2022-05-18 bijlage 3 BFA Inventarisatie RK begraafplaatsen Terneuzen
Tekst van het document
Gemeente Terneuzen
INVENTARISATIE HISTORISCHE GRAVEN EN OPVALLENDE GRAFBEDEKKINGEN Op de bijzondere begraafplaatsen Bureau Funeraire Adviezen Amsterdam, maart12022 INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN van 95
Opdrachtgever: Gemeente Terneuzen Postbus 35 4530 AA TERNEUZEN Contactpersoon: mevr. E. van der Hof
Uitvoering Bureau Funeraire Adviezen Jisperveldstraat 73 1024 AC Amsterdam Telefoon:
06-10816145
E-mail: Website:
info@funerair.nl www.funerair.nl
Tekst en fotografie Redactie
: Bureau Funeraire Adviezen, Leon Bok : Bureau Funeralia, René ten Dam
Met dank aan mevrouw C. Goense (Axel), de heer R. Van Quekelberge (Biervliet), de heer Smeets (Koewacht), de heer B. de Smet (Philippine), mevrouw F. Kox (Sas van Gent), de heer J. Vanhijfte (Sluiskil), de heer W. van Bunder (Westdorpe), de heer C. van Waes (Zuiddorpe).
Foto voorzijde: Boomstamkruis op de RK begraafplaats van Sas van Gent, geplaatst na het overlijden van J.B. van den Hemel (1922).
Amsterdam, maart 2022
Rapport nr. 2022-108
© Bureau Funeraire Adviezen. Alle rechten voorbehouden. Conform de algemene voorwaarden, artikel 5, mag het opgeleverde product door de opdrachtgever aangewend worden voor presentatie en publicatie, binnen de strekking van de opdracht. Indien foto’s en teksten door opdrachtgever worden aangewend voor andere publicaties of andere doeleinden, dan dient Bureau Funeraire Adviezen hiervoor uitdrukkelijk toestemming te geven. Aan gebruik, anders dan voor de doelstelling van de opdracht, kan Bureau Funeraire Adviezen kosten verbinden. Ondanks alle zorg die aan de samenstelling van dit rapport is besteed, kan Bureau Funeraire Adviezen niet aansprakelijk worden gesteld voor enige schade die ontstaat of ontstaan is, doordat Bureau Funeraire Adviezen bij de uitvoering van de overeenkomst is uitgegaan van door de opdrachtgever verstrekte onjuiste en/of onvolledige gegevens. INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN
2 van 95
SAMENVATTING In opdracht van de gemeente Terneuzen heeft Bureau Funeraire Adviezen een inventarisatie uitgevoerd op acht bijzondere begraafplaatsen in de gemeente, alle katholiek. Net als voor een eerder uitgevoerde inventarisatie van alle gemeentelijke begraafplaatsen is daarbij gebruik gemaakt van door de gemeente vastgestelde criteria waarbij grafmonumenten van vóór 1991 geïnventariseerd en geselecteerd zijn. Dat betrof de volgende begraafplaatsen:
1 2 3 4 5 6 7 8
Begraafplaats Begraafplaats H. Gregorius de Grote RK Kerkhof HH Philippus en Jacobuskerkhof H. Maria Hemelvaartbegraafplaats RK begraafplaats H. Maria Hemelvaart Begraafplaats H. Antonius van Padua Kerkhof OL Vrouwe Visitatie Kerkhof H. Maria Hemelvaart
Plaats Axel Biervliet Koewacht Philippine Sas van Gent Sluiskil Westdorpe Zuiddorpe
De inventarisatie heeft zich gericht op de graven die van historische betekenis zijn of waarvan de grafbedekking een opvallende kwaliteit heeft. Voor nagenoeg alle begraafplaatsen is vooraf informatie ontvangen of is die ter plekke verstrekt door vrijwilligers die lokaal betrokken zijn bij de begraafplaatsen. Voor alle begraafplaatsen is in genealogische archieven en via de krantensite Delpher informatie opgezocht over de belangwekkende personen. Tevens is voorafgaand aan de inventarisatie eerst onderzoek gedaan naar de ontstaansgeschiedenis van de begraafplaatsen. Vervolgens is in februari 2022 de inventarisatie ter plekke uitgevoerd aan de hand van de genoemde criteria. Na de inventarisatie is de lijst voor opmerkingen en verbeteringen teruggekoppeld naar alle betrokken parochies. Vervolgens is van de 8 begraafplaatsen een selectie gemaakt die een lijst heeft opgeleverd van 388 graven met daarop 320 grafmonumenten. De samenstelling van de zogenaamde groslijsten is in de bijlage bij dit rapport gevoegd. Na scoring zijn 13 grafmonumenten op 16 graven afgevallen, waarna de selectie is vastgesteld en uitgewerkt. De meeste grafmonumenten zijn geselecteerd in Sas van Gent, terwijl Axel een goede tweede is.
De geselecteerde graven en grafmonumenten vertegenwoordigen een soort ‘benchmark’ waartegen de overige grafmonumenten van de geïnventariseerde begraafplaatsen afgemeten kunnen worden. Het is onmogelijk om op termijn alle grafmonumenten te behouden, maar deze selectie kan voor de twee betrokken parochies een hulpmiddel zijn bij het behoud van de lokale cultuurhistorische en funeraire waarden. Er wordt daarom niet alleen geadviseerd over de wijze waarop omgegaan kan worden met de grafmonumenten uit de selectie, maar ook met de overige grafmonumenten. Primair dient men bij het behoud uit te gaan van een consoliderende aanpak. Die aanpak kan per begraafplaats verschillen, met name omdat 3 begraafplaatsen niet meer gebruikt wordt. Een daarvan, in Axel, wordt onderhouden door een stichting. Dit kan een voorbeeld zijn voor de andere 2 gesloten begraafplaatsen. Bureau Funeraire Adviezen adviseert de gemeente Terneuzen om de lijst voor te leggen aan de parochies en deze door hen formeel vast te laten stellen door het bestuur. Vervolgens kunnen de parochies de grafmonumenten vastleggen in hun grafadministratie. Met het oog op behoud kan de gemeente beleid ontwikkelen om de parochies bij het behoud te ondersteunen. Hiervoor worden in de hoofdstukken 5 en 6 enkele adviezen gegeven.
Voorts kan voor de reeds gesloten begraafplaatsen van Axel, Biervliet en Sas van Gent onderzocht worden in hoeverre deze begraafplaatsen in aanmerking komen voor aanwijzing als gemeentelijk monument. Zeker in Sas van Gent vormt de katholieke begraafplaats een belangrijk onderdeel van de geschiedenis van de stad met tevens een verwijzing naar het oudere kerkhof en diverse personen die van belang waren voor de industrialisering van Sas van Gent.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN
3 van 95
INHOUD SAMENVATTING .............................................................................................................................. 3 INHOUD .......................................................................................................................................... 4 INLEIDING ....................................................................................................................................... 6 1 FUNERAIRE HISTORIE VAN DE BEGRAAFPLAATSEN .................................................................... 8 1.1 Axel ............................................................................................................................................. 8 Begraafplaats H. Gregorius de Grote ..................................................................................... 8 1.2 Biervliet .................................................................................................................................... 10 RK Kerkhof ............................................................................................................................ 11 1.3 Koewacht .................................................................................................................................. 11 HH Philippus en Jacobuskerkhof ..........................................................................................
12 1.4 Philippine .................................................................................................................................. 13 H. Maria Hemelvaartbegraafplaats ...................................................................................... 14 1.5 Sas van Gent ............................................................................................................................. 16 H. Maria Hemelvaartbegraafplaats ...................................................................................... 17 1.6 Sluiskil ....................................................................................................................................... 18 Begraafplaats H. Antonius van Padua .................................................................................. 19 1.7 Westdorpe ................................................................................................................................ 20 Kerkhof Onze Lieve Vrouwe Visitatie ................................................................................... 20 1.8 Zuiddorpe ................................................................................................................................. 22 Kerkhof H. Maria Hemelvaart ...............................................................................................
22 1.9 Samenvatting historie .............................................................................................................. 23 2 GEHANTEERDE CRITERIA ........................................................................................................ 25 2.1 Criteria voor inventarisatie....................................................................................................... 25 Biografische betekenis van de begravene ............................................................................ 25 Ouderdom grafmonument ................................................................................................... 27 Materiaalgebruik en hantering............................................................................................. 27 Vormgeving van het monument .......................................................................................... 28 Bijzondere symboliek ........................................................................................................... 28 Passend in karakter van het grafveld ................................................................................... 28 Technische staat ...................................................................................................................
29 3 SELECTIE OP GROND VAN CRITERIA ........................................................................................ 31 3.1 Toepassing van de criteria ........................................................................................................ 31 3.2 Uiteindelijke lijst en gegevens .................................................................................................. 31 3.3 Eindscore .................................................................................................................................. 39 4 ADVIES OMGANG MET GESELECTEERDE GRAFMONUMENTEN................................................. 41 4.1 Juridisch .................................................................................................................................... 41 4.2 Scenario omgang met grafmonumenten ................................................................................. 42 Regels en beleidsuitvoering.................................................................................................. 42 Restauratie en onderhoud ................................................................................................... 43 Groen en padenstructuur .....................................................................................................
43 5 ADVIES INZAKE OMGANG MET OVERIGE GRAFMONUMENTEN ............................................... 45 5.1 Betekenis overige grafmonumenten ........................................................................................ 45 5.2 Wijze van onderhoud en omgang ............................................................................................ 45 6 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN........................................................................................... 47 VERKLARENDE WOORDENLIJST ...................................................................................................... 49 LITERATUUR, INTERNET EN BRONNEN ........................................................................................... 54 BIJLAGE: SAMENSTELLING GROSLIJSTEN ........................................................................................ 55 6.1 Totstandkoming........................................................................................................................ 55 Leeswijzer ............................................................................................................................. 55 6.2 Groslijst Begraafplaats H. Gregorius de Grote, Axel ................................................................ 56 Toelichting groslijst Begraafplaats H. Gregorius de Grote, Axel ..........................................
61 INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN
4 van 95
6.3 6.4 6.5 6.6 6.7 6.8 6.9 6.10
Groslijst RK kerkhof, Biervliet ................................................................................................... 62 Toelichting groslijst RK kerkhof, Biervliet ............................................................................. 65 Groslijst HH Philippus en Jacobuskerkhof, Koewacht .............................................................. 66 Toelichting groslijst HH Philippus en Jacobuskerkhof, Koewacht ........................................ 70 Groslijst H. Mariahemelvaartbegraafplaats, Philippine ........................................................... 71 Toelichting groslijst H. Mariahemelvaartbegraafplaats, Philippine ..................................... 72 Groslijst RK begraafplaats H. Maria Hemelvaart, Sas van Gent ............................................... 73 Toelichting groslijst RK begraafplaats H. Maria Hemelvaart, Sas van Gent ......................... 81 Groslijst RK begraafplaats H. Antonius van Padua, Sluiskil ...................................................... 83 Toelichting groslijst RK begraafplaats H. Antonius van Padua, Sluiskil ................................ 85 Groslijst RK kerkhof OL Vrouwe Visitatie, Westdorpe ............................................................. 86 Toelichting groslijst RK kerkhof OL Vrouwe Visitatie, Westdorpe ....................................... 88 Groslijst RK kerkhof H.
Maria Hemelvaart, Zuiddorpe ............................................................. 89 Toelichting groslijst RK kerkhof H. Maria Hemelvaart, Zuiddorpe ....................................... 92 Totaal aantal geïnventariseerde grafmonumenten en kenmerken ......................................... 94
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN
5 van 95
INLEIDING De gemeente Terneuzen kreeg in 2003 haar huidige vorm na de fusie van de gemeenten Axel, Sas van Gent en Terneuzen. De gemeente telt in totaal achttien begraafplaatsen waarvan acht katholieke begraafplaatsen. Deze begraafplaatsen verschillen nogal van karakter. Een ligt bij een middeleeuwse kerk, een dateert waarschijnlijk uit de zestiende of zeventiende eeuw, drie begraafplaatsen dateren uit de tweede helft van de negentiende eeuw en drie uit de twintigste eeuw. De jongste begraafplaats dateert uit 1929. Drie van de acht begraafplaatsen liggen niet bij een kerk. Drie begraafplaatsen zijn niet meer in gebruik. In vervolg op de inventarisatie van grafmonumenten op alle gemeentelijke begraafplaatsen in 2021 wil de gemeente ditzelfde ook doen voor alle bijzondere begraafplaatsen. Om vast te stellen welke grafmonumenten op de acht katholieke begraafplaatsen van waarde zijn of welke graven van bekende personen behouden dienen te blijven, heeft de gemeente Terneuzen aan Bureau Funeraire Adviezen opdracht gegeven tot inventarisatie van de volgende begraafplaatsen:
1 2 3 4 5 6 7 8
Begraafplaats Begraafplaats H. Gregorius de Grote RK Kerkhof HH Philippus en Jacobuskerkhof H. Maria Hemelvaartbegraafplaats RK begraafplaats H. Maria Hemelvaart Begraafplaats H. Antonius van Padua Kerkhof OL Vrouwe Visitatie Kerkhof H. Maria Hemelvaart
Plaats Axel Biervliet Koewacht Philippine Sas van Gent Sluiskil Westdorpe Zuiddorpe
De inventarisatie van de begraafplaatsen is uitgevoerd aan de hand van vooraf vastgestelde criteria, die samengevat als volgt luiden: 1. Biografische betekenis van de begravene; 2. Ouderdom grafmonument > 30 jaar; 3. Materiaalgebruik en hantering; 4. Vormgeving van het monument; 5. Bijzondere symboliek; 6. Passend in karakter van het grafveld; 7. Technische staat. Over de graven die van betekenis zijn vanwege de personen, is vooraf contact gelegd met de parochies die begraafplaatsen beheren. Behalve van Biervliet is van alle plaatsen een lijst ontvangen met graven of grafmonumenten die volgens hen van belang zijn. Alle parochies hebben vooraf contact gelegd of materiaal aangeleverd. In februari 2022 is vervolgens ter plekke de inventarisatie door Bureau Funeraire Adviezen uitgevoerd. Daarbij is vooraf aanvullend onderzoek gedaan naar personen van belang, slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog of andere gebeurtenissen. Ter plekke hebben vrijwilligers van de parochies in Axel, Biervliet, Sluiskil, Westdorpe en Zuiddorpe de inventarisatie bijgewoond en konden vragen beantwoord worden en informatie uitgewisseld. De inventarisatie is in eerste instantie vastgelegd in een zogenaamde groslijst per begraafplaats, waarbij met hulp van literatuur en verschillende internetbronnen alle voorgestelde en gevonden personen (zo goed als mogelijk) nagezocht zijn op hun biografische betekenis.
Deze lijsten zijn vervolgens voorgelegd aan de parochies met het oog op juiste nummering en mogelijke aanvullingen. Daarna is een selectie gemaakt aan de hand van de vastgelegde criteria. Graven en grafmonumenten hebben in die selectie een specifieke score gekregen wanneer ze: ➢ Een aanduiding of verwijzing naar historische persoon of familie geven; INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN
6 van 95
➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢
Een grafmonument bevatten dat ouder is dan dertig jaar (dat wil zeggen dat 1991 als grens is gehanteerd); Een grafmonument bevatten waarin sprake is van bijzonder materiaalgebruik en -hantering; Een grafmonument bevatten met een vormgeving met cultuurhistorische betekenis; Een grafmonument bevatten dat voorzien is van bijzondere symboliek of bijzondere teksten; Een grafmonument bevatten dat een impact heeft op de totale aanblik van de begraafplaats of van belang is voor de karakteristiek van het betreffende grafveld, en: Waarvan het grafmonument in een dusdanige technische staat verkeert (onderscheiden in Goed, Redelijk, Matig, Slecht) dat geen grote ingreep nodig is.
Aan de hand van de definitieve score wordt aan de gemeente Terneuzen een lijst voorgesteld van grafmonumenten of grafvelden (aangeduid per begraafplaats) die behouden zouden kunnen blijven. In dit rapport is deze aanpak uitgewerkt. Om de selectie te onderbouwen, is in hoofdstuk één een korte beschrijving gemaakt van de funeraire historie van de dorpen en steden en de geïnventariseerde begraafplaatsen. In hoofdstuk twee worden de criteria voor deze inventarisatie nader toegelicht met uitleg van het aantal punten dat aan de hand van de criteria kan worden toegekend. De groslijsten die na de inventarisatie zijn ontstaan, zijn opgenomen in een bijlage en worden daarbij kort toegelicht. Zaken als aantallen, bijzondere materialen, vormgeving of symboliek komen kort aan bod, evenals de ‘oogst’ aan bijzondere rollen en beroepen, voor zover van toepassing. In hoofdstuk drie wordt ingegaan op de toepassing van de geformuleerde selectiecriteria op de geïnventariseerde grafmonumenten uit de groslijsten. Hieruit komt een definitieve lijst naar voren die als apart bestand (Excel) bij dit rapport is gevoegd. In dit hoofdstuk wordt op deze definitieve lijst een toelichting gegeven, waar nodig toegelicht met voorbeelden van de verschillende begraafplaatsen.
Hoofdstuk vier bevat een advies voor de omgang met de geselecteerde grafmonumenten, passend binnen het beleid en beheer van de begraafplaatsen. In hoofdstuk vijf wordt kort ingegaan op de wijze waarop door de verschillende eigenaren omgegaan zou kunnen worden met de overige grafmonumenten die ook een belangrijk onderdeel vormen van het beeld op de begraafplaatsen. Deze beide hoofdstukken kunnen dienen als input voor een beleid- of beheerplan dat door de parochies opgesteld kan worden voor het behoud van de geselecteerde grafmonumenten. Hoofdstuk zes is een afsluitend hoofdstuk waarin enkele conclusies en aanbevelingen op een rij worden gezet. Voor nadere duiding is nog een verklarende woordenlijst opgenomen waarin een groot aantal begrippen en termen die in dit rapport voorkomt, nader verklaard wordt. Vanzelfsprekend is een verwijzing opgenomen naar de gebruikte literatuur, internetsites en bronnen.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN
7 van 95
1 FUNERAIRE HISTORIE VAN DE BEGRAAFPLAATSEN Elke begraafplaats en kerkhof in Nederland heeft zo zijn eigen geschiedenis. De ouderdom en de verdere ontwikkeling van zo’n begraafplaats bepalen min of meer wat ter plekke kan worden aangetroffen. De grafmonumenten reflecteren die ontwikkeling, maar ook van de stad of het dorp waartoe ze behoren. In dit hoofdstuk wordt kort ingegaan op de funeraire geschiedenis van de dorpen en steden en specifiek die van de geïnventariseerde begraafplaatsen. De context voor de geschiedenis is nagenoeg hetzelfde als bij de gemeentelijke begraafplaatsen, met dien verstande dat Koewacht, Westdorpe en Zuiddorpe hier nu ook behandeld worden.
1.1 Axel De plaats Axel wordt voor het eerst genoemd in de tiende eeuw. Begin twaalfde eeuw is er sprake van een kerk, gewijd aan Sint Petrus. Met het verkrijgen van stadsrechten in 1213 (ook 1183 wordt wel genoemd) verkreeg Axel een belangrijke rol in de regio waar Gent de meeste macht bezat. De rijkdom van Gent bracht niet alleen voorspoed, want verschillende keren werd de stad door Gentse troepen geplunderd. Ook de zee liet zich niet onbetuigd in die tijd. Na verschillende overstromingen en met de ontwikkelingen tussen de Nederlanden en Spanje werd Axel opnieuw omwald. Met de bouw van de vestingwerken verdwenen de oude kerk en kasteel en werd de bestaande Barbarakapel in gebruik genomen als kerk. Deze kapel werd vervolgens in 1617 vervangen en ingericht voor de hervormde eredienst. Ten noorden van deze kerk lag het belangrijkste kerkhof van de stad. Ongetwijfeld werd er tevens in de kerk begraven, maar daarvan zijn in de kerk geen concrete sporen meer te vinden nadat de kerk in 1923 is vervangen door een grotere kruiskerk. In het 1919 uitgebrachte Genealogische en heraldische gedenkwaardigheden in en uit de kerken der provincie. Zeeland van mr. P.C. Bloys van Treslong Prins wordt nog een vijftal zerken in de kerk aangetroffen. Deze zerken kunnen vandaag de dag aangetroffen worden aan de voet van de kerktoren.
Het kerkhof zal gesloten zijn toen in 1828 op een van de zuidwestelijke stadswallen van gemeentewege een nieuwe begraafplaats werd aangelegd. De noodzaak daartoe werd van hogerhand afgedwongen door middel van de maatregel dat alle dorpen en steden in Nederland vanaf 1829 een begraafplaats buiten de bebouwde kom moesten aanleggen. Terwijl Axel overwegend protestant was, bleef een kleine minderheid het katholieke geloof aanhangen. In de achttiende eeuw was Axel een van de zes staties in Staats-Vlaanderen met een eigen schuurkerk. Vanaf 1853 viel Axel onder het bisdom Breda en met het herstel van de pauselijke hiërarchie werd Axel een parochie. Die liet in 1861-1863 een nieuwe kerk bouwen in het oostelijke deel van de stad. Nabij de kerk werd in 1863 een kerkhof aangelegd dat in 1874 aanzienlijk werd uitgebreid, tot op een van de stadswallen. De grond voor de uitbreiding werd geschonken door de familie IJsebaert. Door deze schenking behoefden familieleden geen grafrechten te betalen. Begraafplaats H. Gregorius de Grote Over de aanleg van de begraafplaats is weinig bekend. De topografische kaarten geven weinig informatie behalve dat de omgeving lange tijd onbebouwd was. Ten zuiden van de begraafplaats werd in 1931 een school gebouwd, waarmee rondom de kerk een katholieke buurt ontstond. Op de begraafplaats is nog duidelijk de invloed zichtbaar van katholieke ontwikkelingen.
Zo zijn de uniforme grafkruizen van na de Tweede Wereldoorlog ontstaan doordat in de jaren dertig meer en meer het idee opging dat op begraafplaatsen de opsmuk en decoratie van grafmonumenten te veel werd. Eenvoud en uniformiteit werden vervolgens via het reglement afgedwongen. In 1973 kwam de gemeente met plannen voor een nieuwe begraafplaats. Westelijk van de stad werd destijds een gebied opgespoten voor de uitbreiding van Axel. Hier werd ook een gedeelte ingepland voor katholieken. Het toenmalige parochiebestuur kon zich daar niet in vinden en wilde juist de eigen begraafplaats uitbreiden. De gemeenteraad stemde hier echter niet mee in en vanaf 1980 kon katholiek Axel gebruik maken van de nieuwe begraafplaats aan de Westsingel. Hierna werd nauwelijks nog gebruik gemaakt van de katholieke begraafplaats. De laatste begrafenis vond plaats op 2 december 1989. Vervolgens is de begraafplaats op 31 december van datzelfde jaar gesloten en nadien is de begraafplaats niet meer gebruikt. INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN
8 van 95
Afb. 1. Tot 2009 hingen de oproepen tot ruiming nog op de bomen bij de begraafplaats.
Na verschillende oproepen aan rechthebbenden werd duidelijk dat geen van hen zat te wachten op verlenging van de grafrechten. Vervolgens bestond het idee dat de begraafplaats geruimd zou worden, maar daar was niet iedereen in Axel het mee eens. Om de begraafplaats voor Axel te behouden is op 6 januari 2015 de stichting Tot Beheer van de Begraafplaats H. Gregorius de Grote te Axel opgericht. Deze stichting onderhoudt de begraafplaats en heeft ook gezorgd voor een herinrichting tot gedenkpark. Eind 2017 werd de herinrichting van de begraafplaats voltooid met het planten van ruim 3.000 vaste planten. Samen met Stichting Landschapsbeheer Zeeland, die ook het ontwerp leverde, werden
Afb. 2. Anno 2022 nodigt de begraafplaats uit tot een aangename wandeling, waarbij enkele informatieborden meer vertellen over wat er te zien is. INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN
9 van 95
de werkzaamheden uitgevoerd. Bij de herinrichting is een oude contour weer naar voren gehaald: die van het bastion dat ooit ter plekke lag. Onderdeel van het herinrichtingsplan was ook het plaatsen van informatieborden en zitbankjes. Het heringerichte begraafpark, inclusief naastgelegen processietuin, werd op 10 juni 2018 officieel geopend. Wat er vandaag de dag rest van de grafmonumenten geeft een goede indruk van de laatste jaren dat de begraafplaats in gebruik was. Er staan nog enkele oudere grafmonumenten, van het type dat min of meer op alle katholieke begraafplaatsen teruggevonden wordt, maar er is nog een deel met wat jongere, eenvoudige kruisen van na de jaren vijftig. Dat veel grafmonumenten verwijderd zijn, is door de wijze van huidige aanleg en het groen minder opvallend en niet storend.
1.2 Biervliet De stad Biervliet is ontstaan op hoger gelegen gronden langs een bevaarbare stroom en groeide daardoor al snel uit tot een plaats van belang. In de tiende eeuw is de plaats al vermeld in documenten. In 1183 kreeg Biervliet stadsrechten en groeide uit tot een van de havensteden rondom Brugge en Gent. Handel via zee werd, naast zout- en lakenindustrie, een belangrijke bron van inkomsten. Het zout werd vooral gebruikt voor het haringkaken. De winning van het zout via het afgraven van veen bracht Biervliet welvaart, maar zorgde er tevens voor dat de dijken verzwakt raakten. Doorbraken in de veertiende en vijftiende eeuw maakten van Biervliet een eiland. In de zeventiende eeuw werd binnen de middeleeuwse stad een fort aangelegd en in 1660 werd een (nieuwe) kerk gebouwd. Van oudere kerken en het klooster zijn ten zuiden van de huidige stad enige sporen gevonden, waaronder een kerkhof. Die kerk is mogelijk bij de vele overstromingen ten onder gegaan. De huidige kerk in het fort werd in 1659 gebouwd. In en bij de kerk werd begraven, maar daarvan zijn nauwelijks nog sporen te vinden in de kerk. In 1919 lag er in de kerk nog een aantal verweerde zerken, maar die zijn er vandaag de dag niet meer.
Bij een restauratie in 2002 werd nog een grafkelder ontdekt, naar alle waarschijnlijkheid van Magiel de la Palma, die ten tijde van de bouw van de kerk burgemeester was van Biervliet. Het kerkhof in het centrum van het kleine stadje is tot 1833 in gebruik gebleven. Volgens het register werden toen de eerste graven uitgegeven op de nieuwe algemene begraafplaats die ten westen van de stad was aangelegd. De katholieke parochie van Biervliet werd in 1855 opnieuw opgericht en in de jaren 1857-1858 werd ten noordoosten van de stad een katholieke kerk gebouwd. In 1878 werd naast de kerk een pastorie gebouwd en achter de kerk werd in 1893 een begraafplaats aangelegd.
Afb. 3. Op een prentbriefkaart uit 1969 is achter de kerk iets van het kerkhof zichtbaar.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN
10 van 95
RK Kerkhof Tot 1893 gebruikten de katholieken de algemene begraafplaats van Biervliet om hun doden te begraven. Vanaf 1893 had de parochie haar eigen begraafplaats. De begraafplaats is aangelegd op een wat ruimer perceel waarvan zo’n 1.700 m2 benut werd om te begraven. Waarschijnlijk is men achterin begonnen met de uitgifte van graven, maar lagen de eerste klasse graven rechts vooraan. Het baarhuisje stond vooraan en is op afbeelding 3 nog net te zien voor het koor van de kerk. In de Tweede Wereldoorlog werden op het kerkhof maar liefst 66 Engelse soldaten begraven. Zij raakten gewond bij de bevrijding van Vlissingen. In Biervliet bevond zich een vooruitgeschoven medisch steunpunt, waar sommige soldaten stierven. Ze werden tijdelijk op het rooms-katholieke kerkhof van Biervliet begraven en in 1946 overgebracht naar de militaire begraafplaats in Bergen op Zoom. Op een luchtfoto uit de jaren vijftig is te zien dat er een hoofdpad vanaf de kerk richting een cirkelvormig pad gaat. Achter dit deel liggen graven en in de cirkel ligt het priestergraf met kerkhofkruis. Het lijkt erop dat het achterste gedeelte van het perceel nooit gebruikt is. In 1970 werd bekendgemaakt dat de katholieke begraafplaats vol raakte. Op dit nieuws had de gemeente Biervliet al geanticipeerd door de algemene begraafplaats uit te breiden.
Eind 1975 maakte het rooms-katholieke kerkbestuur in Biervliet bekend dat ze het kerkhof met ingang van 1 februari 1976 wilde opheffen. Wel werd aangegeven dat men zou trachten zorg te blijven dragen voor het onderhoud van het kerkhof. Overigens zijn tot in deze eeuw bijzettingen gedaan op de roomskatholieke begraafplaats. Hoewel een aantal van die begrafenissen wel te vinden is in rouwadvertenties, zijn de namen niet bijgeschreven op de grafmonumenten. Het baarhuisje is waarschijnlijk in de jaren tachtig gesloopt. Afb. 4. Kerkhof met kerk in 2009 toen er nog wat meer groene In 2008 en 2017 werd door een elementen te vinden waren op en rond het kerkhof. werkgroep van de kerk wat uitgebreider onderhoud uitgevoerd en zijn onder andere de gietijzeren grafkruizen opgeknapt. Tot voor kort onderhield een groep vrijwilligers het kerkhof en hielden ze de graven vrij van onkruid. De kerk is in 2015 buiten gebruik gesteld en nog niet zo lang geleden verbouwd tot hotel. Het kerkhof is via een apart aangelegd pad nog steeds bereikbaar.
1.3 Koewacht Koewacht dankt zijn ontstaan aan de Tachtigjarige oorlog. In 1590 werd op een hoogte Fort Masereels aangelegd door Spaansgezinde troepen. Dit om te voorkomen dat Staatse troepen invallen konden doen in het gebied. Rondom het kleine fort ontwikkelde zich enige bebouwing dat zich zowel uitstrekte op Spaans als Staats gebied. Dat laatste had te maken met het feit dat hier een hogere dekzandrug tussen de polders liep. Na inpolderingen rondom groeide Koewacht uit tot een fors dorp waarvan de kerk in het INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN
11 van 95
Spaanse deel lag. Deze kerk was in 1687 gebouwd ter plaatse van het eerdergenoemde fort. Die kerk werd een aantal malen verbouwd en vergroot en bij die kerk werd ook begraven. Toen dat kerkhof te klein werd, is nabij het Nederlandse Koewacht, in het noordwestelijk daarvan gelegen Oudemolen, een nieuwe begraafplaats aangelegd. Hoewel bij de Belgische afscheiding Koewacht gesplitst was in een Belgisch en Nederlands gedeelte, maakten de inwoners van het Belgische Koewacht gewoon gebruik van de begraafplaats op Nederlands grondgebied. Een van de straten die vanuit Koewacht naar Oudemolen liep, heette de Lijkstraat. In 1874 werd ook een lijkenhuisje gebouwd op de begraafplaats. in 1910 werd door de gemeente nog een stuk grond gekocht voor de aanleg van een nieuwe begraafplaats. De eerste die er begraven werd, was een Belg. Deze algemene begraafplaats werd in 1971 gesloten, maar veel is er niet begraven. Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog werd de scheiding van het dorp een breuk doordat de Duitsers de grens afsloten. Dit leverde rare taferelen op, want geen Belg mocht nog de grens oversteken, laat staan een dode. Een aantal begravingen vond dan ook plaats zonder naasten. In 1916 werd aan Nederlandse kant een noodkerk gebouwd totdat in 1921-1922 een eigen kerk, gewijd aan Sint Philippus en Jacobus werd gebouwd. Bij deze kerk werd een eigen kerkhof aangelegd.
Ook in het Belgische Koewacht werd later een nieuwe begraafplaats aangelegd zodat de inwoners van beide gedeelten op eigen grondgebied konden begraven. Waarschijnlijk is de gemeentelijke begraafplaats nadien in de vergetelheid geraakt. In 1991 had een buurtbewoner plannen het oude terrein te kopen om er een kinderboerderij te stichten. In 1977 zijn de laatste grafmonumenten op het kerkhof achter de kerk in het Belgische Koewacht verwijderd.
Afb. 5. De noodkerk die in 1916 werd gebouwd in Koewacht.
HH Philippus en Jacobuskerkhof Over het kerkhof van Koewacht is weinig bekend. Het lijkt erop dat het eerste kerkhof een strook aan de westzijde van het kerkhof betrof en een vierkant perceel erachter van zo’n 3.000 m2. Direct achter de kerk lagen de graven voor de eerste klasse. Achter het bestaande perceel lijkt in de jaren zeventig een tweede perceel in gebruik te zijn genomen van nagenoeg dezelfde grootte. Dit perceel is wel wat breder INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN
12 van 95
en minder diep dan het eerste. Naar verluidt werd de grond voor deze uitbreiding geschonken door landbouwer Herman Florimondus († 1989) die zelf een graf heeft op vak H. Ten tijde van de bouw van de kerk en de aanleg van het kerkhof lag alleen aan de voorzijde van de kerk bebouwing rondom een klein plein. In de decennia daarna zijn aan de westzijde meer woningen verschenen, maar de noordoostzijde is nog geheel vrij. Het kerkhof kent geen baarhuisje meer en het is ook niet duidelijk waar dat gestaan kan hebben. Het aanzicht van het kerkhof op het oude gedeelte wordt vandaag de dag sterk bepaald door de open plekken die ontstaan zijn door het ruimen van grafmonumenten. Met name de vakken G en I bevatten nog oudere grafmonumenten, maar ook op deze vakken is veel geruimd. Op vak G is ook een interessant gedeelte met kindergraven, herkenbaar aan het gebruik van engelenbeelden en het kleine formaat van de grafstenen.
Afb. 6. Kindergraven op vak G met daarvoor het karakteristieke pad met rode gravel .
Vak H op het oude gedeelte en die op de uitbreiding bevatten nog wel talloze rijen aaneengesloten grafmonumenten. Deze kennen met name een laat twintigste-eeuws voorkomen. Op de uitbreiding betreft het vooral uniforme grafkruizen die op een betonnen rand zijn geplaatst. Inmiddels is het kerkhof voorzien van twee velden voor urnengraven en twee vakken waar as verstrooid kan worden. Een opvallend element aan het kerkhof zijn de van rode gravel voorziene paden tussen de vakken.
1.4 Philippine Philippine is in 1505 met toestemming van hertog Philips de Schone gesticht als vesting en kreeg al snel stadsrechten toegekend. Voor de vesting werd een strategische locatie gekozen waar de Braakman zich splitste in het Axelse Gat en het Sasse Gat. Later in de zestiende eeuw bouwden de Spanjaarden Philippine uit tot een formidabele versterking. Na de aanleg van een haven in 1599 ontwikkelde de vesting zich eveneens tot vissersplaats. Gedurende de zeventiende eeuw veroverden Staatse troepen de stad en werd Philippine een uitvalsbasis tegen de Spanjaarden. Over water was de stad goed bereikbaar, wat bijdroeg aan het belang van de stad. Toen de vesting in 1633 definitief in Staatse handen was gevallen, bouwde men in 1646 een hervormde kerk. Ten westen en ten noorden van de kerk lag het kerkhof. In de kerk zelf werd ook begraven. Daarvan getuigen in de muren nog twee zerken, daterende uit de zeventiende eeuw. In 1816 werd de vesting opgeheven, maar Philippine was door de visserij van groter belang geworden. Vissers uit België vestigden zich hier waarbij de mosselvangst een steeds belangrijker onderdeel werd.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN
13 van 95
In 1760 mochten de katholieke inwoners van de vesting een schuurkerk bouwen op het bastion Meyland. Na afbraak van de kerk in 1862 is waarschijnlijk het terrein als begraafplaats in gebruik genomen. Eerder, in 1847 was er nog een dispuut over het eigendom van het kerkhof bij de hervormde kerk tussen katholieken en hervormden. Beide partijen maakten aanspraak op het kerkhof, maar er was meer aan de hand. Een jaar later bleek dat de katholieken het hervormde kerkhof ingenomen hadden, er een kruis hadden geplaatst en bomen rondom hadden geplant. Vanaf dat moment begroeven de katholieken hun doden op het hervormde kerkhof zonder vergoeding. Later werd het kerkhof weer teruggegeven aan de hervormden omdat de katholieken het eigendom niet konden aantonen. Vanaf dat moment werd het kerkhof verhuurd aan de gemeente en werd een stuk afgeschermd voor katholieken, totdat ze in 1862 het vrijgekomen terrein van de kerk gingen gebruiken. In 1899 werd het gemeentelijke kerkhof gesloten nadat er bij de katholieke begraafplaats een klein deel voor de gemeente was ingericht. Sindsdien is de katholieke begraafplaats de grootste begraafplaats in Philippine.
Afb. 7. De katholieke kerk op bastion Meyland rond 1830.
H. Maria Hemelvaartbegraafplaats De in 1862 in gebruik genomen begraafplaats kreeg in 1870 een lijkenhuisje, staand op de rand van de toen bekende begraafplaats. De begraafplaats bestond uit een lang middenpad met aan weerszijden rijen met graven. Aan het eind van het hoofdpad, dat iets omhoog liep, stond het kerkhofkruis. In 1899 werd een gedeelte achter het lijkenhuisje afgescheiden van de katholieke begraafplaats. In eerste instantie waarschijnlijk de hele strook maar later is het achterste gedeelte weer benut voor een uitbreiding van de katholieke begraafplaats omdat veel meer inwoners kozen voor een plek op de katholieke begraafplaats dan op de gemeentelijke. Op een luchtfoto van voor 1940 (afbeelding 8) is de scheiding tussen de beide delen duidelijk zichtbaar. Het lijkenhuisje dat rond 1870 gebouwd was werd door beide partijen gebruikt. Op de luchtfoto is overigens te zien dat het huisje destijds een schilddak had, terwijl dat vandaag de dag een zadeldak heeft. Bijzondere elementen in het huisje zijn de schedels met knoken, verwijzend naar de onvermijdelijke dood.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN
14 van 95
Afb. 8. Luchtfoto van vóór de Tweede Wereldoorlog, waarop de begraafplaatsen goed te zien zijn. Grote delen van beide begraafplaatsen bevatten nog nauwelijks grafmonumenten.
In principe heeft de katholieke begraafplaats geheel rechts langs de straat een eigen ingang met een fraai smeedijzeren hekwerk tussen gietijzeren pilasters. Op het zwartgeverfde hek zijn enkele details aangezet met een goudkleur. Vandaag de dag lopen klinkerpaden over de begraafplaats en worden andere delen ontsloten via smalle tegelpaden. De grafmonumenten liggen dicht opeen, behalve op het kleine uitbreidingsdeel waar wat meer ruimte tussen de graven aanwezig is. Opvallende detail is dat de grafmonumenten in het zand liggen.
Afb. 9. De begraafplaats in 1996. Ten opzichte van vandaag de dag lijkt er weinig veranderd, maar veel oudere grafmonumenten zijn inmiddels verdwenen.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN
15 van 95
Rechts van het kerkhofkruis zijn inmiddels een tweetal urnenmuren gebouwd. Een hoge haag omgeeft het geheel en bomen rondom geven de begraafplaats enige beschutting. Het onderhoud van de begraafplaats wordt gedaan door een groep vrijwilligers van de Elisabeth-parochie.
1.5 Sas van Gent Sas van Gent is zoals de naam het al zegt, ontstaan bij een sas, oftewel sluis. Die sluis werd tussen 1551 en 1563 gebouwd door de stad Gent. Enkele jaren eerder, in 1547, had Karel V een octrooi aan Gent gegeven voor de aanleg van een kanaal van Gent naar de Westerschelde. De rond de sluis gebouwde versterking, werd de vesting Sas van Gent. Nadat de vesting in 1644 ingenomen was door Frederik Hendrik kreeg deze in 1648 een kruiskerk voor Afb. 10. De uit 1648 daterende kerk met daaromheen het oude kerkhof op de de hervormde eredienst. De kadastrale tekening van rond 1830. bestaande kapel in Sas van Gent werd in 1660 verkocht, evenals het kerkhof dat erbij lag. Bij de hervormde kerk werd een kerkhof aangelegd en in de kerk werden hoge adellijke heren begraven die behoorden tot het garnizoen in de vesting. Van de graven in de kerk is na een brand in 1896 niets meer teruggevonden. Pas rond 1700 vestigden zich weer katholieken in Sas van Gent en in 1720 bouwden ze een schuurkerk. Later werd een volwaardige kerk gebouwd die rond 1890 vervangen zou worden door de huidige katholieke kerk. In 1816 verkreeg Sas van Gent stadsrechten van koning Willem I. Halverwege de negentiende eeuw telde Sas van Gent 900 inwoners. Een nieuwe begraafplaats was niet direct noodzakelijk, maar in de kerk begraven mocht niet meer.
Het hervormde kerkhof is op een kadastrale kaart van 1830 gelegen ten zuiden van de kerk, maar ongetwijfeld zal eerder ook de verdere ruimte rond de kerk gebruikt zijn als kerkhof. In 1846 kregen de katholieken toestemming voor de aanleg van een kleine begraafplaats bij de kerk, gelegen aan de Noordstraat. Dat zal ongetwijfeld een noodzaak zijn geweest, want er was maar beperkt ruimte bij de hervormde kerk. Halverwege de negentiende eeuw kon Sas van Gent dus beschikken over twee begraafplaatsen binnen de vesting. Met de afbraak van de vestingwallen was overigens al eind achttiende eeuw begonnen, wat betekende dat er rond Sas van Gent veel grond vrij kwam. In 1874 werd besloten een deel van de vestinggrond aan de gemeente over te dragen voor een begraafplaats. Daarbij kwam naar voren dat er mogelijk een servituut van uit- en overweg (recht van overpad) op zou komen te rusten, wat niet wenselijk werd geacht. Aan de regering werd ter overweging gegeven het achterliggende perceel te verkopen aan de gemeente. De plannen vonden toen geen doorgang. In 1896 werd door Gedeputeerde Staten geadviseerd dat dat de katholieke begraafplaats in de kom van Sas van Gent gesloten diende te worden omdat ze te klein was voor het aantal begrafenissen dat er jaarlijks plaatsvond. Met dit advies werd vooralsnog niets gedaan omdat niets was gebleken van nadelige effecten op de omwonenden.
Enkele jaren later was er kennelijk wel een noodzaak en werd ten westen van de stad een nieuwe begraafplaats aangelegd. Het oude katholieke kerkhof werd in 1903 gesloten en in 1908 geruimd. Een aantal graven werd nadien overgebracht naar de nieuwe begraafplaats. Recent kwam naar voren dat een aantal oude zerken ook is gebruikt voor de vloer van de kerk.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN
16 van 95
H. Maria Hemelvaartbegraafplaats In 1900 werd een deel van de westelijke wallen gebruikt voor de aanleg van een nieuwe begraafplaats. Het grootste deel was bestemd als katholieke begraafplaats en een klein deel voor algemene graven. Op 7 januari 1902 werd de katholieke begraafplaats ingewijd door pastoor Verhoeven. De vorm van de begraafplaats werd bepaald door de vorm van de oude vestingwallen. Tussen beide delen werd een lijkenhuisje gebouwd, net zoals in Philippine het geval was. In 1961 werd een uitbreiding van de begraafplaats goedgekeurd. Dit gedeelte volgde nog de perceel indeling zoals die was voor de twintigste eeuw en heeft daardoor een wat vreemde vorm. Gezien de vormgeving is de huidige ingangspartij aan de Kerkhoflaan ook in die jaren tot stand gekomen. Het betreft een ruim dertien meter lange muur met centraal een doorgang onder een smal pannendak. In de doorgang is een smeedijzeren hekwerk geplaatst. De muur is afgedekt met pannen. Achter de ingang Afb. 11. Luchtfoto van het westen van Sas van Gent met daarop de in 1902 strekt zich een lang middenpad aangelegde katholieke begraafplaats met noordelijk de gemeentelijke uit dat nabij het eind stuit op begraafplaats. een kleine calvarieberg met daarop een klein kerkhofkruis met corpus. Achter deze calvarie zijn de grootste grafmonumenten van de begraafplaats te vinden, hetgeen wijst op de 1e klasse.
Een rij graven is in de jaren zestig opgeofferd om een doorgang te maken naar de uitbreiding. Op deze uitbreiding liggen de graven wat minder dicht op
Afb. 12. Zicht op de uitbreiding uit de jaren zestig met centraal een pad dat later ingevuld is met graven. INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN
17 van 95
elkaar dan op het oude gedeelte, maar het is duidelijk dat er gewoekerd is met ruimte en dat later paden gevuld zijn met graven. Verdere uitbreiding ter plekke werd door de gemeente Sas van Gent niet toegestaan, mede ook omdat de gemeente in 1976 ten noorden van de stad een nieuwe begraafplaats in gebruik had genomen, maar ook omdat de bebouwing inmiddels geheel rondom de begraafplaats was komen te liggen. De oude gemeentelijke begraafplaats werd in 2012 geruimd en is inmiddels geheel bebouwd. De katholieke begraafplaats werd gesloten, maar bleef bestaan. Bijzonder is dat er sinds 1902 niet geruimd is op de begraafplaats. Er zijn wel grafmonumenten verdwenen of vervangen, maar de wijze van uitgifte van de graven is nog redelijk te volgen, wat voor een katholieke begraafplaats redelijk uniek is. Het onderhoud van de begraafplaats wordt nu uitgevoerd door vrijwilligers. In 2008 is de begraafplaats opgeknapt in samenwerking met Landschapsbeheer Zeeland. Hh
1.6 Sluiskil Het dorp Sluiskil is ontstaan nadat het kanaal van Gent naar Terneuzen in 1825-1826 werd gerealiseerd. Daar waar het Axelse Gat werd afgesloten, kwam enige bebouwing ter weerszijden van het kanaal tot stand. In 1905 werd bij het kanaal een hervormde kerk gebouwd, maar al in 1897 was wat meer westelijk in de polder een klooster gesticht met kerkgebouw. Na een brand werd de kerk in 1901 opnieuw gebouwd. In of bij die kerken vonden geen begrafenissen meer plaats, met dien verstande dat de kloosterbroeders wel een eigen begraafplaats hadden in de tuin bij het klooster. Bij de verbreding van het kanaal is een groot deel van de oude bebouwing verdwenen, inclusief de kerk uit 1905.
Afb. 13. Situatie in 1913 met linksonder de begraafplaats nog ver van het dorp.
De bewoners van Sluiskil kregen hun eerste begraafplaats in 1905, gelegen aan de westzijde van de toenmalige spoorlijn van Gent naar Terneuzen, op behoorlijke afstand van de toenmalige bebouwing. Dat was een gemeentelijke dodenakker en niet iedereen wilde daar begraven worden. Een derde (kleine) begraafplaats werd in 1919 bij het ziekenhuis aangelegd voor de zusters van het Heilig Hart. Voor de katholieke inwoners van Sluiskil werd in 1929 een verzoek tot de aanleg van een eigen begraafplaats gedaan. Die kwam iets ten noorden van de algemene begraafplaats tot stand en werd nog dat jaar in gebruik genomen, getuige de oudste stenen ter plekke. INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN
18 van 95
Begraafplaats H. Antonius van Padua Toen in 1905 de algemene begraafplaats in Sluiskil werd aangelegd hadden sommige raadsleden al de verwachting dat de overwegend katholieke bevolking van Sluiskil daar weinig gebruik van zou maken. In 1929 was inderdaad slechts 500 m2 van de begraafplaats in gebruik. Begin 1929 deed het bestuur van het Kapucijnenklooster in Sluiskil het verzoek aan de gemeente om een perceel naast de algemene begraafplaats te mogen kopen teneinde daar een katholieke begraafplaats in te richten. Na veel debat trok het klooster enkele maanden later het verzoek weer in. Wel had men toen wat dichter bij het klooster een perceel aangekocht. De katholieke begraafplaats werd aangelegd op een perceel van ruim 4.000 m2. Met name pastoor J. Binck van Terneuzen had zich hard gemaakt voor de begraafplaats. De ingang lag destijds aan de zuidoostzijde wat ook de locatie van het kerkhofkruis verklaart. Die lag aan het eind van het hoofdpad dat vanaf de ingang de begraafplaats opvoerde. De vorm van het perceel is wat ongebruikelijk, daar de achterzijde schuin loopt. In de Tweede Wereldoorlog werden hier 26 geallieerde soldaten begraven, die waarschijnlijk na 1948 overgebracht zijn naar Bergen op Zoom.
Afb. 14. Het min of meer historische hart van de RK begraafplaats van Sluiskil.
Uit een luchtfoto uit 1959 blijkt dat rond die tijd nagenoeg het gehele perceel al in gebruik was. In de jaren zeventig werd de omgeving stedenbouwkundig ontwikkeld en is de ingang naar de noordoostzijde verplaatst, langs de Gildestraat. Door die ontwikkelingen was er geen mogelijkheid meer tot uitbreiding van de begraafplaats. Wellicht werd daarom in 1966 het noordelijke deel van de gemeentelijke begraafplaats voor katholieke begravingen gereserveerd. Dat deel is echter nooit gebruikt, terwijl op de katholieke begraafplaats tot op de dag van vandaag nog steeds begraven wordt. De begraafplaats wordt goed onderhouden en het historische hart van de begraafplaats, rond het kruis, is nog redelijk intact. Hier liggen nog een aantal van de oudste grafmonumenten en tevens enkele van de grotere grafmonumenten. De overige grafvelden bevatten vooral grafmonumenten uit de tweede helft van de twintigste eeuw in een meer gemengd beeld. De begraafplaatsen van de broeders en zusters zijn intussen geruimd en de graven zijn naar deze begraafplaats overgebracht en worden hier herdacht op granieten herdenkingsmonumenten.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN
19 van 95
1.7 Westdorpe Westdorpe is (opnieuw) ontstaan op de zuidelijke dijk van de Autriche of Oostenrijkpolder die in 1620 ingepolderd werd. De inpoldering was feitelijk een herbedijking van eerder door de Spanjaarden onder water gezet gebied. De dijk werd vernoemd naar Graaf Jan, hertog van Bourgondië, die ervoor had gezorgd dat er in de vijftiende eeuw een aaneengesloten dijk ontstond die het westen van Vlaanderen beschermde. Het oorspronkelijke middeleeuwse Westdorpe had zijn naam te danken aan de ligging ten westen van Axel. Rond 1400 zorgden aanhoudende stormen ervoor dat het noordelijke deel verdween en de inundaties van eind zestiende eeuw deden het zuidelijke deel verdwijnen. Op de zuidelijke dijk die ontstond door het droogleggen van de Oostenrijkpolder ontstond al snel weer bebouwing. Het dorp behoorde eerst tot de Spaanse Nederlanden, maar werd in 1644 veroverd door het Staatse leger. Van een echte kerk in Westdorpe was pas sprake in 1796. Voordien maakte men gebruik van een schuurkerk. In 1887 werd ten westen van de oude kerk een compleet nieuwe kerk gebouwd die echter in 1940 door terugtrekkende Belgische troepen werd vernield. Op dezelfde plek verscheen in 1947 een nieuwe kerk. Een kerkhof in Westdorpe was er in waarschijnlijk al voor 1800.
Afb. 15. Overlay met in blauw (situatie 1830) de oude kerk en in rood de huidige bebouwing. Het perceel achter de kerk (nr. 410) was destijds al kerkhof.
Kerkhof Onze Lieve Vrouwe Visitatie Het kerkhof heeft tegenwoordig een wat eigenaardige haakvorm en is zichtbaar een aantal keren uitgebreid. Het oorspronkelijke kerkhof lag achter de toenmalige kerk en betrof een langwerpig perceel INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN
20 van 95
(zie afbeelding 15). Met de bouw van de nieuwe kerk eind negentiende eeuw is waarschijnlijk ook een klein deel achter de kerk als kerkhof in gebruik genomen. Het oorspronkelijke kerkhof kwam daarmee aan de oostzijde van de kerk te liggen. De eerste klasse graven werden toen tegen de kerkmuur uitgegeven, waardoor hier grote grafmonumenten zijn geplaatst. Op de plek van de oude kerk werd later het gemeentehuis van Westdorpe gebouwd. Bij de nieuwbouw van de kerk na de oorlog is waarschijnlijk het kerkhofgedeelte achter de kerk verdwenen. Een eerste uitbreiding van het kerkhof zal met name aan de oostzijde hebben plaatsgevonden, waardoor daar een wat ruimer kerkhof ontstond. In 1959 verzocht het rooms-katholieke kerkbestuur de gemeente Westdorpe om een uitbreiding ter grootte van 500 m2 te morgen maken. Zowel het bestaande kerkhof als de uitbreiding zouden binnen de 50 meter grens vallen tot de bebouwing rondom. Vermoedelijk is toen het gedeelte aangelegd dat achter de aangrenzende percelen van de kerk langs loopt. Hierdoor kreeg het kerkhof de eerdergenoemde haakvorm. In 1987 werd een kerkhofcommissie ingesteld om te onderzoeken wat er nodig zou zijn om te kunnen blijven begraven in Westdorpe.
De actie was het gevolg van het bericht dat inwoners van Westdorpe niet langer begraven konden worden in hun eigen dorp, maar een plekje zouden krijgen op de gemeentelijke begraafplaats van Sas van Gent. Door in 1988 een aantal graven op te ruimen konden weer nieuwe graven worden uitgegeven. Een jaar lang was het intussen niet mogelijk geweest op het kerkhof te begraven. Vervolgens werd gekeken of er nog een stuk grond achter het kerkhof aangekocht kon worden. In 1990 werd duidelijk dat de gemeente niet wenste mee te betalen aan de uitbreiding van het kerkhof. Een lening van het bisdom Breda bood uitkomst en omdat al verwacht was dat de gemeente niet mee zou betalen, werd de uitbreiding vooral met vrijwilligers aangepakt. In juli 1991 kon de uitbreiding van zo’n 2.000 m2 ingezegend worden. Inmiddels is er op het kerkhof ook een urnenmuur gebouwd en is er een asverstrooiingsveld. Een kerkhofcommissie is er nog steeds. Die draagt zorg voor het beheer en onderhoud van het kerkhof. De kerk zelf is inmiddels buiten gebruik. Een verwijzing naar oude gebruiken is nog te vinden in de plaatsing van een klein betonnen kruisje op graven waar geen grafmonument is geplaatst.
Afb. 16. Eenvoudig betonnen grafkruis op graven zonder grafmonument.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN
21 van 95
1.8 Zuiddorpe Het dorp Zuiddorpe is net als Koewacht ontstaan op een hoger gelegen dekzandrug. In 1236 was hier al sprake van een parochie en een kerk. Die kerk kwam in 1646 in handen van de hervormden. De katholieken kregen in 1788 weer een schuurkerk. Al die tijd zal er gewoon gebruik gemaakt zijn van het kerkhof. In 1807 kregen de katholieken hun inmiddels sterk verwaarloosde kerk terug. In 1817 werd deze vervangen en daarna werd in 1886 de huidige kerk gebouwd. Op het kerkhof is nadien een processiepark gesticht met een achttal neogotische kapellen en een Lourdesgrot. Zuiddorpe werd daarmee een heus bedevaartsoord.
Afb. 17. Prentbriefkaart uit begin twintigste eeuw met de Lourdesgrot.
Kerkhof H. Maria Hemelvaart Het kerkhof lag begin negentiende eeuw met name achter de kerk en had een oppervlak van 3.860 m2. De kerk lag toen nagenoeg direct aan het Dorpsplein. Zuiddorpe kon het kerkhof na 1829 blijven gebruiken omdat er toen minder dan 1.000 inwoners geteld werden in het dorp. Bij de bouw van de nieuwe kerk in 1886 is deze een flink stuk naar achteren geplaatst. De huidige ingang van de kerk ligt ongeveer daar waar ooit het koor van de oude kerk was. Na de bouw van de nieuwe kerk is het kerkhof grondig aangepast. Er is toen een soort van rondwandeling gecreëerd met een zevental halfopen kapellen en een Mariakapel. Al in 1876 had de pastoor op het kerkhof een Lourdesgrot laten bouwen, maar had daarbij een aantal graven geroerd. De inwijding van de grot liet daardoor even op zich wachten omdat vastgesteld moest worden of er geen strafbare feiten waren gepleegd. In juli 1877 kon de grot gewijd worden en daarmee was het de eerste Lourdesgrot in ZeeuwsVlaanderen. De bouw van de grot werd mogelijk gemaakt door burgemeestersweduwe Onghena. De Lourdesgrot werd in 1982 grotendeels afgebroken en vervangen door een moderne variant. De in 1888 toegevoegde kapellen van de Zeven Smarten van Maria zijn alle nog aanwezig. In november 1961 is een kleine uitbreiding van zo’n 800 m2 ten zuiden van het kerkhof ingezegend.
In 1972 verzocht het kerkbestuur om het inmiddels gesloten algemene gedeelte bij het kerkhof bij het eigen kerkhof te mogen trekken. Mogelijk dat dit zich bevond aan de noordzijde van de kerk, maar dat is niet zeker. In ieder geval bleken er geen juridische bezwaren. In 1974 werd het bouwvallige lijkenhuisje dat aan de zuidoostzijde van het kerkhof stond, afgebroken. Herbouw vond niet plaats omdat het huisje niet meer nodig was. Op oude foto’s is het huisje INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN
22 van 95
nog te herkennen. Om meer ruimte te creëren zijn eind 1974 een aantal bomen verwijderd. In 1975 werden de ‘wandelwegen’ op het kerkhof vernieuwd. In 1990 werd bevonden dat het kerkhof nagenoeg vol was en dat er nog voor zo’n tien jaar ruimte was. Of er maatregelen zijn genomen, is niet bekend.
Afb. 18. Situatie met kerk en kerkhof rond 1830.
In 1994 werden de kapelletjes op het kerkhof gerestaureerd. De gemeente Axel stelde daarvoor maximaal 37.500 gulden ter beschikking. In 1997 werd het complex van kerk en kerkhof met processiegang en kapellen aangewezen als rijksmonument. Daarbij werden ook expliciet twee negentiende-eeuwse grafmonumenten opgenomen die beide links en rechts van de ingang tot het kerkhof staan. in 2014 werd het kerkhof opgenomen in een pilot die zicht richtte op het behoud van funerair erfgoed. Dit project werd ingezet door Stichting Landschapsbeheer Zeeland, die ook op andere begraafplaatsen probeert de natuur- en funeraire waarden te behouden. Onderdeel van het project was onder andere het aanbrengen van nieuwe beplanting.
1.9 Samenvatting historie Net als bij de gemeentelijke begraafplaatsen in de gemeente verschilt ook bij de katholieke begraafplaatsen de inrichting en de grafcultuur in sterke mate. Hoewel katholieke begraafplaatsen van oudsher wat meer een rigide opbouw kennen met als focus het kruis of de calvarie, kan die opbouw sterk beïnvloed worden door de periode waarin de begraafplaats is aangelegd, de ligging en de vorm van het perceel. Uiteraard bepalen ook tussentijdse aanpassingen grotendeels het beeld op een begraafplaats. Goed voorbeeld daarvan is Zuiddorpe waar het kerkhof al eeuwen in gebruik is, maar waar het huidige beeld pas na de bouw van de huidige kerk tot stand is gekomen. Daardoor is de grafcultuur grotendeels twintigste-eeuws met enkele uitzonderingen. Ook op de andere begraafplaatsen is vooral sprake van een twintigste-eeuwse grafcultuur, terwijl ook op deze begraafplaatsen al het een en ander geruimd is. INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN
23 van 95
Wat de genoemde grafcultuur op de begraafplaatsen betreft, is er een duidelijke tweedeling zichtbaar. Enerzijds de variatie aan negentiende-eeuwse hardstenen kruisen, hoog en voorzien van corpussen, porseleinen christuskopjes en andere symboliek, anderzijds de latere twintigste-eeuwse stèles, veelal ook voorzien van kruisen en andere christelijke symboliek. Het materiaal van die latere stèles is vaak niet meer hardsteen, maar eerder kunststeen of graniet. Het streven naar hoge grafmonumenten houdt min of meer gelijke tred met de kerkenbouw waarin ook gestreefd werd naar hoge ruimten waarin sfeer een belangrijk element vormde voor de beleving van de godsdienst. Voor beide varianten is de begraafplaats in Sas van Gent zondermeer het belangrijkste voorbeeld. Vanaf 1902 tot in de jaren zeventig is hier begraven en veranderde de grafcultuur van de ene naar de andere variant. Dit is nog steeds uitermate goed zichtbaar doordat er niet geruimd is. Dat is in Koewacht bijvoorbeeld wel het geval, maar daar (en ook in Axel) zien we ook de uitwerking van het Tweede Vaticaanse concilie begin jaren zestig. Dit leidde tot uniforme grafkruizen zonder enige opsmuk. Op de andere begraafplaatsen zijn hiervan nauwelijks voorbeelden aangetroffen, maar wel is duidelijk te zien dat ook hier de grafmonumenten soberder worden en in sommige gevallen zelfs in het geheel geen symboliek meer bevatten.