eigen leden, gerealiseerd. Leden en vrijwilligers hebben de krachten gebundeld om de leefbaarheid in Kloosterzande en omgeving te versterken. Ook tennisclub TC Hontenisse en voetbalclub V.V Hontenisse zijn daarbij aangesloten. Betrokkenen hebben een enquête onder inwoners en leden van sport- en cultuurverenigingen uitgezet. Met de uitkomsten zijn toekomstscenario’s gemaakt, die vervolgens getoetst zijn op hun haalbaarheid. Hun ambitie is om een vernieuwd Sport- en Cultuurpark te realiseren. De betrokkenen werken nauw samen met verschillende afdelingen van de gemeente Hulst. De situatie nu is dat de gemeente op korte termijn geen budget beschikbaar heeft voor een vernieuwd Sport- en Cultuurpark, bovendien ‘is ze nog niet zo ver’ om deze keuze te maken. De vrijwilligers: ‘We werken sneller dan de gemeente’.

Van Zeeuws-Vlaanderen één gemeente maken? Gevraagd naar hun ervaringen met de samenwerking met de gemeente wijzen ze op de korte lijnen. De gemeente is goed benaderbaar, maar de samenwerking wordt wisselend ervaren. Soms is er veel enthousiasme als inwoners met een plan komen, maar dan horen ze vervolgens niks. ‘Dat demotiveert.’ Bij andere projecten ervaren ze juist een sterke betrokkenheid van ambtenaren. ‘Als we subsidie aanvragen, is dat nooit een probleem. Daar zit een super betrokken ambtenaar die meedenkt en meewerkt’. Een ander merkt op: ‘Het zit heel erg in personen. Als je medewerkers persoonlijk kent, krijg je zaken sneller voor elkaar. Het is ons kent ons.‘ Ook merken ze op dat ‘niet alle afdelingen van elkaar goed weten waar ze mee bezig zijn’, bijvoorbeeld als het gaat om het realiseren van ontmoetingsplekken en - ruimtes. Hoe kijken ze aan tegen het idee om van Zeeuws-Vlaanderen één gemeente te maken, vragen wij hen. Eerder op dag kwam deze suggestie ook voorbij. Enkele vrijwilligers zien dit als ‘onafwendbaar’. Het heeft als voordeel dat er dan meer capaciteit en expertise in huis kan worden gehaald. Aan de andere kant kan het ook de afstand tot burgers vergroten, maar, zo wordt, genuanceerd: ‘Sinds het ontstaan van de fusiegemeente Hulst zijn angsten van inwoners over verslechtering niet uitgeko-

42

Breskens Groede Sluis Oostburg IJzendijke Sas van Gent Zaamslag ‘t Verdronken Land van Saeftinghe Kloosterzande

Koningsdag in Kloosterzande

men’. Ofwel: de laatste schaalvergroting heeft niet slecht uitgepakt. Toch blijft er reserve. Mogelijk leidt het tot een verdere verschraling van voorzieningen. Ofwel: over schaalvergroting en de voors en tegens ervan is het laatste woord niet gezegd.

Toen ik ooit ben gevraagd voor het Oranjecomité beschouwde ik dat als een hele eer. Het gaf status. Nu lijkt geen kip meer geïnteresseerd.

Vrijwillige inzet onder druk Voor onze gesprekspartners is het vinden van nieuwe jongere vrijwilligers dé grote uitdaging. Nu komt het werk te veel neer op de inzet van dezelfde groep oudere vrijwilligers. De groep met wie we vanmiddag spreken is hiervan een treffend voorbeeld. Ieder van hen vervult minstens drie verschillende vrijwilligersfuncties in het dorp. De animo voor vrijwilligerswerk neemt af, ook de status. ‘Toen ik ooit ben gevraagd voor het Oranjecomité beschouwde ik dat als een hele eer. Het gaf status. Nu lijkt geen kip meer geïnteresseerd.’ Gelukkig heeft een recente oproep nieuwe vrijwilligers opgeleverd voor het helpen organiseren van de jaarlijkse Koningsdagactiviteiten.

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal

43

Naast vrijwilligers hebben verenigingen ook voldoende leden nodig. Door samenwerking met verenigingen uit naburige kernen slagen ze er vooralsnog in teams in competities te houden. Maar voor hoelang nog?

Wankele (zorg, ov, horeca, winkelbestand) en sterkere voorzieningen (onderwijs, sport, cultuur) De vrijwilligers vertellen dat er in Kloosterzande nog een goed aanbod is van sport- en culturele voorzieningen (‘Er is voor iedereen wel wat wils’), maar dat er van de horeca niet veel over is en recent de slager en een tandartspraktijk de deuren hebben gesloten. Ook op het verschraalde openbaar vervoer wordt gewezen. Het is een onafwendbaar onderwerp in alle gesprekken. Hun boodschap: omdat bussen steeds zeldzamer rijden, zijn kleine kernen ‘onbewoonbaar geworden’ voor niet-autobezitters, inwoners met weinig geld of een beperkt netwerk. Zonder goed openbaar vervoer kunnen bijvoorbeeld kinderen uit een minima-gezin niet in de winter naar de zwemles in Hulst of Terneuzen gereden worden. De vrijwilligers zijn bekend met kleinschalige initiatieven zoals de Buurtbus die door vrijwilligers wordt gerund en de bus van welzijnsorganisatie ‘Hulst voor elkaar’ die mensen ophaalt om boodschappen te doen. Alleen: de budgetten voor deze initiatieven zijn niet toereikend. Geef ons de ruimte en de budgetten om het openbaarvervoer-probleem op te lossen, merkt een van hen op, in plaats van centraal vanuit het Rijk of vanuit Middelburg te bepalen welk openbaar vervoer mogelijk is voor dorpen als Kloosterzande. ‘Daar geloof ik zelf veel meer in.

Geef ons vertrouwen en geld om lokaal de zaken aan te pakken en op te lossen.’ Wat betreft onderwijsvoorzieningen springt Kloosterzande er in positieve zin uit, zeker in vergelijking met naburige ‘grensdorpen’, die aangewezen zijn op Belgische basisscholen (maar die hebben ook weer hun voordelen weten we inmiddels). Opnieuw hoorden we over de druk op de mantelzorg. Door de verschraalde zorg neemt de druk op mantelzorgers toe, maar wie een beperkt sociaal netwerk heeft, kan daar niet of nauwelijks dan wel heel eenzijdig een beroep op doen.

We moeten oppassen ‘dat we elkaar in Zeeuws-Vlaanderen niet allemaal napraten’ benadrukte een van hen. Hij bedoelde: elkaar de put inpraten.

44

Breskens Groede Sluis Oostburg IJzendijke Sas van Gent Zaamslag ‘t Verdronken Land van Saeftinghe Kloosterzande

Zeeuws-Vlaanderen blijft trekken, maar aantrekkingskracht aan Nederlandse kant vraagt versterking Ondanks hun zorgen over verdwijnende voorzieningen en de kwaliteit van leven van met name minder mobiele en van een netwerk verstoken ouderen, bleken de vrijwilligers zelf positief over hun toekomst. Die ligt in Zeeuws-Vlaanderen, want geen van hen overweegt de regio te verlaten, ook als ze veel ouder werden. Ze vroegen zich wel af waarom er niet meer werd ingezet op de bouw van flexwoningen, ‘tiny houses’ of modulaire woonvormen. We moeten oppassen ‘dat we elkaar in Zeeuws-Vlaanderen niet allemaal napraten’ benadrukte een van hen. Hij bedoelde: elkaar de put inpraten. De realiteit is nu eenmaal, zei hij, dat heel veel zaken voor inwoners ‘net wat verder weg liggen.’ Maar, benadrukte hij, in Gent en Antwerpen zijn zat banen voor hoger opgeleiden, toen we de vraag opwierpen of Zeeuwse-Vlaamse jongeren die in Rotterdam of Eindhoven hun hbo- of universitaire studie hebben afgerond, bereid zijn terug te keren naar hun geboortegrond. Hij zag ook Zeeuws-Vlamingen die naar elders waren verhuisd, terugkeren op het moment dat hun kinderen het huis uit waren. Ofwel Zeeuws-Vlaanderen blijft trekken: om er te gaan werken na je studie (elders), om er je vakanties door te brengen of om er op latere leeftijd naar terug te keren.

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal

45

Epiloog Terugkeer ZeeuwsVlaanderen (Oostburg) In de Emmahal van Kloosterzande eindigde onze tweedaagse. Vol van indrukken togen we huiswaarts om op 17 november 2024 opnieuw af te reizen naar ZeeuwsVlaanderen. Op die dag legde een delegatie van Gedeputeerde Staten (GS) van Zeeland, waaronder Hugo de Jonge, met de Colleges van B&W van de drie ZeeuwsVlaamse gemeenten een werkbezoek af aan Zeeuws-Vlaanderen. Hun werkbezoek eindigde in het Ledeltheater van Oostburg. Het slot van dit werkbezoek bood Movisie de kans om niet alleen de observaties van de tweedaagse aan de delegatie voor te leggen, maar ook met hen in gesprek te gaan over gewenste beleidsaanbevelingen richting overheid. Wat heeft Zeeuw-Vlaanderen nodig van de provinciale en landelijke overheid om het vertrouwen van hun inwoners in politiek en bestuur terug te winnen? Maar ook: wat heeft Zeeuws-Vlaanderen nodig waar het gaat om het versterken en stimuleren van het gemeenschapsleven?

Ook hier was het steeds enerzijds, anderzijds. (...) En waar zorgelijke beschouwingen de overhand hadden, ging het wel steeds over hun zorgelijke regio.

Enerzijds anderzijds In onze terugkoppeling aan GS en de colleges van B&W wezen we op het enerzijds anderzijds in de gevoerde gesprekken tijdens onze tweedaagse. Veel van onze gesprekspartners tijdens de tweedaagse schetsten een zorgelijk beeld van Zeeuws-Vlaanderen. Maar ze zagen ook mogelijkheden. Ze wezen ons op de grens die hun niet alleen bedreigingen biedt, maar juist ook kansen. Hetzelfde gold voor het toerisme en de import van buiten, waaronder veel Belgen. Ook hier was het steeds enerzijds anderzijds. Het landschap, de kust, de historie, en het unieke stedelijke Belgische achterland werden als belangrijke troefkaarten naar voren geschoven, hetzelfde gold voor sommige specifieke economische sectoren. Ofwel: zie ook onze potentie en kracht, was hun pleidooi. En waar zorgelijke beschouwingen de overhand hadden, ging het wel steeds over hun zorgelijke regio.

46

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal

Enkele lastige vragen waren in de gevoerde gesprekken tijdens onze tweedaagse steeds teruggekomen. Moet Zeeuws-Vlaanderen vooral een woonprovincie worden of is het cruciaal om juist in te zetten op het versterken van de economie? Wat verdient prioriteit? Woningbouw of economie of is het en en? Zeeuws-Vlaanderen kent vooral een mbo-economie, zijn juist meer banen voor theoretisch opgeleiden nodig om niet alleen de economische structuur van Zeeuws-Vlaanderen te versterken, maar juist ook het maatschappelijk initiatief? We ontmoeten veel gemeenschapskracht in de dorpen, maar door de vergrijzing en de komst van de import, in het bijzonder die van de Belgische buren, lijkt die toch te verzwakken. Vlak daarbij de aanwezige sociale problematiek in Zeeuws-Vlaanderen niet uit, is ons door eerstelijnsprofessionals voorgehouden. Pas op om Zeeuw-Vlaanderen als landelijke dorpse idylle te kenschetsen. Zie de multi-problematiek bij inwoners, de komst van maatschappelijk kwetsbare inwoners van elders die in Zeeuws-Vlaanderen makkelijk een huurwoning kunnen krijgen en de aanwezige criminaliteit. Het vertrouwen in de Rijksoverheid bij onze gesprekspartners tijdens de tweedaagse was niet groot. Kom eens over de brug, is het algemene gevoel. De uitdagingen waar grensregio Zeeuws-Vlaanderen voor staat, zijn meer dan bekend.

Over de eigen gemeente waren onze gesprekspartners minder kritisch, maar vier zaken kwamen regelmatig terug: informeer ons beter, wees beter aanspreekbaar, faciliteer ons beter én enthousiasmeer ons meer (bij het stimuleren van het maatschappelijk initiatief). Op de vraag of gemeenten er verstandig aan doen om op dan wel af te schalen, was het antwoord niet eenduidig. Een nabije benaderbare overheid werd als een groot goed gezien. Maar opschaling, oftewel het samenvoegen van verschillende gemeenten, kan bijdragen aan een overheid met voldoende capaciteit, expertise en innovatiekracht. Samenvattend: De regio bezit (vooralsnog) een sterk fundament van maatschappelijk initiatief en er is een breed gedeeld gevoel van urgentie dat er iets moet gebeuren ten aanzien van economische structuurversterking, woningbouw, samenlevingsopbouw, vervoer, voorzieningen en het wegnemen van belemmeringen om grensoverschrijdend te werken en te leven. Ofwel: aan de slag!

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal

47

Drie vragen Het gezelschap in het Ledeltheater herkende de analyse van enerzijds anderzijds, en ook de bijzondere positie van grensregio Zeeuws-Vlaanderen. De uitdagingen van Zeeuws-Vlaanderen zijn deels die van Zeeland, maar niet helemaal. ‘Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal’ (Hugo de Jonge). Ook de urgentie om in actie komen, werd gedeeld.

We legden de delegatie (Gedeputeerde Staten van Zeeland en de colleges van B&W van de drie Zeeuws-Vlaamse gemeenten) een aantal vragen voor, waar vervolgens aan tafels over is gediscussieerd. Het ging om de volgende drie: (1) wat heeft Zeeuws-Vlaanderen van de provinciale en landelijke overheid nodig om het vertrouwen in de overheid en instituties te vergroten?, (2) wat kan het lokaal bestuur zelf doen om het vertrouwen van inwoners in instituties – waaronder de gemeente - te versterken?, en: (3) welke rol kunnen overheden vervullen om de gemeenschapskracht te behouden en te versterken?

Rekenmodellen die in de ‘Randstad’ werken, werken niet in Zeeuws-Vlaanderen.

48

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal

1 Wat heeft Zeeuws-Vlaanderen van de provinciale en landelijke overheid

nodig om het vertrouwen in de overheid en instituties te vergroten?

Het in het Ledeltheater verzamelde gezelschap maakte duidelijk dat Zeeuws-Vlaanderen meer structurele middelen nodig heeft; o.a. een structurele, langjarige inzet - denk aan een periode van meer dan 10 jaar - op woningbouw. Het gaat daarbij zowel om investeren in het opknappen van bestaande woningen als in nieuwbouw. Voorts is het belangrijk dat Zeeuws-Vlaanderen een uitzonderingspositie en ruimte krijgt om e.e.a. te kunnen realiseren. Nodig zijn regels en kaders die passen bij de regio Zeeuws-Vlaanderen, ook bij het toekennen van subsidies. Rekenmodellen die in de ‘Randstad’ werken, werken niet in Zeeuws-Vlaanderen. In een dunbevolkte grensregio als Zeeuws-Vlaanderen is aan een bepaald volume niet te voldoen. De juiste kaders en de benodigde experimenteerruimte zijn niet alleen nodig bij woningbouw, maar bij alle opgaven. Voor een deel zijn de voorgestelde oplossingen al realiteit, bijvoorbeeld door aanvragen voor woningbouw te combineren, maakte een van de vertegenwoordigers van GS duidelijk. Een van de ideeën die voorts naar voren werden gebracht was om van Zeeuws-Vlaanderen een pilot-gebied te maken. Kernpunt: probeer in Zeeuws-Vlaanderen oplossingen uit die ook van betekenis kunnen zijn voor andere dunbevolkte perifere gebieden in Nederland. Voorts zijn goede verbindingen aan en over de grens nodig.

Los nu eindelijk eens knelpunten op die al lang spelen rond diploma’s en onderwijs, maar ook rond belastingen. Kijk bij sommige thema’s ook over de grens. De noodzakelijke 380 kV hoogspanningsverbinding zou via Vlaanderen ontsloten kunnen worden. Ofwel: een grensoverschrijdend perspectief zou hier gepast zijn. Blijvende aandacht en inzet vanuit het Rijk is ook nodig rond het traject North Sea Port District. Zeeuws-Vlaanderen heeft een economisch sterk havengebied, er zijn de komende jaren heel veel arbeidskrachten nodig, de juiste woningen en voorzieningen zijn daarvoor onmisbaar. Zeeuws-Vlaanderen is via het North Sea Port District ook betrokken bij een NOVEX-traject. De Rijksoverheid heeft zestien gebieden aangewezen waar de ruimtelijke opgaven van overheden zo groot en gestapeld zijn, dat ze vragen om gezamenlijke regie van het Rijk en de regio. Deze gebieden worden de NOVEX-gebieden genoemd. Er wordt gewerkt aan een uitvoeringsagenda. Dit traject is waardevol voor de havengemeenten, maar indirect voor heel Zeeuws-Vlaanderen. Voorkomen moet worden dat de Randstedelijke gebieden beter toebedeeld worden in het NOVEX-traject. Het gezelschap in het Ledeltheater wees erop dat de negatieve gevoelens bij inwoners over het Rijk ook voortkomen uit het slecht toebedelen van voorzieningen aan hun regio.

Als voorbeelden werden genoemd het vertrek van het Centraal Bureau Rijkvaardigheden (CBR) naar Goes en de centralisatie van de Meldkamer van politie, ambulance en brandweer naar Bergen op Zoom. Inwoners merken dat medewerkers van de Meldkamer de plaatsnamen van Zeeuws-Vlaanderen niet kennen. Ook op het punt van bereikbaarheid kan het Rijk Zeeuws-Vlaanderen beter ontsluiten met openbaar vervoer. Het zou het imago van Zeeuws-Vlaanderen kunnen kantelen.

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal

49

Het vertrouwen in de overheid zou ook kunnen herstellen door open en transparant te communiceren richting burgers. Ofwel: vertel het eerlijke verhaal. En heel belangrijk: bij het terugwinnen van het vertrouwen in de Rijksoverheid zou ook gekeken moeten worden naar een eerlijkere verdeling van welvaart.

Ook gaven ze aan dat het belangrijk is dat de lokale overheid bevordert dat inwoners meer meedenken met initiatieven en dat de ambtelijke organisatie minder gaat kijken vanuit regels en kaders en meer vanuit een houding van wat kan.

2 Wat kan het lokaal bestuur zelf doen om het vertrouwen van inwoners

in instituties – waaronder de gemeente -  te versterken?

Aan een van de tafels in het Ledeltheater werd benadrukt dat het belangrijk is dat bestuurders actief contact zoeken met burgers. Tegelijkertijd werd ingebracht dat de drempel al laag is en dat bestuurders (naar eigen zeggen) makkelijk te benaderen zijn. Gewezen werd op de korte lijnen tussen wethouders en kernen. Ook zichtbaarheid is belangrijk, maar bezorgt bestuurders een dubbel gevoel. Op de dossiers waar een bestuurder heel zichtbaar is, heeft de bestuurder niet altijd per definitie meer invloed, terwijl hij/zij op andere zaken, waar hij/zij minder gezien wordt, soms juist meer impact realiseert. Voorts werd naar voren gebracht dat de overheid door inwoners teveel als oplossing gezien wordt voor alle mogelijke problemen. Het is onmogelijk om aan die hoge verwachtingen te voldoen. Het is daarom belangrijk om als bestuurder helder te zijn over wat je wel en niet kan bieden. Ook gaven ze aan dat het belangrijk is dat de lokale overheid bevordert dat inwoners meer meedenken met initiatieven en dat de ambtelijk organisatie minder gaat kijken vanuit regels en kaders en meer vanuit een houding van wat wél kan. Verder bracht de delegatie de volgende aanbevelingen naar voren: • Lokaal bestuur moet beschikbaar en bereikbaar zijn en tijdig reageren op vragen en verzoeken. • Stop met ‘Calimero-denken’. • Verantwoordelijkheden moeten diep in de organisatie worden belegd.

Ambtenaren moeten niet worden afgevallen, maar juist worden gesteund in de keuzes, overwegingen en afwegingen die ze maken. • Opschaling is de dood in de pot. Gemeenten moeten eigen creativiteit omarmen en stimuleren. • Dorps- & wijkraden vervullen een belangrijke positie bij gemeenschapsvorming. Het leefbaarheidsfonds vanuit de provincie kan hier een bijdrage aan leveren. Inwoners zien de Provincie onvoldoende als belangenbehartiger. Het zou helpen als de provincie meer Rijkstaken zou krijgen waardoor haar functie van belangenbehartiger meer zichtbaar zou worden.

50

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal

3 Welke rol kunnen overheden vervullen om de gemeenschapskracht

te behouden en te versterken?

Wanneer afzonderlijke voorzieningen onder druk komen te staan, zijn hybride- en omni-oplossingen nodig om de leefbaarheid en gemeenschapszin te versterken, zo concludeert het gezelschap. Dat is lastig als het om meerdere dorpen gaat, maar je kunt daar als overheid wel op sturen vanuit investeringen in (nieuwe) voorzieningen. Ook werd naar voren gebracht dat het belangrijk is de beeldvorming tegen te gaan dat er geen voorzieningen zijn, bijvoorbeeld als het gaat om cultuurvoorzieningen voor de jeugd. Vanuit Hulst zit je zo in Antwerpen en heb je een groot cultureel aanbod. Een ander punt is dat de woningbouw goed moet aansluiten bij de behoeften in de verschillende kernen. Dat betekent ook op veel plekken nieuwbouw bevorderen.

En nu verder? De delegatie vroeg zich af: hoe nu verder? De karavaan van Movisie trekt verder. Laatste halteplaats is Capelle aan den IJssel, na Arnhem, Noardeast-Fryslân en Zeeuws-Vlaanderen. De intentie is om daarna niet alleen een slotrapport te maken voor het ministerie van BZK, opdrachtgever van dit project, maar in 2025 ook in te zetten op uitwisseling tussen de halteplaatsen en betrokken ambtenaren van het ministerie van BZK. Ofwel, om het niet bij woorden te laten, maar te kijken in welke mate woorden in daden kunnen worden omgezet.

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal

51

Appendix 1 Nagesprekken met vijf beleidsambtenaren en twee sociaal professionals uit de drie Zeeuws-Vlaamse gemeenten We spreken na de tweedaagse van 17 en 18 september en de bijeenkomst in Oostburg op 18 november nog online met vijf beleidsambtenaren uit de drie gemeenten om hen een aantal bevindingen uit de gesprekken met inwoners voor te leggen. Ook voerden we een online gesprek met twee sociaal professionals. Hieronder vatten we de twee gesprekken met behulp van aansprekende citaten samen. Hoe kijken de geïnterviewde beleidsambtenaren en sociaal professionals aan tegen vraagstukken van leefbaarheid, het vertrouwen tussen inwoners en overheid en tussen inwoners onderling? Onderstaande weergave maakt duidelijk dat hun opvattingen aansluiten bij eerdere analyses in de reportage. Wel leggen de beleidsambtenaren drie opvallende accenten: houd op met Calimero-gedrag, stop met een te problematiserend perspectief op Zeeuws-Vlaanderen en pas op om Zeeuws-Vlaanderen te veel als unieke regio te framen. De twee sociaal professionals wijzen vooral op het belang van buurthuizen, bepleiten aandacht voor jongeren en een dienstverlenende houding van ambtenaren.

Ontwikkelingen en vraagstukken Zeeuws-Vlaanderen volgens de ambtenaren In het gesprek benadrukken de ambtenaren dat de vraagstukken die in Zeeuws-Vlaanderen spelen niet fundamenteel anders zijn dan in de rest van Nederland. Dat geldt bijvoorbeeld voor de veiligheidsproblematiek, het teruglopend aantal vrijwilligers in het verenigingsleven, maar ook voor landelijke tendensen als een afnemend vertrouwen in de overheid. Doorpratend geven ze wel aan dat de ligging van Zeeuws-Vlaanderen en het niveau van voorzieningen voor eigen uitdagingen zorgen.

52

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal

De veiligheidsproblematiek wijkt in Zeeuws-Vlaanderen misschien helemaal niet zoveel af van de rest van het land, uitgezonderd de Randstad misschien. Maar wij hebben hier de dezelfde opgaves en problemen die elders in Nederland ook spelen. Plus het feit dat we aan de grens zitten, maar ook daarin zijn we niet uniek.

Misschien het feit dat we een heel uitgestrekt gebied zijn met een lagere bevolkingsdichtheid en dat de inzet van de hulpdiensten vaak per aantal inwoners gedeeld wordt. Dus dat we over een relatief lage capaciteit van de hulpdiensten beschikken. En dan met name de politie, want de ambulance is wat anders geregeld, en onze brandweer is alleen maar op basis van vrijwilligheid.

Leefbaarheid en voorzieningen Bij een aantal ambtenaren klinkt wat vermoeidheid door over de probleemgerichte benadering van Zeeuws-Vlaanderen. Volgens hen zijn er ook genoeg kansen, maar dat heeft ook met de eigen instelling en manier van kijken te maken. Denk aan de concurrerende Belgische voorzieningen, die tegelijkertijd ook gemak en kwaliteit bieden. Wat wel als problematisch wordt gezien is dat voor diverse Rijksvoorzieningen de bekostiging wordt berekend op basis van het inwoneraantal. Die pakt voor Zeeuws-Vlaanderen vaak niet gunstig uit door de dunbevolktheid.

In het Nederlandse zorgsysteem kun je niet zomaar een specialist bellen en zeggen: ik wil morgen bij jou een onderzoek laten verrichten. Dat kan in België wel. Daar kun je rechtstreeks als patiënt zelf met een specialist een afspraak maken. In veel gevallen wordt die zorg ook vergoed omdat de zorgverzekeraar een plicht heeft om jouw zorg te vergoeden.

Het gaat ook om gemak. Mijn kinderen gingen in België naar de orthodontist, want dan kon ik op zondagmorgen om 9.00 uur terecht en hoefde ik geen snipperdag op te nemen.

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal

53

Topzorg zit gewoon binnen een uur van ons verwijderd en in tweeënhalf uur zit ik in Parijs, dat is net zo ver als naar Amsterdam. Nou Parijs is leuker hoor. De tendens is altijd heel negatief, maar we hebben ook heel veel kansen, alleen die moeten dan wel zien en benutten.

Het is gewoon een andere manier van leven. Waar je in de Randstad je kind kan laten kiezen uit 27 hobby’s mag je blij zijn dat ze hier kunnen kiezen uit voetbal, volleybal of de zwemvereniging. Maar dat betekent niet dat je kind minder goed af is.

Desondanks onderkent een van hen dat het voorzieningenniveau wel degelijk onder druk staat en inwoners uit Zeeuws-Vlaanderen voor bepaalde voorzieningen afhankelijk zijn van België en ‘de overkant’, zoals de voorzieningen in Goes en Middelburg. Dat betekent wel een reisafstand en reistijd en die is voor sommige inwoners problematisch. Er wordt wel samengewerkt met Belgische gemeenten, maar verschillen in systemen en regelgeving tussen Nederland en België bemoeilijken dat. Ook ontbreekt het volgens de ambtenaren aan financieringsmogelijkheden vanuit overheden om die samenwerking verder te ontwikkelen.

Het behouden van jongeren Een van de terugkerende grote uitdagingen die genoemd werden tijdens de gesprekken in de tweedaagse, was: hoe kunnen we de jongeren in Zeeuws-Vlaanderen vasthouden? Behalve op een beter toegankelijk openbaar vervoer, werd ook gewezen op een aanbod aan geschikte banen. Dit moet je volgens de ambtenaren wel in het juiste perspectief zien. In België – en ook wel in Zeeuws-Vlaanderen - zou een voldoende divers aanbod aan banen zijn, ook voor hoger opgeleiden.

In de Kanaalzone, dat wil zeggen Terneuzen en omgeving, zit heel veel industrie. Dus zowel over de grens als in Zeeuws-Vlaanderen zitten bedrijven die hoogwaardige kwalitatieve producten of diensten bieden. We hebben misschien een beetje vaak last van Calimero-gedrag. Misschien moeten we daarmee stoppen?

54

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal

Zeeuwse bescheidenheid en de kracht van samenwerking Uit het gesprek wordt ook duidelijk dat het ‘Calimero’ -complex wellicht ook te maken heeft met Zeeuwse bescheidenheid.

Op het gebied van veiligheid werken we veel samen met collega’s door heel Nederland en daarin zie ik gewoon dat wij vaak meer doen dan anderen. Of dat we op sommige punten soms wel voorlopen. Wij slaan ons daarvoor alleen niet op de borst en we lopen niet voorop in de fanfare. Dat is een beetje de inborst van de Zeeuw, denk ik. Waar zijn ze in het bijzonder trots op als het gaat om Zeeuws-Vlaanderen?, vragen we hen. Ze roemen de onderlinge samenwerking, zowel bij de drie gemeenten als bij ondernemers, woningcorporaties en kinderopvangorganisaties. Als we hen een mogelijke fusie van de drie gemeenten naar één Zeeuws-Vlaamse gemeente voorhouden, zien ze grotere afstand tot de burger en de onderlinge cultuurverschillen als mogelijke belemmeringen. Niettemin zien ze zeker kansen in een gemeenschappelijk ambtenarenapparaat, waarbij ze benadrukken dat die samenwerking in de praktijk al op diverse gebieden plaatsvindt. Een voorbeeld is het draaien van ‘piketdienst’ in het veiligheidsdomein.

Gemeenschapskracht We vragen hen wat burgers zelf oppakken en organiseren om gemeenschappen vitaal en leefbaar te houden. De ambtenaren wijzen op de inbreng van dorps- en wijkraden, raadsleden én inwoners.

Dorps- en wijkraden nemen daar zeker wel initiatieven in of die helpen anderen iets op te zetten, iets te organiseren. Er zijn ook raadsleden die inwoners adviseren over hoe ze dat kunnen doen, én er zijn inwoners die bij de gemeente aankloppen met een goed idee. Ook de rol van het verenigingsleven, maatjesprojecten, de vele lokale festivals en buurtwhatsapp groepen worden genoemd als voorbeelden. Een ambtenaar uit Terneuzen vertelt over de positieve ervaringen met een digitale app om hulpvragers en aanbieders aan elkaar te koppelen.

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal

55

‘Wat heel erg bijdraagt aan kleine vraagstukken is de inzet van onze Buurtapp Hoplr waar mensen gewoon een kleine hulpvraag aan elkaar stellen en daar ontzettend goed mee geholpen zijn. Iemand heeft bijvoorbeeld een medicijnonderzoek en mag een week lang geen auto rijden. Hij vraagt dan met wie hij van het dorp die week naar de stad Terneuzen kan meerijden. Dat is dan is in een handomdraai geregeld. Dan zijn er zo drie mensen die zeggen, oh, maar je kan bij mij terecht. Dat gaat heel makkelijk.’ De ambtenaar legt uit dat zo’n app ook bijdraagt aan het opdoen van nieuwe contacten. Het is een eenvoudige manier om elkaar te leren kennen. Dat geldt ook voor Belgen die nieuw zijn komen wonen, die stellen op die manier ook makkelijker een hulpvraag. Naast Terneuzen biedt ook Hulst inwoners sinds kort de kans om met de app elkaar te vinden en te helpen.

Vertrouwen in de overheid Wat betreft het vertrouwen in de overheid herkennen de ambtenaren de landelijke trend van een afnemend vertrouwen, waarbij lokale omstandigheden dat beeld soms nog negatief beïnvloeden.

De overheid komt niet per definitie heel positief in beeld en Ik denk dat bij ons in de gemeente Sluis ook nog wel meespeelt dat er natuurlijk de afgelopen jaren ook sprake is geweest van politieke onrust o.a. door wisselende bestuurders. Dat draagt er niet aan bij. Gevraagd wat overheden kunnen doen om daar een positieve kentering in aan te brengen, geeft een van hen aan dat het belangrijk is dat overheden niet alleen een duidelijke visie hebben, maar die ook in praktijk brengen.

Dat ze richting de burger woord houden, een duidelijke visie hebben en geen hapsnap. Neem dat hele traject rond de kerncentrale. We spreken al drie jaar over Borssele en onlangs duikt Zeeuws-Vlaanderen op als een locatie. Dat is met meer zaken het geval. Bijvoorbeeld de hele discussie over het tolvrij maken van de Scheldetunnel of de komst van de marinierskazerne naar Vlissingen. Dat zijn allemaal zaken waardoor wij als burger, kijkend naar de overheid, denken: je belooft eerst dit en uiteindelijk komt er niks of heel weinig van terecht of iets heel anders.

56

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal

Zeeuws-Vlaanderen als lonkend perspectief Rust, ruimte en goedkope woningen worden door de ambtenaren als aantrekkelijke kenmerken van Zeeuws-Vlaanderen gezien, die meer mensen naar Zeeuws-Vlaanderen (kunnen) lokken. Waarbij het wel handig is als je een rijbewijs en een auto hebt.

Je hebt alles hier, maar je moet durven omdenken. Als je van buitenaf hier komt en het lukt je niet om ‘om te denken’ dan wordt je gillend gek. Maar lukt het je wel, dan heb je hier gewoon echt de tijd van je leven. Maar dat is elders ook zo, hè?

Ontwikkelingen en vraagstukken Zeeuws-Vlaanderen volgens sociaal professionals In een tweede online gesprek leggen we onze bevindingen voor aan een welzijnswerker en buurthuiscoördinator die in respectievelijk de gemeenten Hulst en Terneuzen werkzaam zijn. De beide professionals beklemtonen dat gemeenschapscentra zoals buurthuizen cruciaal zijn voor de gemeenschapszin en cohesie in de dorpen en de wijken. Ze zien dat in sommige dorpen veel voorzieningen zijn weggevallen, maar er desondanks sprake is van veel sociale samenhang en onderling vertrouwen. De aanwezigheid van een buurthuis speelt daarin een belangrijke rol. Dat geldt overigens niet overal, en zie je meer terug in de dorpen dan in de wijken van de stad.

Er is relatief veel aanbod voor ouderen, weinig voor jongeren Door de toenemende vergrijzing is het aanbod in buurthuizen veelal gericht op ouderen, merken ze op. Ook de jongere generatie heeft behoefte om bij elkaar te komen, maar deze groep is vaak te klein om een activiteit/clubje op te kunnen starten. De inschatting van een van hen is dan ook dat de ouderen best goed bedeeld zijn in een gemeente als Terneuzen, in tegenstelling tot de jongere generaties.

Bescheidenheid en betrokkenheid Wat er kenmerkend is aan Zeeuws-Vlaanderen? Als eerste wijzen ze, net als de ambtenaren op de bescheidenheid van bewoners. Als bewoners een goed idee hebben voor hun dorp of wijk dan vragen zij - vanuit de gedachte dat er vast een ander initiatief beter is dan dat van hen - niet snel een subsidie of fonds aan. Een ander kenmerk is de sterke onderlinge betrokkenheid in veel dorpen. In veel opzichten is dit heel positief, maar er kleven ook nadelen aan. Zoals onderlinge spanningen, bijvoorbeeld bij de komst van seizoensarbeiders die minder actief zijn in het dorpsen verenigingsleven. Ook is er vaak sprake van een roddelcultuur, waarbij ‘anders zijn’ wordt veroordeeld.

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal

57

Sommige dorpen zijn sterk aan het veranderen als gevolg van de komst van arbeidsmigranten en/of asielzoekers. Bewoners hebben ook zorgen over hun woonomgeving en hun banen. Ze vinden dat de lokale en nationale overheid voor deze zorgen onvoldoende oog heeft, aldus de professionals. Ze voelen zich vaak overgeslagen. Volgens de professionals is dat een belangrijke reden voor het wegvloeien van het vertrouwen in de nationale politiek en de groeiende steun voor anti-establishment partijen als de PVV, de BBB en andere lokale anti-establishment partijen. In de gemeente Terneuzen speelt dat sommige jongeren worden gerekruteerd voor druggerelateerde activiteiten, zoals het uitlenen van een pinpas en het leeghalen van een container. Om dit aan te pakken zijn medewerkers van jeugd preventieteams dagelijks op (praktijk)scholen aanwezig. Wat moet er gebeuren om het verticale vertrouwen te herstellen? Zorg als ambtenaar in de eerste plaats voor een dienstverlenende houding en neem de bewoner serieus, geven de sociale professionals mee. Wijs je een initiatief van bewoners af? Steek dan tijd in een goede onderbouwing. En laat je gezicht zien: ga langs bij de initiatieven die je subsidieert. Dat draagt bij aan het vertrouwen, het wegnemen van zorgen en het voorkomen van problemen.

Een van onze gesprekspartners benoemt als positief voorbeeld de betrokkenheid van wethouders in Terneuzen, die vaak in de kernen en dorpen aanwezig zijn.

58

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal

Appendix 2 Profiel stemgedrag Zeeuws-Vlaanderen Door Josse de Voogd, november 2024

Per 1 januari 2024 kennen de drie Zeeuws-Vlaamse gemeenten samen 105.611 inwoners. 23.152 in Sluis, 55.128 in Terneuzen en 27.331 in Hulst. Een krappe meerderheid van de Zeeuws-Vlamingen woont dus in de gemeente Terneuzen, die daarmee een zwaarder gewicht heeft binnen Zeeuws-Vlaanderen. Tezamen woont 27 procent van de 391.657 Zeeuwen in Zeeuws-Vlaanderen.

Tweede Kamerverkiezingen 2023 Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november 2023 lag de opkomst in Zeeuws-Vlaanderen onder het landelijke gemiddelde van (afgerond) 78 procent. De laagste opkomst was in de gemeente Terneuzen, met 73 procent en de hoogste in de gemeente Sluis, met 77 procent, met de gemeente Hulst als middenmoot met 76 procent. De gemeenten wijken daarmee af van het Zeeuwse gemiddelde, dat met 79 procent juist boven de landelijke opkomst ligt. Dit laat ook zien dat een reeks andere Zeeuwse gemeenten een zodanig hoge opkomst kent dat de lage scores van de Zeeuws-Vlaamse gemeenten meer dan worden gecompenseerd.[i]

Opkomst

Nederland

Zeeland

Sluis

Terneuzen

Hulst

77,8

78,8

76,5

73,1

76,3

Net als landelijk en in Zeeland werd de PVV in de drie Zeeuws-Vlaamse gemeenten de grootste partij. Terwijl de partij landelijk (afgerond) 24 procent van de stemmen behaalde en ook in Zeeland 24 procent, behaalde zij van de drie gemeenten de hoogste score in Terneuzen, met 30 procent, gevolgd door Hulst met 29 procent en Sluis met 27 procent. Duidelijk boven het landelijke gemiddelde dus. In alle drie de gemeenten is de top-6 van partijen gelijk. PVV, VVD, NSC, GL-PvdA, BBB, CDA. Zij het dat CDA en D66 in Sluis evenveel stemmen behaalden. De VVD doet het beter dan het landelijk gemiddelde in Sluis en Hulst, maar behaalt in Terneuzen juist lagere scores. NSC zit in Hulst boven haar landelijk gemiddelde. GL-PvdA, D66, DENK en VOLT blijven in Zeeuws-Vlaanderen duidelijk achter bij het landelijke gemiddelde. Naast de PVV doet ook BBB het in Zeeuws-Vlaanderen beduidend beter dan landelijk. Met de hoogste score in Sluis met 10

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal

59

procent. Verder valt op dat de SGP boven het landelijke gemiddelde scoort in Terneuzen, maar in de andere twee gemeenten, waar vanouds het katholicisme meer domineerde, geen rol van betekenis speelt. In mindere mate geldt dit ook voor de ChristenUnie. Ook bij DENK valt het verschil tussen (het meer stedelijke) Terneuzen en de andere twee gemeenten op, zij het dat ook in de eerste gemeente het aandeel onder het landelijke gemiddelde ligt. Ten opzichte van het Zeeuwse gemiddelde valt voor Zeeuws-Vlaanderen de hogere score voor de PVV en de lagere scores voor de CU en SGP, die vooral protestantse kiezers trekken, op. Ook de SP doet het onder de Westerschelde wat beter.

Nederland

Zeeland

Sluis

Terneuzen

Hulst

PVV

23,5

23,9

27,1

29,8

29

GL-PvdA

15,8

11,1

10,6

9,7

10,1

VVD

15,2

14,7

18,7

13,9

16,8

NSC

12,9

12,2

12,2

12,8

14,3

D66

6,3

4,1

3,9

3,6

4,2

BBB

4,7

5,9

10,4

6,3

8,8

CDA

3,3

4,3

3,9

4,5

5,3

SP

3,2

3,1

3,6

3,6

3,7

DENK

2,4

0,8

0,3

1,5

0,3

PvdD

2,3

1,8

2

1,4

1,3

FvD

2,2

2,5

2,5

2,7

2,7

SGP

2,1

9,7

0,9

4,2

0,2

CU

2

2,9

1

3

0,5

Volt

1,7

0,7

0,7

0,6

0,5

JA21

0,7

0,7

0,5

0,6

0,8

Overig

1,7

1,6

1,7

1,8

1,5

In de ‘Atlas van Afgehaakt Nederland’[ii] werden twee ‘wolken’ van kiezers en partijen onderscheiden. Namelijk de ‘gevestigden’ en de ‘buitenstaanders’. Daarbij werd onder meer gekeken naar posities van kiezers als het gaat om vragen als ‘bent u tevreden met uw leven’ en ‘gaat het met Nederland de goede of verkeerde kant op’. Onder meer het Sociaal Cultureel Planbureau heeft dit in het verleden uitgevraagd onder verschillende kiezersgroepen.[iii] Daarnaast werd gekeken naar de mate van institutionalisering van partijen. Als gevestigde partijen werden gezien GroenLinks, PvdA, VVD, D66, CDA, CU en SGP. Als buitenstaanders werden gezien PVV, SP, BBB, FvD, JA21, PvdD en DENK. In de Atlas werd uitgegaan van verkiezingen in 2017 en 2021.

60

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal

Voor Nederland, Zeeland en de drie Zeeuws-Vlaamse gemeenten is deze som opnieuw gemaakt voor 2023. Daarbij zijn bij ‘buitenstaanders breed’ ook NSC, dat destijds nog niet bestond, en de overige stemmen op andere partijen meegenomen. Omdat de tegenstelling anno nu meer diffuus is, is ook nog een tweede rij uitslagen opgenomen, met ‘buitenstaanders smal’, waarin alleen PVV, SP, FvD en DENK zijn opgenomen. De andere partijen lijken meer een tussenpositie in te nemen qua positie van kiezers en mate van institutionalisering. De drie Zeeuws-Vlaamse gemeenten kennen beduidend meer stemmers op de zogenoemde ‘buitenstaander’ partijen dan het landelijk gemiddelde. Bij de brede definitie ligt het aandeel het hoogste in Hulst, door de goede scores van BBB en NSC, terwijl bij de smallere definitie Terneuzen er vooral uit springt, door hogere aandelen PVV en DENK. Tot slot is gekeken hoe de vier partijen van de regeringscoalitie tezamen scoorden (dat wil overigens niet zeggen dat precies dezelfde kiezers de vorming van deze coalitie wel of niet steunden). Alle drie de gemeenten kennen beduidend meer steun voor de opgetelde vier coalitiepartijen. Waar VVD en NSC in lijn scoren met de landelijke percentages, is Zeeuws-Vlaanderen duidelijk een bolwerk voor PVV en BBB.

Nederland

Zeeland

Sluis

Terneuzen

Hulst

‘Gevestigden’

46,4

47,5

39,7

39,5

37,6

‘Buitenstaanders breed’

53,6

52,5

60,3

60,5

62,4

‘Buitenstaanders smal’

31,3

30,3

33,5

37,6

35,7

Coalitiepartijen

56,3

56,7

68,4

62,8

68,9

Secundaire verkiezingen Bij de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2022 werd in alle drie de gemeenten een lokale partij de grootste. In Sluis won Sluis Lokaal met (afgerond) 22 procent van de stemmen, gevolgd door de VVD met 19 procent. In Terneuzen ging TOP/Gemeentebelangen aan kop met 20 procent van de stemmen. Tweede partij werd het CDA met 14 procent. In Hulst piekte de lokale partij Algemeen Belang Groot Hulst met 32 procent sterker uit boven de nummer twee, het CDA met 18 procent. Bij deze verkiezingen was de opkomst 51 procent in Sluis, 45 procent in Terneuzen en 53 procent in Hulst. Dit tegenover 55 procent in Zeeland en 51 procent in Nederland als geheel. In tegenstelling tot de Tweede Kamerverkiezingen was de opkomst in Sluis en Hulst dus iets boven het landelijk gemiddelde terwijl Terneuzen daar duidelijk onder dook. Bij de verkiezingen voor het Europees parlement in juni 2024 werd in alle drie de gemeenten de PVV de grootste, zij het met een minder grote voorsprong dan bij de Tweede Kamerverkiezingen. In Sluis lag de opkomst met 49 procent boven het landelijk gemiddelde van 46 procent, terwijl Terneuzen daar met 41 procent en Hulst met 44 procent onder zaten. Ook de verkiezingen voor Provinciale Staten in maart 2023 lieten hetzelfde patroon zien. Landelijk was de opkomst 59 procent, in Sluis 59 procent, Terneuzen 56 procent en Hulst 58 procent.

In alle drie de gemeenten werd de BBB de grootste, met 30 procent in Sluis, 22 procent in Terneuzen en 27 procent

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal

61

in Hulst, tegenover 19 procent landelijk. De BBB nam daarbij in Sluis de koppositie over van de Partij voor Zeeland (PVZ) welke daar in 2019 de grootste was. Deze regionale partij behaalde in 2023 7 procent in Sluis, 5 procent in Terneuzen en 10 procent in Hulst. Bij zogenoemde ‘secundaire’ verkiezingen doen de kleine christelijke partijen het wat beter dan bij de landelijke verkiezingen, omdat hun aanhang relatief trouw komt opdagen bij de stembus.

In- en uitzoomen Zeeuws-Vlaanderen bestaat uit drie gemeenten, maar ook uit een veelvoud van kernen. Met daarbinnen, afhankelijk van de grote, een of een meerdere stembureaus. Qua woonkernen won de PVV bij de Kamerverkiezingen van 2023 in alle kernen behalve de westelijke kustdorpen Cadzand, Nieuwvliet en Retranchement, waar de VVD won, en het eveneens in de gemeente Sluis gelegen Sint Kruis, waar de BBB aan kop ging. Op stembureau niveau won de VVD ook nog bij een bureau in het zuidelijke deel van Hulst. Zaamslag, Hoek en Biervliet vallen op om hun gunstige scores voor de SGP en Axel wat betreft de ChristenUnie. De hoogste score voor de PVV op woonkernniveau werd behaald in Sluiskil, met (afgerond) 48 procent, gevolgd door Clinge met 39 procent, Nieuw-Namen, Sas van Gent en Eede met 35 procent, Breskens met 34 procent en Hoofdplaat met 32 procent. De PVV blijft juist onder het landelijk gemiddelde in de vier genoemde dorpen waar zij niet de grootste werd en daarnaast in Zuidzande, Groede, Schoondijke, Waterlandkerkje, Zaamslag en Ossenisse. Ook binnen woonkernen zijn er verschillen. Zo zijn de hoogste en laagste score voor de PVV binnen de kern Terneuzen te vinden in naastgelegen wijken, met 37 procent respectievelijk 23 procent van de stemmen.

Bij de verkiezingen voor Provinciale Staten werd de BBB bij elk stembureau in Zeeuws-Vlaanderen de grootste, met als hoogste score Sint Kruis met 50 procent van de stemmen. Dit terwijl de uitslag van de verkiezingen voor het Europees Parlement een wat kleuriger mozaïek liet zien, waarbij naast PVV, BBB en VVD ook GL-PvdA, SGP en CU de grootste waren bij enkele stembureaus [iv] Al met al kent Zeeuws-Vlaanderen een relatief hoge score voor zogenoemde buitenstaander-partijen als PVV en BBB. Daarbij toont Sluis kenmerken van kustgemeenten elders in het land, met relatief veel VVD in de kustdorpen, kent Terneuzen overeenkomsten met andere industriegemeenten, met een sterke PVV en bijvoorbeeld ook enige aanhang voor DENK en met lage opkomsten, terwijl Hulst qua profiel wat meer aansluit bij het katholieke zuidoosten van het land. Ingezoomd doet de PVV het, net als elders in Nederland, goed in haven- en industrieplaatsen en in grensdorpen.

62

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal

Noten Appendix 2 [i]

De uitslagen per gemeente zijn gepubliceerd door de Kiesraad op de website www.verkiezingsuitslagen.nl. [ii] Atlas van Afgehaakt Nederland. Over buitenstaanders en gevestigden. Josse de Voogd en René Cuperus. December 2021. www.kennisopenbaarbestuur.nl/documenten/ rapporten/2021/12/17/atlas-van-afgehaakt-nederland [iii] Sociaal Cultureel Planbureau. 2018. Burgerperspectieven 2018-4. www.scp.nl/publicaties/ monitors/2018/12/28/burgerperspectieven-2018-4 [iv] De uitslagen op stembureau niveau zijn onder meer gepubliceerd door de Volkskrant, door Alle Cijfers en op gemeentelijke websites. De Volkskrant. ‘Analyse. Hoe stemde uw buurt bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer?’ Door Serena Frijters, Eleanor Mohren en Martijn Eerens. 15 december 2023. www.volkskrant.nl/kijkverder/v/2023/hoe-stemde-uw-buurt-bij-de-verkiezingen-voor-detweede-kamer~v960693 De Volkskrant. ‘Hoe stemde uw buurt bij de verkiezingen voor de Provinciale Staten?’ Door Serena Frijters en Martijn Eerens. 1 mei 2023. www.volkskrant.nl/kijkverder/v/2023/wat-stemde-uw-wijk-bekijk-hier-de-uitslagen-van-deprovinciale-statenverkiezingen-in-uw-stembureau~v678958 AlleCijfers.nl allecijfers.nl/verkiezingsuitslagen/gemeente-sluis allecijfers.nl/verkiezingsuitslagen/gemeente-terneuzen allecijfers.nl/verkiezingsuitslagen/gemeente-hulst

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal

63

Colofon Auteurs: Radboud Engbersen, Esra van Koolwijk, Daan de Bruijn en Josse de Voogd Eindredactie: Danielle van Oostrum en Marijne Tesser Beeld: Daan de Bruijn (Movisie), beeldbank gemeente Hulst, beeldbank provincie Zeeland, VV IJzendijke, foto Zwincollege p.21, Mark Neelemans Vormgeving: Suggestie & illusie Met dank aan: Marieke Jakobsen, Jeroen Koppert en Nicole van Putte, strategische adviseurs van respectievelijk de gemeenten Terneuzen, Sluis en Hulst Zoë Pakataridis en Esther Spuesens, adviseurs Maatschappelijke Projecten van de Bibliotheek van Zeeland (ZB) Ankie Feldbrugge, lid van het Participatienetwerk Zeeland En alle inwoners, vrijwilligers, leerlingen, professionals, ambtenaren en ondernemers die tijd voor ons hebben vrijgemaakt om met ons te spreken. Deze publicatie is te downloaden via www.movisie.nl. Maart 2025 © Movisie Overname van tekst is toegestaan onder voorwaarde van bronvermelding: © Movisie, Utrecht, 2025 Overname van afbeeldingen, foto’s en illustraties is niet toegestaan. De personen op de foto hebben niet altijd een relatie met het onderwerp of de tekst. De inhoud van deze publicatie is met grote zorg samengesteld. Desondanks is Movisie niet aansprakelijk voor de eventuele schade die ontstaat door het gebruik van deze informatie. Deze publicatie is gefinancierd door het ministerie van Binnenlandse Zaken (BZK).

Movisie Movisie is hét landelijk kennisinstituut voor een samenhangende aanpak van sociale vraagstukken. Samen met de praktijk ontwikkelen we kennis over wat echt goed werkt en passen we die kennis toe. De unieke rol van Movisie is het versnellen van leerprocessen. We zijn alleen tevreden als we een duurzame positieve verandering voor mensen in een kwetsbare positie realiseren. Kijk voor meer informatie op www.movisie.nl.

64

Zeeuws-Vlaanderen is echt een ander verhaal