2021-06-03 a. cultuurhistorische waarden op gemeentelijke begraafplaatsen - Ontwerpbesluit

Graftype bestaande uit een opstand op basement tegen met als hoofdmonument een stèle. Dat twee blokken, hier in Axel op graf D-35. geldt voor ruim 64% van de grafmonumenten, waarbij een klein gedeelte bestaat uit alleen een losse stèle. In 14% van de gevallen gaat het om een zerk, deels met en deels zonder roef. Dan is er nog bijna 14% aan grafmonumenten die

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE48/116 GRAFBEDEKKINGEN

38 van 100

zich laten kwalificeren als een opstand, dus een groter monument met soms een tekstplaat en in een aantal gevallen over meerdere graven. Een van de meest opvallend vormgegeven grafmonument is de grafkast in Sluiskil. Deze betonnen kast is uniek en speciaal gemaakt voor een krans. Aan de binnenzijde zit nog een fotoportret en een deel van de tekst is nog net leesbaar. Het aantal grafmonumenten dat vormgegeven is als een kruis is zo’n 7%. Dat is met name te danken aan de monumenten voor de Poolse soldaten in Axel. Zonder deze kruisen, kwam deze vorm slechts 2 keer voor. Over de selectie kan verder gesteld worden dat er geen sprake is van een grote variëteit. De vormgeving, is op een aantal varianten na, redelijk constant. Slecht een aantal grafmonumenten is wat verder uitgewerkt met acroteria en geometrische motieven. Vanuit vormgeving is gekeken naar de veranderingen in de grafcultuur die zich vooral tussen 1920 en 1970 voordeed in Nederland. Daarbij veranderde meestal ook het materiaal, maar dat valt binnen deze selectie mee. Zo zijn er geen voorbeelden van oudere granieten monumenten met hun typerende vormgeving. Wel zijn van na de Tweede Wereldoorlog voorbeelden gevonden met een meer moderne vormgeving, passende typografie of belettering. Deze zijn dan geselecteerd omdat ze dienen als voorbeeld voor een bepaalde tijdsgeest.

Zeker 5 grafmonumenten zijn opgenomen vanwege de typografie en 8 andere vanwege de meer zakelijke vormgeving. D. Bijzondere symboliek of afbeelding In deze selectie is 342 keer een symbool of afbeelding opgenomen in verschillende combinaties van 28 symbolen, afbeeldingen of decoratieschema’s. Die symbolen zijn aangetroffen op 249 grafmonumenten, dus op ruim 70% van het totaal aantal geselecteerde grafmonumenten. Met name de palm- of looftak komt meer voor dan andere symbolen, bij ruim 35% is dit toegepast. Per begraafplaats zijn er wel verschillen zichtbaar, zeker tussen de van oorsprong negentiende en laat twintigste-eeuwse begraafplaatsen. Op de oudere stenen komen over het algemeen meer symbolen en afbeeldingen voor dan op de jongere grafmonumenten. Op de begraafplaatsen van Axel Burchtlaan en Hoek Begoniastraat zijn naar verhouding de meeste symbolen gevonden. Het aantal symbolen dat aangetroffen is, is groter dan het aantal grafmonumenten. Dit is enerzijds te danken aan de opname van meerdere symbolen per grafmonument maar eveneens door de ouderdom van de monumenten. Ook in Zaamslag is veel symboliek te vinden. Naast de palm- of looftak komt het kruis vaak voor als symbool met ruim 10%. Bloemen (geknakt) en bloemmotieven komen met bijna 10% eveneens veel voor, gevolgd door de emblemen (8%) die vooral op de oorlogsgraven voorkomen, de Afb. 29.

Stèle in Zaamslag met boven in de stralen van de zon (graf C-3-61).

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE49/116 GRAFBEDEKKINGEN

39 van 100

krans (6%) en de zon of zonnestralen met 6%). Van de typisch funeraire symbolen zoals slang, fakkel, lamp, vlinder, zandloper of schedel werd geen enkel voorbeeld aangetroffen. Binnen de inventarisatie en selectie is 9 keer een fotoportret aangetroffen, iets wat in het begin van de twintigste eeuw sterk in de mode was. Veel van de symbolen zijn van een dusdanige aard dat ze daarvoor, al dan niet in combinatie met een ander criterium, een punt hebben gekregen. Dat is in 178 gevallen gebeurd, waardoor dit bij 51% van de selectie een criterium is om het monument te bewaren. Wanneer we een aantal van de meest voorkomende symbolen weergeven dan zien we de volgende verdeling: Symbool Acroteria en aedicula Bloem (of bloemmotief, geknakte bloem) Krans Kruis Palm- of looftak Ster Zon

Aantal 11 35 20 36 122 15 20 Totaal 259

Naast deze meer voorkomende symbolen is er nog een twintigtal symbolen die minder vaak voorkomen. Over het geheel kan gesteld worden dat veel van de oudere grafmonumenten een symbool kennen. Wel opvallend is dat het aantal symbolen niet al te groot is en dat de typisch funeraire symbolen geheel niet aangetroffen zijn. Reden om juist de oudere voorbeelden te bewaren. In de toegevoegde woordenlijst worden de meeste symbolen verklaard. E. Karakteristiek Aan 241 grafmonumenten zijn punten toegekend vanwege het feit dat deze grafmonumenten bijdragen aan de collectieve waarde van de begraafplaatsen waar ze staan. Ze sluiten goed aan bij het karakter van de grafvelden waarbinnen ze staan vanwege hun gave vormgeving, opvallende vorm of grootte of juist doordat ze een treffend voorbeeld vormen van een bijzondere vormgeving met al dan niet opvallende symboliek. Waar grafmonumenten niet gescoord hebben op dit onderwerp is dat vaak te wijten aan het geringe aantal monumenten dat geselecteerd is, zoals in Philippine, Sas van Gent of Sluiskil. Ook op sommige grafvelden is incidenteel een grafmonument geselecteerd, niet vanwege de karakteristiek maar om andere redenen. Extra van belang zijn grafvelden zoals in Zaamslag waar de vakken B en K elk hun eigen karakteristiek laten zien.

Op B is dat van zerken en grotere monumenten van hardsteen, met nadruk op graven van de meest welvarende inwoners uit de negentiende- en vroeg-twintigste eeuw. Vak K is van belang vanwege het geheel aan kindergraven. Wanneer op de begraafplaatsen veel van de op dit punt scorende grafmonumenten weggehaald zouden worden, eindigen de begraafplaatsen als een typologisch arme plek. De op dit onderdeel geselecteerde grafmonumenten vormen dus waardevolle bouwstenen voor het aanzicht van de begraafplaatsen. Wanneer grafmonumenten niet hebben gescoord op dit criterium, betekent dit niet dat de grafmonumenten niet passend zouden zijn, maar ze zijn minder te gebruiken als representant van de typische karakteristiek op de begraafplaats of het grafvak.

3.3 Eindscore Met het toepassen van de hierboven geschetste criteria worden uiteindelijk aan 352 grafmonumenten en 411 graven punten toegekend. In de eindlijst is te zien dat een enkel grafmonument 6 punten heeft gekregen. De meeste grafmonumenten scoorden 2 punten bij een gemiddelde van 2,6. De verdeling ziet er als volgt uit:

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE50/116 GRAFBEDEKKINGEN

40 van 100

Aantal punten 1 2 3 4 5 6 7 8

Aantal graven/grafmonumenten 23 156 124 37 11 1 0 0 352

Percentage 6,5 % 44,3 % 35,2 % 10,5 % 3,1 % 0,3 % 0,0 % 0,0 %

In totaal scoort 93,5% van de geselecteerde grafmonumenten op meerdere criteria en de 23 die slechts één punt scoren doen dat om uiteenlopende redenen. In vier gevallen omdat ze bij een ander grafmonument horen of omdat de persoon enige bekendheid genoot, maar geen invloed op de historie heeft gehad. De meeste grafmonumenten scoren op karakteristiek. Hoewel deze grafmonumenten slechts op één aspect scoren, vormen ze een goede toevoeging aan het geheel. In totaal scoren alle grafmonumenten 916 punten, ofwel een gemiddelde van 2,6 punten per grafmonument. Vooral het aantal grafmonumenten dat scoort op ‘passend in het karakter’ geeft voor veel grafmonumenten de doorslag. Dit criterium scoort bij 68% van het totaal. Verder scoort nog eens 60% van de grafmonumenten op het beroep of de rol van een persoon. Daarna is vormgeving goed voor 52% en symboliek voor 51%. Materiaal scoort het minst met 29%, wat vooral te maken heeft met de aanwezigheid van grote aantallen ‘gewoon’ hardsteen. De criteria zijn behoorlijk strikt gehanteerd. Er zijn in principe geen grafmonumenten meegenomen die jonger zijn dan 1990. Er is vooral gekeken naar vormgeving, materiaal en passend in het karakter. Bij een andere selectie, mocht die wens bestaan, dient wel rekening gehouden te worden met het feit dat dan op de verschillende grafvelden ‘ankerpunten’ zouden kunnen verdwijnen.

Kijken we naar een verdeling per begraafplaats dan komen we tot het volgende overzicht:

Begraafplaats Axel, Burchtlaan Axel, Westsingel Biervliet Hoek, Begoniastraat Hoek, Molendreef Philippine Sas van Gent Sluiskil Terneuzen Zaamslag

Aantal grafmonumenten 91 4 37 41 1 4 2 12 54 106

Aantal graven 107 6 46 42 1 6 2 14 58 129

Totaal aantal graven op de begraafplaats ± 1.0001 1.496 1.300 1.444 852 63 851 1.037 6.336 2.953

352

411

17.332

Percentage graven geselecteerd t.o.v. totaal 11% 0% 4% 3% 0% 10% 0% 1% 1% 4% 2%

Uiteindelijk zijn de meeste grafmonumenten geselecteerd op de gemeentelijke begraafplaats van Zaamslag en procentueel op die van Philippine want de 11% van Axel, Burchtlaan is waarschijnlijk te hoog ingeschat. Die begraafplaats kent ook een behoorlijke selectie, maar er zijn meer graven dan de

1

In Axel, Burchtlaan zijn niet alle graven op het oude gedeelte geteld. Dit is een voorzichtige schatting.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE51/116 GRAFBEDEKKINGEN

41 van 100

huidige schatting. Uiteindelijk is in verhouding een ruime 2% van de graven op de begraafplaatsen geselecteerd om te behouden. De wijze waarop in de toekomst met de geselecteerde en de overige grafmonumenten (en de begraafplaatsen) omgegaan kan worden, wordt in de volgende hoofdstukken behandeld.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE52/116 GRAFBEDEKKINGEN

42 van 100

4 ADVIES OMGANG MET GESELECTEERDE GRAFMONUMENTEN Op de 10 geïnventariseerde begraafplaatsen in de gemeente Terneuzen zijn in totaal 352 grafmonumenten en ensembles van grafmonumenten geselecteerd. De onderhoudsstaat van deze monumenten is over het algemeen redelijk tot goed. Slechts 24 grafmonumenten (6%) verkeert in matige of slechte staat. Voor deze grafmonumenten is ingrijpen in de komende jaren noodzakelijk om ze ook daadwerkelijk te behouden. Dat geldt zondermeer voor een aantal grafmonument die schade aan derden of belendende grafmonumenten zouden kunnen veroorzaken. In Biervliet en in mindere mate in Hoek-Begoniastraat is geconstateerd dat grafmonumenten overwoekerd zijn geraakt door struiken. Op den duur kan dit schade geven.

Afb. 30. Vak A op de begraafplaats in Biervliet. In de struiken staan nog enkele stèles.

Conform artikel 20, lid 2 van de Beheersverordening gemeentelijke begraafplaatsen gemeente Terneuzen 2011 (en mogelijk voorgaande versies), dienen de grafbedekkingen onderhouden te worden door de rechthebbenden. Deze onderhoudsplicht geldt voor veel van de geselecteerde grafmonumenten. Hoogstwaarschijnlijk zijn er in het verleden graven voor onbepaalde tijd uitgegeven en zijn de voormalige gemeenten in het verleden een onderhoudsverplichting aangegaan voor bepaalde grafmonumenten. Daar dient wel rekening mee gehouden te worden. Zoals aangegeven is op de staat van onderhoud van de grafmonumenten in het algemeen op zich weinig aan te merken, maar er zijn her en der wel enkele knelpunten gesignaleerd. In een aantal gevallen is geconstateerd dat de situatie dringend herstel vereist. Dat kan inhouden dat stenen of randen losliggen en mogelijk kunnen verschuiven met alle gevolgen van dien. In enkele gevallen zijn wat banden gebroken of liggen scheef. Het is niet bekend of rechthebbenden in dat geval aangeschreven worden op grond van artikel 20, lid 3 en 4 (schade en gevaarzetting). Feitelijk zou daarbij gekeken moeten worden naar de verordening die gold toen het grafrecht voor de betreffende graven werd uitgegeven.

Los van de grafmonumenten die concreet in een matige of slechte staat verkeren, is de vraag hoe nu in de toekomst om te gaan met de geselecteerde grafmonumenten? Daartoe wordt niet alleen naar de selectie gekeken, maar ook naar de grafmonumenten op de begraafplaatsen in een breder verband. In

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE53/116 GRAFBEDEKKINGEN

43 van 100

een apart hoofdstuk zal daartoe ingegaan worden op de omgang met de niet-geselecteerde grafmonumenten.

4.1 Juridisch De grondslag voor de inventarisatie en selectie is gelegen in het beheer van de begraafplaatsen. De beheersverordening geeft in artikel 25 alleen een verwijzing naar de lijst die bijgehouden wordt door de oorlogsgravenstichting. Dit laat de tientallen graven van burgerdoden buiten schot, want deze worden niet door de oorlogsgravenstichting erkend en beschermd. In lid 2 van dat artikel wordt aangegeven dat bij een ruiming derden, dus niet alleen rechthebbenden, voorafgaand het college kunnen verzoeken om in contact gebracht te worden met nabestaanden van graven die naar hun mening historisch waardevol zijn met het oog deze te behouden. Wat exact de strekking van dit artikel is, is niet duidelijk. Wel is het lid mogelijk in strijd met de regels van de Algemene verordening gegevensbescherming. Het is immers de gemeente niet toegestaan adresgegevens uit te wisselen zonder uitdrukkelijke toestemming van partijen. Dit artikel kan de gemeente veel onnodig werk opleveren. Tot op heden is niet bekend of er lijsten werden bijgehouden van graven die van historische betekenis zijn of waarvan de grafbedekking een opvallende kwaliteit heeft. De uitvoering artikel 25 heeft vooralsnog niet tot een goed overzicht geleid van te behouden grafmonumenten. Dat is de reden dat de gemeente nu deze opdracht heeft verstrekt aan Bureau Funeraire Adviezen.

Geen van de begraafplaatsen geniet op enige wijze bescherming als gemeentelijk of rijksmonument. Mogelijk dat hierdoor in het verleden al wel grafmonumenten geruimd zijn die vanuit de huidige criteria behouden hadden moeten blijven. Evenwel is er geen goed beeld van wat er precies verdwenen is. Binnen de gemeente Terneuzen is inmiddels wel een visie op het beheer van de begraafplaatsen geformuleerd en is een aantal begraafplaatsen inmiddels qua inrichting aangepakt. Nader beleid inzake het behoud van te behouden grafmonumenten en ensembles is voor zover bekend nog niet geformuleerd. Het is wel duidelijk dat op grafvakken waar veel bijzondere grafmonumenten zijn te vinden, al enige tijd niet meer begraven wordt. Dit is niet altijd de juiste insteek, omdat dergelijke grafvakken dan minder bezocht worden en minder aandacht krijgen. Incidenteel nieuwe graven uitgeven op oudere gedeelten, mits voorwaarden gesteld worden aan het te plaatsen grafmonumenten, garanderen continuïteit en behoud. Met het vastleggen van een lijst op grond van onderhavige inventarisatie door Bureau Funeraire Adviezen wordt een aanzet gegeven tot een stuk beleid inzake instandhouding. De juridische status van de geselecteerde grafmonumenten is echter daarmee niet gewaarborgd.

Over hoe om te gaan met de op de lijst geplaatste grafmonumenten en ensembles en de rol van eventuele rechthebbenden, is nog niets vastgelegd. Over hoe dat het best verder ingevuld kan worden, zal hierna een voorstel worden gedaan. Aanpak in (gemeentelijke) administratie De uitwerking van de inventarisatie en selectie dient allereerst vastgelegd te worden in de grafadministratie. Daar waar reeds afstand gedaan is van een graf, is duidelijk dat de gemeente vrij over dit graf en het bijbehorende grafmonument kan beschikken. Ten aanzien van de geselecteerde graven dient dit in de administratie aangetekend te worden, zodat duidelijk is wie het grafmonument op termijn moet onderhouden. Daar waar van de geselecteerde grafmonumenten een rechthebbende bekend is of waarvan de status onbekend is, kan een aanschrijving plaatsvinden, zeker als het grafmonument niet in al te beste staat meer verkeert (artikel 20.3 of 4 in de verordening kan hiervoor benut worden). In dit schrijven moeten de rechthebbenden of diens nabestaanden, gewezen worden op de plaatsing van hun grafmonument(-en) op de lijst. Daarbij dient ook gewezen te worden op de consequenties.

Die kunnen als volgt worden samengevat: - Gebruik van het graf en de rechten blijven onveranderd; - Rechthebbende blijft conform verordening verantwoordelijk voor het onderhoud en dient waar nodig gebreken te herstellen; INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE54/116 GRAFBEDEKKINGEN

44 van 100

- Wanneer rechthebbende afstand doet, zal het grafmonument niet (meteen) verwijderd worden. Wel bestaat de mogelijkheid dat het graf opnieuw wordt uitgegeven en het grafmonument elders wordt geplaatst of hergebruikt (zoals nu in Zaamslag gebeurt); - Waar geen rechthebbende bekend is, zal de gemeente het onderhoud (terughoudend) op zich nemen; - Overschrijvingen van grafrechten vinden plaats conform de betreffende artikelen van de verordening waarbij eventueel coulance kan worden toegepast indien van toepassing. Wanneer duidelijk is dat de gemeente zelf juridisch eigenaar is van een graf met of zonder grafmonument, dan zal zij deze ook moeten gaan onderhouden. Een deel van de geselecteerde grafmonumenten is verweerd door de tand des tijds en vraagt op termijn enig onderhoud. Een aantal grafmonumenten verdient een meer uitgebreide aanpak, enerzijds vanwege de constructie van het grafmonument of de omranding, anderzijds om het geheel weer leesbaar te maken. Na een eventueel herstel is het periodiek reinigen en inspecteren op gebreken in de toekomst noodzakelijk. Hieronder wordt verder het scenario geschetst rondom behoud en instandhouding van de geselecteerde grafmonumenten.

4.2 Scenario omgang met grafmonumenten Behoud van de geselecteerde graven en grafmonumenten kan niet los gezien worden van het beheer en behoud van de begraafplaatsen in het algemeen. Hiertoe zijn binnen de gemeente nog geen beleidskeuzes gemaakt, voor zover bekend tijdens de inventarisatie. Het beheer van de geselecteerde grafmonumenten op de tien begraafplaatsen vereist een aparte aanpak. Gezien het feit dat de meeste begraafplaatsen nog in gebruik zijn en behoud zich met name kan richten op de oudere grafvelden, kunnen de volgende punten in acht worden genomen of worden overwogen: ✓ De delen van de begraafplaatsen waar zich meer historische graven bevinden, zoals op sommige vakken in Axel, Burchtlaan, Hoek, Begoniastraat, Biervliet en Zaamslag kunnen mogelijk een speciale status krijgen waar de nadruk op behoud komt te liggen en waar alleen incidenteel begraven wordt in nieuw uit te geven graven; ✓ Andere delen, waar de historische waarden minder in het gedrang komen, kunnen worden aangewezen als ‘kansendeel’ waar op termijn nieuwe mogelijkheden worden gecreëerd zoals asbestemmingen of een speel- en kinderhof; ✓ Het behoud van de geselecteerde grafmonumenten en de wijze waarop dat mag geschieden, worden vastgelegd in een beleidsnotitie. De wijze van behoud en bijvoorbeeld wat is toegestaan voor nieuwe grafmonumenten heeft mogelijk gevolgen voor de verordening.

Dit om te voorkomen dat nieuw geplaatste grafmonumenten het beeld ‘verpesten’. ✓ Gekeken moet worden of lokaal initiatief aan te moedigen is voor behoud van de grafmonumenten. In Zaamslag komt daarvan iets van de grond, maar met alleen een rijtje oude grafmonumenten zijn die plannen nog niet voltooid. Het beheer op de begraafplaatsen zal er verder op gericht moeten zijn dat de aanwezige waarden zo veel mogelijk in stand worden gehouden, mits dat niet ten koste gaat van de capaciteit. Het scenario voor deze begraafplaatsen gaat ervan uit dat er op andere delen (of begraafplaatsen) vooralsnog voldoende grafruimte is en dat pas na onderzoek naar de impact daarvan maatregelen worden genomen op de oude vakken. De uitgangspunten voor het cultuurhistorisch beeld kunnen zodanig vastgelegd worden dat het niet nodig is dat alle grafmonumenten (of in hun geheel) in stand worden gehouden. Daarbij moet uiteraard rekening worden gehouden met rechthebbenden die hun rechten en plichten rondom het onderhoud in acht nemen. Wanneer dat laatste niet meer het geval is, zullen de grafmonumenten die op de lijst staan zeker behouden moeten blijven. In overige gevallen kan de grafbedekking verwijderd worden of wordt het grafmonument gecontroleerd overgelaten aan ‘de tand des tijds’. Een dergelijke aanpak dient ook beschreven te worden in een beheerplan voor de genoemde begraafplaatsen.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE55/116 GRAFBEDEKKINGEN

45 van 100

Regels en beleidsuitvoering Om tegemoet te kunnen komen aan de toekomstige wensen tot instandhouding dient de regelgeving daarop afgestemd te worden. Bij het uitgangspunt dat de meeste van de geselecteerde grafmonumenten op het huidige graf blijven staan, hoeft daarvoor in de verordening geen nadere regelgeving opgenomen te worden. Wel zal mogelijk een aanpassing nodig zijn in de nadere regels om beter uitvoering te kunnen geven aan het beleid van instandhouding op oude grafvakken. Zo zou ten aanzien van de meldingsplicht voor het plaatsen van een grafbedekking een onderscheid gemaakt kunnen worden voor de hoogte van een grafmonument op de historische delen en op nieuwe gedeelten. De maximale hoogte is nu 100 cm, maar er zijn voorbeelden van grafmonumenten op de oude grafvakken waarbij die hoogte overschreden wordt. Een aanpassing in de nadere regels, bijvoorbeeld met vermelding van de vakaanduiding kan al een verbetering vormen. Mogelijk kan de gemeente met enkele aanpassingen of nadere regels, voorkomen dat het karakter op de oudere grafvakken op termijn aangetast worden. Dat geldt bijvoorbeeld wanneer rechthebbenden grafmonumenten zouden willen vervangen of vernieuwen bij het bijzetten van een familielid.

De gestelde regels moeten door de gemeente zelf eveneens gewaarborgd worden, want wanneer er bijvoorbeeld te veel grafmonumenten verwijderd worden, dan valt een groot deel van de cultuurhistorische waarde van de begraafplaats weg. Overigens is voor een aantal vakken in het verleden de keuze gemaakt, met name in Zaamslag en Hoek, Begoniastraat, om vakken geheel te beplanten. Dat is een keuze die bijdraagt aan een minder rommelig beeld, maar tegelijk de toegankelijkheid van de grafvakken terugbrengt. De wijze waarop dit groen onderhouden wordt, dient afgestemd te worden op de waarde van het grafvak. De gemeente zal in haar toekomstige beheerplannen voor de begraafplaatsen wel een cultuurhistorische paragraaf moeten opnemen om te waarborgen dat de cultuurhistorische waarden voor lange tijd veiliggesteld worden. Alleen de geselecteerde grafmonumenten uit de huidige inventarisatie behouden, werkt dat behoud niet in de hand. In het volgende hoofdstuk zal daar nader op in gegaan worden. Restauratie en onderhoud Zoals eerder aangegeven vereist een klein gedeelte van de grafmonumenten uit de selectie onderhoud. Daarbij gaat het vooral om een aanpak die het gebruikelijke onderhoud te boven gaat. Dit betreft werkzaamheden die beter niet in eigen beheer uitgevoerd kunnen worden omdat ze vakmanschap vereisen.

Op termijn zullen mogelijk meer grafmonumenten onder handen genomen moeten worden. Terwijl de rechthebbenden verplicht zijn het onderhoud van hun grafmonumenten zelf te doen of dat in het verleden uitbesteed hebben aan de gemeente, zal de gemeente aan teruggevallen en te behouden grafmonumenten ook onderhoud moeten plegen. Daarbij kan uitgegaan worden van enkele principes die mogelijk vastgelegd kunnen worden in een beheerplan: Dat is voor groene component: • Onderhoud aan graftuin of indien mogelijk verwijderen banden als blijkt dat deze toch verdwijnen onder een kruidlaag; • Onderhoud aan het groen direct grenzend aan het graf (vooral het tegengaan van overwoekering) in verband met de zichtbaarheid en leesbaarheid van de steen; • Wieden van ongewenste beplanting in het grind van de graven waar dat nodig is. Algehele verwijdering van het grind zou in principe niet moeten plaatsvinden, omdat het grind bijdraagt aan het karakteristieke beeld van veel grafmonumenten.

Voor grijze componenten kan het volgende gedaan worden: • Behandeling met algenbestrijdingsmiddel (met dien verstande dat de achterzijde, mits niet voorzien van tekst, bemost mag raken) in kleine gedeelten, dus niet alle tegelijk; • Uitvoeren van kleine reparaties, zoals het vastzetten van te behouden banden en het recht- en vastzetten van verticale elementen (palen) en bevestigen van losse onderdelen zoals kettingen; • Periodiek (circa 1 x per vier of vijf jaar) vervangen van grind, wanneer dit te veel vervuild is; • Reinigen van de grafmonumenten met behulp van stoom onder lage druk bij ernstige vervuiling. INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE56/116 GRAFBEDEKKINGEN

46 van 100

Het is door begroeiing niet overal duidelijk waar hardstenen banden op het graf liggen, en in welke staat die verkeren (gebroken of verzakt). Waar de banden niets toevoegen aan het monument en de graftruin toch begroeid is, is het te overwegen de banden te verwijderen. Het kiezen voor behoud van grafmonumenten door ze te verwijderen van de oorspronkelijke plek en ze elders te plaatsen, zoals nu in Zaamslag gedaan wordt, is af te raden. Alleen indien geen andere oplossing mogelijk is en het te behouden grafmonument los staat van de rest, dan is behoud ter plekke niet per se noodzakelijk. Wanneer toch besloten wordt grafmonumenten elders te plaatsen dan dient de context goed overwogen te worden, bijvoorbeeld door ensembles te maken. Het uit de context halen van grafmonumenten verstoord de karakteristiek, voor zover aanwezig. Indien men juist een grafveld geheel wil vernieuwen, zal verplaatsing een laatste optie moeten zijn.

Afb. 31. Behouden grafmonumenten in Zaamslag.

Aanbevolen wordt om voor de bij deze inventarisatie geselecteerde grafmonumenten de wijze van onderhoud te beschrijven in een beheerplan. In dat beheerplan kan ook het groot onderhoud opgenomen worden aan paden, bomen, hagen enzovoort voor zover dat nog niet bestaat. Uitgangspunt bij het behoud van de in de lijst opgenomen monumenten die teruggevallen zijn aan de gemeente, is dat getracht moet worden de grafmonumenten constructief in orde te houden met behoud van het bestaande patina. Dat betekent dat opschuren of bewerken met een flex of haakse slijper niet toegestaan is. Het zwarten of met witte verf inkleuren van de teksten op hardstenen stèles was voorheen vrij gebruikelijk en hoorde bij het reguliere onderhoud. Indien de gemeente dit gebruik wil handhaven is het te overwegen daarbij vrijwilligers in te zetten. Uiteraard zouden rechthebbenden aangemoedigd kunnen worden dit gebruik in stand te houden, bijvoorbeeld door cursussen te organiseren hoe de teksten geverfd kunnen worden. Dergelijke cursussen zouden bovendien het draagvlak voor behoud ten goede komen. Groen en padenstructuur Het groen op de begraafplaatsen in de zin van struiken of bomen op en rond de begraafplaatsen speelt een belangrijke rol ten aanzien van de waarde van de grafvakken waar veel grafmonumenten zijn geselecteerd.

Het omringende groen in de vorm van bomen en struiken draagt bij aan het sfeerbeeld doordat er sprake is van een beschutte plek maar zorgt ook voor overwoekering van graven. De uitbundige flora op veel grafvakken is goed voor fauna, insecten, maar leidt tot het wegdrukken van minder kansrijke planten die bijvoorbeeld in de droge graftuinen groeiden. Anderzijds hoeft in deze vakken geen maaimachine meer te komen waardoor de kans op beschadiging afneemt. In een op te stellen beheerplan dient goed beschreven te worden waar het groen prevaleert en waar het grafmonument. Schade door inzet van gemechaniseerde kracht om het groen te onderhouden, dient voorkomen te worden. Daar waar snoei- of maaimachines in aanraking kunnen komen met onderdelen van INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE57/116 GRAFBEDEKKINGEN

47 van 100

grafmonumenten, kunnen gemakkelijk beschadigingen optreden. Hier moet extra op gelet worden. Bij het opstellen van een beheerplan moet daarom op de in te zetten middelen worden gelet.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE58/116 GRAFBEDEKKINGEN

48 van 100

5 ADVIES INZAKE OMGANG MET OVERIGE GRAFMONUMENTEN Naast de enkele honderden grafmonumenten die nu op een lijst zijn geplaatst ter behoud, blijven er nog enkele duizenden andere grafmonumenten over die niet die status krijgen. Rechthebbenden of nabestaanden worden geacht het onderhoud van die grafmonumenten zelf te verzorgen, maar dat gebeurt mogelijk niet altijd naar wens, of het gebeurt helemaal niet meer. Ondanks de handhavingsplicht die vanuit de verordening is opgelegd, zullen regelmatig grafmonumenten ten prooi vallen aan verval. Als verval geconstateerd wordt, dan dient een oproep aan de rechthebbende gedaan te worden om zich te melden. Hoe dit in de praktijk werkt, is niet duidelijk. Of zo’n grafmonument dan toch verwijderd wordt op termijn, is aan het beheer. Wanneer dit te vaak gebeurt, kan de context van de op de lijst geplaatste grafmonumenten in het geding komen. Uiteindelijk kan de uitstraling van de begraafplaatsen worden geschaad. Dat zal vooral het geval zijn waar veel grafmonumenten zijn geselecteerd vanwege hun bijdrage aan de karakteristiek van een bepaald grafvak. Uiteraard kan dit bovenstaande scenario niet meer van toepassing zijn op de geselecteerde grafmonumenten, maar wat gebeurt er met de grafmonumenten die uit onderhoud vallen en alle andere die steeds minder onderhouden zullen worden?

5.1 Betekenis overige grafmonumenten De vele duizenden grafmonumenten op de begraafplaatsen die niet geselecteerd zijn, spelen wel een belangrijke rol in het geheel. Ze kunnen stuk voor stuk gezien worden als de stenen in een gevel. Daarvoor zijn alle stenen nodig, maar ze stellen individueel weinig voor. De geselecteerde grafmonumenten op de respectievelijke begraafplaatsen vertegenwoordigen binnen het geheel een zekere waarde, die ook is vastgelegd door middel van een scoringsysteem. Maar in zekere zin zijn de 352 grafmonumenten voor de tien begraafplaatsen een soort van benchmark. Aan deze grafmonumenten kan de waarde van de andere grafmonumenten afgemeten worden. Valt een graf terug dan zou niet direct het grafmonument verwijderd moeten worden, zeker niet op de oudere grafvelden die redelijk authentiek ogen. Bij het continuerend gebruik van de begraafplaatsen, ook op de oude begraafplaats in Hoek, zal de gemeente het uitgiftebeleid en de regels voor nieuwe grafmonumenten enigszins moeten aanpassen. Mogelijk dat in de verordening hiervoor aanvullende regels gegeven kunnen worden, omdat anders moderne grafmonumenten het beeld zullen aantasten. Daarnaast moet in het genoemde beleid worden vastgelegd dat mogelijk de oude structuur en het karakter van een specifiek grafveld zo veel mogelijk bewaard moeten blijven.

Dat betekent dat rechthebbenden van graven op die delen erop moeten worden gewezen dat de grafmonumenten na opzeggen van het graf voorlopig kunnen blijven staan. De aard en wijze waarop de graven nu worden uitgegeven, vereist vooralsnog geen aanpassingen.

5.2 Wijze van onderhoud en omgang De wijze waarop de overige grafmonumenten onderhouden zouden kunnen worden, kan terughoudend gebeuren (met dien verstande dat rechthebbenden zelf mogen bepalen hoe dat gebeurt). Losse onderdelen kunnen verwijderd worden, maar vermeden moet worden dat ter plekke een opstapeling van losse onderdelen ontstaat. Een dergelijke aanpak zou niet gunstig zijn voor de aanblik van de begraafplaatsen. Structureel slechte grafmonumenten kunnen verwijderd worden en de rest zou bijvoorbeeld onderhouden kunnen worden door een per dorp of stad op te richten stichting “Vrienden van…” of men kiest ervoor intensiever samen te werken met een werkgroep van de historische vereniging. Door de richtlijnen voor hen vast te leggen en ervaringen te delen, kan ook hier een langdurig behoud gegarandeerd worden. In Zaamslag kan het huidige initiatief wellicht een bredere aanpak krijgen waardoor men zich meer richt op behoud in situ. De rol en functie van de tien begraafplaatsen zal ongetwijfeld niet voor wijziging in aanmerking komen. Het meer richting gedenk-of wandelpark brengen is voor veel van de huidige begraafplaatsen (nog) geen optie, behalve voor de oude begraafplaats in Hoek, waar die wijziging al is ingezet. Overigens sluit dat niet uit dat bepaalde vormen van lijkbezorging gecontinueerd kunnen worden (asbijzettingen).

Voor alle begraafplaatsen geldt dat deze ook meer te zien zijn als bron van kennis over de mensen die er begraven zijn en over de relatie met dorp en stad. Daarbij kunnen specifieke momenten aangegrepen INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE59/116 GRAFBEDEKKINGEN

49 van 100

worden om de begraafplaats, mensen of gebeurtenissen te herdenken. Deze momenten kunnen bijvoorbeeld zijn: • Viering van zoveel - jarig bestaan van de begraafplaatsen; • Bevrijding van dorp of stad dan wel de officiële dodenherdenking; • Individuele verjaardagen van belangrijke personen (jaarlijks); • Lichtjesavonden (rond Allerzielen/Allerheiligen); • Monumentendagen. Ook kunnen excursies georganiseerd worden. Veel van de gemeentelijke begraafplaatsen bieden een schat aan informatie over de geschiedenis van het begraven het betreffende dorp of stad. De begraafplaatsen kunnen daarnaast benut worden voor educatieve doeleinden voor schoolklassen. Deze kunnen bijvoorbeeld via een lesplan kennis maken met de typische symboliek, materialen of vormgeving. Deze lesplannen passen in de algemene vorming van basisscholen en voortgezet onderwijs. Adoptie van grafmonumenten door particulieren of stichtingen is een mogelijkheid die serieus bestudeerd zou kunnen worden. Dat geldt ook voor mogelijkheden waarbij het onderhoud op termijn in handen komt van een stichting “Vrienden van…”.

5.3 Communicatie en voorlichting Een vaak vergeten onderdeel vanuit het beheer van begraafplaatsen is een goede voorlichting. In veel gevallen worden regels en beleid vastgesteld zonder al te veel overleg met de lokale inwoners. Daardoor kan een distantie ontstaan tussen bestuur en bewoners. Die bewoners zijn juist broodnodig bij het behoud en de instandhouding van het erfgoed, maar ook gewoon bij de uitvoering van de dagelijkse gang van zaken. Veel gaat al goed, zoals de wijze waarop sommige rechthebbenden de oude waarden respecteren. Met behulp van een informatieve brochure zou de gemeente enkele voorbeelden kunnen laten zien van hergebruik en instandhouding met daarbij de reden. Ook het communiceren over mogelijkheden tot het bijzetten van asbussen of verstrooien van asresten in een graf kan bijdragen aan het behoud van familiegraven. Uiteindelijk kan gekeken worden naar mogelijkheden van adoptie van grafmonumenten met het oog om daar een asbestemming van te maken. Per locatie kunnen avonden of middagen, desnoods digitaal, worden georganiseerd om voorlichting te geven over waarom de gemeente grafmonumenten heeft laten inventariseren maar ook hoe men daarmee wil omgaan. Dergelijke gelegenheden kunnen benut worden om daarmee ook te peilen of er lokaal animo is om iets te betekenen voor de begraafplaats.

5.4 Voorbescherming Grafmonumenten van personen die na 1990 zijn overleden en waaraan wel een bepaald belang gehecht kan worden, vallen vooralsnog buiten de huidige selectie. Het kan evenwel van belang zijn deze grafmonumenten toch al een aantekening te geven in de grafadministratie. Op die wijze kan bij het opzeggen van de grafrechten een signaal van de administratie komen dat het graf of de urnennis niet geruimd mag worden. Bij een volgende selectie, bijvoorbeeld over 15-20 jaar kunnen dergelijke graven of nissen dan wellicht wel meegenomen worden.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE60/116 GRAFBEDEKKINGEN

50 van 100

6 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN Een conclusie die aan het eind van de inventarisatie van de tien begraafplaatsen in de gemeente Terneuzen getrokken kan worden, is dat de gemeente beschikt over zeer intensief gebruikte en vanuit genealogisch perspectief waardevolle begraafplaatsen. Er blijken veel grafmonumenten te vinden met graven van personen die vooral lokaal en regionaal van betekenis zijn geweest. Hoewel uiteindelijk slechts een klein percentage van alle grafmonumenten geselecteerd is om te behouden, zijn er nog tientallen grafmonumenten die zich kunnen meten met de op de lijst opgenomen exemplaren. Een bredere conclusie is dat bepaalde grafvakken op verschillende begraafplaatsen op termijn aangewezen zouden kunnen worden als gemeentelijk monument. Dat geldt met name voor de volgende grafvakken op de volgende begraafplaatsen: - Axel, Burchtlaan: grafvak D en E - Biervliet: grafvak A - Zaamslag: grafvakken B en K. De genoemde grafvakken zouden in de toekomst, met behoud van de geselecteerde grafmonumenten, op terughoudende wijze gebruikt kunnen worden voor begravingen. Het aanpassen van de regels in de verordening en de nadere regels is dan wel een vereiste. Gekeken naar de huidige selectie, dan kan gesteld worden dat de waarde van de geselecteerde grafmonumenten als geheel met name van lokaal en regionaal belang is.

Dit hangt bijvoorbeeld ook samen met de beroepen en rollen van de personen die er begraven zijn, zoals de sterke verwijzing naar de agrarische rol van dit gebied, maar zeker ook nog naar de talloze graven van slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Over het algemeen is in Nederland daar weinig over bekend en nog maar sinds enkele jaren neemt de belangstelling voor de slag om de Schelde toe. Hiermee is ook de betekenis van de vele grafmonumenten die verwijzen naar de oorlog groter. Enkele grafmonumenten met daarop de uitbeelding van een granaat zijn overigens uniek voor Nederland. Aan vergelijkbare grafmonumenten kan een lokale waarde worden toegekend. Aanbevolen wordt om de lijst van geselecteerde grafmonumenten een juridische status te geven. Dat kan in dit geval door de lijst vast te laten stellen door het college en het behoud te verankeren in een lange termijn beheerplan. Bureau Funeraire Adviezen heeft bij deze inventarisatie enige input gekregen van Zaamslag Geleefd en OHK De Vier Ambachten. Waarschijnlijk is met name voor Hoek en Biervliet nog meer informatie over personen of rollen te achterhalen. Het is waarschijnlijk dat via de inventarisatie niet alle bijzondere graven achterhaald zijn. Bij toekomstige ruimingen dient hier wel op gelet te worden.

In deze inventarisatie zijn alle geïnventariseerde grafmonumenten langs dezelfde lat gelegd om te komen tot de onderhavige selectie. Hierdoor konden alle grafmonumenten met elkaar vergeleken worden. Ook kan hierdoor enigszins een vergelijking gemaakt worden met andere inventarisaties die Bureau Funeraire Adviezen in Nederland heeft uitgevoerd. Daaruit kan de conclusie worden getrokken dat deze inventarisatie qua materiaal en symboliek past binnen wat er in Nederland aan grafcultuur te vinden is. Qua vormgeving zijn wel wat afwijkingen gevonden, met name door de invloed op de vormgeving en typografie bij jongere grafmonumenten. Er zijn relatief weinig grafmonumenten (6) afgevallen na de eerste selectie. Uiteindelijk is het merendeel van de geïnventariseerde grafmonumenten daadwerkelijk opgenomen. De nadruk bij de inventarisatie heeft in grote mate gelegen op de vormgeving en vooral op het feit of een grafmonument passend was in het karakter van het grafvak. Een belangrijke aanbeveling is om de overige grafmonumenten die niet op de lijst zijn geplaatst, niet zondermeer af te schrijven als onbelangrijk. Op begraafplaatsen, spelen de overige grafmonumenten een belangrijke rol in de waarde van de begraafplaatsen, maar ook kunnen er zich onder de alhier begravenen nog personen bevinden die het behoud van hun graf waard maken.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE61/116 GRAFBEDEKKINGEN

51 van 100

Ondanks het selecteren van enkele honderden graven en grafmonumenten zal er inzet nodig blijven om het verleden van de begraafplaatsen overeind te houden. Er zal beleid opgesteld moeten worden waarin de te behouden grafmonumenten een rol spelen, maar waarbij ook gekeken wordt naar de verdere ontwikkeling van de begraafplaatsen in de gemeente Terneuzen. De huidige selectie kan daarbinnen gezien worden als een soort richtingwijzer of inhoudsopgave. Als afsluiter is het van belang dat de lijst een rol gaat spelen in het beheer van de begraafplaatsen. Dat betekent dat het vastleggen van de lijst in de administratie en in het beheer en onderhoud zeer belangrijk is. Het afstemmen van beleid en regelgeving op deze rol is dan ook ten sterkste aan te bevelen.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE62/116 GRAFBEDEKKINGEN

52 van 100

VERKLARENDE WOORDENLIJST In dit rapport worden begrippen en termen gebruikt waarvan niet voor iedereen onmiddellijk duidelijk is wat daarvan de betekenis is. Zeker in de context van funerair erfgoed kan de betekenis van zo’n woord anders zijn dan in het dagelijks taalgebruik. Acroteria:

Aedicula:

Behoud:

Begraafplaats: Bescherming:

Bloem:

Chi-Rho:

meervoud voor acroterion, verwijzend naar de bekroning van gevelhoeken op Griekse tempels. In de negentiende eeuw overgenomen als decoratief element op gebouwen en grafmonumenten soms als los onderdeel in zink of terracotta. Op grafmonumenten komen ze vaak voor in de vorm van gestileerde palmetten of gefantaseerde bladvormen (acanthus). Voor de leek komen de acroteria over als kleine vleugels op de hoeken van de stèle. In functionele zin konden hier rouwkransen aan opgehangen worden. versieringsmotief ontleend aan de klassieke kunst, is een samenstel van twee zuilen of pilasters, hoofdgestel en fronton met acroteria. Geliefd motief voor onder andere grafmonumenten, vooral stèles. duidt in het algemeen activiteiten aan die worden ondernomen om verdere verandering of verslechtering van voorwerpen, locaties of bouwwerken te voorkomen. Wanneer het over gebouwen of andere bouwwerken gaat, wordt meestal de term 'monumentenzorg' gebruikt, zeker als dat behoud is uit culturele, esthetische of historische overwegingen. Verder staan begrippen als 'restauratie' en 'rehabiliteren' in relatie tot behoud. In dat geval betreft het activiteiten die ondernomen worden om een reeds in slechte staat verkerend bouwwerk weer in goede staat te brengen. terrein waar stoffelijke resten van overledenen begraven, bijgezet of verstrooid worden, niet gelegen rond een kerk.

In die zin te onderscheiden van kerkhof. in funeraire zin het veiligstellen van begraafplaatsen, grafmonumenten en alles wat daarmee samenhangt tegen letsel of schade. Effectieve bescherming is bijvoorbeeld het afdekken van kwetsbare elementen, terwijl passieve bescherming het voornemen op papier betreft om funeraire zaken te behouden. Vaak is er de intentie om iets te beschermen, terwijl er effectief niets gedaan wordt. de bloem staat voor de ziel. Bloemen openen hun hart naar het zonlicht, zoals ook een mens zijn ziel opent voor God. Neutraal gezien symboliseren bloemen levenskracht en levensvreugde, het einde van de winter en de zege over de dood. In de christelijke symboliek is de naar boven geopende bloemkelk een verwijzing naar het ontvangen van Gods gaven, van de vreugde over de natuur in het paradijs, maar ook van de vergankelijkheid van alle aardse schoonheid die pas in de tuin des hemels duurzaam kan zijn. Het oude gebruik om graven in tuinen aan te leggen of ze met bloemen te beplanten, houdt daarmee verband. Bloemen symboliseren zowel levensvreugde als vergankelijkheid. Zo leest men in de Bijbel: 'Want de mens - als gras zijn z’n dagen, hij bloeit als de bloem op het veld; gaat de wind erover - verdwenen, en de plek heeft geen weet meer van hem'. (Psalm 103, 15-16). Geknakte bloemen staan voor een kort en abrupt afgebroken leven.

Vaak worden geknakte bloemen aangetroffen op graven van jonggestorven kinderen en vrouwen. Christusmonogram, ook wel Christogram of Chi Rho genoemd, behoort met het kruis en het ichthussymbool (de vis) zondermeer tot de belangrijkste symbolen om Jezus Christus mee aan te duiden. De afkorting verwijst naar de Griekse naam voor Christus waarbij de eerste twee letters, Χ (Chi) en Ρ (Rho), tot een monogram gevormd zijn.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE63/116 GRAFBEDEKKINGEN

53 van 100

Het monogram wordt vaak begeleid door de letters alfa en omega, ontleend aan Openbaring 22:13. In protestantse kringen wordt het Christusmonogram gebruikt als decoratie op omslagen van bijbels, liturgie- en liederenboeken, e.d.. Het komt ook vaak voor op grafmonumenten. Eigen graf: een graf waarvoor de houder van de begraafplaats het recht tot begraven in heeft verleend. Het graf blijft eigendom van de gemeente. Dit in tegenstelling tot grafmonument dat op het graf wordt geplaatst. Dat is juridisch gezien eigendom van degene die het monument heeft betaald. Sinds de wetswijziging van 2010 wordt een eigen graf een ‘particulier graf’ genoemd. Funeraire cultuur: het woord cultuur verwijst in het algemeen naar het patroon van menselijke activiteiten en de symbolische structuren, die deze activiteiten een zekere betekenis geven. Het begrip cultuur wordt in verschillende betekenissen gebruikt. In brede zin wordt het gebruikt voor alles wat door de samenleving wordt voortgebracht. In die zin wordt 'cultuur' dan tegenover 'natuur' gesteld. In meer strikte zin wordt het gebruikt voor kunstuitingen of voor kunst en wetenschap, (inclusief literatuur, architectuur en dergelijke). Met het woord ‘funeraire’ ervoor verwijst het naar de specifieke activiteiten, structuren en betekenissen rondom de dood.

Het slaat dus op de uitingen daaromheen, zoals begrafenissen, rouw en alles wat daarmee samenhangt: begraafplaatsen, grafmonumenten en dergelijke. Het woord funerair komt oorspronkelijk van het Latijnse woord "funus" dat gebruikt werd voor de rituelen rondom het overlijden. In het Frans wordt het afgeleide woord ‘funéraire’ gebruikt voor alles wat te maken heeft met begrafenissen. In het Franse taalgebied kent men dan ook zogenaamde ‘centre funéraire’, wat wij zouden zien als een uitvaartcentrum. In de afgelopen tien jaar is het begrip ‘funeraire cultuur’ langzaam de aanduiding geworden voor alles wat te maken heeft met uitingen rondom de dood in de vorm van begraven, rouw (funeraire riten en rituelen) en daaruit voortvloeiend begraafplaatsen, kerkhoven en grafmonumenten (funerair erfgoed). Geometrische motieven: veel van de lijnen en strepen op een grafmonument zijn louter decoratief, maar soms hebben ze ook een betekenis. Zo kunnen drie strepen op een grafmonument verwijzen naar het boek Prediker, hoofdstuk 4. Dit gedeelte wordt nogal eens in huwelijksdiensten gebruikt: twee mensen, die met elkaar een verbond aangaan en daarin een derde (God) betrekken- het zogenaamde drievoudige snoer, dat niet snel weer verbroken wordt. Ook meanderende motieven, die al in de Griekse cultuur gebruikt werden, hebben een symbolische betekenis: voorspoed.

Graf: ruimte waarin één of meerdere lijken worden begraven, de plaats waar iemand begraven ligt. Vandaag de dag wordt onderscheid gemaakt tussen algemene graven en particuliere graven. Die laatste kennen een rechthebbende die bepaalt wie er begraven wordt, bij de eerste wordt dat bepaald door de beheerder van de begraafplaats. Graftrommel: een trommel met voornamelijk ovaal- of ronde vorm die aan de voorzijde wordt afgesloten door glas. Meestal zijn de trommels gemaakt van zink of blik, maar ook andere metalen en materialen komen voor. In de trommels is in de meeste gevallen een krans met kunstbloemen en –bladen geplaatst. De trommels worden geplaatst op of bij grafmonumenten of fungeren zelfstandig als grafaanduiding. Terwijl bloemenkransen al eeuwen werden gebruikt, verscheen de graftrommel pas in de tweede helft van de negentiende eeuw. Voor de Tweede Wereldoorlog bereikte het gebruik van de graftrommel zijn hoogtepunt. Daarna werden veel minder graftrommels geplaatst, terwijl juist toen ook veel trommels werden opgeruimd. In Nederland komen nog ongeveer 1.100 graftrommels voor, verspreid over het hele land. Door allerlei acties komt de graftrommel weer meer in het nieuws. Oude graftrommels worden steeds vaker gerestaureerd en er verschijnen zelfs weer geheel nieuwe graftrommels. Ook bekend onder de namen kransdoos, kranstrommel of grafdoos.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE64/116 GRAFBEDEKKINGEN

54 van 100

Grafzerk:

Graniet:

Hardsteen:

Kruis:

Kunststeen:

Marbriet:

Marmer:

Monument:

liggende (natuur-)steen ter afdekking van een graf. De steen kan variëren in grootte en versiering. Doorgaans worden naam en geboorte- en sterfdatum vermeld. Oudere zerken bevatten meestal een grafschrift langs de rand. korrelig oergesteente, hoofdzakelijk samengesteld uit kaliveldspaat, kwarts en glimmer. Zeer duurzaam en goed te polijsten. Deze steen vindt al zeer lang zijn toepassing in grafmonumenten, maar in de 20ste eeuw vaker toegepast en dan opvallend door hoge graad van polijstwerk. een harde kalksteensoort uit België die door koolstof een blauwgrijze kleur heeft; staat onder veel namen bekend, zoals arduin, blauwsteen, Belgisch graniet, stinksteen en stoepsteen. De benaming heeft vaak ook met de kwaliteit te maken. voordat het kruis een christelijk symbool werd, was het al een universeel teken van verzoening, de synthese tussen hemel en aarde en de vier windrichtingen. Als christelijk symbool wordt het in verschillende vormen aangetroffen. Het Latijnse kruis komt het meest voor. Vaak is het kruis ook de basisvorm van een rooms-katholieke begraafplaats. Bij het Griekse kruis zijn de vier armen gelijk van lengte. Afkomstig van de heidenen, waar de armen de vier elementen representeren: aarde, lucht, vuur en water. Het Calvariekruis is een Latijns kruis op drie blokken of treden. Het staat voor trouw, hoop en liefde. Soms wordt liefde vervangen door naastenliefde.

Bij een gotisch kruis symboliseren de open uiteinden van de armen de volwassen christen. Bij een Keltisch kruis symboliseert de cirkel rond het centrum van het kruis eeuwigheid. Een Ionisch kruis symboliseert eeuwige verlossing en heerlijkheid. Evenals bij het Keltisch kruis lopen de uiteinden van de armen naar buiten. betreft alle steen die geen natuursteen is, dat wil zeggen die van oorsprong niet in de natuur voorkomt. Met ‘steen’ wordt hier bedoeld dat de steen het uiterlijk van natuurlijke steen heeft of dat het oppervlak ervan die imiteert. Voorbeelden van kunststeen zijn baksteen, gipsblokken, kunstzandsteen, maar ook grafmonumenten die van cement of beton zijn opgetrokken en door moeten gaan voor natuursteen. ook wel marmorite genoemd is een ondoorschijnend, stevig en soms gemarmerd glas in verschillende kleuren. Op begraafplaatsen is het vaak gebruikt voor zwarte tekstplaten en in enkele gevallen als compleet grafmonument. Het materiaal werd eind negentiende eeuw populair en zou meer dan een halve eeuw een veel gebruikt materiaal zijn op begraafplaatsen. natuursteensoort, ontstaan door omzetting van kalkgesteenten onder hoge temperatuur en druk (metamorfose genaamd). Daardoor zijn fossielen in de kalk vernietigd. Door zijn dichtheid, maar relatieve zachtheid is marmer gemakkelijk te polijsten.

Daardoor ontstaat een glad en glanzend oppervlak waarin levendige tekeningen in de steen (feitelijk verontreinigingen) goed zichtbaar worden. Een bekende soort is Carrara-marmer uit Italië. Ook uit België komen zogenaamde marmers, in feite kalksteen maar goed te polijsten waardoor ze in het spraakgebruik tot de marmers gerekend worden. Marmer werd ook veel gebruikt in beeldhouwwerken en tekstplaten op begraafplaatsen en kerkhoven. Marmer is echter in ons klimaat weinig duurzaam. Door invloed van weer en wind versuikert het oppervlak wat een korrelige en meer open huid oplevert. Feitelijk spoelen zachtere delen uit en blijven hardere delen over. Het proces is nauwelijks te stoppen waardoor teksten en tekening uiteindelijk verdwijnen. Marmer is een kostbare steensoort. verschillende betekenissen: 1. Gedenkteken, opgericht ter herinnering aan een historische persoon of gebeurtenis. Komt voor in verschillende vormen, maar veelal als zuil, naald, boog, stand- of borstbeeld, tombe, epitaaf en dergelijke. 2. Bouwwerk dat door zijn grootse, schone of kunstzinnige vormen opmerkelijk is of door de eraan verbonden historische aspecten van belang wordt geacht. Ook om zijn kunst- en bouwgeschiedenis, geschiedkunde of technologie kan het bouwwerk worden gewaardeerd. Een veelvoud van dergelijke bouwwerken kan ook als monument

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE65/116 GRAFBEDEKKINGEN

55 van 100

Opstand:

Palmtak:

Roef:

Stèle:

Urn:

Zakelijke stijl:

Zandsteen:

worden beschouwd. Ingevolge de Monumentenwet kunnen dergelijke gebouwen of objecten wettelijke bescherming genieten. type monument dat bestaat uit meerdere, samengestelde delen, vaak een groter grafmonument met daarop soms een of meerdere tekstplaten, vaak gelegen over meerdere graven. als attribuut van de godin van de overwinning, Victoria, symboliseert de palmtak de overwinning op de dood. In de oudheid werd de palmtak geschonken aan atleten als teken van overwinning. De eerste Christenen namen het over als teken voor hen die gestorven waren, in het bijzonder de martelaren. In de christelijke kunst was de palmtak symbool van de overwinning op de dood door en in Christus. In de katholieke liturgie verwijst de palmtak naar de intocht van Jezus in Jeruzalem. Een duif met een palmtak verwijst naar vrede. De palmboom en de palmtak verwijzen in het algemeen naar vrede en overwinning. in funeraire zin een voorziening die toegepast wordt onder een zerk. Deze voorziening zorgt ervoor dat de zerk aan de achterzijde hoger komt te liggen dan aan de voorzijde. Deze praktische oplossing zorgt er enerzijds voor dat het regenwater snel afgevoerd kan worden, anderzijds dat de leesbaarheid van de tekst vergroot wordt. Door de zerk een aantal centimeters over de roef te laten vallen kan opspattend regenwater de zerk niet vies maken.

Een roef kan uitgevoerd worden in baksteen, beton of natuursteen. De afwerking kan verschillen. Baksteen wordt vaak gecementeerd terwijl beton in veel gevallen zwart geverfd wordt. De hoogte van een roef kan van enkele centimeters oplopen tot verschillende decimeters. De term roef wordt ook gebruikt als benaming voor het schuin oplopende deksel op een doodskist. Een dergelijk deksel vertoont een gelijkenis met zerken op een roef, waardoor dit woord daar mogelijk zijn betekenis aan ontleent. In een andere zin werd de term roef gebruikt voor een klein, oplopend rekje dat als vervanging diende voor een verhoogde grafkist. Omdat dergelijke kisten veel ruimte innamen werden ze vaak verboden. Bij de begrafenis werd dan een los rekje als verhoging gebruikt. Dit noemde men dus ook een roef(je). van het Griekse woord voor rechtopstaand steenblok. Een rechtopstaande graf- of gedenksteen of gedenkzuil waarin een motief of inscriptie is uitgehouwen, gewoonlijk op een graf. het woord urn komt van het Latijnse ‘urna’, dat afgeleid is van het werkwoord ‘urere’, dat verbranden betekent. Een vreemde afleiding want een urn is feitelijk een vaas of beker waarin crematieresten worden opgeslagen. Maar de vaas of beker krijgt de naam urn juist door die functie. Een urn op een grafmonument is vaak half bedekt door een rouwsluier. Een sluier of draperie betekent zich afwenden van de buitenwereld.

Een sluier, gedrapeerd om een asurn, symboliseert het afdekken of bedekken van het leven. Symbool uit de klassieke oudheid van de dood en de rouw. ook wel aangeduid als Nieuwe Zakelijkheid. Stroming in de architectuur die dateert uit de jaren twintig en dertig. De stijlrichting was een reactie op vooral de Jugendstil. De vormen zijn strak en functioneel. In de grafcultuur werd daar al langer mee geëxperimenteerd omdat het bewerken van nieuwe materialen als graniet daarmee beter tot zijn recht kwam. De zakelijke stijl liet ook gestileerde symbolen zien en nieuwe vormen die eerder niet voorkwamen. een sedimentair- of afzettingsgesteente dat voornamelijk bestaat uit aan één gekitte zandkorrels. Bij de sedimentatie van de zandkorrels uit het zandsteen werden ook silt, kalk, grind, glimmers, veldspaat en andere gesteentefragmenten afgezet. Deze hebben samen onder druk de typische zandsteen opgeleverd. Door verwering wordt een van oorsprong geelbruine zandsteen grijs. Doordat tussen de afzettingen ook bepaalde oxides en andere mineralen voorkomen, kan de kleur van zandsteen verschillende varianten bruinrood tonen. Zandsteen bestaat voornamelijk uit kwarts.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE66/116 GRAFBEDEKKINGEN

56 van 100

Zeis: Zerk: Zon:

Zuil:

In Nederland vinden we veelal de uit het graafschap Bentheim afkomstige gelige zandsteen en de rode Weser zandsteen. attribuut van de dood. In de middeleeuwen wordt de dood al afgebeeld als skelet, met in de rechterhand een zeis. Dit symboliseert de onverbiddelijkheid van de dood. grote, platte natuurstenen plaat ter afdekking van een graf, al dan niet versierd. Zie ook grafzerk. ook wel aurora genaamd. De zon speelt in veel religies een grote rol in de vorm van de zonnegod. In de christelijke beeldenwereld is de altijd weer in het oosten opkomende zon een symbool van onsterfelijkheid en de opstanding. Op grafmonumenten komen we de zon enerzijds tegen als de stralenkrans achter het hoofd van Christus (voorgesteld als heerser van de tijd), anderzijds vaak als een halve cirkel die de opgaande zon voorstelt en dus verwijst naar de onsterfelijkheid van de mens en de wederopstanding. ronde pijler, vrijstaand dragend bouwdeel, waarvan de doorsnede een cirkel vormt. In grafmonumenten losstaand toegepast, maar ook voorkomend als afgeknotte zuil voor de symbolische betekenis. Vergelijk afgebroken zuil die staat voor een plotseling of te vroeg afgebroken leven. Het gaat dan vaak om het onverwachts wegvallen van een steunpilaar of levenszuil.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE67/116 GRAFBEDEKKINGEN

57 van 100

LITERATUUR, INTERNET EN BRONNEN Literatuur: - Aa, A.J. van der; Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden, Gorinchem 1846. - Bloys van Treslong Prins, P.C. van; Genealogische en heraldische gedenkwaardigheden in en uit de kerken der provincie. Zeeland, Utrecht 1919 - Bok, Leon, & Ten Dam, René; Canon van het Nederlands funerair erfgoed, IJsselstein 2020 - Stenvert, Ronald e.a.; Monumenten in Nederland: Zeeland, Zwolle 2003.

Internet (alle sites geraadpleegd in januari en februari 2021): - Informatie over symboliek, terminologie en begraafplaatsen: www.dodenakkers.nl - Informatie over oorlogsgraven en slachtoffers van de oorlog: www.oorlogsgravenstichting.nl - Online-begraafplaatsen: https://www.online-begraafplaatsen.nl - Diverse artikelen via: www.Delpher.nl - Geschiedenis van Terneuzen en omgeving: https://www.terneuzen.nl/Inwoners_Terneuzen/Sport_cultuur_recreatie/Raadplegen_archieven/G eschiedenis_van_Terneuzen_en_omgeving - Geoloket: CultuurHistorie Provincie Zeeland: https://intgwbp.zeeland.nl/geoloket/?Viewer=CultuurHistorie - Zeeuws-Vlaamse familiegeschiedenis: Terneuzen: https://www.familiedemeijer.nl/themas/dorpenvillages/terneuzen - Hervormde kerk Terneuzen: https://www.heemkundeterneuzen.nl/geschiedenis/geschiedenisterneuzen-2/hervormde-kerk-terneuzen/ - Zaamslag geleefd (informatie over graven op de begraafplaats van Zaamslag): https://www.zaamslaggeleefd.nl/overledenen - Databank Oorlogsslachtoffers Zeeland: https://www.oorlogsslachtofferszeeland.nl/index.php/nl/burgers-per-gemeente# De aangeleverde lijsten met grafmonumenten werden ontvangen van: ✓ Zaamslag Geleefd

De heren Scheele en Annema

Van OHK De Vier Ambachten werd nog een set foto’s ontvangen van de begraafplaats Axel-Burchtlaan.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE68/116 GRAFBEDEKKINGEN

58 van 100

BIJLAGE: SAMENSTELLING GROSLIJSTEN In januari en februari 2021 zijn de begraafplaatsen in de gemeente Terneuzen geïnventariseerd. In die periode is door de werkgroep Zaamslag Geleefd een overzicht aangeleverd van graven die zij van belang vinden. Ook is van een aantal graven aangegeven of het om een belangwekkende persoon of personen gaat. Daarnaast is vooraf door Bureau Funeraire Adviezen onderzoek gedaan naar graven van belangwekkende personen aan de hand van een onderzoek in Delpher, diverse websites van historische verenigingen en sites over oorlogsslachtoffers en oorlogsdoden die mogelijk op de begraafplaatsen zouden kunnen liggen. Informatie over graven van erkende oorlogsslachtoffers kwam van de website van de oorlogsgravenstichting. Ook is een straatnaamonderzoek gedaan aan de hand van lijsten met straatnamen in vergelijking met het register dat de gemeente ter beschikking had gesteld. Al deze graven zijn vooraf op de plattegrond van de betreffende begraafplaats gemarkeerd zodat deze alle meegenomen konden worden tijdens de inventarisatie. Hierna is aan de hand van de in hoofdstuk 2 beschreven criteria één of twee bezoeken gebracht aan de tien begraafplaatsen. Van de aangeleverde lijsten van Zaamslag zijn niet alle graven overgenomen. Waar wel een match is gevonden, is deze in de lijst groen gemarkeerd.