2021-07-08 d. Reactie op advies Rekeningcommissie en bestuursverklaring - accountantsverslag

Accountantsverslag Gemeente Terneuzen Boekjaar 2020

1

Aan de Gemeenteraad van de Gemeente Terneuzen Postbus 35 4530 AA TERNEUZEN Goes, 5 juli 2021

Geachte leden van de Gemeenteraad, Hierbij bieden wij u ons accountantsverslag aan dat is opgesteld in het kader van de opdracht om de jaarrekening 2020 van de gemeente Terneuzen te controleren. Dit accountantsverslag bevat bevindingen en conclusies die naar aanleiding van onze werkzaamheden uit hoofde van de jaarrekeningcontrole 2020 naar voren zijn gekomen. Het accountantsverslag is uitsluitend opgesteld voor gebruik door de raad en het college van burgemeester en wethouders. Wij hebben onze controle verricht in overeenstemming met Nederlands recht.

Vanwege de Corona-maatregelen hebben wij het afgelopen jaar de controles en werkzaamheden bijna volledig digitaal uitgevoerd. Hierdoor gingen afstemmingen over bevindingen en het proces anders dan gebruikelijk. Wij danken de medewerkers voor de samenwerking bij het verrichten van onze controlewerkzaamheden en de totstandkoming van ons accountantsverslag. Wij vertrouwen erop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd en lichten de inhoud van deze rapportage graag nader aan u toe.

Met vriendelijke groet, Baker Tilly (Netherlands) N.V.

Bij de jaarrekening over boekjaar 2020 zijn wij voornemens een goedkeurende controleverklaring te verstrekken ten aanzien van getrouwheid en rechtmatigheid. De bevindingen in dit verslag doen dan ook geen afbreuk aan ons oordeel over de getrouwheid van de jaarrekening. Wij hebben het accountantsverslag toegelicht en besproken met de portefeuillehouder financiën en een afvaardiging van de ambtelijke organisatie.

drs. A.R.M. Peelen RA Partner

2

Inhoudsopgave

1. Bestuurlijke samenvatting

4

2. Uitkomsten jaarrekeningcontrole

8

3. Financiële positie

22

4. Bevindingen interne beheersing

26

5. Overige onderwerpen

29

Bijlagen

33

3

Bestuurlijke Samenvatting

1. Bestuurlijke samenvatting Financiële kengetallen en signaleringwaarden

5

1. Bestuurlijke samenvatting Wij zijn voornemens een goedkeurende controleverklaring voor zowel getrouwheid als rechtmatigheid te verstrekken.

Het jaarverslag is cf. NV COS 720 verenigbaar met de jaarrekening en voldoet aan de laatste actuele voorschriften.

Het Besluit Begroting en Verantwoording is in alle opzichten nageleefd in 2020.

Covid-19 heeft in verschillende opzichten effect gehad op de gemeente. Zo heeft de gemeente Terneuzen aanvullende werkzaamheden moeten verrichten voor de Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (Tozo), zoals het opstellen van een M&O beleid omtrent deze regeling. Daarnaast heeft de gemeente keuzes moeten maken ten aanzien van subsidielasten, waarbij prestaties door Covid-19 niet (volledig) gerealiseerd zijn. De impact van Covid-19 op de gemeente en op de jaarrekeningcontrole wordt in hoofdstuk 2.2 beschreven.

Wij hebben voor € 409.000 aan ongecorrigeerde controleverschillen geconstateerd ten aanzien van financiële rechtmatigheid en € 231.000 ten aanzien van de getrouwheid die wij op basis van de rapporteringstolerantie aan u rapporteren.

Wij hebben ten aanzien van de financiële rechtmatigheidscontrole voor € 1.134.000 aan onzekerheden geconstateerd die wij op basis van de rapporteringstolerantie aan u rapporteren. Ten aanzien van getrouwheid onderkennen we een onzekerheid van € 910.000. Deze onzekerheden zien toe op de kosten inzake de PGB hetgeen in overeenstemming is met afgelopen jaar en belangrijke rechtmatigheidseisen onder Tozo 1 ter hoogte van € 224.000. 6

1. Bestuurlijke samenvatting De begrotingsoverschrijdingen passen binnen het bestaande beleid en zijn goed toegelicht.

Inzake de kosten van de Wmo taken rekent de gemeente Terneuzen af met de zorgaanbieders. Uit deze afrekening vloeien geen onzekerheden ten aanzien van de getrouwheid en/of rechtmatigheid naar voren.

We stellen vast dat op het gebied van het sociaal domein binnen de gemeente Terneuzen personele wisselingen hebben plaatsgevonden welke, in combinatie met nieuwe regelingen zoals de Tozo, het afsluitproces rondom het sociaal domein hebben bemoeilijkt. Hierdoor hebben gedurende de jaarrekeningcontrole herstelacties en aanvullende analyses plaatsgevonden om de getrouwheid en de rechtmatigheid van de lasten aan te kunnen tonen. Wij achten het van belang dat de gemeente ervoor zorgt dat de kennis op het gebied van het sociaal domein wordt verbeterd en structureel geborgd wordt.

We hebben bij de jaarrekeningcontrole bevindingen geconstateerd, die de gemeente zelf eerder had kunnen onderkennen. Zie hiervoor hoofdstuk 2.5.

Wij hebben controleverschillen in de verantwoorde informatie in de SiSa-bijlage geconstateerd ten aanzien van de Tozo-regeling voor een totaalbedrag ad € 181.000. Daarnaast hebben wij ten aanzien van de in de SiSa-bijlage verantwoorde Tozo-regeling een totale onzekerheid geconstateerd ad € 362.000.

Wij hebben vastgesteld dat de bezoldigingen over 2020 in overeenstemming zijn met de Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector (WNT) en dat de jaarrekening 2020 van de gemeente Terneuzen voldoet aan de publicatieverplichtingen van de WNT.

7

Uitkomsten jaarrekeningcontrole

2.1 Opdracht, scope en uitkomsten Reikwijdte van de controle De jaarstukken van uw gemeente bestaan uit: - Het jaarverslag (programmaverantwoording en de paragrafen) - De jaarrekening - Bijlagen Met de opdrachtbevestiging d.d. 26 augustus 2019 heeft u ons opdracht gegeven tot het controleren van de jaarrekening 2020. De reikwijdte van onze controle staat omschreven in deze opdrachtbevestiging. Tijdens de uitvoering van de controleplanning zijn er, naast de corona gerelateerde steunpakketten, de Tozo-regeling en een aantal nieuwe SiSa-regelingen, geen belangrijke wijzigingen geweest in de reikwijdte van de controle. Als gevolg van corona hebben er ten opzichte van het afgelopen jaar wel extra controlewerkzaamheden plaatsgevonden. Er is gedurende het verloop van de controle geen sprake geweest van een beperking in de reikwijdte van onze controle. Overzicht toleranties De materialiteit bij de uitvoering van onze controle is € 1.820.000. Deze materialiteit sluit aan op het door de gemeenteraad vastgestelde controleprotocol. Toleranties

Grondslag

Goedkeuringstolerantie fouten

1% lasten inclusief toevoegingen reserves € 1.820.000

Goedkeuringstolerantie onzekerheden

3% lasten inclusief toevoegingen reserves € 5.460.000

Rapporteringstolerantie

Controleprotocol gemeenteraad

Kernpunten en significante risico’s in de controle Wij hebben voldoende en geschikte controle-informatie verkregen, onder andere met betrekking tot de volgende kernpunten van de controle: − Waardering van de grondexploitaties. − Rechtmatigheid van lasten in het kader van de Europese aanbestedingsregelgeving − Nauwkeurigheid en rechtmatigheid van uitkeringen vanuit de Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (Tozo). − De verantwoording in het kader van de Wet Normering Topinkomens (WNT). − Het risico dat het management van de gemeente de procesafspraken kan doorbreken, hetgeen een standaard risico is vanuit onze beroepsregels. Als wij kijken naar de jaarrekening van de gemeente ziet dit eventuele risico met name toe op de schattingsposten in de grondexploitatie. Verslaggevingsrichtlijnen Wij hebben de aanvaardbaarheid van de gehanteerde waarderingsgrondslagen, de consistente toepassing daarvan alsmede de duidelijkheid en volledigheid van de jaarverslaggeving beoordeeld. Uw gemeente heeft gedurende 2020 geen wijzigingen doorgevoerd in de keuze of de toepassing van belangrijke verslaggevingsgrondslagen. Wij concluderen dat de gehanteerde waarderingsgrondslagen aanvaardbaar zijn en dat de toepassing daarvan, samen met de in de jaarrekening opgenomen toelichtingen, een getrouw beeld geeft van de financiële positie van de gemeente.

Bedrag

€ 100.000

Managementinzicht en schattingen Schattingen op basis waarvan sommige jaarrekeningposten worden bepaald, zijn gebaseerd op inzichten van het management. Wij hebben de belangrijkste gehanteerde factoren en veronderstellingen beoordeeld op basis waarvan de afzonderlijke oordelen en schattingen zijn gevormd. Wij hebben vastgesteld dat dit aanvaardbaar is in het kader van de jaarrekening als geheel.

9

2.2 Covid-19 Impact Covid-19 voor de gemeente De belangrijkste effecten van de Corona-crisis voor de gemeente zijn nader toegelicht in deze afzonderlijke paragraaf. De belangrijkste impact voor de gemeente en voor onze controle is hieronder benoemd: • De uitvoering en de controle van de Tozo regelingen. • Het besluit om verstrekte subsidies in beginsel niet terug te vorderen, ook wanneer prestatieafspraken niet of gedeeltelijk gerealiseerd zijn. • Het verstrekken van aanvullende steunmaatregelen aan culturele instellingen. • Het toelichten van de corona-impact in het jaarverslag en in de jaarrekening. Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers Het kabinet heeft meerdere maatregelen getroffen om ondernemers te ondersteunen tijdens de coronacrisis. De Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (hierna: Tozo) is één van die maatregelen om specifiek zelfstandige ondernemers, waaronder ZZP’ers, financieel te ondersteunen. De uitvoering van de Tozo is decentraal door het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid bij de gemeente neergelegd. Op basis van de Tozo kunnen zelfstandigen een beroep doen op twee soorten voorzieningen: een aanvullende uitkering voor levensonderhoud en een lening voor bedrijfskapitaal. Uw gemeente heeft in 2020 € 7,4 miljoen ontvangen in het kader van de Tozo.

Er zijn in 2020 1.210 aanvragen behandeld en uiteindelijk is een bedrag van € 4,4 miljoen verstrekt aan zelfstandigen. De Tozo is onder grote tijdsdruk door het Rijk opengesteld en door uw gemeente met grote inspanning in uitvoering gebracht. Met name bij Tozo 1 is, gezien de grote tijdsdruk, sprake geweest van beperktere controle-eisen op de aanvraag dan voor andere regelingen binnen de bestaande wetten, waaronder de Participatiewet (hierna: PW). De vereisten voor de Tozo regelingen in het kader van de jaarrekeningcontrole en de SISA-verantwoording zijn tevens relatief laat bekend geworden. Een voorbeeld hiervan is de nota verwachtingen accountantscontrole. Hierdoor heeft de gemeente Terneuzen in een kort tijdsbestek veel werkzaamheden moeten verrichten om te voldoen aan de eisen.

Voor Tozo 1, 2, 3 (en in 2021 ook voor 4) mag vanuit de wetgeving ten behoeve van de beoordeling van de aanvraag in zeer belangrijke mate door de gemeente worden gesteund op de eigen verklaringen van de zelfstandig ondernemer. De verstrekkingen voor levensonderhoud zijn gebaseerd op de Participatiewet (hierna: PW) en de bedrijfskaptaalverstrekkingen zijn gebaseerd op de BBZ. De bepalingen van de PW zijn daardoor in belangrijke mate van toepassing op de Tozo-regeling. De nadere instructies vanuit het Rijk aangaande de interne controle en de verantwoording zijn pas begin april 2021 definitief geworden. Een belangrijk onderdeel van de eisen aan de interne controle is het hebben van beleid aangaande Misbruik en Oneigenlijk gebruik (M&O-beleid). Om te waarborgen dat er geen misbruik wordt gemaakt van de faciliteiten heeft uw gemeente, overeenkomstig de gestelde eisen, dit specifieke M&O-beleid geformuleerd voor de Tozo. Wij hebben de opzet en het bestaan van dit beleid gecontroleerd. Ten aanzien van het aanvraagproces hebben we tevens de werking getoetst in 2020. De werking van het beleid omtrent signalen vanuit het Inlichtingenbureau (IB signalen) zal in 2021 getoetst worden, aangezien de gemeente de controles dan uit zal voeren.

De wetgever staat toe dat de door u geplande controles op signalen van misbruik of oneigenlijk gebruik gedurende 2021 worden opgepakt en de consequenties hiervan in de administratie van 2021 worden verwerkt. Eventuele terugvorderingen na de genoemde datum zullen worden verwerkt in boekjaar 2021. Wel dient de gemeente een maximale inspanning te verrichten om te voorkomen dat er een materiële fout zit in de verantwoording 2020 als gevolg van teveel verstrekte uitkeringen. De gemeente heeft een dergelijke analyse uitgevoerd en geconcludeerd dat er geen sprake kan zijn van een materiële fout. Bij de controle van de jaarrekening 2021 wordt door ons vastgesteld of het controleplan daadwerkelijk is opgevolgd.

10

2.2 Covid-19 Met het M&O beleid, dat onder meer bestaat uit een controleplan, wordt achteraf vastgesteld dat geen misbruik is gemaakt van de Tozo-regelingen. Het belangrijkste onderdeel van dit controleplan betreft een uiteenzetting omtrent • welke signalen van het Inlichtingenbureau worden onderzocht, • met welke diepgang deze signalen worden onderzocht, en • binnen welke periode deze signalen worden onderzocht.

Voor de toepassing van de hardheidsclausule is vereist dat het college en de gemeenteraad een gezamenlijk ondertekende bestuursverklaring afgeven, waarmee zij te kennen geven dat ondanks de verantwoorde fouten en onzekerheden, sprake is geweest van een zorgvuldige uitvoering van de Tozo. Wij wijzen u er op dat deze bestuursverklaring uiterlijk op 30 september 2021 moet zijn ingediend via de SZW-postbus om het proces soepel te laten verlopen.

Indien geconstateerd wordt dat de aanvrager geen of een lager recht op vergoeding had, zal de gemeente teveel betaalde bedragen terugvorderen.

Voor de fouten en onzekerheden welke niet toezien op belangrijke rechtmatigheidseisen onder Tozo 1 is het ministerie voornemens deze bedragen wel verrekenen met de gemeente. Wij hebben deze bevindingen meegenomen in onze evaluatie van de controleverschillen.

Bij het uitvoeren van onze controlewerkzaamheden constateerden we het volgende: 1. We hebben vastgesteld dat de gemeente in eerste instantie geen M&O beleid had voor de Tozo-regelingen. Na meerdere afstemmingsmomenten heeft de gemeente een beleid opgesteld dat voldoet aan de daaraan te stellen eisen. 2. Bij de inhoudelijke controle op de Tozo-verstrekkingen hebben we vastgesteld dat het gehanteerde aanvraagformulier niet alle vereiste informatie bevatte, die volgens het controleprotocol noodzakelijk was. De gemeente Terneuzen heeft initieel via een belscript informatie opgevraagd bij de aanvraag voor Tozouitkeringen hetgeen naar onze mening klantvriendelijk is. De gemeente heeft echter bij deze telefonische uitvraag niet alle relevante informatie gedocumenteerd, waardoor sprake is van onzekerheden ten aanzien van fundamentele en belangrijke toetspunten. De gemeente heeft deze onzekerheden voor het grootste deel verholpen door contact op te nemen met de cliënten en informatie schriftelijk te laten bevestigen. Voor een deel heeft de gemeente de betreffende verklaringen per datum controleverklaring nog niet retour ontvangen waardoor ten aanzien van de Tozo onzekerheden en fouten resteren. Hiervoor verwijzen wij naar de SiSa-bijlage. Een deel van de fouten en onzekerheden hebben betrekking op belangrijke rechtmatigheidseisen in het kader Tozo 1 (€ 224.000).

Ten aanzien van deze fouten en onzekerheden maakt de gemeente gebruikt van de hardheidsclausule onder Tozo 1 waardoor het ministerie geen consequenties zal verbinden aan deze fouten en onzekerheden.

We adviseren om bij de volgende Tozo-regelingen gebruik te maken van een standaard aanvraagformulier dat alle vereiste toetspunten bevat en ondertekend wordt door de aanvrager en daar waar nodig herstelacties in 2021 uit te voeren zodat de rechtmatigheid van de lasten Tozo 3, 4 en 5 in 2021 aangetoond kan worden. 3. Uit onze controle komen fundamentele rechtmatigheidsfouten ten aanzien van Tozo 1. Op basis van een steekproef is gebleken dat bij een aantal dossiers de door de aanvrager opgegeven inkomsten onjuist zijn gekort in de beschikking. Na een nadere analyse komen wij tot een geprojecteerde fundamentele rechtmatigheidsfout van € 167.000. Verstrekte subsidies De gemeente heeft besloten om de in 2020 beschikbaar gestelde (reguliere) subsidiebedragen in beginsel niet terug te vorderen, ook al zijn de activiteiten waarvoor ze beschikbaar zijn gesteld niet of niet volledig gerealiseerd. Subsidies waarbij prestaties zijn uitgesteld naar 2021 of later zijn in boekjaar 2020 verantwoord als vooruitbetaalde subsidiebijdragen. Op basis hiervan concluderen wij dat de subsidielasten in boekjaar 2020 getrouw en rechtmatig zijn.

11

2.2 Covid-19 Aanvullende steunmaatregelen aan culturele instellingen Vanuit de septembercirculaire heeft de gemeente Terneuzen een bedrag van circa € 370.000 van de Rijksoverheid ontvangen als onderdeel van een coronasteunpakket voor lokale culturele voorzieningen. De gemeente Terneuzen heeft besloten met dat bedrag een Corona-steunfonds voor lokale culturele voorzieningen in de gemeente Terneuzen in te stellen. Hiervoor is over 2020 reeds circa € 300.000 toegekend aan culturele instellingen. We hebben vastgesteld dat er sprake is van een formeel aanvraagproces. Daarnaast hebben we ten aanzien van deze steunmaatregelen geen controleverschillen onderkend. Het toelichten van de corona-impact in het jaarverslag en in de jaarrekening. De gemeente Terneuzen heeft ervoor gekozen om een afzonderlijke paragraaf op te nemen in het jaarverslag waarin de impact van Covid-19 is beschreven. Hiermee geeft u een goed inzicht in deze bijzondere gebeurtenis.

12

2.3 Waardering van de grondexploitaties Algemeen De waardering van de grondexploitaties is een significant risico in onze controleaanpak, vanwege de grote mate van schattingsonzekerheid. Wij hebben het proces rondom de totstandkoming van de waardering in opzet en bestaan getoetst en aanvullend gegevensgerichte werkzaamheden uitgevoerd. Wij achten de waardering aanvaardbaar en vinden de veronderstellingen redelijk. Hieronder hebben wij de ontwikkeling van uw grondexploitatie gedurende de afgelopen vier jaar weergegeven.

Gehanteerde parameters De waardering van uw grondexploitaties is voor een groot deel afhankelijk van de gemaakte schattingen. Om inzicht te krijgen in de financiële risico’s stelt de gemeente exploitatieoverzichten op waarin schattingen zijn opgenomen. Aan deze schattingen liggen diverse parameters en uitgangspunten ten grondslag. Wij hebben de door de gemeente Terneuzen gehanteerde uitgangspunten en parameters getoetst. De belangrijkste uitkomsten hiervan kunnen als volgt worden samengevat:

Grafiek ontwikkeling grondexploitaties (x € 1 miljoen)

Parameter

2020

2019

2018

Kostenstijging





2019

Opbrengstenstijging





Rekenrente





Disconteringsvoet

n.v.t.

n.v.t.

Programmering





Verkoopprijzen





10-jaarstermijn

n.v.t.

n.v.t.

12

2017

10 8 6

2020

4 2

Legenda status:  = evenwichtig  = optimistisch  = voorzichtig  = controleverschil

0 Bruto boekwaarde

Verliesvoorziening

Netto boekwaarde

Ten opzichte van 31 december 2019 is de boekwaarde van de post grondexploitatie afgenomen met € 0,7 miljoen. De afname van de boekwaarde per 31 december 2020 is als volgt samen te vatten: (x € 1.000)

2020

2019

Boekwaarde per 1 januari

9.725

11.132

Investeringen

2.588

963

Grondverkopen

(3.268)

(2.479)

Tussentijdse winstneming

202

404

Mutatie verliesvoorziening

(206)

(295)

Boekwaarde per 31 december

9.041

9.725

Kostenstijging De gehanteerde parameter voor de kostenstijging is 0 – 3,0% (2019: 0 – 3,0%) en ligt in lijn met de landelijke prijsindexcijfers. Op basis van de momenteel beschikbare informatie achten wij deze parameter evenwichtig. Gezien de prijsontwikkelingen in de markt is het van belang de ontwikkelingen hierin goed te monitoren.

13

2.3 Waardering van de grondexploitaties Opbrengstenstijging Het college rekent met de volgende opbrengstenstijgingen voor de volgende categorieën: Jaar

Terneuzen Zuid

Overige complexen

2021

1,50%

0%

2022

1,50%

0%

2023 – 2026

1,50%

0%

Verkoopprijzen De verkoopprijzen voor zowel woningen als bedrijven zijn niet significant gewijzigd. Gedurende 2020 hebben verkopen voor bedrijven plaatsgevonden waarbij de ingerekende prijs is gerealiseerd.

Op basis van de momenteel beschikbare informatie achten wij deze parameter evenwichtig. Gezien de ontwikkelingen in de markt achten wij het van belang dit goed te blijven volgen. Rekenrente Het college rekent binnen de huidige grondexploitaties met een toekomstige rekenrente van 2,51% (2019: 2,58%). De rekenrente is gebaseerd op de huidige leningenportefeuille van de gemeente Terneuzen. Deze grondslag is in overeenstemming met de notitie grondexploitatie en de bepaling in de notitie rente van de commissie BBV. Wij achten deze parameter evenwichtig. Programmering De programmering van de grondexploitaties wordt actief gemonitord door de gemeente Terneuzen. De ingerekende programmering ligt in lijn met vorig jaar en is onder andere gebaseerd op externe onderzoeken. In het boekjaar 2019 heeft de STEC groep in opdracht van de provincie Zeeland de behoefte naar bedrijventerreinen opnieuw geactualiseerd. Wij concluderen dat het aanbod van de gemeente Terneuzen past binnen de behoefte zoals opgenomen in de STEC rapportage.

14

2.4 Sociaal domein Algemeen De gemeente Terneuzen voert diverse regelingen uit in het sociaal domein waarbij taken veelal zijn ondergebracht bij derde partijen. Hieronder hebben wij een overzicht opgenomen van de belangrijkste onderdelen en door wie deze werkzaamheden uitgevoerd worden: Onderdeel

Uitvoerder

Wijze van uitbesteding

Bepaling last boekjaar

Uitkeringen (Participatiewet)

Zelfstandig

n.v.t.

Werkelijke lasten

Werkdeel (WSW)

Dethon

Delegatie

Werkelijke lasten op basis van de jaarrekening

Jeugdwet

GGD Zeeland

Delegatie

Afrekening op basis van laatst vastgestelde begroting in het boekjaar

WMO

Zelfstandig

n.v.t.

Op basis van de jaarlijkse afrekening met zorgaanbieders

PGB’s

Sociale verzekeringsbank

Mandatering

Afrekening op basis van werkelijke lasten

In de jaarrekening zijn diverse posten en geldstromen inzake het sociale domein verantwoord. De totale omvang van de uitgaven en de ontwikkeling vanaf 2017 kan als volgt worden weergegeven: Grafiek ontwikkeling lasten sociaal domein (x € 1 miljoen) 25

2017

20

2018

15

2019

10

2020

Jeugdwet De gemeente is in de basis verantwoordelijk voor de inrichting en afspraken rondom de jeugdzorg. Bij veel gemeenten is zichtbaar dat intensief wordt gewerkt aan de beheersing van de zorg en de hiermee samenhangende controles op getrouwheid en rechtmatigheid. Voor de jeugdzorg van uw gemeente loopt deze controle en verantwoording via de Inkooporganisatie Jeugdhulp Zeeland (hierna: Inkooporganisatie). Hierbij is het bestuur van de Inkooporganisatie door het gehanteerde delegatiemodel zelfstandig verantwoordelijk voor het toezicht op de onderliggende zorgaanbieders. De inhoudelijke controle op de zorg is daarmee bij de Inkooporganisatie komen te liggen. Deze controle maakt dan ook geen direct onderdeel uit van de jaarrekeningcontrole van de gemeente Terneuzen. Sinds boekjaar 2020 is er sprake van een nieuwe bekostigingssystematiek, waarbij de bijdrage in het boekjaar wordt vastgesteld op basis van de laatst vastgestelde begroting in het boekjaar 2020. Voorheen werd op basis van de werkelijke lasten uit de jaarrekening van de Inkooporganisatie afgerekend. Door deze wijziging is de gemeente Terneuzen voor haar eigen jaarrekening niet meer afhankelijk van de jaarrekening van de GGD Zeeland. Eventuele meevallers of tegenvallers ten aanzien van de lasten jeugdzorg bij de GGD Zeeland in het boekjaar 2020 worden in 2021 via een hogere bijdrage verrekend.

Vanuit de gemeente Terneuzen bezien, controleren wij slechts dat de bijdrage aan de Inkooporganisatie conform de afspraken hieromtrent is verwerkt. Daarnaast controleren we of de reserves van de GGD Zeeland in materiële zin toereikend zijn om eventuele tekorten in het boekjaar 2020 op te vangen. Een eventuele negatief eigen vermogen bij de GGD Zeeland zou namelijk kunnen leiden tot een bijstortingsverplichting vanuit de Zeeuwse gemeenten. Op basis van de beschikbare informatie zijn de reserves van de GGD Zeeland toereikend om het verwachte tekort 2020 op te vangen.

5 0 Uitkeringen

WSW

Jeugdwet

WMO

PGB 15

2.4 Sociaal domein Het bestuur van de Inkooporganisatie is door het gehanteerde delegatiemodel zelfstandig verantwoordelijk voor het toezicht op de onderliggende zorgaanbieders. Eventuele onrechtmatige bestedingen wegen hierdoor niet mee in het accountantsoordeel bij de jaarrekening van de gemeente Terneuzen maar worden meegewogen door de accountant van de Inkooporganisatie. Wel adviseren wij het college deze uitkomsten van de controle nader te analyseren. Hierbij adviseren wij u als deelnemer en toezichthouder van de GGD Zeeland passende maatregelen te treffen om de hieraan ten grondslag liggende problemen in de toekomst op te lossen. Uitkeringen (Participatiewet) Er is sprake van een aanzienlijke stijging in de lasten 2020 ten opzichte van 2019. Dit wordt voor het overgrote deel verklaard door Tozo-verstrekkingen. Zie voor een toelichting hieromtrent paragraaf 2.2. Wmo Ten aanzien van de Wmo heeft de gemeente afspraken gemaakt met de zorgaanbieders. Conform voorgaande jaren heeft de gemeente Terneuzen de lasten van de Wmo afgerekend met zorgaanbieders waardoor de getrouwheid en rechtmatigheid geborgd is. Wij merken op dat aan de totstandkoming van de afrekeningen een adequaat proces ten grondslag ligt.

PGB’s Ten aanzien van de PGB’s voor jeugdzorg en Wmo geldt dat de gemeente Terneuzen de PGB’s toekent. De sociale verzekeringsbank (SVB) treedt op als serviceorganisatie voor uw gemeente voor de behandeling en verwerking van deze PGB’s. De controleverklaring van de SVB is op 12 maart 2021 verstrekt. Evenals voorgaand jaar heeft de accountant van de SVB geen goedkeurend oordeel verstrekt. De controleverklaring van de SVB geeft ook in 2020 onvoldoende zekerheid over de getrouwe en rechtmatige aanwending van de PGB-lasten van uw gemeente.

Aangezien uw gemeente geen zelfstandige werkzaamheden uitvoert om deze onzekerheid weg te nemen hebben wij het volledige bedrag aan PGB-middelen ter hoogte van € 910.000 in ons overzicht van controleverschillen opgenomen als onzekerheid voor de getrouwheid en de rechtmatigheid.

16

2.5 Overige bevindingen BBZ vorderingen Door personeelswisselingen op de afdeling Sociaal Domein was niet voldoende kennis aanwezig om de BBZ vorderingen en de bijbehorende voorziening conform de jaarlijkse systematiek te berekenen. We constateren dat de gemeente op het gebied van het Sociaal Domein niet volledig in control is. We adviseren de gemeente daarom te investeren in de capaciteit en kennis van deze afdeling. Naar aanleiding van onze controle hebben we vastgesteld dat de SOZA debiteuren € 150.000 te hoog gewaardeerd zijn. Dit controleverschil is niet gecorrigeerd in de jaarrekening 2020. We stellen vast dat het totaalpercentage dat voorzien wordt, met daarbij opgeteld het onderkende controleverschil, in lijn ligt met vorig jaar en onze ervaringen in de gemeentesector. Daarmee achten wij de berekende voorziening vrij van een materiële afwijking. Wel constateerden we dat de berekeningssystematiek van de voorziening voor SOZA debiteuren niet uitgaat van de juiste uitgangspunten. De huidige berekeningssystematiek voorziet recente vorderingen relatief gezien meer dan oudere vorderingen. Zoals hierboven beschreven leidt dit in boekjaar 2020 niet tot een materiële afwijking. Desondanks adviseren we de berekeningsmethode voor 2021 te herzien.

Ook adviseren we de gemeente procedures en controles te formaliseren, door bijvoorbeeld te werken met procesbeschrijvingen en leeswijzers. Op die manier is de organisatie niet afhankelijk van individuele medewerkers, maar kan kwaliteit en kennis structureel geborgd worden. Vorderingen Bij onze controle op de vorderingen hebben wij geconstateerd dat de gemeente een bedrag had opgenomen van € 100.000 inzake de resultaatbestemming 2020 van de Veiligheidsregio Zeeland 2020. De vaststelling en de bestemming van het resultaat vond pas in 2021 plaats. Aangezien de Veiligheidsregio Zeeland bekostigd wordt op basis van de begroting en het besluit tot terugbetaling aan de gemeenten pas in 2021 heeft plaatsgevonden kan deze pas verantwoord worden in het boekjaar 2021. De gemeente heeft dit op juiste wijze gecorrigeerd in de jaarrekening.

Materiële vaste activa Wij hebben controlewerkzaamheden uitgevoerd op de investeringen in de materiële vaste activa. Bij onze controlewerkzaamheden hebben wij geconstateerd dat één item geen investering in een materieel vast actief betrof maar een bijdrage aan activa van derden hetgeen kwalificeert als immateriële vaste activa. De totale omvang van dit item was € 679.000. Dit item is daarmee ten onrechte geclassificeerd als materiële vaste activa. De bijdrage voldoet wel aan de vereisten die het BBV stelt aan het opnemen van immateriële vaste activa. De gemeente heeft deze bevinding op juiste wijze gecorrigeerd in de jaarrekening. Overlopende passiva Bij onze controle op de overlopende passiva hebben we geconstateerd dat de gemeente een verplichting had opgenomen voor een toekomstige investering in de nieuwe bibliotheek voor een bedrag van € 430.000. Het gereserveerde bedrag betrof de gerealiseerde boekwinst op verkochte activa in 2020. In lijn met het BBV had deze boekwinst verantwoord moeten worden in de staat van baten en lasten. De gemeente heeft dit op juiste wijze gecorrigeerd in de jaarrekening. Omgevingsvergunningen In 2020 heeft de gemeenteraad van de gemeente Terneuzen besloten de leges ten aanzien van de Westkade Sas van Gent te verminderen met een bedrag van maximaal € 100.000.

Wij hebben vastgesteld dat de gemeente het uiteindelijke legesbedrag heeft bepaald op € 49.390. In overeenstemming met het besluit van de gemeenteraad heeft de gemeente dan ook besloten geen leges in rekening te brengen aangezien dit bedrag lager is dan de eerder genoemde € 100.000. Aan ons is gevraagd om te controleren of sprake was van een rechtmatig besluit. Wij hebben kennis genomen van het opgestelde juridische memo en van de argumenten vanuit de gemeente Terneuzen. De vraag of het besluit door de raad genomen had mogen worden is een specifieke juridische vraag waardoor wij deze niet kunnen beantwoorden. Wel constateren wij dat de leges in overeenstemming met het besluit van de gemeenteraad zijn verwerkt in de jaarrekening 2020. Gezien de omvang van het bedrag hebben wij de niet in rekening gebrachte leges van € 49.390 niet meegenomen als onzekerheid. 17

2.6 Rechtmatigheid Europese aanbestedingsrichtlijnen In het kader van de rechtmatigheid van de jaarrekening 2020 is een controle uitgevoerd op de naleving van de Europese aanbestedingsrichtlijnen. Uit onze controle op de rechtmatigheid van de inkopen blijken geen rechtmatigheidsfouten. Dit achten we een positieve ontwikkeling.

In de kadernota is opgenomen dat het overschrijden van de begroting altijd onrechtmatig is, maar niet in alle gevallen hoeft te worden meegewogen in het accountantsoordeel. Deze kostenoverschrijdingen moeten dan wel goed herkenbaar in de jaarrekening zijn opgenomen. In het kader van de begrotingsrechtmatigheid moet gekeken worden naar de lastenoverschrijdingen per programma.

Desondanks adviseren wij het college om de interne beheersing op de naleving van Europese aanbestedingsrichtlijnen nauwgezet te blijven monitoren, gezien de complexiteit van de regelgeving.

In de toelichting op de staat van baten en lasten is door het college een analyse van de overschrijdingen opgenomen. De overschrijdingen zijn toereikend toegelicht en passen binnen het bestaande beleid of worden gecompenseerd door hogere baten binnen het programma. Het college stelt uw gemeenteraad voor genoemde overschrijdingen te autoriseren in het kader van de vaststelling van de jaarrekening 2020. Vooruitlopend hierop zijn wij hiervan reeds uitgegaan bij het vormen van ons oordeel over de (begrotings)rechtmatigheid.

Begrotingsrechtmatigheid Naast de controle op de rechtmatige totstandkoming van de baten, lasten en balansmutaties in de jaarrekening 2020, hebben wij de begrotingsrechtmatigheid gecontroleerd. De toe te passen normen voor dit begrotingscriterium zijn gebaseerd op artikel 189, 190 en 191 van de Gemeentewet en moeten door de gemeenteraad zelf nader worden ingevuld en geconcretiseerd. Dit gebeurt door middel van de begroting en via de verordening op het financieel beheer ex artikel 212 van de Gemeentewet. Het systeem van budgetbeheer en -bewaking moet waarborgen dat de baten en lasten binnen de begroting blijven en dat belangrijke wijzigingen of dreigende overschrijdingen tijdig worden gemeld aan de gemeenteraad, zodat deze tijdig (binnen het begrotingsjaar) een besluit kan nemen. Een systeem met onvoldoende waarborgen voor tijdige melding aan de gemeenteraad van budgetoverschrijdingen heeft het risico in zich dat inbreuk wordt gemaakt op het budgetrecht van de raad. Het begrotingscriterium is verder verfijnd en uitgewerkt in de Kadernota van de Commissie BBV.

Wij constateren de volgende overschrijdingen op lastenniveau ten opzichte van de gewijzigde begroting. Lastenoverschrijding

Verklaring begrotingsafwijking

Programma Bestuur en ondersteuning (totaal € 0,2 miljoen)

De overschrijding wordt verklaard door (de verdeling van) reguliere salariskosten. Aangezien deze kosten passen binnen het bestaande beleid is de overschrijding onrechtmatig maar telt deze niet mee in ons oordeel.

Programma Veiligheid (totaal € 0,3 miljoen)

De overschrijding wordt verklaard door de lasten voor NGEvergoedingen. De baten die hier tegenover staan worden verantwoord in de algemene dekkingsmiddelen. Aangezien tegenover deze hogere kosten baten staan is de overschrijding onrechtmatig maar telt deze niet mee in ons oordeel.

Programma Algemene dekkingsmiddelen (totaal € 8,5 miljoen)

Het saldo is het resultaat van de afwijkingen in de programma's en bevat onder andere het saldo van de jaarrekening 2020. Daarmee is er geen sprake van daadwerkelijke overschrijding van de begrote lasten. Daarom nemen we de overschrijding niet mee in ons oordeel. 18

2.6 Rechtmatigheid Kredieten Wij zijn nagegaan of de investeringen tot stand zijn gekomen binnen de grenzen van de door de gemeenteraad geautoriseerde kredieten. Wij constateren een aantal overschrijdingen op investeringsniveau ten opzichte van de gevoteerde kredieten. Deze overschrijdingen worden door de raad in haar vergadering van 8 juli 2021 geaccordeerd voordat de jaarrekening wordt vastgesteld, derhalve behoeven we de overschrijdingen niet mee te wegen in ons oordeel. Mutaties in de reserves Uit onze controle inzake de mutaties in de reserves zijn geen bevindingen voortgekomen, aan de mutaties liggen raadsbesluiten ten grondslag. De rechtmatigheid is door middel van een statistische controle door ons vastgesteld. Niet financiële beheershandelingen Handelingen en beslissingen van niet-financiële aard vallen buiten de scope van de rechtmatigheidscontrole door de accountant. De accountant toetst deze handelingen en beslissingen niet inhoudelijk door gegevensgericht onderzoek. Volstaan wordt in dit kader met het beoordelen van het interne systeem van risicoafwegingen. Binnen dit systeem moeten voorwaarden zijn geschapen om risico’s goed te kunnen beoordelen en in de tijd te kunnen volgen.

Misbruik en oneigenlijk gebruik In de externe en interne regelgeving zijn diverse bepalingen opgenomen die erop zijn gericht om misbruik en oneigenlijk gebruik te voorkomen. Uw gemeente heeft de toets op het misbruik en oneigenlijk gebruik neergelegd in interne controleplannen. De uitkomst van deze toets heeft niet geleid tot bevindingen die invloed hebben op de rechtmatigheid van baten en lasten en balansmutaties. Financiering In 2020 heeft uw gemeente geen nieuwe langlopende leningen afgesloten. Ten aanzien van de naleving van de renterisiconorm, de kasgeldlimiet en de naleving van het schatkistbankieren merken wij op dat de gemeente zich aan de wettelijke normen heeft gehouden, zoals ook toereikend is toegelicht in de paragraaf financiering respectievelijk de jaarrekening.

Wij hebben ons een beeld gevormd over de wijze van totstandkoming van de inventarisatie van de risico’s en de getrouwe weergave van de hieruit mogelijk voortvloeiende financiële gevolgen in de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing van het jaarverslag.

19

2.7 Jaarverslag Jaarverslag In het jaarverslag worden de beleidsuitgangspunten en beleidsevaluaties zichtbaar. De paragrafen maken deel uit van het jaarverslag en vallen dus niet onder de controle van de jaarrekening. Primair object van de accountantscontrole (op grond van Artikel 213 van de Gemeentewet) is de jaarrekening, waaronder het overzicht van baten en lasten met toelichting en de balans met toelichting, zoals in de jaarstukken 2020 is opgenomen. Voor de accountantscontrole onderzoeken wij het jaarverslag om vast te stellen of het jaarverslag verenigbaar is met de jaarrekening en geen materiële afwijkingen bevat en of het jaarverslag alle informatie bevat die op grond van de Gemeentewet en de Nederlandse Standaard 720 is vereist. Deze werkzaamheden hebben niet dezelfde diepgang als onze controlewerkzaamheden bij de jaarrekening. Wij hebben geen strijdigheden geconstateerd tussen de in het jaarverslag opgenomen informatie en het beeld van de jaarrekening en geen materiele afwijkingen gesignaleerd.

Hieronder zijn onze conclusies en aanbevelingen inzake het jaarverslag opgenomen: Element jaarverslag

Onze waarneming

Vereisten BBV

Uw jaarverslag bevat de vereiste informatie op basis van artikel 24 lid 2, artikel 25 en 26 BBV.

Verenigbaar

Uw jaarverslag is verenigbaar met de jaarrekening.

Overeenstemming

Wij hebben vastgesteld dat de informatie in het jaarverslag overeenstemt met de resultaten van de uitgevoerde controlewerkzaamheden.

Paragrafen

Alle verplichte paragrafen zijn opgenomen en zijn kwalitatief van voldoende niveau.

Informatiewaarde

De toelichtingen zijn goed leesbaar en geven een adequate analyse tussen het uitgevoerde beleid en de financiële gevolgen.

Incidentele baten en lasten

De toelichting op de incidentele baten en lasten voldoet aan de daaraan te stellen eisen.

Covid-19

Uw gemeente heeft ervoor gekozen om een afzonderlijke paragraaf op te nemen waarin de impact als gevolg van Covid-19 is beschreven. Hiermee geeft u een goed inzicht in deze bijzondere gebeurtenis.

20

2.8 SiSa-bijlage en WNT SiSa-bijlage Wij hebben de in de SiSa-bijlage van de jaarrekening genoemde specifieke uitkeringen gecontroleerd met inachtneming van de Nota verwachtingen accountantscontrole 2020. De hierbij geconstateerde fouten en onzekerheden dienen op grond van het Bado in het verslag van bevindingen te worden opgenomen indien de navolgende rapporteringstolerantie per specifieke uitkering wordt overschreden: − € 12.500 indien de omvangbasis kleiner dan of gelijk aan € 125.000 is; − 10% indien de omvangbasis groter dan € 125.000 en kleiner dan of gelijk aan € 1.000.000 is; − € 125.000 indien de omvangbasis groter dan € 1.000.000 is.

Op grond van ons onderzoek hebben wij bij de specifieke uitkeringen ongecorrigeerde fouten geconstateerd die de voor SiSa geldende rapporteringstolerantie overschrijden. Uit onze controle zijn bevindingen naar voren gekomen ten aanzien van de rechtmatigheidseisen in Tozo 1, 2 en 3. Wij verwijzen hiervoor naar paragraaf 2.2. en de SiSa-bijlage van ons verslag. De SiSa-bijlage dient door uw gemeente samen met een aantal andere verplicht voorgeschreven verantwoordingsstukken voor 15 juli aanstaande elektronisch bij het CBS te worden aangeleverd. Door middel van een voorgeschreven tabel dienen wij te rapporteren over onze bevindingen ten aanzien van de in de jaarrekening opgenomen SiSa-bijlage.

WNT verantwoording Sinds enkele jaren geldt de Wet normering topinkomens (WNT). Op basis van deze wet zijn de bezoldiging van topfunctionarissen in de publieke en semipublieke sector en de uitkeringen wegens beëindiging dienstverband aan topfunctionarissen wettelijk gemaximeerd. Voor gemeenten geldt dat de gemeentesecretaris en de griffier als topfunctionaris worden aangemerkt. Beide topfunctionarissen zijn in loondienst en er hebben zich gedurende 2020 geen wijzigingen voorgedaan. Voor topfunctionarissen geldt naast de maximering van de bezoldiging en eventuele uitkering wegens beëindiging van het dienstverband een publicatieverplichting in de jaarrekening. Deze publicatieverplichtingen geldt eveneens voor bezoldiging van niet-topfunctionarissen met een dienstbetrekking, indien hun bezoldiging het algemene bezoldigingsmaximum (naar rato van de omvang van het dienstverband) overschrijdt. Wij hebben vastgesteld dat de bezoldigingen over 2020 niet strijdig zijn met de WNT en dat de jaarrekening voldoet aan de publicatieverplichtingen van de WNT. Wij willen benadrukken dat de naleving van de anticumulatiebepaling overigens geen onderdeel uitmaakt van de controle van de accountant. De WNTtoezichthouders kunnen hier wel zelfstandig onderzoek naar doen en zo nodig handhavend optreden.

In bijlage A bij dit rapport zijn deze bevindingen in de voorgeschreven tabel opgenomen. U kunt deze tabel hanteren ten behoeve van verzending naar het CBS.

21

Financiële positie

3. Ontwikkelingen in de jaarcijfers 3.1 Verloop van het eigen vermogen van uw gemeente Het eigen vermogen, inclusief het gerealiseerde resultaat, bedraagt per 31 december 2020 volgens de jaarrekening € 55,0 miljoen en heeft zich de afgelopen jaren als volgt ontwikkeld: Grafiek ontwikkeling eigen vermogen (x € 1.000)

3.2 Analyse van het resultaat Het resultaat voor mutaties in de reserves laat een positief saldo zien. Het gerealiseerde totaalsaldo van baten en lasten bedraagt afgerond € 8,2 miljoen positief. Tussentijds is per saldo afgerond € 0,5 miljoen aan de reserves onttrokken waardoor het gerealiseerde resultaat afgerond € 8,7 miljoen positief is. Wij hebben vastgesteld dat aan de toevoegingen en onttrekkingen aan de reserves raadsbesluiten ten grondslag liggen. In de toelichting op het overzicht van baten en lasten in de jaarrekening wordt in hoofdlijnen een verklaring gegeven voor de gerealiseerde afwijkingen ten opzichte van de begroting na wijziging. Als onderdeel van de toelichting op het overzicht van baten en lasten in de jaarrekening 2020 wordt overzichtelijk aangegeven welke baten en lasten als incidenteel zijn aan te merken.

60.000 50.000 40.000 30.000

Voor een nader gedetailleerd inzicht van de afwijkingen en de verklarende toelichting hierop verwijzen wij u naar de toelichtingen per programma, zoals opgenomen in de toelichting op het overzicht van baten en lasten in uw jaarrekening.

20.000 10.000 0 2017

2018

2019

2020

Algemene reserve Bestemmingsreserve Gerealiseerd resultaat

Van de totale reserves is € 30,6 miljoen opgenomen als algemene reserve. Het saldo van deze reserve is ten opzichte van voorgaand jaar gestegen met € 11,4 miljoen. De stijging van deze reserve wordt met name verklaard door het resultaat 2019 en het opheffen van een aantal bestemmingsreserves.

23

3. Ontwikkelingen in de jaarcijfers 3.3 De solvabiliteit van uw gemeente neemt toe De solvabiliteit van uw gemeente geeft een beeld van de mate waarin uw gemeente op lange termijn aan haar verplichtingen kan voldoen. Hieronder hebben wij de ontwikkeling van uw solvabiliteit gedurende de laatste 4 jaar weergegeven.

3.4 Weerstandsvermogen en risicobeheersing In het jaarverslag is onder andere de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing opgenomen, welke informatie bevat over de weerstandscapaciteit, de risico’s en het beleid dat hieromtrent gedurende 2020 is gevoerd.

Grafiek ontwikkeling solvabiliteit

De door uw gemeente berekende beschikbare weerstandscapaciteit bedraagt, inclusief het voorstel tot resultaatbestemming € 37,8 miljoen (2019: € 23,1 miljoen). Er is dus sprake van een stijging van bijna 64% van de beschikbare weerstandscapaciteit in 2020 ten opzichte van 2019.

40% 35% 30% 25%

Uw gemeente heeft op basis van een risico-inventarisatie in 2020 voor de tweede keer berekend wat de benodigde weerstandscapaciteit is. Hieruit volgt een gekwantificeerd bedrag aan benodigde weerstandscapaciteit van € 5,8 miljoen (2019: € 1,3 miljoen).

20% 15% 10% 5% 0% 2017 Gemeente Terneuzen

2018 Zeeland

2019 Nederland

2020 50.000 tot 100.000 inwoners

In 2020 is de solvabiliteit van de gemeente Terneuzen gestegen van 20,3% naar 23,5%. De stijging van de solvabiliteit is het gevolg van een relatief sterkere toename van het eigen vermogen ten opzichte van het balanstotaal. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten hanteert een signaalwaarde van 20% als minimum norm (bron: VNG, Handleiding houdbaarheidstest gemeentefinanciën). Uw gemeente voldoet per 31 december 2020 aan die norm. Ten opzichte van andere Zeeuwse gemeenten en vergelijkbare gemeenten met 50.000 – 100.000 inwoners heeft de gemeente Terneuzen een licht lagere solvabiliteit.

De grootste door uw gemeente geïdentificeerde risico’s zijn: − De bezuinigingstaakstelling sociaal domein wordt niet gehaald − Omgevingswet: de legesopbrengst is lager dan geraamd (vanaf 2021) − Algemene uitkering gemeentefonds daalt door “Trap op, trap af”. − Fiscaliteit: controles leiden tot correcties met negatieve financiële gevolgen − Zwembad Koewacht: voor vervanging van de bak is geen budget geraamd Wij constateren dat de gemeente Terneuzen de risico’s in de jaarrekening 2020 voor de tweede keer heeft gekwantificeerd hetgeen wij een goede ontwikkeling achten. Daarbij constateren wij dat de omvang van de gekwantificeerde risico’s is toegenomen echter nog wel relatief laag is in vergelijking met vergelijkbare gemeenten. Wij vragen u dit mee te nemen in toekomstige berekeningen.

24

3. Ontwikkelingen in de jaarcijfers 3.5 De schuldpositie van uw gemeente neemt af De schuldpositie van uw gemeente geeft een beeld van de mate waarin uw gemeente afhankelijk is van externe middelen bij het realiseren van haar doelstellingen. Ook geeft het inzicht in welk deel van de inkomsten van de gemeente gebruikt moet worden om de rente en aflossing van de schulden te kunnen betalen. De gecorrigeerde netto schuldquote is aangepast voor leningen die de gemeente ‘doorleent’ aan derden (zoals woningbouwverenigingen). Hieronder hebben wij de ontwikkeling van uw schuldpositie gedurende de afgelopen vier jaar weergegeven. 120% 100% 80% 60% 40% 20% 0% 2017 Gemeente Terneuzen

2018 Zeeland

2019 Nederland

2020 50.000 tot 100.000 inwoners

De netto schuldquote bedraagt 79% en is daarmee gedaald ten opzichte van voorgaand boekjaar (2019: 90%). Deze ratio geeft aan in hoeverre de schulden meer bedragen dan de jaarlijkse inkomsten. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten adviseert om 130% als maximum norm te hanteren en daarboven de schuld af te bouwen (bron: VNG, Handleiding houdbaarheidstest gemeentefinanciën). Uw gemeente voldoet ultimo 2020 aan die norm. 25

Bevindingen interne beheersing

4. Bevindingen interne beheersing 4.1 Algemeen Naar aanleiding van onze tussentijdse controle over 2020 hebben wij op 4 december 2020 een management letter uitgebracht. Onze doelstelling van deze controle is om een beeld te krijgen of de interne beheersingsomgeving en de daarin opgenomen maatregelen van interne controle toereikend zijn in het kader van onze opdracht tot de controle van de jaarrekening van uw gemeente. Dit beeld is in belangrijke mate bepalend voor onze risico-inschatting en hiermee voor de omvang en diepgang van onze werkzaamheden die wij bij de jaarrekeningcontrole moeten uitvoeren teneinde de gewenste zekerheid te verkrijgen dat de jaarrekening géén materiële fouten bevat.

4.3 Fraude, corruptie en naleving wet- en regelgeving

Uit onze risico-inschatting komt een aantal risicogebieden naar voren, dat een verhoogd risico met zich meebrengt op een materiële fout in uw jaarrekening, namelijk: − De waardering van de grondexploitatie. − De aanbestedingsrechtmatigheid. − De controle van de rechtmatige en nauwkeurige verstrekking van Tozo-uitkeringen. − De verantwoording in het kader van de Wet Normering Topinkomens (WNT). − Het risico dat het management van de gemeente de procesafspraken kan doorbreken, hetgeen een standaard risico is vanuit onze beroepsregels. Als wij kijken naar de jaarrekening van de gemeente ziet dit eventuele risico met name toe op de schattingsposten in de grondexploitatie

Voor het uitoefenen van deze verantwoordelijkheid maakt het college gebruik van diverse beheersingsmaatregelen, zoals interne richtlijnen en gedragscodes, controle technische functiescheiding en periodieke rapportages over financiën.

4.2 Automatisering IT wordt een steeds belangrijker onderdeel van de bedrijfsvoering en daarmee ook van de jaarrekeningcontrole. Uit onze IT audit komt naar voren dat ook op het gebied van automatisering nog verbeteringen mogelijk zijn. Wij adviseren het college hieraan prioriteit te geven. Enerzijds in verband met de risico's die er mee samenhangen. Anderzijds om de IT omgeving de bedrijfsvoering zo goed mogelijk te laten faciliteren. Onze controle was niet primair gericht op het doen van een uitspraak omtrent de continuïteit en betrouwbaarheid van (delen van) de geautomatiseerde gegevensverwerking en wij hebben daartoe ook geen opdracht van het management ontvangen. De jaarrekeningcontrole heeft geen tekortkomingen in de continuïteit en betrouwbaarheid van de geautomatiseerde gegevensverwerking aan het licht gebracht.

Fraude Het college is primair verantwoordelijk voor het voorkomen van fraude, het naleven van wet- en regelgeving en voor een cultuur van eerlijkheid en integriteit en dient zowel preventieve als repressieve beheersingsmaatregelen te nemen om de kans op fraude en overtreding van wet- en regelgeving zo veel mogelijk te beperken. De gemeenteraad is verantwoordelijk voor het toezicht op het college in de uitvoering van deze taken.

Ten behoeve van onze jaarrekeningcontrole identificeren wij, in het kader van NV COS 240/250, de risico’s met betrekking tot fraude en overtreding van wet- en regelgeving en beoordelen wij de interne beheersingsmaatregelen die gericht zijn op het voorkomen en signaleren van (materiële) fraude en niet-naleving van weten regelgeving. Voor zover relevant voor onze controle voeren wij gegevensgerichte controlewerkzaamheden uit. Onze controle is echter niet specifiek gericht op het signaleren van fraude en niet-naleving van wet- en regelgeving. In het kader van onze controle hebben wij geen bevindingen te melden met betrekking tot fraude. Naleving wet- en regelgeving en overige Wij informeren de gemeenteraad over illegale handelingen waarbij het hoger kader is betrokken en over fraude en illegale handelingen (of deze nu door het hoger kader of door andere werknemers zijn veroorzaakt) die een onjuistheid van materieel belang in de jaarrekening tot gevolg hebben. Gedurende de controle zijn geen significante punten gesignaleerd ten aanzien van feitelijke of vermoedelijke niet-nakoming van wet- en regelgeving, voor zover deze van belang worden geacht voor de mate waarin de gemeenteraad in staat is haar taken te vervullen.

27

4. Bevindingen interne beheersing Corruptie en omkopingsrisico’s Uw gemeente maakt onderdeel uit van de overheidssector waarin corruptie vaker dan bij andere sectoren voorkomt. Dit komt onder andere omdat veel transacties met een relatief grote omvang plaatsvinden, de transparantie over marktprijzen niet in alle gevallen voldoende is om te beoordelen en frequent zaken gedaan wordt met andere corruptiegevoelige sectoren (vastgoed, constructie, infrastructuur et cetera). Hierdoor hebben wij dit als aandachtspunt in onze controle meegenomen. Corruptie is een wereldwijd probleem waarbij het uw verantwoordelijkheid is om corruptie binnen uw gemeente te voorkomen. Onze beroepsregels zijn in de praktijkhandreiking “Corruptie, werkzaamheden van de accountant” verder aangescherpt, hetgeen tot aanvullende werkzaamheden heeft geleid. De gemeente Terneuzen beschikt over een intern inkoop- en aanbestedingsbeleid. Zichtbare monitoring op de werking en naleving van dit beleid, is een aandachtspunt voor uw organisatie. Wij hebben de volgende werkzaamheden verricht om eventuele effecten van dit risico ten behoeve van onze controle van de jaarrekening te mitigeren: − Detailcontrole op de inkopen en aanbestedingen om vast te stellen dat alle inkopen conform de geldende Europese aanbestedingsregels en de Aanbestedingswet 2012 zijn aanbesteed.

− Door middel van een steekproef vaststellen of voor alle inkopen welke in rekening zijn gebracht aan de gemeente ook een prestatie is geleverd door de tegenpartij. − Door middel van een steekproef vaststellen of bij alle materiële grondaankopen en -verkopen door de gemeente vastgestelde procedures in materiële zin zijn gevolgd. − Door middel van een steekproef vaststellen of alle verstrekte subsidies in overeenstemming met de geldende interne wet- en regelgeving zijn verstrekt. Uit bovenstaande werkzaamheden zijn geen bevindingen voortgekomen.

28

Overige onderwerpen

5. Overige onderwerpen Zorgplicht voor een gezonde en veilige werkplek Nu het thuiswerken zo lang aanhoudt, wordt aandacht voor de verantwoordelijkheid en zorgplicht van de werkgever in relatie tot de werkplek steeds belangrijker. De Arbowet bepaalt namelijk dat werkgevers moeten zorgen voor een gezonde en veilige werkplek voor de werknemers. Dit geldt uiteraard voor de normale werkplek, maar nu er veel en structureel wordt thuisgewerkt, geldt dit ook voor de thuiswerkplek. Denk hierbij aan goed gebruik van een computer, juiste verlichting en een passende inrichting van tafel en stoel. Omdat elke thuiswerksituatie anders is, kunnen de eisen per werknemer enorm verschillen. De ene werknemer heeft een voetenbankje nodig om in de juiste houding te zitten, de andere een verstevigde bureaustoel. Twee belangrijk onderdelen van het voldoen aan de zorgplicht is dan ook maatwerk én voldoende voorlichting geven over wat een gezonde en veilige werkplek is. De ene werknemer ondervindt namelijk meer problemen bij het inrichten van een goede thuiswerkplek dan de ander.

Ook aandacht voor werkplek op werkvloer Ook voor werknemers die niet thuis kunnen werken, geldt dat u maatregelen en voorzieningen moet treffen om te zorgen dat werkplekken veilig toegankelijk moeten zijn en veilig moeten kunnen worden verlaten. In het Arbobesluit zijn voor de duur van de pandemie tijdelijk aanvullende eisen opgenomen in verband met het corona-virus. Tot deze tijdelijke maatregelen en voorzieningen behoren in ieder geval: − Werkgever dient voldoende hygiënische voorzieningen te treffen; − Werkgever dient voorlichting aan werknemers te geven over bestrijding van het coronavirus op de werkplek; − Werknemers dienen de maatregelen na te leven en gebruik te maken van de beschikbare voorzieningen; − Werkgever dient adequaat toezicht te houden op naleving van maatregelen.

Nalatigheid zorgplicht kan tot boetes leiden Als u als werkgever niet of onvoldoende aan deze zorgplicht voldoet, kunt u een boete krijgen. De inspectie SZW controleert werkgevers naar aanleiding van klachten (die medewerkers via de website van de inspectie kunnen indienen) of al dan niet aan de eisen voor een thuiswerkplek wordt voldaan. Wie niet aan de eisen voldoet, moet rekening houden met boetes van € 430 tot € 13.500. De Inspectie SZW is zelfs bevoegd om thuiswerkplekken te controleren, ook als de werknemer geen toestemming geeft om zijn woning te betreden.

Boete en werk stilleggen De Inspectie SZW heeft de bevoegdheid om bij herhaalde overtreding van bovenstaande maatregelen en voorzieningen het werk stil te leggen. Dat kunnen zij doen zonder voorafgaande waarschuwing. Daarnaast lopen werkgevers het risico dat de Inspectie SZW hen bij overtreding een bestuurlijke boete oplegt van € 4.500. Tref dus voldoende maatregelen op de werkvloer om uw werknemers zo veel mogelijk te beschermen tegen besmetting van het coronavirus.

30

5. Overige onderwerpen Cybercrime Cybercrime is een toenemende bedreiging voor veel bedrijven. In 2020 is de cybercriminaliteit verder toegenomen en het einde van die trend is helaas nog niet in zicht. Reden genoeg om u nogmaals te wijzen op de risico’s van cybercrime. Er worden meer phishing mails verstuurd, sociale media wordt vaker ingezet om bijvoorbeeld malware te verspreiden en steeds meer bedrijven krijgen direct of indirect via hun leveranciers te maken met ransomware (gijzelsoftware) of phishing aanvallen. Thuiswerken Sinds maart 2020 werken veel mensen niet meer op kantoor en loggen vanuit huis in op het netwerk van de gemeente. Via allerlei slinkse methoden proberen cybercriminelen de inloggegevens van medewerkers te stelen om zichzelf toegang tot het bedrijfsnetwerk te verschaffen. Bij menig medewerker blijkt de (privé) laptop of pc waarmee wordt ingelogd kwetsbaar voor diverse vormen van malware. Soms gaat dat via malware die toetsaanslagen bijhoudt tot vormen waarbij de complete computer wordt overgenomen, bijvoorbeeld het Remote Desktop Protocol. Wanneer criminelen toegang tot het bedrijfsnetwerk hebben kan de schade variëren van diefstal van bedrijfsgegevens tot fraude en het ontoegankelijk maken van gegevens en systemen. Tips: − Zorg voor tweetrapsauthenticatie zoals Two-Factor Authenticatie (2FA) of MultiFactor Authenticatie (MFA) bij toegang tot het netwerk.

− Borg dat medewerkers antivirus software installeren en up-to-date houden. − Beveilig het dataverkeer tussen thuiswerkers en het bedrijfsnetwerk via VPN.

Phishing Cybercriminelen spelen al jaren handig in op de actualiteiten om mensen te verleiden op een linkje te klikken of een bijlage te openen. Aan het begin van de pandemie speelde men in op de behoefte aan informatie over maatregelen, besmettingsgevaar en producten als mondkapjes en bacteriële zeep. Naarmate er meer mensen werden besmet en stierven, ging men over op slinkse boodschappen zoals een besmetting bij buurtbewoners of collega’s. Nu een vaccin in aantocht is, verwachten we phishing mails en smsjes die inspelen op de behoefte aan een snelle levering met berichten als “wilt u niet wachten op het rijksvaccinatieprogramma?” Het doel blijft ongewijzigd, men probeert malware op uw computer of smartphone te installeren of uw persoonlijke gegevens of geld te ontfutselen. Voor phishing aanvallen wordt overigens niet alleen e-mail ingezet, maar bijvoorbeeld ook sms, WhatsApp en WeChat maar ook via social media. Deze kanalen blijken effectief voor cybercriminelen omdat de ontvangers vaak snel reageren en op linkjes klikken. Door een beroep te doen op uw emotie, kunnen criminelen heel overtuigend zijn waardoor u klikt. Kenmerken van veel phishing mails zijn urgentie (u moet snel reageren) en angst (we gaan uw pas of account blokkeren). Tips: −

Zorg voor bewustwording in uw organisatie en creëer awareness bij uw medewerkers dat ze niet klikken op links en bijlagen uit onbetrouwbare emails.

31

5. Overige onderwerpen Ransomware Dit jaar is het aantal bedrijven dat slachtoffer is geworden van ransomware fors gestegen. Cybercriminelen slagen er steeds vaker in om dit type malware bij bedrijven naar binnen te smokkelen via phishing mails of door gebruik te maken van kwetsbaarheden of configuratiefouten in IT systemen, bij medewerkers of bij een van uw leveranciers. Door niet direct toe te slaan, maar eerst de back-up te besmetten komen bedrijven voor het blok te staan en wordt steeds vaker het geëiste losgeld betaald. Door kartelvorming bij cybercriminelen en services als ‘Ransomware as a Service’ wordt het gevaar helaas steeds groter. Tevens zien we dat criminelen vertrouwelijke gegevens verkopen op illegale marktplaatsen.

Tot slot Absolute veiligheid bestaat niet. Goede voorbereiding en besluitvorming op het gebied van cybersecurity vormen echter onderdeel van de verantwoordelijkheid van het management. Wij adviseren u om dit thema met regelmaat en hoog op de bestuursagenda te zetten.

Er is ook een trend waarbij bedrijven niet direct door cybercriminelen worden geraakt, maar via hun leveranciers. Door toenemende digitalisering en integratie van supply chains verwachten wij de komende jaren een verdere stijging te zien. Om die reden is het verstandig om hier met uw leveranciers aandacht aan te besteden. Tips − Houd uw software (Operating System, Antivirus en Firewall) up-to-date; − Voer periodiek een virusscan uit, bij voorkeur via realtime scanners; − Verwijder software die u niet meer gebruikt; − Splits uw netwerk in aparte delen om te voorkomen dat het hele netwerk wordt geraakt; − Maak regelmatig een back-up en bewaar die apart van uw systeem en internet. Zorg er ook voor dat de back-up wordt getest zodat je zeker weet dat die gebruikt kan worden; − Zorg ervoor dat u een cyber response plan heeft.