2024-10-30 - Kerkenvisie Terneuzen

63

De kerk is opgetrokken uit schoon metselwerk, waarbij gebruik is gemaakt van twee kleuren baksteen om gevelvlakken en versieringen te markeren. De hoeksteunberen van de toren en de hoeksteunberen van de voorgevel van de middenbeuk zijn voorzien van decoratieve gestuukte nissen. De toren bestaat uit drie geledingen en wordt afgesloten door een spitsvormig en met leien gedekt achtzijdig tentdak. De zijbeuken van de kerk zijn voorzien van vier zadeldaken die de langsgevel van de kerk in vier traveeën indelen. Alhoewel de kerk geen monumentenstatus heeft, kan aan de kerk wel een architectuurhistorische waarde worden toegekend als onderdeel van het oeuvre van architect P.J. Soffers.

3

Kerkenpaspoort

Willibrordustoren

Kerkenpaspoort

Gemeentelijk monument

Adres

Korte Kerkstraat 20 Terneuzen

S

34 m2

Bouwjaar

1914

†

Stiltekapel

Architect

J. Vermeulen

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie Gebruik

Stiltekapel

De kerktoren, die nog resteert van de voormalige rooms-katholieke Willibrorduskerk, staat in het historische centrum van Terneuzen. Architect van de kerk was J. Vermeulen, die de kerk in 1914 ontwierp. De kerk heeft ongeveer 50 jaar dienst gedaan, waarna deze buiten gebruik werd gesteld en in 1969 op de toren na werd gesloopt. De toren zelf is beschermd als gemeentelijk monument. De stijl waarmee de kerktoren is ontworpen laat duidelijke invloeden zien van de neogotiek, een stijl die zijn oorsprong kent in het 18de-eeuwse Engeland. Veel gebruikte elementen in de vormentaal van toen, zoals spitsboogvensters, gekanteelde torens en waaiergewelven, waren ook terug te zien in 19de-eeuwse Nederlandse ontwerpen voor bijvoorbeeld de SintBonifatiuskerk in Leeuwarden of de Sint-Catharinakerk in Eindhoven, beiden ontwerpen door Pierre

64

Cuypers. Hij kan gezien worden als een belangrijke pionier op het gebied van neogotische kerkenbouw. Het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853, leidde bij katholieken tot een aanzienlijke bouwdrift, waarbij neogotiek als passende stijl werd gezien. De geschriften van de prominente katholiek Jozef Alberdingk Thijm waarin hij pleitte voor een waardering van gotische kunst, waren van grote invloed op diens zwager: Pierre Cuypers. De toren van de Willibrorduskerk laat een versoberde versie zien van de 19de-eeuwse neogotiek. Veel ornamentiek is terughoudend toegepast, de smalle muurnissen in de gevels van de toren zijn uitgevoerd als rondbogen in plaats van spitsbogen en er is slechts één kleur baksteen in het metselwerk gebruikt. In de huidige opzet is de toren een opvallende verschijning en een baken in het landschap.

4

Kerkenpaspoort

Korpszaal De Brug

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Dijkstraat 90 Terneuzen

L

545 m2

Bouwjaar

2005

†

Christelijk gebruik

Architect

J. Fierloos

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

Leger des Heils

Gebruik

Religieus

Deze in 2005 gebouwde kerk voor het Leger des Heils aan de Dijkstraat 90 in het centrum van Terneuzen is een moderne toevoeging aan de historische binnenstad. Terneuzen was van oudsher een vestingstad en de geslechte vestingwerken zijn nog redelijk goed te zien in het stedelijk weefsel van Terneuzen. De voormalige wallen van de oudste vesting zijn bijvoorbeeld nog goed te herkennen aan de hogere ligging van het Tuinpad, de Lange kerkstraat, de Nieuwstraat en de Smidswal. De Jongerestraat, het Nieuwediep en de Dijkstraat liggen daarentegen lager omdat het hier gedempte grachten betreft. Het kerkgebouw bevindt zich aan de westelijke zijde van een schegvormig plein op de splitsing van de Dijkstraat en de Korte Dijkstraat. De gebogen bakstenen voorgevel maakt een omarmend gebaar, waarbij de entree tot het kerkgebouw verdiept in het midden is aangelegd.

65

Links van deze verdiepte entree buigt het metselwerk zich richting het gevelvlak, rechts van de entree bevindt zich een verdiepte plint ten opzichte van de metselwerken gevel. Deze plint is voorzien van glazen puien die aan de rechterzijde de hoek omlopen. In de dichte gevel links van de entree is een rank en groot kruis gespaard dat is voorzien van smalle glasstroken. Door de ligging van het gebouw op de splitsing van de Dijkstraat en de Korte Dijkstraat is sprake van enige stedenbouwkundige waarden. Vanwege het recente bouwjaar is er met kwaliteit gebouwd, maar zijn er (nog) geen architectuurhistorische waarden aanwezig.

5 Kerkenpaspoort

M S

Kerkenpaspoort

Vm. Gereformeerde Kerk

Geen monumentenstatus

Adres

Noordstraat 77 Terneuzen

410 m2

Bouwjaar

1891

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Neorenaissance

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Restaurant, hotel

Deze voormalige gereformeerde kerk dateert in oorsprong uit 1891 en is gebouwd tussen de Noordstraat en de Smidswal, in het historische centrum van Terneuzen. De Noordstraat behoort samen met de Havenstraat en de Markt tot de belangrijkste winkelstraten van de stad. De Noordstraat loopt van noordnoordwest naar zuidzuidoost. De achtergevel langs de Smidswal is door de noordwest-zuidoostoriëntatie van de Smidswal schuiner ten opzichte van de voorgevel langs de Noordstraat. De kerk is sinds 1986 aan de eredienst onttrokken als gevolg van het Samen op Weg-proces. Dit proces is de verzamelnaam van pogingen tot nauwere samenwerking van de Nederlands Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken en de Evangelisch-Lutherse Kerk sinds begin 1960. In 2004 resulteerde dit proces in de landelijke fusie van de kerken tot de Protestantse Kerk in Nederland.

66

Na de sluiting werd het gebouw herbestemd tot brasserie, drogisterij en praktijkruimte. Tegenwoordig is het een restaurant met hotel. Een deel van de voorgevel langs de Noordstraat en ook de achtergevel langs de Smidswal laat historisch metselwerk zien als verwijzing naar de oorspronkelijke 19de-eeuwse zaalkerk. Aan beide zijden zijn grote rondboogvensters te zien die verwijzen naar de neorenaissancestijl. Op basis van foto’s van het interieur van de hotelkamers zijn de rondboogvensters in het zicht gelaten. In de rest van het interieur resteert verder weinig meer van de oorspronkelijke functie.

Door de wijzigingen aan het kerkgebouw is aan architectuurhistorische waarden ingeboet, maar het gebouw is nog wel herkenbaar als voormalige kerk. Hierdoor draagt het gebouw bij aan de afleesbaarheid van de religieuze geschiedenis van Terneuzen en is sprake van enige cultuurhistorische waarden.

6 Kerkenpaspoort

L

Kerkenpaspoort

Grote Kerk

Gemeentelijk monument

Adres

Noordstraat 62 Terneuzen

507 m2

Bouwjaar

1886

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Gemengd, culturele, maatschappelijke en religieuze activiteiten

Iets zuidelijker ten opzichte van de voormalige gereformeerde kerk ligt de Grote Kerk, aangewezen als gemeentelijk monument en nog in gebruik voor diverse activiteiten, waaronder incenditeel religieus gebruik door de Protestantse Gemeente. Sinds 1999 is de Hervormde gemeente niet meer gehuisvest in deze kerk. De kerk dateert uit 1886 en diende ter vervanging van de 17de-eeuwse kerk, die weer een 16de-eeuwse voorganger had. In het interieur zijn nog elementen aanwezig van de 17de-eeuwse kerk, zoals de twee kroonluchters die boven het podium hangen.

67

De brede zaalkerk heeft een karakteristiek voorkomen door de entreegevel met kerktoren en rondboogvensters in neorenaissancestijl aan de Noordstraat. Deze vensters zijn ingevuld met glas in lood. De sobere baksteenarchitectuur heeft een kwalitatieve en zorgvuldige detaillering van natuurstenen

hoekblokken, afzaten en aanzetstenen en een natuurstenen rozet boven de twee centraal geplaatste rondboogvensters in de voor- en achtergevel. Van een afstand torent het spitse dak van de vierkante toren boven de kerk uit. De achtergevel heeft een bijzondere en hoog opgaande tuitgevel als beëindiging van het koor, die als ingesnoerde achterzijde fungeert ten opzichte van de breed opgezette kerk. Het interieur van de kerk is van een monumentale opzet door de grote ongedeelde ruimte. Die ontstaat vanwege het samengestelde houten tongewelf dat gedragen wordt op brede en polychroom beschilderde consoles op pilasters tussen de vensterpartijen. Het gewelf is donkergroen geschilderd, de wanden zijn wit. De vensters zijn voorzien van glas in lood en in de achtergevel van gebrandschilderd glas. De monumentale kerk vertegenwoordigt door de mate van authenticiteit zowel architectuurhistorische en stedenbouwkundige waarden.

7 Kerkenpaspoort

L

Kerkenpaspoort

Bilal-I Habesi

Geen monumentenstatus

Adres

Leeuwenlaan 36 Terneuzen

695 m2

Bouwjaar

1941

Islamitisch gebruik

Architect

A. Rothuizen

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

Islamitisch

Gebruik

Religieus

De Bilal-i Habesi Moskee is gesitueerd op de hoek van de Leeuwenlaan en de Willem de Zwijgerlaan in de wijk de Lievenspolder. Deze wijk ligt ten zuiden van het historisch centrum en bestaat uit voornamelijk na-oorlogse bebouwing. Een deel van de historische bebouwing uit de jaren 1950 is inmiddels vervangen door jongere bebouwing. De moskee is in 1941 gebouwd in opdracht van de Zeeuwse Landbouwmaatschapij (ZLM) als Landbouwhuishoudschool. In 1998 is het gebouw een moskee geworden. Het ontwerp is van A. Rothuizen (19061990), van het nog bestaande Zeeuwse architectenbureau Rothuizen ’t Hooft. Dit architectenbureau heeft door het ontwerp van veel institutionele bouwwerken, kerken en scholen bijgedragen aan de wederopbouw van Zeeland en het gezicht van de provincie. Rothuizen was de eerste Zeeuwse architect met een universitaire opleiding in Zeeland die naam maakte.

68

In hoofdopzet bestaat het gebouw uit twee haaks op elkaar aansluitende vleugels op rechthoekig grondplan onder een met rode pannen gedekt zadeldak. De westelijke vleugel met de langsrichting haaks op de Leeuwenlaan telt twee bouwlagen, de oostelijke vleugel met de langsgevels parallel aan de Leeuwenlaan telt één bouwlaag. De westelijke vleugel is aan de westelijke zijde gedeeltelijk breder. De overgang naar deze bredere beuk wordt gemarkeerd door een hoogopgaande schoorsteen. De oostelijke vleugel is vormgegeven als een eigenstandig bouwdeel van één bouwlaag en met een smaller tussenlid verbonden met de hogere vleugel. Voor beide bouwdelen geldt dat er in een sobere baksteenarchitectuur is ontworpen die elementen vertoont van de Delftse School. Het complex is niet als kerk gebouwd, maar aan het nog authentieke bouwdeel uit 1951 kan enige architectuurhistorische waarde worden toegekend als deel van het oeuvre van de Zeeuwse architect A. Rothuizen.

8

Kerkenpaspoort

Goede Herderkerk

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Koninginnelaan 4 Terneuzen

L

540 m2

Bouwjaar

1965

†

Christelijk gebruik

Architect

H.A. Pothoven en G. Pothoven

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

De protestantse Goede Herderkerk ligt op de noordoostelijke hoek van de T-splitsing van de doorgaande Koninginnelaan en de hierop aansluitende Rembrandtlaan. Rondom het perceel waar de kerk op staat, loopt het Kerkepad. De kerk is in een sobere baksteenarchitectuur in de wederopbouwperiode gerealiseerd met bouwjaar 1965. Voor het ontwerp van de kerk tekenden H.A. Pothoven (18831970) en diens zoon G. Pothoven (19151997). Het bureau is ontstaan in Laren en wordt momenteel in Amersfoort voortgezet door de kleinzoon van de grondlegger, H.A. Pothoven. De kerk is op een uitgerekt hexagonaal grondplan gezet en opgetrokken in schoon metselwerk. De smalle gevels vormen de voor- en achtergevel en worden beëindigd door een zadeldak. De zijgevels maken een knik waarbij de goot tot halverwege naar beneden loopt.

69

De kerk is op een plint gezet die wordt afgesloten door een doorlopende betonrand. Die rand vormt de afsluiting van vensters in de zijgevels. In het gevelvlak boven die betonrand zijn hoog diverse onregelmatig geplaatste vensters te zien, met een variërende maat (vierkant, liggende rechthoek en staande rechthoek). Achter de entreegevel steekt een klokkenstoel die uit vier pijlers bestaat en die door een afgeschuind zadeldak steken, waaronder de kerkklok hangt. Met een karakteristieke vormgeving is bij dit gebouw sprake van een vormentaal die aansluit op architectuur kenmerkend voor de wederopbouw. Door de markante ligging en vormgeving zijn architectuurhistorische en stedenbouwkundige waarden aanwezig.

9

Kerkenpaspoort

Emmaüskerk

Kerkenpaspoort

Gemeentelijk monument

Adres

Alberdingk Thijmstraat 2 Terneuzen

XL

1015 m2

Bouwjaar

1962

†

Christelijk gebruik

Architect

A. Siebers en W. van Dael

Bouwstijl

Traditionalisme, Bossche School

Denominatie

Rooms-Katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Gebruik

Religieus

Deze rooms-katholieke Emmaüskerk van de Elisabeth parochie uit 1962 ligt in de wijk Triniteit en staat op een veelhoekig perceel dat omsloten wordt door de Axelsestraat aan de westzijde, de Anna Bijnstraat aan de noordzijde, de Rodenbachstraat aan de oostzijde en de Alberdingk Thijmstraat. Het perceel is toegankelijk via deze laatste straat en de entree tot de kerk is ook op de Alberdingk Thijmstraat gericht. De kerk is ontworpen door architecten A. Siebers (1893-1978) en W. van Dael (1912-1985). Deze twee architecten werkten samen in de periode 19461966 en maakten deel uit van een groep architecten rondom Dom Hans van der Laan (1904-1991), zelf benedictijner monnik en architect. De groep zou later aangeduid worden als de Bossche School.

70

In het werk van de Bossche School was de te ontwerpen ruimte het uitgangspunt, de vorm werd daaromheen bedacht en in de vormgeving stond het plastische getal centraal.

Dit getal is een driedimensionale uitwerking van de Gulden Snede. Het getal leverde de architect een reeks verhoudingen op waarmee ruimtes konden worden ontworpen. De architectuur binnen de Bossche School kenmerkt zich door een sober gebruik van baksteen, maar siermetselwerk komt ook voor. Zo zijn de gevels van de Emmauskerk voorzien van donkerbruin metselwerk met ter hoogte van de vensters een omlopende band van siermetselwerk in lichtrode baksteen. De gevels worden beëindigd door op regelmatige afstand van elkaar geplaatste betonsteen in een rollaag en afgedekt met betonnen elementen. Hoewel er aan de kerk aanpassingen zijn gedaan, vertegenwoordigt het gebouw architectuurhistorische waarden als onderdeel van het oeuvre van architecten Siebers en Van Dale. De gekozen uitgangspunten voor het ontwerp laten een zorgvuldige vormgeving zien die vaker bij religieuze gebouwen in de Bossche School werd gebruikt.

10

Kerkenpaspoort

Bethlehemkerk

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Frans Halslaan 1 Terneuzen

L

765 m2

Bouwjaar

1961

†

Christelijk gebruik

Architect

W. Voogt (1961) L. de Putter en Laban (1994)

Bouwstijl

Hedendaags

Denominatie

Gereformeerde Gemeenten (in Nederland en Noord-Amerika)

Gebruik

Religieus

Deze gereformeerde kerk ligt in de Noordpolder, op een rechthoekig perceel ten zuiden van de Frans Halslaan en wordt aan de westzijde begrensd door de Aagje Dekenstraat, aan de oostzijde door de Vincent van Goghstraat en aan de zuidzijde door woonbebouwing. De entree tot de kerk wordt ontsloten door de Frans Halslaan en wordt gemarkeerd door een lange luifel en de naast de entree staande ranke en open klokkentoren onder een gestileerde windvaan. Hoewel het bouwwerk op een rechthoekig grondplan staat, wordt door de samenstelling van de verschillende bouwdelen een veelvorm dakplan gevormd waarbij het kerkgedeelte verbijzonderd is door hoger opgaande punt in het zuidoostelijk dakvlak. Het ontwerp van het eerste deel van het complex is van de hand van de Terneuzense W. Voogt en dateert van 1961. Deze zaalkerk is in 1994 uitgebreid met een nieuwe kerkzaal

71

en de oorspronkelijke zaalkerk is sindsdien als vergaderzaal in gebruik. Tijdens deze nieuwbouwfase is een deel van de oorspronkelijke zaal schuin afgesneden door de overhoekse plaatsing van de kerkzaal. De nieuwbouw is voorzien van een lichte gevelsteen, zodat aansluiting is gezocht met de ‘oudbouw’ uit 1961 die eveneens in een lichte baksteen is opgetrokken. De oude langsgevel langs de Frans Halslaan is voorzien van vijf grote raampartijen. De nieuwbouw uit 1994 kent een samenstel van verticale en horizontale vensterstroken en vijf vierkante vensters langs de Vincent van Goghstraat. Zowel de vensterpartijen in de oudbouw als de nieuwbouw hebben een paarse kleurstelling gekregen, waardoor een soort eenheid is ontstaan in de samenstelling van bouwdelen. Vanwege wijzigingen aan het oorspronkelijke gebouw uit 1961 en de latere uitbreiding zijn er geen architectuurhistorische waarden meer aanwezig. In huidige opzet is het een functioneel complex zonder bijzondere uitstraling en waarden.

11

Kerkenpaspoort

Gereformeerde Gemeente in Nederland

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Kerklaantje 1 Terneuzen

XL

1271 m2

Bouwjaar

2002

†

Christelijk gebruik

Architect

D. Vroegindeweij

Bouwstijl

Hedendaags

Denominatie

Gereformeerde Gemeenten in Nederland

Gebruik

Religieus

Aan de oostkant van de wijk Serlippens loopt tussen de Rooseveltlaan en het Uitwateringskanaal het Kerklaantje waaraan deze kerk uit het begin van de 21ste eeuw ligt. Het kerkgebouw kent in hoofdopzet een rechthoekig hoofdvolume onder zadeldak met centraal geplaatste torenspits in de nok. Aan de zuidzijde is de kerkzaal voorzien van een tussenbouw met lagere nok en een smaller en lager entreeportaal met driedubbele toegangsdeuren en rondom glazen puien. Aan weerszijden is het hoofdvolume van driehoekige zijbeuken voorzien waardoor een veelhoekig grondplan ontstaat. Het zadeldak loopt in dezelfde hellingshoek door over deze zijbeuken. Aan weerszijden van deze zijbeuken en de tussenbouw zijn eenlaagse aanbouwen onder plat dak geplaatst. De gevels zijn opgetrokken in lichtbruine baksteen, de hellende zadeldaken zijn voorzien van donkergrijze pannen.

72

De kerk ligt vrij in de ruimte en vormt daarmee een duidelijke markering in het landschap. De nieuwe kerk uit 2002 dient ter vervanging van een kerk aan de Vlooswijkstraat 52, oorspronkelijk uit 1888 en uitgebreid in 1935 en 1955. Deze kerk aan de Vlooswijkstraat is in 2015 gesloopt. De kerk aan het Kerklaantje heeft een regiofunctie en biedt ruimte aan 650 kerkgangers. Het ontwerp van de kerk is verzorgd door het Buro voor Architectuur en Ruimtelijke Ordening D. Vroegindeweij in Middelharnis. Uitgangspunt voor de vormgeving en de inrichting van het gebouw is dat het sober, eenvoudig en functioneel is, waarbij de woordverkondiging in de eredienst centraal dient te staan en het gebouw als een protestantse kerk herkenbaar is. Het kerkgebouw is door de zichtbaarheid en ligging in het open landschap een herkenbaar en daarmee beeldondersteunend pand, zonder bijzondere architectuurhistorische waarden.

12

Kerkenpaspoort

Elimkerk

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Serlippensstraat 31 Terneuzen

L

705 m2

Bouwjaar

1977

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Overig

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

Ten zuiden van de doorgaande Serlippensstraat ligt deze kerk die in gebruik is bij de Hervormde Wijkgemeente van bijzondere aard van de Protestantse Gemeente Terneuzen. Deze gemeente rekent zich tot de stroming van de Gereformeerde Bond. Dit is geen zelfstandig kerkverband, maar vormt een modaliteit binnen de Protestantse Kerk in Nederland. Het kerkgebouw is van oorsprong een sociale werkplaats en is in 1999 omgebouwd tot kerk. Het is een onopvallend gebouw dat dateert uit 1977. Het pand is op een nagenoeg vierkant grondplan gezet en telt één bouwlaag onder plat dak. In de zuidelijke helft van het volume is een smal en rechthoekige verhoging in het dak aangebracht met raampartijen ten behoeve van lichtval in de kerkruimte.

73

Het pand is gelegen op een ruim perceel dat aan de noordzijde begrensd wordt door de Serlippensstraat, aan de oostzijde door woonbebouwing

langs de Archimedesstraat, aan de zuidzijde door een andere rij woningen en aan de westzijde door (burgerlijke) gemeentegrond dat deels als parkeerterrein voor de kerk en deels als openbaar groen dient. De entree is in de noordelijke gevel gesitueerd, grenzend aan de Serlippensstraat. De entree wordt gemarkeerd door een luifel en is verdiept aangelegd. Links van de entree bevindt zich een metselwerken gevel met drie rechthoekige vensters, rechts van de entree bevinden zich grotere raampartijen op een metselwerken borstwering met afwisselend openslaande deuren. De overige gevels zijn overeenkomstig van opzet en bestaan uit afwisselend metselwerken delen en delen met raampartijen en puien. Van waarden is met dit oorspronkelijk als kantoorpand gerealiseerde kerkgebouw geen sprake. Het eenlaagse gebouw vormt zich naar de omgeving maar onderscheidt zich hier niet van.

13

Kerkenpaspoort

Koninkrijkszaal

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Evertsenlaan 84B Terneuzen

M

335 m2

Bouwjaar

1987

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Overig

Denominatie

Jehovah’s Getuigen

Gebruik

Religieus

Een koninkrijkszaal is een religieuze vergaderplaats voor Jehova’s getuigen waar een of meerdere gemeenten vergaderen. Vanaf 1935 spreken Jehova’s getuigen niet meer van kerkgebouw of kerk om hun plaats van bijeenkomst aan te duiden, maar van koninkrijkszaal of kortweg zaal. Kerkdiensten worden door Jehova’s getuigen vergaderingen genoemd. Jehova’s getuigen vormen een adventistische geloofsgemeenschap binnen het christendom met geloofspunten die op onderdelen van de meeste christelijke geloofsrichtingen afwijken. Jehova’s getuigen geloven dat zij de enige juiste religie hebben en beperken daarom zoveel mogelijk sociale omgang met niet-leden. Het eenlaagse pand uit 1987 ligt op een rechthoekig perceel dat aan de westzijde wordt begrensd door een zijweg van de Evertsenlaan. De andere zijden van het perceel grenzen

74

aan andere percelen of (burgerlijke) gemeentelijke grond. Het pand verving een tijdelijke keet uit 1980 op dezelfde locatie. Het werd door zo’n 120 vrijwilligers binnen twee dagen gebouwd. De bouwmassa bestaat uit twee in elkaar geschoven rechthoekige volumes, waarbij het bouwdeel grenzend aan de straat iets hoger is uitgevoerd. Hierdoor ontstaat een L-vormig grondplan. De entree grenzend aan de straat bestaat uit een blinde muur met lichtbruin metselwerk dat eindigt in een smalle als schijnkap uitgevoerde strook. Zowel het hogere als het lagere bouwdeel zijn uitgevoerd met platte daken. Rechts van het hogere bouwdeel is de entree tot het pand gesitueerd. De uitstraling van de Koninkrijkszaal is die van een eenvoudig kantoor- of ontmoetingspand zonder bijzondere architectonische kwaliteiten. Ook in stedenbouwkundig opzicht zijn er geen kenmerken aanwezig die duiden op een bijzonderheid of waarde.

14

Kerkenpaspoort

Oud Gereformeerde Gemeente

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Evertsenlaan 90 Terneuzen

M

343 m2

Bouwjaar

2006

†

Christelijk gebruik

Architect

RoosRos Architecten

Bouwstijl

Hedendaags

Denominatie

Oud Gereformeerde Gemeenten in Nederland

Gebruik

Religieus

Dit kerkgebouw is net als de Koninkrijkszaal gelegen aan de Evertsenlaan, in de wijk Katspolder. Het pand is in 2007 in gebruik genomen door de Oud Gereformeerde Gemeente van Terneuzen, een zelfstandige gemeente met een vriendschapsverband met de gemeenschappen in Ede, HendrikIdo-Ambacht, Oldebroek en Rijssen. Voordat de kerkelijke gemeente dit nieuwe gebouw in gebruik nam, was ze gehuisvest aan de Nieuwediepstraat 32, in het centrum van Terneuzen. Het pand is in 2006 ontworpen door RoosRos Architecten, een bureau met vestigingen in Nieuw-Beijerland en Goes. Het hoofdvolume heeft iets weg van een moderne schuur: een breed op rechthoekig grondplan geplaatst volume met een relatief lage goothoogte en een hoge nokhoogte, waardoor een groot dakvlak ontstaat. De in blind metselwerk uitgevoerde kopgevel grenst aan een (openbaar)

75

parkeerterrein langs de Evertsenlaan. Rechts van het hoofdvolume ligt wat naar achteren verschoven een eenlaagse bouwdeel onder plat dak dat als entreegebouw dient. Dit bouwvolume is met het kerkgebouw verbonden middels een smaller en lager tussenlid. De entree in de aanbouw wordt gemarkeerd door een hoog, rechthoekig, stalen frame dat de dubbele entreedeuren omlijst. In de zijgevel van het kerkgebouw zijn ramen geplaatst, met hiertussen met zink beklede kolommen die de in overstek geplaatste goot dragen. De kopgevels van het kerkgebouw worden omlijst door een zinken omlijsting die een eenheid vormt met de dakrand. Gelegen aan de rand van een woonwijk met galerijflats is er geen sprake van bijzondere stedenbouwkundige waarden. Het kerkgebouw is met zorg ontworpen en gebouwd, maar bevat door het recente bouwjaar nog geen architectuurhistorische waarden.

15

Kerkenpaspoort

De Levensbron

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Sloelaan 40 Terneuzen

L

770 m2

Bouwjaar

1984

†

Christelijk gebruik

Architect

A. van der Lek

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

Nederlandse Gereformeerde Kerken (NGK)

Gebruik

Religieus

De Levensbron is een kerkgebouw aan de Sloelaan, op het punt waar deze laan overgaat in de Dommelstraat en waar de Arnelaan op aantakt. Het gebouw is gebouwd in 1984 naar ontwerp van A. van der Lek uit Capelle aan den IJssel. Het bevindt zich in de wijk Zeldenrust, een uitbreidingswijk uit de jaren 19701980 van Terneuzen. Het kerkgebouw was voorheen in gebruik door de Gereformeerde Kerk vrijgemaakt, die sinds 1 mei 2023 deel uitmaakt van de Nederlands Gereformeerde Kerken. Het kerkgebouw ligt op een vrij groot, rechthoekig perceel dat aan de zuidwestzijde wordt begrensd door de Sloelaan/Dommelstraat, aan de noordwestzijde door de Arnelaan en aan de noordoostzijde door de Amerstraat. Ten zuidoosten van het perceel bevindt zich een parkeerplaats met een toegang tot de kerk.

76

Het kerkgebouw is samengesteld uit een hoog opgaand hoofdvolume op een hexagonaal grondplan en een eenlaags bouwdeel dat op een L-vormig grondplan tegen het hoofdvolume is geplaatst. De entree bevindt zich in deze laagbouw. De architect heeft een rustig ogend complex ontworpen, met een sobere detaillering en enkele grotere gebaren, zoals smalle stroken in de gevels van het kerkvolume die van maaiveld tot aan de dakrand lopen. Deze hooggaande stroken eindigen in plaatwerk dat iets naar voren springt ten opzichte van het gevelmetselwerk. Bij de laagbouw heeft de architect eenzelfde principe toegepast bij gevelopeningen. Zowel het hoofdvolume als de laagbouw zijn gedekt onder platte daken. Het gebouw is in een zorgvuldige stijl ontworpen en is door de vrije ligging en ruimte rondom beeldondersteunend voor de wijk. Aan het gebouw kunnen vanwege het ontwerp van Van der Lek architectuurhistorische waarden worden toegekend.

16

Kerkenpaspoort

De Kandelaar

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Van Cantfortstraat 36 Terneuzen

M

465 m2

Bouwjaar

1961

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

Evangelische Gemeente

Gebruik

Religieus

Deze kerk werk in 1961 in gebruik genomen door de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt, maar deze gemeente vertrok in 1984 naar het nieuwe kerkgebouw aan de Sloelaan. Ondertussen waren in 1981 twee bijbelstudiegroepen gevormd die in 1983 de Evangelische Gemeente ‘De Kandelaar’ vormden. Zij kochten het kerkgebouw aan de Van Cantfortstraat en hielden daar vanaf 1985 hun diensten. Het rechthoekige gebouw ligt op een open perceel dat aan de westzijde grenst aan de Van Cantfortstraat, aan de noordzijde aan de Jan van Rompustraat en aan de zuidzijde aan de parkeerplaats grenzend aan de Kerkhoflaan. Het eenvoudige bouwvolume is voorzien van een entreegevel onder zeer flauw hellend zadeldak dat zowel bij de voor-, achteren zijgevels in overstek is geplaatst. Bij de zijgevels is het dak voorzien van een vrijhangende mastgoot.

77

Aan weerszijden van de entree in de westelijke kopgevel zijn twee kleine, vierkante ramen geplaatst. De entree is verdiept in de gevel geplaatst en wordt aan weerszijden begrensd door risalerend metselwerk. Ditzelfde risalerende metselwerk beëindigt ook de uiteinden van de kopgevel. De zijgevels zijn ingedeeld in zes vensterassen, waarbij de middelste vier ingevuld worden in een iets verdiept gevelvlak met vier grote vierkante raampartijen. Centraal in die raampartijen is een kleiner vierkant uitzetraam geplaatst. De buitenste assen worden ingevuld met enkele kleine, onregelmatig geplaatste vierkante vensters. Op historische foto’s is te zien dat de entree van de kerk gemarkeerd wordt door een gestileerd en opengewerkt torentje. Dat element is in de huidige situatie niet meer aanwezig. Tevens is de entree thans voorzien van een tochtportaal. De gestileerde architectuur levert een sober en ingetogen kerkgebouw op met enige architectuurhistorische waarde.

17 Kerkenpaspoort

S

Kerkenpaspoort

Vrijmetselaarsloge

Gemeentelijk monument

Adres

Spui 23 Spui

220 m2

Bouwjaar

1941

Spiritueel gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

Vrijmetselarij

Gebruik

Vrijmetselaarsloge

De vrijmetselaarsloge ‘l’Amitié sans Fin’ is gelegen in het dorp Spui, dat aan de oude hoofdweg tussen Terneuzen en Axel ligt. De naam van het dorp verwijst naar de oorsprong: in de 16de eeuw ontstond het dorp rond een spuisluis tussen twee zeearmen, die de naam ‘Het Zoute Spui’ kreeg. De Otheense Kreek is een restant van een van deze twee zeearmen. De vrijmetselaarsloge is sinds 1975 gevestigd in een voormalige gereformeerde kerk uit 1941. Daarvoor maakte het genootschap voor de rituele arbeid gebruik van een logegebouw in Gent. Aan de rechterzijde grenst het perceel aan woonbebouwing, aan de linkerzijde aan een parkeerplaats. Nabij het logegebouw is ten zuiden ervan de rijksmonumentale molen Eben Haëzer gesitueerd.

78

Het gebouw is op rechthoekig grondplan gebouwd en bestaat uit één bouwlaag onder een met pannen gedekt zadeldak. Het dak is voorzien van een vrijhangende mastgoot. De linker zijgevel die aan de parkeerplaats grenst, bestaat uit een met rode baksteen opgemetselde gevel met acht smalle rondboogvensters. De voorgevel is in een afwijkende, lichtere baksteen opgemetseld. Centraal in de voorgevel is een rechthoekig vlak in rode steen aangebracht waarin een ronde poort met dubbelle deur is aangebracht. In de sluitsteen van deze poort is het jaartal 1941 aangebracht. Rechts van de entree is een hoger opgetrokken bouwdeel als toren geplaatst, waarin centraal een rond blindvenster met daarin het logo van de vrijmetselarij is aangebracht. Door de vrije ligging kan aan het gebouw stedenbouwkundige waarden worden toegekend. Vanwege de historische gelaagdheid en het gebruik zijn zowel architectuurhistorische als cultuurhistorische waarden aanwezig.

18 Kerkenpaspoort

L

Kerkenpaspoort

De Ark

Geen monumentenstatus

Adres

Louisastraat 43 Sluiskil

750 m2

Bouwjaar

1964

Leegstaand

Architect

N. Luning Prak

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Leegstaand

Dit kerkgebouw dateert uit 1964 en was oorspronkelijk in gebruik bij een hervormde gemeente. Dit gebouw verving een oudere hervormde kerk uit 1891, die moetst plaatsmaken voor de verbreding van het Kanaal Gent-Terneuzen. In 1995 is een samenwerking ontstaan van (toen nog) hervormde gemeenten van Sluiskil en de combinatie Philippine-Sas van Gent. In het kader van het landelijk samengaan van de Nederlands Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerk en de Evangelisch Lutherse Kerk heette de gemeente vanaf 2006 de Protestantse Gemeente Philippine - Sas van Gent - Sluiskil. Het gebouw de Ark is in 2020 te koop gezet en zal worden gesloopt. Het kerkgebouw staat op een vijfhoekig perceel, op de hoek van de Louisastraat met de Spoorstraat. Het gebouw bestaat uit een L-vormige vleugel van een bouwlaag en een vijfhoekig bouwdeel dat hoger opgetrokken is.

79

De gevel van het hogere bouwdeel aan de Spoorstraat kent een knik ter plaatse van de nok van het zadeldak. Rechts van deze knik hoog in de gevel een hexagonaal venster. De gevel wordt aan de rechterzijde beëindigd door een hoger opgetrokken klokkentoren. Door de wisselende breedtes van vleugels en de aansluiting op hogere bouwdelen, is er sprake van een bijzondere overgang van dakvlakken waardoor een zadeldak overgaat in een schilddak bij de aansluiting op het hogere gedeelte. Door de ligging van het kerkgebouw is sprake van enige stedenbouwkundige waarde. In architectuurhistorische zin is er sprake van een eigen vormgeving, maar gekozen ontwerpoplossingen hebben geleid tot een wat merkwaardig ogend pand. Hierdoor is een karakteristiek bouwwerk ontstaan, echter zonder architectuurhistorische waarden.

19 Kerkenpaspoort

XL S

Kerkenpaspoort

Sint-Antonius van Paduakerk

Gemeentelijk monument

Adres

Nieuwe Kerkstraat 24 Sluikil

1295 m2

Bouwjaar

1901

Herbestemd

Architect

Broeder Felix

Bouwstijl

Neoromaans

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Hotel

In 1897 werd in Sluiskil een benedictijns kapucijnenklooster in gebruik genomen, maar in 1900 werd het complex, samen met de bijbehorende Sint-Antonius van Paduakerk, volledig door brand verwoest. Daarop werden in 1901 het klooster en de kerk herbouwd naar ontwerp van Felix van Dennenburg (kloosternaam voor Kees Baijens, 18631942), nu voor de Benedictinessen van het Heilig Sacrament. De kerk werd in 1966 verbouwd en uitgebreid met een rechter transept. In 1981 werd het kloostercomplex buiten gebruik gesteld. Aan het begin van de 21ste eeuw werd het in 1966 toegevoegde transept weer afgescheiden van de kerk vanwege het teruglopende aantal leden. In 2013 is de kerkruimte aan de eredienst onttrokken en verkocht. Sindsdien is er een hotel gevestigd. Het voormalige kloostercomplex staat op een perceel dat aan de noordzijde grenst aan de Baljuwlaan, aan de

80

oostzijde aan de Nieuwe Kerkstraat en aan de zuidzijde aan de Gildestraat. Aan de westzijde sluit het perceel aan op woonbebouwing. Oorspronkelijk was sprake van een rechthoekig kerkgebouw dat nagenoeg oost-west georiënteerd was, met de entree in de westelijke kopgevel aan de Nieuwe Kerkstraat. Het onder zadeldak gedekte kerkgebouw heeft aan de westzijde een vieringtoren met spits tentdak. Haaks op de zuidelijke gevel van het kerkgebouw sluit het voormalige kloostergebouw aan, dat twee bouwlagen telt en gedekt is door een mansardedak. De daken zijn voorzien van een leidekking. Aan de noordelijke zijgevel van het kerkgebouw is in 1966 een tweebeukig transept gebouwd onder dubbel zadeldak. Het in oorsprong 19de-eeuwse complex kent vanwege gebruik en historische gelaagdheid zowel architectuurhistorische als cultuurhistorische waarden. Bovendien is het complex markant gelegen op de hoek van de Nieuwe Kerkstraat en de Baljuwlaan, waardoor sprake is van stedenbouwkundige waarden.

20 Kerkenpaspoort

S

Kerkenpaspoort

Vm. Gereformeerde Kerk

Gemeentelijk monument

Adres

Dr. Leenhoutsstraat 45 Hoek

190 m2

Bouwjaar

1953

Herbestemd

Architect

J.A. Wentink, J. van Dijk & J. Kolff

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Wonen

Deze zaalkerk aan de Dr. Leenhoutsstraat 45 in Hoek werd in 1953 in gebruik genomen en verving daarmee de kerk aan de Tramstraat, die na een scheuring binnen de Gereformeerde Kerk (bekend onder de naam vrijmaking) doorging als Gereformeerde Kerk vrijgemaakt. Het kerkgebouw heeft ongeveer 50 jaar dienst gedaan als kerk. Na de fusie van de hervormden en gereformeerden in Hoek is het gebouw afgestoten en omgebouwd tot woonhuis. Het pand is in traditionalistische stijl ontworpen door de Baarnse architect J.A Wentink (1904-1992). Wentink heeft meer gebouwen in Zeeuws-Vlaanderen ontworpen, zoals het voormalige gemeentehuis aan de Markt 7 in Aardenburg. De zaalkerk uit 1953 bevindt zich op een rechthoekig perceel dat zich aan de buitenzijde bevindt van een haakse bocht waarin de

81

Doctor Leenhoutsstraat overgaat in de Nieuwstraat. Het voormalige kerkgedeelte op rechthoekig grondplan is voorzien van zadeldak gedekt met rode pannen. Het wordt richting de straat voorafgegaan door een smaller en lager entreegedeelte dat eveneens voorzien is van een met rode pannen gedekt zadeldak. Bij de overgang van kerkzaal en entreegedeelte bevindt zich een opengewerkte, opgemetselde klokkentoren. De entree aan de straatzijde is voorzien van een luifel die gedragen wordt door twee betonnen steunen aan weerszijden van de dubbele entreedeuren. Vooral door de klokkentoren en de oorspronkelijke entree is de nu als woning in gebruik zijnde kerk van architectuurhistorische waarde.

21

Kerkenpaspoort

Protestantse Kerk

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Langestraat 6 Hoek

L

630 m2

Bouwjaar

2016

†

Christelijk gebruik

Architect

RoosRos architecten

Bouwstijl

Eclecticisme

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

Op 1 januari 2015 sloeg het noodlot toe voor de Protestantse Kerk in Hoek. De neogotische zaalkerk met fronttoren uit het begin van de 20ste eeuw brandde nagenoeg helemaal uit. Een groot deel van de toren is behouden, alleen de bovenste geleding is bij de nieuwbouw gereconstrueerd. De zaalkerk zelf is geheel vernieuwd in een moderne vormgeving en kleurstelling, deels met behoud van het aantal traveeën. Aan de achterzijde is de nieuwe kerk verlengd. De Protestantse Kerk ligt ten zuiden van het Molenplein, ter plaatse van de hoek met de Langestraat. Tot de brand in 2015 stond op dit plein nog een gebouw dat dienst deed als bank. Na de brand is dit pand gesloopt en is ruimte ontstaan voor een kleine parkeerplaats. Hierdoor is ook beter zicht ontstaan op de kerk, maar ook op de nabijgelegen molen Windlust, een 19de-eeuwse stellingmolen.

82

Van de oude kerk is nog de redengevende omschrijving beschikbaar via reliwiki.nl. Uit deze omschrijving blijkt de allure die de kerk had voor Hoek. Tevens was er sprake van een ensemblewaarde vanwege de situering in en het aanzien van de kern. De status als rijksmonument is de kerk door de brand verloren, maar de situering in de kern van het dorp is gebleven. Hiermee is het een herkenbaar en beeldbepalend element in het centrum van Hoek. De zichtbaarheid is door de vernieuwing van het Molenplein vergroot. Het huidige kerkgebouw is dan ook vooral van stedenbouwkundige waarde.

22

Kerkenpaspoort

Nederlandse Gereformeerde Kerk

Kerkenpaspoort

Gemeentelijk monument

Adres

Tramstraat 1 Hoek

M

306 m2

Bouwjaar

1903

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

-

Denominatie

Nederlandse Gereformeerde Kerken (NGK)

Gebruik

Religieus

Deze kleine zaalkerk werd in 1903 gebouwd ten behoeve van de Gereformeerde Kerk. Na een conflict binnen de Gereformeerde Kerken ging begin 1950 een deel van de gemeente over naar een nieuw kerkgebouw aan de Dr. Leenhoutsstraat 45 in Hoek. De rest van de gemeente bleef in deze kerk aan de Tramstraat en ging door als Gereformeerde Kerk vrijgemaakt, die in 2023 opging in de Nederlandse Gereformeerde Kerken. In de jaren 1970 is aan de achterzijde van de kerk een vergaderzaal toegevoegd. Het kerkgebouw ligt op de hoek van de Tramstraat met de Keijzerstraat en staat op een rechthoekig grondplan onder een met grijze pannen gedekt zadeldak. De entree tot de kerk bevindt zich in de noordelijke kopgevel van het pand. Het gebouw is opgetrokken in een roodbruine baksteen. De zijgevels zijn ingedeeld in vijf verdiept gemetselde traveeën, van elkaar gescheiden door gemetselde pilasters.

83

In vier van de vijf traveeën zijn aan de Keijzerstraat rondboogvensternissen aangebracht met daarin rechthoekige kunststoframen. De rondboog boven de ramen is ingevuld met eenvoudig siermetselwerk. De gevel wordt afgesloten door een rechte en ongeprofileerde gootlijst. De kopgevel aan de Tramstraat bestaat uit een centrale entreepartij die eindigt in een trapgevel. De rechthoekige vensters en de entreedeur zijn allemaal geplaatst in een rondbogen boven de entree is een natuurstenen plaquette met de tekst GEREFORMEERDE KERK (VRIJGEMAAKT). Boven in de gevel is een rozetvenster. Bovenin in de zijvlakken van de gevels zijn decoratieve ingemetselde vierkante tegeltjes met een rollaag rondom. Door ouderdom, authenticiteit en ligging kan aan deze zaalkerk architectuurhistorische en stedenbouwkundige waarden worden toegekend.

23 Kerkenpaspoort

S

Kerkenpaspoort

Vm. Gereformeerde Gemeente in Nederland

Geen monumentenstatus

Adres

Oud Vlissingen 21 Hoek

130 m2

Bouwjaar

1910

Leegstaand

Architect

Onbekend

Bouwstijl

-

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Leegstaand /(of woning??)

Deze voormalige zaalkerk van rond 1910 bevindt zich aan het Oud Vlissingen, een smalle straat die parallel loopt aan de Noordstraat. Het kleine kerkgebouw heeft geen toren en bestaat uit een eenvoudig rechthoekig bouwvolume onder zadeldak met oranje pannen gedekt. Aan de straatzijde Oud Vlissingen zijn drie regelmatig geplaatste vensters aangebracht. De gevel wordt afgesloten door een vrijhangende bakgoot. Links naast het meest linker raam is een deurtoegang. Aan de noordzijde van het pand bevindt zich een eenlaags aanbouw onder lessenaarsdak. In deze aanbouw uit de jaren ‘80 bevindt zich aan de straatzijde een dubbele deur. De noordelijke topgevel eindigt in een opgemetselde schoorsteen. De oorsprong van het religieus gebruik ligt aan het begin van de 20ste eeuw, toen regelmatig predikanten en oefenaars voorgingen. Er was toen nog geen Gereformeerde Gemeente

84

in Hoek. Hiertoe wordt vanaf de jaren 1950 wel pogingen gedaan richting de kerkenraad in Terneuzen, maar het verzoek om een zelfstandige gemeente te worden werd niet ingewilligd. De afdeling Hoek heeft tot in 2002 bestaan, daarna is deze opgeheven. Het pand werd toen verkocht aan een aannemer ten behoeve van opslag, momenteel lijkt het pand leeg te staan. Het voormalige kerkgebouw is van een sobere en eenvoudige opzet zonder architectonische verbijzonderingen. De ligging van het gebouw maakt deel uit van historische bebouwing zonder daarin te onderscheiden. Waarden zijn bij dit kerkgebouw niet aanwezig.

24 Kerkenpaspoort

S

Kerkenpaspoort

Vm. Heilige Kruiskerk

Geen monumentenstatus

Adres

Irisstraat 17A Hoek

213 m2

Bouwjaar

1967

Herbestemd

Architect

A. Siebers en W. van Dael

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Wonen

De Heilige Kruiskerk aan de Irisstraat 17A dateert uit 1967 en is gebouwd naar ontwerp van architecten A. Siebers (1893-1978) en W. van Dael (19121985). Het ontwerp voor de kerk is een van de laatste die door het bureau Siebers en Van Dael is ontworpen, deze samenwerking hield namelijk stand van 1946 tot en met 1966 toen Siebers uit het bureau trad. De kerk heeft tot 2012 dienst gedaan, daarna is de kerk aan de eredienst onttrokken. De melding op Wikipedia dat de kerk gesloopt zou zijn, klopt niet. Het kerkgebouw is namelijk herbestemd tot woonhuis, met alleen wat wijzigingen in de materialisatie. De hoofdopzet van een rechthoekig bouwvolume met deels opgetild dak en aan de zuidzijde van het hoofdvolume voorzien van een doorlopende luifel met galerij is namelijk nog in tact. Hoewel in oorspronkelijke toestand nog aspecten kunnen worden herkend van de Bossche School, zoals het

85

gebruik van een grijze betonsteen voor de gevels en het lijnenspel van de doorlopende luifel met galerij die doorloopt in een omlopende daklijst, zijn die elementen in de nieuwe situatie met de gewijzigde materialisatie verstoord. Het voormalige kerkgebouw is aan de buitenzijde voorzien van een nieuwe, isolerende buitengevel, zodat het pand weer voldoet aan wensen en eisen van deze tijd. Maar hierdoor is het oorspronkelijke ontwerp wel vertroebeld geraakt. Het pand vertegenwoordigt lage architectuurhistorische waarde als gevolg van de verschillende verbouwingen en gewijzigde materialisatie van de gevels. Het gebouw vertegenwoordigt wel enige stedenbouwkundige waarde vanwege de prominente ligging op een hoek te midden van openbaar groen. Het pand vertegenwoordigt zeldzaamheidswaarde en cultuurhistorische waarde vanwege het feit dat dit de enige roomskatholieke kerk is die in Zeeland werd gebouwd na het Tweede Vaticaanse Concilie.

25

Kerkenpaspoort

Protestantse Kerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Plein 2 Zaamslag

L

327 m2

Bouwjaar

1877 (toren), 1899 (kerkzaal)

†

Christelijk gebruik

Architect

J.R. de Kruijff en J. Wisse

Bouwstijl

Neoromaans

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

Deze Protestantse Kerk ligt centraal aan het Plein in Zaamslag, een dorp van ongeveer 2.755 inwoners (2021) met een viertal kerkgebouwen. De stedenbouwkundige opzet van Zaamslag is karakteristiek te noemen. Door de opzet van wegen is een kruispunt ontstaan waarmee Zaamslag tot het type kruiswegdorp kan worden gerekend. In Zeeland, maar ook bijvoorbeeld in de Beemster in NoordHolland, zijn veel voorbeelden van kruiswegdorpen.

86

Het kerkgebouw dateert uit 1899 en heeft een zogenoemde ‘vanwegebescherming’ als rijksmonument. De kerk is als rijksmonument in 1974 ingeschreven vanwege de 17de-eeuwse preekstoel bestaande uit kuip, rugpaneel en fors klankbord, met een trap uit het begin van de 19de eeuw. Tot de rijksbescherming behoort ook het orgel met hoofdwerk en bovenwerk daterend uit 1868. Het gehele gebouw is tevens aangewezen als gemeentelijk monument.

De kerk bestaat uit een recht gesloten gebouw; de toren heeft twee geledingen en een achtzijdige lantaarn. De stijl vertoont neoromaanse elementen, vooral in de onderbouw van de toren. De kerk werd in 18981899 gebouwd naar ontwerp van J.R. de Kruijff (1844-1923) en uitvoerend architect J. Wisse. De toren was al eerder, in 1877-1878, tot stand gekomen. Op historische foto’s is de situatie te zien dat de nieuwe, 19de-eeuwse toren tegen de oude, 17de-eeuwse kerk is gebouwd. Het zou vervolgens nog 20 jaar duren voordat deze kerk werd vervangen door de huidige kerk. Die nieuwe kerk is naast in plaats van achter de toren komen te staan. De aftekening van de oude, 17de-eeuwse kerk is nog in de kerktoren te zien. Door de historische gelaagdheid en de centrale ligging van het kerkgebouw zijn zowel architectuurhistorische als stedenbouwkundige waarden aanwezig.

26

Kerkenpaspoort

Nederlandse Gereformeerde Kerk

Kerkenpaspoort

Gemeentelijk monument

Adres

Terneuzensestraat 32 Zaamslag

L

553 m2

Bouwjaar

1951

†

Christelijk gebruik

Architect

D. Solinger

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

Nederlandse Gereformeerde Kerken (NGK)

Gebruik

Religieus

De Nederlandse Gereformeerde Kerk in Zaamslag werd gebouwd voor de Gereformeerde Kerk vrijgemaakt, die in 2023 opging in de NGK. De kerk aan de Terneuzensestraat 32 in Zaamslag is in 1951 naar ontwerp van D. Solinger gebouwd in een traditionalistische stijl. Het gebouw bestaat uit een op rechthoekig grondplan geplaatste zaalkerk met een eenlaagse uitbouw rondom, die aan de achterzijde later (1999) van een extra uitbouw onder plat dak is voorzien. De uitbouw die rondom de kerk zit, is gedekt onder omlopend schilddak, aan de achterzijde van de kerk voor een klein deel voorzien van een plat dak. De zaalkerk zelf is gedekt onder een overstek geplaatst zadeldak. Centraal aan de voorzijde bevindt zich een opgemetselde klokkentoren onder een in overstek geplaatst puntdakje. De kerk is in wild verband gemetseld met een roodbruine baksteen.

87

De voorgevel risaleert ten opzichte van de zijbeuken en wordt geleed door een entreepartij voorzien van verdiept geplaatste dubbele deuren met siermetselwerk aan weerszijden onder een getoonde rollaag. Hoog in de gevel is boven de entree een rondvenster met glas in lood en met steens rollaag rondom, dat wordt omlijst door een gemetselde band van één steen breed die ter plaatse van de entree overgaat in het siermetselwerk. Aan weerszijden van de entree zijn drie smalle vensters ingemetseld, met drie sierboogjes in het metselwerk daarboven. Dit motief van drie vensters wordt in het metselwerk van de zijbeuken herhaald, maar dan met grotere rechthoekige vensters. De vensters zijn voorzien van glas in lood. Gelegen op de hoek van de Terneuzensestraat en de Bedrijvenstraat is het kerkgebouw beeldbepalend en door de traditionalistische stijl van architect Solinger kan aan het pand architectuurhistorische waarden worden toegekend.

27 Kerkenpaspoort

S L

Kerkenpaspoort

Gereformeerde Kerk

Gemeentelijk monument

Adres

Terneuzensestraat 2 Zaamslag

708 m2

Bouwjaar

1911

Herbestemd

Architect

A. Riemens en P.A. van Galen

Bouwstijl

Rationalisme

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Podium en retail

Deze van oorsprong gereformeerde kerk is thans herbestemd tot een verzamelgebouw waarin en brocante, een winkel voor blaasinstrumenten en een podium zijn gehuisvest. De kerk dateert uit 1911 en is naar ontwerp van architecten A. Riemens en P.A. van Galen in rationalistische stijl gebouwd. De kerk werd toen in gebruik genomen door twee kerkgenootschappen die bij de verhuizing naar deze kerk samengingen als Gereformeerde Kerken in Nederland. Bij het samengaan was de nieuwe gemeente namelijk te groot voor één van de twee kerken van de betrokken kerkgenootschappen. Het ene kerkgebouw stond aan de Terneuzensestraat 35, het andere aan de Axelsestraat 9. De Gereformeerde Kerk van Zaamslag ging in 2004 samen met de Hervormde Gemeente tot Protestantse Kerk in Nederland. Hierdoor werd het kerkgebouw in 2006 buiten gebruik gesteld.

88

Het beeldbepalende pand ligt aan de Terneuzensestraat, de westelijke horizontale as van het kruiswegdorp. Vanaf het centrale Plein loopt deze horizontale as in oostelijke richting door als Veerstraat. Het perceel van de kerk ligt op de hoek van de Terneuzensestraat met de Zaagstraat. De kerk is als kruiskerk neergezet en heeft op de rechterhoek een vierkante toren die iets uit de rooilijn is geplaatst. De toren bestaat uit één geleding onder een vierzijdig puntdak. De voorgevel wordt gedomineerd door grote rondboogvensters die de middentravee markeren. De centraal geplaatste entree bestaat uit een dubbel deurstel waarboven zich een rondboog met bovenlicht bevindt. Het kerkgebouw naar ontwerp van Riemens en Van Galen vertoont elementen van het rationalisme en is daarmee van architectuurhistorische waarde. Daarnaast is door de ligging van de kerk aan de Terneuzensestraat sprake van enige stedenbouwkundige waarde. Het gebouw torent boven de omliggende lage bebouwing uit en is daarmee beeldbepalend.

28

Kerkenpaspoort

Christelijke Gereformeerde Kerk

Kerkenpaspoort

Gemeentelijk monument

Adres

Axelsestraat 9 Zaamslag

M

492 m2

Bouwjaar

1884

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Neoromaans

Denominatie

Christelijke Gereformeerde Kerken in Nederland (CGK)

Gebruik

Religieus

De Christelijke Gereformeerde Kerk aan de Axelsestraat is één van de twee kerken die achtergelaten werden toen het nieuwe samenwerkingsverband intrekking nam in de Terneuzensestraat 2 in 1911. Dit eenvoudige kerkgebouw bestaat uit een bouwvolume op rechthoekig grondplan onder zadeldak uit 1884. Het gebouw bevindt zich langs de kruisweg die vanaf het plein naar het zuiden loopt. Vanaf het Plein gaat deze straat in noordelijke richting verder als Polderstraat. De bakstenen zaalkerk heeft een entree in de kopgevel die georiënteerd is op de doorgaande straat. De ingang wordt gemarkeerd door een luifel waaronder zich de entreedeuren bevinden. Boven de luifel is een smal bovenlicht aangebracht. Aan weerszijden van de entree lopen gemetselde lissen die halverwege de top in het gevelmetselwerk eindigen, ongeveer halverwege het verdiept geplaatste rondvenster in de top van

89

de gevel. Tussen dit rondvenster en de entree is een houten kerkvenster in een rondboognis geplaatst. In de gevelvlakken links en rechts van de lissen zijn eveneens verdiept geplaatste rondvensters aanwezig met overeenkomstige roedeverdeling. In het rechter gevelvlak is een tienruits venster met vijfduims bovenlicht op de begane grond aanwezig. De hoeken van de voorgevel worden gemarkeerd door gemetselde pilasters die afgesloten worden door het lijstwerk van de bakgoot. De toepassing van rondbogen en de sobere, eenduidige opzet van het bouwwerk geven blijk van een neoromaanse bouwstijl. Hierdoor is met name sprake van architectuurhistorische waarden. Het pand maakt verder onderdeel uit van de lintbebouwing langs de Axelsestraat, maar zorgt niet voor een verbijzondering in de stedenbouwkundige structuur van Zaamslag.

29 Kerkenpaspoort

S L

Kerkenpaspoort

Vm. Maria Hemelvaartkerk

Rijksmonument

Adres

Markt 4 Sas van Gent

773 m2

Bouwjaar

1892

Herbestemd

Architect

J. Th. J. Cuypers

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Markt en horeca

De rijksmonumentale kerk aan Markt 4 in Sas van Gent is in 2018, na een periode van leegstand van circa 8 jaar, gerestaureerd en herbestemd tot een plek met een sociaal-maatschappelijk restaurant, een versmarkt die zes dagen per week is geopend, acht kantoorruimtes voor starters en een zaal die voor evenementen kan worden gehuurd. De kerk is in 1892 naar ontwerp van J.Th.J. Cuypers (18611949) in neogotische stijl gebouwd. Cuypers is bekend van de vele katholieke kerken die hij ontwierp, zoals de Sint-Bavokathedraal in Haarlem. Joseph Cuypers moet niet verward worden met zijn vader Pierre Cuypers (1827-1921), architect van onder meer het Rijksmuseum en het Centraal Station in Amsterdam. De 19de-eeuwse neogotische kerk kent een 18de-eeuwse voorganger. In 1739 werd een kleine kerk gebouwd op hetzelfde terrein waar nu de herbestemde kerk staat.

90

De 19de-eeuwse kerk is ontworpen als kruisbasiliek met fronttoren en bestaat uit drie beuken. Het schip en het transept zijn voorzien van met leien gedekte zadeldaken. De viering wordt bekroond door een opengewerkte dakruiter met een met leien gedekte torenspits. De hoofdtoren heeft een achtvlak, met leien gedekte spits, bekroond door een kruis een haan. Aan de voet van de spits bevinden zich wijzerplaten in dakkapelachtige omlijstingen gevat. Het interieur is meestal rijk uitgevoerd bij de katholieke kerken die door Cuypers (sr. en jr.) werden ontworpen. Bij de Maria Hemelvaartkerk is de afwerking van het interieur in 1965 sterk gewijzigd in de trant van de Bossche School, waarbij voor de architect kenmerkende details verloren zijn gegaan en waarbij het interieur, waaronder koorinrichting en acteren, deels is ontmanteld. De toen gewijzigde zaken vallen buiten de bescherming als rijksmonument, net als zes gebrandschilderde ramen in de westgevel uit 1956 en het orgel. Door de markante ligging is naast de aanwezige architectuurhistorische waarden ook sprake van ensemble- of stedenbouwkundige waarden.

30 Kerkenpaspoort

M S

Kerkenpaspoort

Vm. Hervormde Kerk

Gemeentelijk monument

Adres

Oostkade 14 Sas van Gent

380 m2

Bouwjaar

1897

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Neoromaans

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Kantoor

De oorsprong van de Hervormde Kerk gaat op deze plek terug tot 1648 toen een hervormd kerkgebouw werd gebouwd, in de vorm van een kruiskerk in classicistische stijl. Die werd in 1658 in gebruik genomen. Tijdens de belegering van Sas van Gent door de Fransen brandde de kerk af. Deze werd naar ontwerp van David van Stolk (1692-1770) herbouwd op een grondplan in de vorm van een Grieks kruis. De vormgeving herinnerde sterk aan de Oosterkerk in Amsterdam. In 1896 werd ook dit gebouw door brand verwoest en werd het huidige kerkgebouw in 1898 gerealiseerd. Aanvankelijk had de kerk toen een houten toren, maar die werd in 1907 door een stenen toren vervangen. De kerk werd in 2001 gesloten vanwege een teruglopend ledenaantal en in 2007 herbestemd tot kantoor. De huidige zaalkerk is op rechthoekig grondplan gezet en heeft een fronttoren met achthoekige bakstenen

91

lantaarn en een met leien gedekte spits met windvaan. De toepassing van rondbogen boven de entreedeuren en de gekoppelde rondvensters boven en aan weerszijden van de entree geven de kerk een neoromaanse uitstraling, terwijl de rechte lijst van de vierkante toren met flinke natuursteen consoles ook een classicistische invloed laat zien. De zijgevels en de achtergevel zijn gestuukt en witgeschilderd. De zaalkerk is gedekt onder een met pannen bedekt zadeldak. De zijgevels zijn in vijf traveeën geleed, voorzien van rondboogvensters en geleed door steunberen. De eerste travee grenzend aan de voorgevel is uitgevoerd met een rondboogblindnis. Door de zorgvuldige detaillering en vormgeving is sprake van architectuurhistorische waarden. Stedenbouwkundige waarden zijn aanwezig door terugliggende situering ten opzichte van de straat, waardoor een open ruimte ontstaat.

31 Kerkenpaspoort

M S

Kerkenpaspoort

Vm. Heilige Pastoor van Arskerk

Geen monumentenstatus

Adres

Zandstraat 38 Sas van Gent

210 m2

Bouwjaar

1949

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Gezondheidszorg

Deze voormalige kerk ligt op een perceel grenzend aan de Zandstraat, in het gelijknamige dorp wat qua adres onder de kern Sas van Gent valt. Van het pand is weinig bekend, behalve dat het in 1949 is gebouwd en tegenwoordig dienst doet als mondzorgpraktijk. Het kleine zaalkerkje ligt wat verderaf van de weg en is met de kopse voorgevel georiënteerd op de straat. Het rechthoekige bouwvolume bestaat uit één bouwlaag onder zadeldak. Tegen de rechter zijgevel is grenzend aan de achtergevel een kleine aanbouw onder zadeldak geplaatst. De voorgevel bestaat uit halfsteens metselwerk, afgesloten met het in overstek geplaatste zadeldak. De entree met dubbele deuren onder een rondboog is in een entreeportaal geplaatst onder een lessenaarsdak. Centraal in de top van de gevel bevindt zich een rond blindvenster met een steens strekkenlaag. Aan de achterzijde

92

steekt een houten klokkentoren boven het gebouw uit. De Pastoor van Arskerk is in 1949 als noodkerk gebouwd, wat de eenvoudige opzet van het kerkgebouw verklaart. Op 1 januari 2013 is het kerkje aan de eredienst onttrokken. Door de eenvoudige en sobere opzet kan het voormalige kerkgebouw als karakteristiek worden gezien. De situering van de weg af met een centraal aangelegd pad naar de entree geeft het pand een beeldbepalend karakter.

32 Kerkenpaspoort

M S

Kerkenpaspoort

Vm. Maria ten Hemelopnemingkerk

Geen monumentenstatus

Adres

Gentsebreedstraat 1 Philippine

260 m2

Bouwjaar

1862

Herbestemd

Architect

P. Soffers

Bouwstijl

-

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Bedrijf

Philippine maakt sinds 2003 deel uit van gemeente Terneuzen, maar was tot 1970 een zelfstandige gemeente. De rooms-katholieke kerk van Philippine dateert uit 1862 en is naar ontwerp van P.J. Soffers (1820-1910) gebouwd. Het als parochiekerk ontworpen gebouw deed vanaf 1924 dienst als patronaatsgebouw. In dat jaar verhuisde de parochie namelijk naar een nieuwe kerk aan het Philipsplein 10, dat echter door oorlogshandelingen werd verwoest. In 1953 verrees daar een nieuwe kerk (zie nummer 33). Het voormalige kerkgebouw is op een rechthoekig grondplan gezet waarbij de rooilijn een flink stuk terugligt ten opzichte van belendende bebouwing. Alleen de voorgevel is zichtbaar en bestaat uit een afgeknotte fronttoren en twee terugliggende zijtraveeën. Het gebouw is gedekt onder een afgewolfd met leien gedekt zadeldak. De middentravee bestaat uit een dubbele entreedeur onder vast kalf met

93

dicht bovenlicht, waarboven zich een gemetselde rondboog met sluitsteen bevindt. De entree is gevat tussen opgemetselde lisenen die halverwege de gevel zijn voorzien van kapitelen en richting de dakrand verjongen en eindigen in een opengewerkte bakstenen bekroning. Waarschijnlijk is die beëindiging van later datum, mogelijk toen de kerk wijzigde in een patronaatsgebouw. Centraal boven de entree is een rondboogvenster aangebracht. Aan weerszijden van de centrale entree zijn entrees gemaakt tot achterliggende bedrijfs-/winkelruimte. De nog aanwezige detaillering geven het gebouw vooral herinneringswaarde aan de oorspronkelijke functie van de kerk. De terugliggende positie van het gebouw wijkt af van de omliggende bebouwing en zorgt daardoor voor een verbijzondering in het straatbeeld.

33

Kerkenpaspoort

H. Maria ten Hemelopnemingkerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Philipsplein 10 Philippine

L

833 m2

Bouwjaar

1953

†

Christelijk gebruik

Architect

A. Siebers en W. van Dael

Bouwstijl

Traditionalisme (Bossche School)

Denominatie

Rooms-Katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Gebruik

Religieus

De rooms-katholieke H. Maria ten Hemelopnemingkerk aan het Philipsplein 10 diende ter vervanging van het kerkgebouw aan de Gentsebreedstraat 1. In 1924 was die kerk gereed en het verlaten kerkgebouw ging vanaf dat jaar dienst doen als patronaatsgebouw. De kerk werd echter door oorlogshandelingen in de Tweede Wereldoorlog verwoest. Het nieuwe kerkge­bouw dat naar ontwerp van architecten A. Siebers (1893-1978) en W. van Dael (19121985) werd gebouwd stamt uit 1953. Dit kerkgebouw in Philippine is aangewezen als rijksmonument en kan dan ook als belangwekkend worden gezien voor het oeuvre van deze twee architecten. De koepelkerk aan het Philipsplein is in traditionalistische stijl gebouwd met ontwerpprincipes van de Bossche School. Het gebouw laat een belangrijk statement zien van de betrokken architect om de belangrijke

94

relatie te laten zien tussen liturgie en architectuur. Er zijn hoogwaardige bijdragen geleverd door belangrijke kunstenaars in de vorm van steenen beeldhouwwerk, bronswerken en schilderwerken. Noemenswaardig is nog de schildering uit 1955 in de koepel van de halfcirkelvormige absis van kunstenaar-priester Egbert Dekkers (1908-1983) die de hemelvaart van Maria voorstelt. In de voorstelling vertrapt een engel de oorlog en draagt de voorgangerkerk uit 1924 op zijn knie, een andere engel verbeeldt de groei van Philippine en draagt de voorgangerkerk uit 1864. De kerk is vanwege zowel ligging als vormgeving van belangrijke waarde voor het dorp Philippine. Bovendien zorgen de schilderingen ook voor de aanwezigheid van interieurwaarden.