2024-02-21 - 1. Onderbouwing Natuurontwikkeling Smitsschorrepolder Axel

57

ARTEFAC T RAPPORT 642

AXEL LANGEWEG - SMITSSCHORREPOLDER

Figuur 23 Boorpunten, geprojecteerd op een uitsnede van de Topografische Kaart. Bron: Esri Nederland, Community Map Contributors. .................................................................................................................. 50 Figuur 24 Boorkern van boring 1. Van rechts naar links: verlandingsafzettingen en kreekbodem (beide: Laagpakket van Walcheren) met hieronder een geploegde/bewerkte A-horizont, C-horizont en de Allerød-laag (alle drie behorend tot het Laagpakket van Wierden). Foto: F.G.R. D’hondt (Artefact). .....................................................51 Figuur 25 Advieskaart ten behoeve van de bestemmingsplanwijziging. Bron: Esri Nederland, Community Map Contributors. ..........................................................................................................................................55

58

ARTEFAC T RAPPORT 642

AXEL LANGEWEG - SMITSSCHORREPOLDER

Bronnen Literatuur Augustyn, B., 1986. Integratie van natuurwetenschappelijke en historische bronnen voor de ontginningsgeschiedenis van het zuidoostelijke Westerscheldegebied. In: M.C. Van Trierum & H.E. Henkes (ed.), Rotterdam Papers V. A contribution to prehistoric, roman and medieval archaeology, Rotterdam. Baeteman C., 2007. De laat holocene evolutie van de Belgische kustvlakte: Sedimentatieprocessen versus zeespiegelschommelingen en Duinkerke transgressies, in: A.M.J. de Kraker en G. de Borger, (eds.), Veen-Vis-Zout, Geo- and Bioarchaeological Studies 8, Amsterdam: Vrije Universiteit, 1-18. Berendsen, H.J.A., 2004. De vorming van het land. Inleiding in de geologie en de geomorfologie, Assen. Brand, K.J.J., 1993. De ontwikkeling van het polderlandschap in de Vier Ambachten en omringend gebied. In: De Kraker et al., 41-57. Brus, D.J. en G.W. de Lange, 1987. Geomorfologische Kaart van Nederland, schaal 1:50.000, kaartblad 53 Sluis – 54 Terneuzen – 55 Hulst – 47 Cadzand – 48 Middelburg – 49 Bergen op Zoom (gedeeltelijk). Wageningen, Stichting voor Bodemkartering. Coen, I., 2008. De eeuwige Schelde? Ontstaan en ontwikkeling van de Schelde. Borgerhout. Coppens, E., 2016. N62 Tractaatweg Air Liquide. Gemeente Terneuzen. Een Archeologische Begeleiding (protocol Opgraven). Artefact! Rapport 218, Zaamslag. Coppens, E., 2017. N62 Tractaatweg Delta kabels en leidingen.

Gemeente Terneuzen. Een Archeologische Begeleiding. Artefact! Rapport 246, Zaamslag. Coppens, E., 2018. Westdorpe, Autrichepolder, Glastuinbouw kavels 1-2. Gemeente Terneuzen. Een Archeologische Begeleiding protocol Inventariserend Veldonderzoek door middel van Proefsleuven. Artefact! Rapport 81, Zaamslag. Craane, M.L. en G. Sophie, 2013. Bureauonderzoek voor het plangebied Tractaatweg N62 in de gemeente Terneuzen. Archeologische Rapporten Oranjewoud 2012/150, Heerenveen. Delporte, F.M.J., 2020. Zuiddorpe Hoofdweg-Zuid 97-107. Archeologisch Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek door middel van verkennende boringen. Artefact! Rapport 523, Zaamslag. D’hondt, F.G.R. en E. Coppens, 2013. MER Multi Utility Providing Kanaalzone Terneuzen. Gemeente Terneuzen. Archeologisch Bureauonderzoek. Artefact! Rapport 14, Middelburg. Dierendonck, R.M. van, 2016. Nieuwe wijn uit oude zak(k)en, Evaluatie van de Provinciale Onderzoeksagenda Archeologie Zeeland (POAZ) 2009-2015. SCEZ, Middelburg. Gottschalk M.K.E., 1984. De Vier Ambachten en het Land van Saeftinghe in de Middeleeuwen: een historischgeografisch onderzoek betreffende Oost-Zeeuws-Vlaanderen, Assen: Koninklijke Van Gorcum. Groot, R.W. de, 2019. Plangebied Tractaatweg (N62), zone 4, 6, 27, 31 t/m 34 en Axelse Sassing, gemeente Terneuzen.

Een Inventariserend Veldonderzoek door middel van proefsleuven (IVO-P: protocol 4003) en een opgraving (Protocol 4004) en een opgraving landbodems, variant archeologische begeleiding (Protocol 4004). RAAP-rapport 3401, Weesp. Henderikx, P., 2012. Periode 950-1300, Landschap, bewoning, Sociale structuur, in: P. Brusse en P. Henderikx, (eds.), De Geschiedenis van Zeeland, prehistorie - 1500, W-Books, Zwolle, 91-106. 59

ARTEFAC T RAPPORT 642

AXEL LANGEWEG - SMITSSCHORREPOLDER

Hessing, W.A.M., M.M.M. Alkemade, R.M. van Heeringen, R. Schrijvers en R.M. van Dierendonck, 2009. Archeologie naar deltahoogte. Een onderzoek naar de Zeeuwse archeologiebeoefening. Provincie Zeeland, Middelburg. Holl, J. en J. Huizer, 2008. Sluiskil-Axel-Westdorpe (gemeente Terneuzen), Verbreding Tractaatweg N62. Een Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek in de vorm van een verkennend booronderzoek. ADC Rapport 1564, Amersfoort. Hop, M.M.H. van der, 2014. Milieuhygiënisch bodemonderzoek Tractaatweg. Verkennend (water)bodem- en asbestonderzoek Tractaatweg, gemeente Terneuzen. Grontmij, Eindhoven. Kraker, A.M.J. de, 1997. Landschap uit balans. De invloed van de natuur, de economie en de politiek op de ontwikkeling van het landschap van de Vier Ambachten en het Land van Saeftinghe tussen 1488 en 1609. Utrecht. Kraker, A.M.J. de, 2015. Historisch geografisch onderzoek naar elf archeologische sites in de gemeente Terneuzen. Zaamslag. Kraker A.M.J. de, van Royen H., de Smet M.E.E, (eds.), 1993. Over den Vier Ambachten: 750 jaar Keure, 500 jaar Graaf Jansdijk, Duerinck, Kloosterzande. Kruif, S. de, 2008. Aardgastransportleidingtracé Wijngaarden - Zelzate (A-667), gemeenten Hulst en Terneuzen; archeologisch vooronderzoek: een inventariserend veldonderzoek. RAAP-rapport 1869, Weesp. Kruijf, T. de (red.), 2004.

Atlas van historische vestingwerken in Nederland (Zeeland), Stichting Menno van Coehoorn, Zutphen. Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA), versie 4.1, 19 februari 2018, Stichting Infrastructuur en Kwaliteitsborging Bodembeheer, Gouda. Lases, W.B.P.M. en A.M.J. de Kraker, 2009. De Westerschelde, natuurlijk? Verdieping van en ontpoldering langs de Westerschelde in historisch perspectief geplaatst. In: Tijdschrift voor Waterstaatsgeschiedenis 18/ 2, 25-39. Loopik, J., 2016. Terneuzen – Tractaatweg. Een Inventariserend Veldonderzoek in de vorm van proefsleuven. ADC Rapport 4188, Amersfoort. Loopik, J., 2018. Fort Eversdam, Terneuzen. Archeologisch onderzoek in de vorm van proefsleuven. ADC Rapport 4211, Amersfoort. Mulder, E.F.J. de, T. Kuijt en M.G.F.M. van der Aa, 2003. De ondergrond van Nederland. Wolters-Noordhoff, Groningen. Nivec B.V., 1997. Milieukundig onderzoek naar kwaliteit van vrijkomende grond uit het wegtracé van parallelweg N258, gedeelte Zwartenhoek – Drieschouwen in de gemeente Axel, Zeeuws-Vlaanderen. Rapport PZE06MIL, Breda. Provinciaal Blad van Zeeland, nr. 8080, 2019. Besluit van gedeputeerde staten van Zeeland van 10 december 2019, kenmerk 19434306, houdende vaststelling regeling aanvullende richtlijnen voor archeologisch onderzoek in de provincie Zeeland 2019. Provincie Zeeland, 2017: Wie wat bewaart, die heeft wat.

Provinciale Onderzoeksagenda Archeologie Zeeland 20172020. Middelburg. Rummelen F.F.F.E. van, 1977a. Geologische Kaart van Nederland, Zeeuwsch-Vlaanderen (Oostblad), 1: 50.000, Rijks Geologische Dienst, Haarlem.

60

ARTEFAC T RAPPORT 642

AXEL LANGEWEG - SMITSSCHORREPOLDER

Rummelen F.F.F.E. van, 1977b. Toelichtingen bij de Geologische Kaart van Nederland, Zeeuwsch-Vlaanderen, 1: 50.000, Rijks Geologische Dienst, Haarlem. Stichting voor Bodemkartering, 1980a. Bodemkaart van Nederland 1:50.000. 48 Oost (gedeeltelijk) Middelburg – 54 Oost - Terneuzen, Wageningen. Stichting voor Bodemkartering, 1980b. Toelichting Bodemkaart van Nederland 1:50.000. Blad 54 Oost Terneuzen – Blad 55 – Hulst – Bladen 48 Oost en 49 West (Zeeuws-Vlaamse deel), Wageningen. Stockman, P. en P. Everaers, 2001. Versterckt Zeeland, Provincie Zeeland, Middelburg. Strydonck M. van en G. de Mulder (eds.), 2000. De Schelde, verhaal van een rivier, Leuven. Tys D., 2010. Embankment as a Social Practice. The historical study of embankments and rising sea level in medieval coastal Flanders and our understanding environmental sustainability, geraadpleegd op http://vub.academia.edu/DriesTys/Papers/1560800/EMBANKMENTS_AS_A_SOCIAL_PRACTICE_The_historical_stu dy_of_embankments_and_rising_sea_level_in_medieval_coastal_Flanders_and_our_understanding_of_environmen tal_sustainability Verbruggen, C., 2002. Het ontstaan van de Westerschelde, in: A.M.J. de Kraker, De Westerschelde, een water zonder weerga: ontstaansgeschiedenis en kaartbeeld, havens, handel en scheepvaart, verkeer, verdronken dorpen, oorlog en verdedigingswerken, natuur en milieu en andere aspecten van de Westerschelde, 9-16.

Verhulst, A., 1995. Landschap en Landbouw in Middeleeuws Vlaanderen, Gent. Visser, N.J.G. de en R. Emaus, 2014. Project Leemten in Kennis. Gemeente Terneuzen. Buitengebied en Bedrijventerreinen. Artefact! Rapport 26, Middelburg. Visser, N.J.G. de en H. de Weerd, 2017. Handleiding vrijstellingenkaart archeologie 2017. Gemeente Terneuzen. EDUFACT rapport 9, Middelburg. Vos, P.C. en R.M. van Heeringen, 1997. Holocene geology and occupation history of the province of Zeeland (SW Netherlands), in: M.M. Fischer, Holocene evolutions of Zeeland (SW Netherlands), Mededelingen Nederlands Instituut voor Toegapaste Geowetenschappen TNO, 59, 5-109. Vos, P.C., P. Doornenbal en M.W. van den Berg, 2008. Toelichting op het geologisch profiel Sluiskil: een geologische doorsnede (tot 30 m -NAP) over de as van het aan te leggen weg-tunneltracé; samengesteld ten behoeve van het prospectief archeologisch onderzoek in het kader van het project Tunneltracé Kanaalkruising Sluiskil. TNO-rapport 2008-U-Ro275/B, Utrecht. Vos, P.C. en S. de Vries, 2013: 2e generatie palaeogeografische kaarten van Nederland (versie 2.0). Deltares, Utrecht. Op 25 september 2019 gedownload van www.cultureelerfgoed.nl. Wattenberghe, J.E.M., 2012. Archeologisch onderzoek Verbreding Tractaatweg - N62. Gemeente Terneuzen. Bureauonderzoek. Grontmij Archeologische Rapporten 1168, Houten. Wattenberghe, J.E.M. en J. Brijker, 2014.

Terneuzen verdubbeling N62 Tractaatweg. Inventariserend Veldonderzoek door middel van boringen. Artefact! Rapport 80, Middelburg. Weerd, H. de en K-J. R. Kerckhaert, 2014. Handleiding Vrijstellingenkaart archeologie Gemeente Terneuzen. Stichting Cultureel Erfgoed Zeeland, Middelburg. Wilderom M.H., 1973. Tussen afsluitdammen en deltadijken. Deel 4: Zeeuwsch Vlaanderen, Vlissingen.

61

ARTEFAC T RAPPORT 642

AXEL LANGEWEG - SMITSSCHORREPOLDER

Websites Actueel Hoogtebestand Nederland: pdok.nl Archis: archis.cultureelerfgoed.nl Atlas van Zeeland: https://kaarten.zeeland.nl/map/atlasvanzeeland Bestemmingsplan: http://www.ruimtelijkeplannen.nl Bodemloket: www.bodemloket.nl Cultuurhistorische Hoofdstructuur: http://zldgwb.zeeland.nl/gwbh5/?Viewer=Cultuur%20Historie DINOloket: www.dinoloket.nl Esri Nederland: beeldmateriaal.nl Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (IKME): www.ikme.nl Krantenbank Zeeland: https://krantenbankzeeland.nl Wageningen University & Research: https://library.wur.nl/WebQuery/geoportal/raf Zeeuws Archief: https://www.zeeuwsarchief.nl

62

ARTEFAC T RAPPORT 642

Bijlage 1

AXEL LANGEWEG - SMITSSCHORREPOLDER

AMZ-cyclus

De KNA processen in relatie tot de Archeologische Monumentenzorg (AMZ). Bron: SIKB, Protocol 4001, Versie 4.1, d.d. 19 februari 2018:p.4

63

ARTEFAC T RAPPORT 642

Bijlage 2

AXEL LANGEWEG - SMITSSCHORREPOLDER

Verklarende woordenlijst en afkortingen

Afkortingen - mv

beneden maaiveld

KNA

Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie

n. Chr.

na Christus

NAP

Nieuw Amsterdams Peil

v. Chr.

voor Christus

Woordenlijst Antropogeen

door menselijk handelen

ARCHIS

het geautomatiseerde Archeologisch Informatiesysteem voor Nederland. Dit bestaat uit een databank waarin allerlei gegevens over archeologische vindplaatsen en terreinen in Nederland zijn opgeslagen, daterend van de Prehistorie tot de Nieuwe Tijd

Erosie

verzamelnaam voor processen die het aardoppervlak aantasten en los materiaal afvoeren. Dit vindt voornamelijk plaats door wind, ijs en stromend water

Geul

rivier- of kreekbedding

Holoceen

geologisch tijdvak, vroeger Alluvium genoemd, binnen het Quartair, van ongeveer 10.000 jaar geleden tot nu, met daarin o.a. het Mesolithicum, Neolithicum, de Bronstijd, de IJzertijd, de Romeinse Tijd en de historische tijd

In situ

bewaard gebleven op de oorspronkelijke plaats. Dit met name met betrekking tot onverstoorde archeologische sporen en vondsten

Moernering

veenafgraving, hoofdzakelijk ten behoeve van zoutwinning en de winning van brandstof

OM-nummer

het landelijk registratienummer ten behoeve van archeologisch onderzoek, uitgegeven door het Centraal Informatiesysteem

Podzol

bodemtype dat voorkomt in dekzandafzettingen. Indien intact, bestaat een podzolbodem uit achtereenvolgens een aanrijklaag (A-horizont), een bleke uitspoelingslaag (E-horizont), en een inspoelingslaag (B-horizont). De moederbodem, waarop geen bodemvormende processen invloed hebben gehad, duidt men aan als de C-horizont

Sediment

afzetting gevormd door bezinksel of neerslag

Site

een plaats waar in het verleden menselijke activiteiten hebben plaatsgevonden

Vindplaats

een ruimtelijk begrensd gebied waarbinnen zich archeologische informatie bevindt (monument, type monument, aard archeologische waarde, archeologische indicatie)

Vondst

alle soorten mobilia: roerende of roerend geraakte onderdelen van onroerende goederen afkomstig van archeologisch veldwerk of uit bestaande collecties

64

ARTEFAC T RAPPORT 642

Bijlage 3

AXEL LANGEWEG - SMITSSCHORREPOLDER

Tijdstabel

65

ARTEFAC T RAPPORT 642

AXEL LANGEWEG - SMITSSCHORREPOLDER

ARCHEOLOGISCHE PERIODEN ZEELAND (Bron: van Dierendonck 2016) BP = Before Present (14C-datering ijkmoment 1950) Paleolithicum: tot 8800 v. Chr. Paleolithicum vroeg: tot 300000 BP Paleolithicum midden: 300000 BP-35000 BP Paleolithicum laat: 35000 BP 8800 v. Chr. Paleolithicum laat A: 35000 BP-18000 BP Paleolithicum laat B: 18000 BP-8800 v. Chr. Mesolithicum: 8800-4900 v. Chr. Mesolithicum vroeg: 8800-7100 v. Chr. Mesolithicum midden: 7100-6450 v. Chr. Mesolithicum laat: 6450-4900 v. Chr. Neolithicum: 5300-2000 v. Chr. Neolithicum vroeg: 5300-4200 v. Chr. Neolithicum vroeg A: 5300-4900 v. Chr. Neolithicum vroeg B: 4900-4200 v. Chr. Neolithicum midden: 4200-2850 v. Chr. Neolithicum midden A: 4200-3400 v. Chr. Neolithicum midden B: 3400-2850 v. Chr. Neolithicum laat: 2850-2000 v. Chr. Neolithicum laat A: 2850-2450 v. Chr. Neolithicum laat B: 2450-2000 v. Chr. Bronstijd: 2000-800 v. Chr. Bronstijd vroeg: 2000-1800 v. Chr. Bronstijd midden: 1800-1100 v. Chr. Bronstijd midden A: 1800-1500 v. Chr. Bronstijd midden B: 1500-1100 v. Chr. Bronstijd laat: 1100-800 v. Chr. IJzertijd: 800-20 v. Chr. IJzertijd vroeg: 800-500 v. Chr. IJzertijd midden: 500-200 v. Chr. IJzertijd laat: 200-20 v. Chr. Romeinse tijd: 20 v. Chr.-450 na Chr. Romeinse tijd vroeg: 20 v. Chr.-70 na Chr. Romeinse tijd vroeg A: 20 v. Chr.-25 na Chr. Romeinse tijd vroeg B: 25-70 na Chr. Romeinse tijd midden: 70-270 na Chr.

Romeinse tijd midden A: 70-150 na Chr. Romeinse tijd midden B: 150-270 na Chr. Romeinse tijd laat: 270-450 na Chr. Romeinse tijd laat A: 270-350 na Chr. Romeinse tijd laat B: 350-450 na Chr. Middeleeuwen: 450-1500 na Chr. Middeleeuwen vroeg: 450-1050 na Chr. Middeleeuwen vroeg A: 450-525 na Chr. Middeleeuwen vroeg B: 525-725 na Chr. (Merovingische tijd/periode) Middeleeuwen vroeg C: 725-900 na Chr. (Karolingische tijd/periode) Middeleeuwen vroeg D: 900-1050 na Chr. (Ottoonse tijd/periode) Middeleeuwen laat: 1050-1500 na Chr. Middeleeuwen laat A: 1050-1250 na Chr. Middeleeuwen laat B: 1250-1500 na Chr. Nieuwe tijd: 1500-heden Nieuwe tijd A: 1500-1650 na Chr. Nieuwe tijd B: 1650-1850 na Chr. Nieuwe tijd C: 1850–heden

66

ARTEFAC T RAPPORT 642

Bijlage 4

AXEL LANGEWEG - SMITSSCHORREPOLDER

Planvorming

Grondverzet:

Bron: concept-inrichtingsplan Provincie Zeeland, februari 2023.

67