2024-10-30 - Kerkenvisie Terneuzen

34 Kerkenpaspoort

S

Kerkenpaspoort

Vm. Hervormde Kerk

Gemeentelijk monument

Adres

Koningin Emmastraat 7 Philippine

100 m2

Bouwjaar

1900

In transitie

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Neoromaans

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

In transitie

Deze eenvoudige kerk op rechthoekig grondplan onder een met oranje pannen gedekt zadeldak staat op een perceel met de rooilijn teruggesprongen ten opzichte van de overige bebouwing aan de Koning Emmastraat. De kerk is in 1900 gebouwd, ter vervanging van een 17de-eeuwse kerk die in de 19de eeuw wegens bouwvalligheid werd gesloopt. Het plan was toen om de oude klok te herplaatsen in het nieuwe gebouw uit 1900, maar die klok bleek toen te zwaar. Na een omweg via Zwolle is de klok uiteindelijk terechtgekomen in de klokkentoren van een kerk in Groningen. In 2005 is de klok weer teruggekomen bij de Hervormde Kerk in Philippine. De kerk werd begin 2023 verkocht door de hervormde gemeente. Er zijn plannen om er horeca en een kapsalon te vestigen. Het kerkgebouw bestaat uit witgesausd metselwerk. De voorgevel wordt in drie vensterassen geleed. De middelste as omvat de dubbele entreedeur met

95

geprofileerde latei waarboven zich een dichtgekit bovenlicht bevindt. Centraal in de gevel bevindt zich een rondboogblindvenster waarin een smal rondboogvenster met glas in lood is gespaard. De linker en rechter as zijn gespiegeld en bestaan uit twee gekoppelde rondboogvensters waarboven een rondboogblindvenster met kleiner en smal rondboogvenster met glas in lood is gespaard. De gevel wordt afgesloten door een gemetselde ezelsrug. Centraal in de top van de gevel is een houten klokkenstoel aangebracht met de in 2005 teruggekomen klok. In de zijgevels zijn twee houten rondboogvensters aangebracht. De zijgevels worden afgesloten door een ongeprofileerde rechte gootlijst. Temidden van woonbebouwing is deze kerk goed herkenbaar en is daarmee ook beeldbepalend voor de omgeving. Door de sobere opzet en latere wijzigingen zijn de architectuurhistorische waarden niet heel hoog, wel is sprake van enige gelaagdheid en is de kerk van cultuurhistorische waarde als vervanger van een 17de-eeuwse voorganger.

35 Kerkenpaspoort

XL S

Kerkenpaspoort

Vm. O.L. Vrouw Visitatiekerk (De Kirke)

Gemeentelijk monument

Adres

Graafjansdijk A 190 Westdorpe

1100 m2

Bouwjaar

1947

Herbestemd

Architect

B.P.J. en A.W. Oomen

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Dorpshuis, cultuur en ontspanning

De Onze Lieve Vrouw Visitatiekerk aan de Graafjansijk A in Westdorpe is medio 2013 als multifunctioneel centrum verder gegaan, nadat begin 2013 duidelijk werd dat dit kerkgebouw, net als vijf andere kerkgebouwen, zou moeten sluiten.

96

ook samen met de middelste van de drie broers, W.G. Oomen (1979-1963). Het bureau was gezeteld in Oosterhout. Naast de vele kerken bleef A.W. Oomen ook betrokken bij de ruimtelijke uitbreidingen van suikerfabrikant CSM.

De huidige kerk dateert uit 1947 en is naar ontwerp van de gebroeders B.P.J. Oomen (1872-1955) en A.W. Oomen (1875-1961) in traditionalistische stijl gebouwd. Deze kerk had een 19de-eeuwse voorganger uit 1890 in neogotische stijl ontworpen door P.J. van Genk (1844-1919), maar deze werd door terugtrekkende Belgische troepen verwoest in 1940. De 19de-eeuwse kerk diende weer ter vervanging van een 1841 verbouwde, maar in oorsprong uit 1796 daterende kerk.

De in rode baksteen opgetrokken en met rode pannen gedekte kerk heeft een naastgebouwde toren die net als de kerk wordt gedekt door een zadeldak. Op de nok van dit dak is een gietijzeren windvaan met haan geplaatst. De kerktoren is aan vier zijden voorzien van een uurwerk met daaronder de schalmgaten van de klokkentoren. De voorgevel van de kerk heeft een door wit natuursteen benadrukt verdiept geplaatste entree met dubbele deuren en een bovenlicht met drie spitsbogen met daarin glas in lood.

De architecten van de huidige kerk hebben veel ontwerpen gemaakt voor katholieke kerken in opdracht van het bisdom van Breda. Ze werkten daarbij

De monumentale kerk is een duidelijke markering in het dorp en is daarmee beeldbepalend. De kerk heeft een vormgeving die karakteristiek is voor een traditionalistische bouwstijl uit de wederopbouw.

36 Kerkenpaspoort

S L

Kerkenpaspoort

Vm. Sint-Gregorius de Grotekerk

Geen monumentenstatus

Adres

Walstraat 31 Axel

525 m2

Bouwjaar

1863

Herbestemd

Architect

P. Soffers

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Horeca

Deze katholieke kerk aan de Walstraat dateert uit 1861 en is in neogotische stijl ontworpen door architect P.J. Soffers (1820-1910). Deze architect heeft veel kerken gebouwd voor het bisdom Breda waar ook Zeeuws-Vlaanderen onder viel. In 1928 is de kerk grondig verbouwd, waarbij zijbeuken werden toegevoegd en de laatste beuk ter hoogte van het koor werd verlengd. De oorspronkelijke afwolving van het zadeldak werd hiermee rechtgetrokken tot een doorlopend zadeldak met rechte koorsluiting. Die laatste wijziging kwam onder leiding van architect W.A.M. te Riele (1867-1937) tot stand.

97

De driebeukige kerk is op rechthoekig grondplan gezet en telt zes traveeën. De kerktoren met kleine hoekpinakels en spits dak is inpandig in de eerste travee geplaatst. De voorgevel wordt gemarkeerd door een middentravee, waarin de entreedeuren met vast kalf en bovenlicht met glas in lood binnen een wit natuurstenen gotische

poort met pinakel zijn geplaatst. Boven de entree en aan weerszijden in de buitenste traveeën zijn gotische kerkvensters met glas in lood en wit natuurstenen omlijstingen geplaatst. De uiteinden van de voorgevel worden gemarkeerd door twee opmetselingen waarop natuurstenen pinakels zijn geplaatst. In 2009 werd bekend dat bij de roomskatholieke kerken binnen de SintElisabeth-parochie veel zou gebeuren. Door teruglopende ledenaantallen werd gesproken over minder en kleinere kerken. Het plan was daarbij om de 19de-eeuwse kerk van Soffers te slopen en te vervangen door een kleinere kerk. Dit plan ging uiteindelijk niet door. Na enkele jaren leegstand is de kerk in 2019 herbestemd tot een eethuis. De kerkgangers zijn nu aangewezen op de rooms-katholieke kerk in Zuiddorpe. Door de vrije ligging is het complex van beeldbepalende waarde en de vormgeving van de neogotische kerktoren is markant.

37

Kerkenpaspoort

Nederlandse Gereformeerde Kerk

Kerkenpaspoort

Gemeentelijk monument

Adres

Kerkdreef 21 Axel

L

545 m2

Bouwjaar

1899

†

Christelijk gebruik

Architect

Tj. Kuipers

Bouwstijl

Rationalisme

Denominatie

Nederlandse Gereformeerde Kerken (NGK)

Gebruik

Religieus

De Nederlandse Gereformeerde kerk aan de Kerkdreef in Axel werd in 1899 gebouwd naar ontwerp van Tjeerd Kuipers (1857-1942). Kuipers ontwierp tussen 1888 en 1928 ruim 50, voornamelijk gereformeerde kerken. Hij werkte bij architectenbureau Salm en later bij Sanders en Berlage, beiden in Amsterdam. Weinig van zijn kerken zijn nog bewaard gebleven. Deze kerk in Axel is aangewezen als gemeentelijk monument. In 1918-1919 werd de kerk uitgebreid, waarbij een nieuwe voorgevel met naastgebouwde toren werd toegevoegd. In 1945 kwam de kerk in bezit van de vrijgemaakten, die zich in dat jaar hadden afgesplitst. Sinds 2023 maken zij deel uit van de Nederlandse Gereformeerde Kerken.

98

De plattegrond van de kerk bestaat uit een rechthoekig grondplan. De dakplattegrond laat een doorgaand zadeldak zien, waarbij twee dwarsbeuken onder zadeldak zijn geplaatst. De tweede dwarsbeuk heeft een hoger dak dan de rest van het bouwvolume.

De rationalistische ontwerpstijl van Kuipers levert een asymmetrisch ingedeelde gevel op, met centraal in de voorgevel de entreepartij die iets verdiept ligt en omlijst wordt door een geel geschilderde natuurstenen boog. Boven de entree bevinden zich drie rondboogvensters met glas in lood waarvan het middelste iets hoger is. De vensters worden afgesloten door geel geschilderde natuurstenen blokken. De gevel wordt afgesloten door een decoratief opgemetselde tuitgevel, waarbij de schuine zijden afgewerkt zijn met ezelsruggen in geglazuurde baksteen. Rechts van de entree bevindt zich de kerktoren, links een balkon met opgestelde borstwering, eveneens afgewerkt met een ezelsrug in geglazuurde baksteen. De vormgeving van architect Kuipers levert een opvallende en rijk gedecoreerde gevel op met veel aandacht voor detail. Aan het kerkgebouw kunnen dan ook architectuurhistorische waarden worden toegekend mede vanwege de rol die het gebouw speelt binnen het oeuvre van de architect.

38

Kerkenpaspoort

Protestantse Kerk

Kerkenpaspoort

Gemeentelijk monument

Adres

Koestraat 2 Axel

L

661 m2

Bouwjaar

1617 (tussenlid), 1865 (toren), 1923 (kerkzaal)

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Expressionisme

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

Sinds 2004 maakt deze kerk deel uit van Protestantse Kerk in Nederland, maar is in 1617 gebouwd als Nederlands Hervormde Kerk. Die 17de-eeuwse kerk verving een oudere, middeleeuwse kerk. In 1735 werd de kerk uit 1617 verlengd en in 1865 werd een toren voorgebouwd. In 1923 werd het grootste deel van de 17de-eeuwse kerk vervangen door een grotere bakstenen, eenbeukige kruiskerk met expressionistische elementen. Hierbij werden de 19de-eeuwse toren en de twee aansluitende traveeën gespaard. De kerktoren uit 1865 bestaat uit drie geledingen die inspringen en wordt afgesloten met een smalle torenspits waarop een windvaan is geplaatst. De bovenste geleding is met koper bekleed en hierin bevinden zich de galmgaten, waarboven een vierzijdig rond ornament prijkt, gevat in een puntvormige daklijst. Op de buitenste hoeken van de twee onderste geledingen zijn scherpe pinakels

99

geplaatst. De middenas van de toren wordt gevormd door een hoogopgaande omlijsting die eindigt in een timpaan, waarop kleine versieringen zijn aangebracht. In deze omlijsting bevinden zich op het maaiveld twee vaste deuren, waarboven het jaartal 1965 is aangebracht. Hierboven bevindt zich een groot zesruits bovenlicht dat voorzien is van glas in lood. In de terugliggende voorgevel van de twee traveeën tellende tussenbouw zijn natuurstenen blindvensters aangebracht met een rond bovenlicht met visblaasmotieven. Door de toegepaste stijlen en materialen is het onderscheid tussen de oudere toren en tussenbouw en de nieuwere kruiskerk goed te maken. De kruiskerk heeft met de toegepaste, donkere baksteen, de gestileerde smalle rondboogvensters en het decoratieve metselwerk onder de gootlijst duidelijke kenmerken van het expressionisme. De historische gelaagdheid van de verschillende bouwdelen is bijzonder te noemen en draagt dan ook bij aan de architectuurhistorische en cultuurhistorische waarden van het gebouw.

39 Kerkenpaspoort

M S

Kerkenpaspoort

Vm. Gereformeerde Gemeente

Gemeentelijk monument

Adres

Weststraat 25 Axel

150 m2

Bouwjaar

1936

Herbestemd

Architect

M. J. van den Berg

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Kapsalon

Op de plek van de huidige tot kapsalon herbestemde kerk stond sinds 1860 al een kerk van de Gereformeerde Gemeente. Die is in 1936 vervangen door het huidige gebouw. In 1969 heeft nog een verbouwing plaatsgevonden en in 2003 is de kerk buiten gebruik gesteld. De Gereformeerde Gemeente is toen opgeheven en de kerk gesloten. Het op rechthoekig grondplan geplaatste kerkgebouw heeft een voorgevel met lage kerktoren aan de Weststraat en grenst met de achtergevel aan de Kaaiwal. De voorgevel wordt gedomineerd door een centraal geplaatst groot rondboogvenster met anderhalfsteens strekkenlaag. Het venster is in 12 vakken verdeeld waarin blank en gekleurd glas in lood is gevat. Rechts van het grote rondboogvenster bevinden zich iets lager geplaatst twee smalle, gekoppelde rondboogvensters. De linkerzijde van de topgevel wordt opgebouwd door de iets risalerende kerktoren. In deze toren bevindt

100

zich de entree met dubbele deuren met daarboven een rondboog met bovenlicht. Centraal boven deze entreepartij zijn twee smalle rondboogvensters gevat onder een bredere rondboog in het metselwerk. Ook in de toren zijn de vensters en het bovenlicht voorzien van glas in lood. De patronen van het toegepaste glas in lood doen door de verschillende vlakken en kleuren aan als art deco. Op de verhoogde hoeken van de toren zijn pinakels aangebracht. Het zadeldak van de kerk is gedekt onder oranje pannen, het spitse torendak met oranje daktegels, afgesloten met een loden muts. Door de nog intacte detaillering in de voorgevel is bij dit gemeentelijke monument sprake van architectuurhistorische waarden. Door de herbestemming zijn geen interieurwaarden meer aanwezig.