2021-04-07 e. Regionale Energiestrategie Zeeland - 1.0

Foto © Windpark Bouwdokken, Oosterscheldekering

RES 1.0 Regionale Energiestrategie Zeeland Versie februari 2020

Regionale Energiestrategie Zeeland RES 1.0

Voorwoord.................................................................................................................................................................... 4 Inleiding ....................................................................................................................................................................... 6 1.

De Zeeuwse ambitie en aanpak .............................................................................................................................. 8 1.1

Planning........................................................................................................................................................................ 8

1.2

Organisatie ..................................................................................................................................................................11

1.3

Werkwijze ................................................................................................................................................................... 12

1.4

Samenhang................................................................................................................................................................. 14

1.4

Participatie ................................................................................................................................................................. 16

1.5

Monitoring en communicatie ...................................................................................................................................... 18

1.6

Governance................................................................................................................................................................. 20

1.7

Financiën .................................................................................................................................................................... 21

Opbrengst Zeeuwse sectortafels .................................................................................................................................. 22 2.

Warmte in de gebouwde omgeving ...................................................................................................................... 23 2.1

Visie 2050.................................................................................................................................................................... 23

2.2

Opgave en ambitie 2030 .............................................................................................................................................. 24

2.3

Aanpak ....................................................................................................................................................................... 25

2.4

De Zeeuwse gebouwde omgeving ............................................................................................................................... 26

2.5

Regionale Structuur Warmte ....................................................................................................................................... 40

2.6

Warmtevraag .............................................................................................................................................................. 51

2.7

Warmte-infrastructuur ................................................................................................................................................ 56

2.8

Match warmtebronnen en warmtevraag.......................................................................................................................57

2.9

Procesvoorstel ............................................................................................................................................................ 62

2.10

Monitoring van de CO2-reductie .................................................................................................................................. 63

2.11

Conclusies Gebouwde Omgeving ................................................................................................................................ 63

3.

4.

Elektriciteit......................................................................................................................................................... 65 3.1

Inleiding ...................................................................................................................................................................... 65

3.2

Hernieuwbare elektriciteit ........................................................................................................................................... 66

3.3

Beleid per gemeente ................................................................................................................................................... 74

3.4

Infrastructuur en netwerk ............................................................................................................................................ 79

3.5

Kernenergie ................................................................................................................................................................ 86 Mobiliteit ........................................................................................................................................................... 87

4.1

Het belang van mobiliteit ............................................................................................................................................ 87

4.2

Visie en ambitie 2050 .................................................................................................................................................. 88

4.3

Laadinfrastructuur voor elektrisch rijden ..................................................................................................................... 89

4.4

Verduurzaming personenmobiliteit ............................................................................................................................. 91

4.5

Verduurzaming van de logistieke sector ...................................................................................................................... 92

4.6

Zero-emissie zee-, kust- en binnenvaart en havens ...................................................................................................... 94

2

Regionale Energiestrategie Zeeland RES 1.0 4.7

Duurzaam GWW en duurzaam inkopen overheden ...................................................................................................... 95

4.8

Duurzaam openbaar vervoer ....................................................................................................................................... 98

4.9

Duurzame energiedragers ........................................................................................................................................... 99

4.10

Uitvoeringsagenda en startprojecten .......................................................................................................................... 99

4.11

De Zeeuwse bijdrage aan zero-emissie mobiliteit ...................................................................................................... 100

Sectoroverstijgende thema’s ...................................................................................................................................... 101 5.

Waterstof ......................................................................................................................................................... 102 5.1

Waterstof in het Klimaatakkoord............................................................................................................................... 102

5.2

Van grijze naar groene waterstof ............................................................................................................................... 102

5.3

De Zeeuwse visie op waterstof ................................................................................................................................... 103

6.

Industrie........................................................................................................................................................... 105 6.1

Smart Delta Resources (SDR) .................................................................................................................................... 106

6.2

Ontsluiting Kanaalzone (elektriciteit) ......................................................................................................................... 107

6.3

Buisleidinginfrastructuur ............................................................................................................................................ 107

7.

8.

Landbouw ........................................................................................................................................................ 109 7.1

Ontwikkelingen elektriciteit in de landbouw ............................................................................................................... 110

7.2

Ontwikkelingen warmte in de landbouw..................................................................................................................... 110

7.3

Glastuinbouw ............................................................................................................................................................. 110 Arbeidsmarkt en Scholing .................................................................................................................................. 114

8.1

Werkwijze .................................................................................................................................................................. 115

8.2

Bureauonderzoek ....................................................................................................................................................... 115

8.3

Gespreksnotitie Arbeidsmarkt en onderwijs ...............................................................................................................116

8.4

Snelkookpansessie Arbeidsmarkt en Onderwijs .......................................................................................................... 117

8.5

Conclusies en vervolgstappen.....................................................................................................................................119

Bijlagen .................................................................................................................................................................... 120 Bijlage 1: Verbruikscijfers Enduris 2017 uitgesplitst naar SBI-klasse .........................................................................................121 Bijlage 2: Bollenschema ZEA Particuliere woningvoorraad..................................................................................................... 122 Bijlage 3: Startprojecten Gebouwde Omgeving ......................................................................................................................123 Bijlage 4: Startprojecten en acties Mobiliteit...........................................................................................................................125 Bijlage 5: Startprojecten Elektriciteit ...................................................................................................................................... 127 Bijlage 6: Lijst van afkortingen en begrippen ......................................................................................................................... 128 Bijlage 7: Organisaties vertegenwoordigd aan sectortafels ..................................................................................................... 131

3

Regionale Energiestrategie Zeeland RES 1.0

Voorwoord Zo af en toe is het best leuk; aan kinderen uitleggen waar je mee bezig bent. Onlangs mocht ik in de klassen van mijn kinderen voorlezen. Het thema was de klimaatverandering. Dat werd een leuk gesprek over wat ze zelf kunnen doen om ‘het milieu te sparen’. Heel praktisch. Korter douchen, geen plastic gebruiken, een enkele vader (ja, blijkbaar vooral vaders) rijdt elektrisch, zonnepanelen zijn vrij normaal, enzovoorts. Voor de meeste kinderen is het eigenlijk logisch. Dat doen we gewoon, want dat moet om ijsberen te beschermen, overstromingen tegen te gaan en om te zorgen dat de aardappelen gewoon groeien. Ik wens ons allemaal een beetje het ‘kind zijn’ toe bij de verdere stappen om tot een goede uitvoering van de RES te komen. Gewoon doen wat kan. Niet omdat het moet, maar omdat het voor de hand ligt. We hebben bij het maken van deze RES gemerkt dat er rondom klimaatverandering en onze energievoorziening veel misverstanden leven. Veel informatie wordt gekleurd weergegeven of eenzijdig gepresenteerd. Er spelen ook vaak economische of politieke belangen. Wij kijken nuchter naar de feiten en presenteren doelen en maatregelen die haalbaar, betaalbaar maar ook noodzakelijk zijn. Wat is onze strategie? We wekken in 2030 al onze elektriciteit duurzaam op. Voor het verduurzamen van woningen focussen we eerst op isolatie en maken we geen ondoordachte keuzes.

We faciliteren elektrisch rijden door de benodigde laadpalen te plannen en te zorgen dat het elektriciteitsnet de vraag aan kan. En samen met de grote industrie zetten we in op een eerste groene waterstoffabriek. De reeds bestaande waterstofvraag in Zeeland is immers al enorm. Het concept van deze RES is langs verschillende keukentafels, dorpszaaltjes en alle volksvertegenwoordigers in Zeeland gegaan. Daar zijn veel nuttige opmerkingen en aanvullingen uit gekomen, die allemaal verwerkt zijn. Het proces heeft het stuk beter gemaakt! Nu uitvoeren, dat is de opgave. Met de kinderen steeds maar op ons netvlies. Voor hun toekomst doen we het immers.

namens de stuurgroep RES Zeeland, Jo-Annes de Bat

De stuurgroep RES Zeeland bestaat uit:        

Jo-Annes de Bat, gedeputeerde van de Provincie Zeeland Derk Alssema, wethouder van de gemeente Goes Peter Ploegaert, wethouder van de gemeente Sluis Gert van Kralingen, bestuurder van Waterschap Scheldestromen Koen Verbogt, directeur netwerkbeheerder Enduris/DNWG Dick ten Voorde, directeur Economische Impuls Zeeland Martin Verbrugge, directeur Verbrugge Terminals John Dane, Voorzitter College van Bestuur HZ

4

Regionale Energiestrategie Zeeland RES 1.0

5

Regionale Energiestrategie Zeeland RES 1.0

Inleiding In het nationaal Klimaatakkoord (KA) staat hoe we in Nederland de mondiale klimaatafspraken van Parijs vertalen naar een beleid en een uitvoeringsagenda. Wat is er nodig om de doelstelling van 49% CO2-reductie in 2030 te behalen? Veel van de afspraken uit het Klimaatakkoord zullen in de regio waargemaakt worden. Ook in Zeeland. Wij noemen dat: Parijs op z’n Zeeuws.

De Zeeuwse RES Zeeland is als gehele provincie één van de 30 RES-regio’s. Op regionaal niveau komen alle energieaspecten bij elkaar en kan op maat gewerkt worden aan concrete oplossingen. Zo weten wij als geen ander waar in Zeeland ruimte is voor bijvoorbeeld duurzame opwek; kunnen we op Zeeuwse schaal afspraken maken over de infrastructuur van de benodigde kabels en leidingen; kennen we de mogelijkheden van alternatieve warmtebronnen; en werken we nauw samen in de zorg voor onze directe leefomgeving. En aangezien de energiestrategie iedereen raakt, is het ook goed om draagvlak op Zeeuwse schaal te realiseren.

Het Zeeuwse bod Zeeland draagt, net als de andere Nederlandse regio’s, zijn steentje bij aan het Klimaatakkoord. Dat doen we graag want duurzaamheid sluit aan op het DNA van Zeeland. Deze RES is ons Zeeuwse bod: de optelsom van wat we nu weten over energieaanbod en -vraag, de specifieke Zeeuwse situatie én een integrale duurzame visie voor straks. Een optelsom die we, waar mogelijk, vertalen naar CO2-reductie en PJ.

Wat staat er in de RES In deze RES staat welke gebieden qua infrastructuur geschikt zijn voor de opwek van zonne- en/of windenergie, waarbij we rekening houden met ruimtelijke kwaliteit en andere maatschappelijke opgaven en acceptatie. Ook staat in de RES welke infrastructuur nodig is om het opwekvermogen aan het net te koppelen en wat daarvan de consequenties zijn (ruimtelijk, financieel, planmatig en voor de besluitvorming). Onderdeel van de RES is een zogenaamde Regionale Structuur Warmte (RSW), waarin afspraken zijn gemaakt over de regionale verdeling van het warmteaanbod als voorbereiding op de Transitievisie Warmte (TVW) die iedere gemeente in 2021 af moet hebben. Ook maakt een duurzame mobiliteitsstrategie, inclusief een tank- en laadinfrastructuur, onderdeel uit van de Zeeuwse RES. Ook beschrijven we in de RES hoe het proces om te komen tot de voorgestelde richtingen vormgegeven is, en hoe, richting de toekomst, samenwerking en participatie de basis blijft.

Gebouwde Omgeving, Elektriciteit en Mobiliteit De RES is het resultaat van overleg aan drie sectortafels: Gebouwde Omgeving, Elektriciteit en Mobiliteit. Wat het resultaat is van deze sectortafels leest u in de hoofdstukken 2, 3 en 4. Vanuit het Rijk hebben alle RES-regio's de vraag gekregen om in de regionale strategie vooral te focussen op de opgave voor warmtetransitie in de gebouwde omgeving en de opwekking van duurzame elektriciteit. In Zeeland nemen we in de RES ook mobiliteit mee. We menen dat een duurzame infrastructuur, die rijden en varen zonder CO2-uitstoot mogelijk maakt, een integraal onderdeel is van de duurzame Zeeuwse samenleving.

Industrie en Landbouw Andere belangrijke sectoren voor een duurzame samenleving zijn natuurlijk Industrie en Landbouw. Hoewel in eerste instantie de ontwikkelingen in deze twee sectoren niet aan aparte Zeeuwse sectortafels besproken werden, is de samenwerking met de sectoren industrie en landbouw op Zeeuwse schaal nu geïntensiveerd. Deze wens werd de afgelopen periode tijdens verschillende (bestuurlijke) bijeenkomsten geuit. In hoofdstuk 6 en 7 staat de aanpak van deze twee, zeker voor Zeeland, relevante sectoren. De sectoren industrie en landbouw hebben te maken met bovenregionale maatregelen, landelijke afspraken en fiscaal beleid. Maar vertegenwoordigers uit de landbouw en industrie namen vanaf de start wel al deel aan de sectortafels voor Gebouwde Omgeving, Elektriciteit en Mobiliteit. Zo konden zij aangeven welke mogelijkheden en kansen de samenwerking met deze sectoren op Zeeuwse schaal biedt voor de energietransitie. Bijvoorbeeld in het gebruik van restwarmte van de industrie voor verwarming in de gebouwde omgeving of de opwek van duurzame energie.

Arbeidsmarkt en Scholing De energietransitie zal een steeds grotere invloed krijgen op de Zeeuwse arbeidsmarkt. Zonder de mensen die (gaan) werken in de nieuwe energiesectoren zal het niet lukken om de doelstellingen te halen. De toenemende krapte op de arbeidsmarkt en de veranderde beroepseisen zorgen ervoor dat de energietransitie alleen maar succesvol kan zijn als tijdig op de veranderde arbeidsmarktbehoeftes wordt geanticipeerd. Hiermee is in Zeeland een voorzichtige start gemaakt. Dit is te lezen in hoofdstuk 8.

6

Regionale Energiestrategie Zeeland RES 1.0

Afwegingskaders In de RES staat ook duidelijk beschreven hoe we tot onze keuzes zijn gekomen. Welke afwegingen hebben we gemaakt, welke belangen spelen er of zouden er kunnen gaan spelen? Daarbij is gekeken naar allerlei factoren die nu of in de toekomst relevant zijn, zoals technische ontwikkelingen, financiële consequenties, sociaal-maatschappelijke afwegingen, impact op ruimte en landschap, et cetera. De RES op zijn beurt geeft weer een afwegingskader waarbinnen straks in de uitvoering beslissingen genomen kunnen worden. Bijvoorbeeld voor de Zeeuwse gemeenten die aan de slag gaan met een TVW op gemeentelijk, dorpsen wijkniveau.

De RES staat niet op zichzelf De RES staat niet op zichzelf. Er spelen allerlei ontwikkelingen die bijdragen aan het terugbrengen van de CO2-uitstoot en/of die een duurzamere samenleving als doel hebben. In de totstandkoming van deze energiestrategie hebben we dan ook de ontwikkelingen rond energietransitie, klimaatadaptatie, circulaire economie en andere duurzame initiatieven meegenomen. Ook zaten de mensen die in Zeeland aan die ontwikkelingen werken aan de verschillende sectortafels.

RES Zeeland: een duurzaam netwerk We zien deze strategie als permanent ‘werk in uitvoering’, het is een transitieplan, dat steeds openstaat voor nieuwe gesprekspartners, spelers op de markt, nieuwe technologie, andere omstandigheden en voortschrijdend inzicht. We gebruikten alle kennis van nu en de gezamenlijke kunde en ervaring van de deelnemers aan de sectortafels, om weloverwogen afspraken te maken. Maar het belang van het in standhouden van de samenwerking in het RES-netwerk, of een andere samenwerkingsvorm, is evident. Want we zullen niet alleen een flexibele energiestrategie nodig hebben om in een telkens veranderende wereld, de huidige en toekomstige energiedoelstellingen te blijven behalen, maar ook een stevig samenwerkingsnetwerk.

Leeswijzer In hoofdstuk 1 van deze RES 1.0 voor Zeeland staat op welke wijze de RES is opgesteld, hoe de organisatie is vormgegeven, welke planning gevolgd wordt. In de hoofdstukken 2, 3 en 4 staat beschreven wat de resultaten zijn van de drie Zeeuwse sectortafels, respectievelijk Gebouwde Omgeving, Elektriciteit en Mobiliteit. De ontwikkelingen in de sectoren Landbouw en Industrie worden beschreven in hoofdstuk 6 en 7. Hierin staat ook de Zeeuwse visie op waterstof. In hoofdstuk 8 beschrijven we de aanpak en eerste opbrengsten van de strategie voor arbeidsmarkt en scholing in relatie tot de energietransitie.

7

Regionale Energiestrategie Zeeland RES 1.0

1.

De Zeeuwse ambitie en aanpak

Zeeland staat achter de doelstellingen van het klimaatakkoord van Parijs en wil evenredig bijdragen aan het bereiken van deze doelstellingen. In Zeeland willen we in de gebouwde omgeving 400 kiloton (Kton) CO2 reduceren en gaan we in 2030 minstens 11 PetaJoule (3 TWh) hernieuwbare energie opwekken. De Zeeuwse ambitie voor mobiliteit is een CO2-reductie van 49%. De RES’en van dertig energieregio’s realiseren samen de landelijke klimaatopgave. In Zeeland vallen de provinciegrenzen samen met de RES-regio, we werken dus provincie-dekkend. Dat is een voordeel omdat we in Zeeland al op heel veel beleidsterreinen intensief met ondernemers, kennisinstellingen, overheden en inwoners samenwerken. De opgave is complex en heeft zichtbare consequenties voor de Zeeuwse leefomgeving. Maar hij biedt ook kansen voor inwoners, kennisinstellingen, ondernemers en overheden. Voor de versterking van de leefbaarheid, economische ontwikkeling, onderwijs en werkgelegenheid. Aan de drie sectortafels is steeds nadrukkelijk stilgestaan bij de consequenties die de verschillende oplossingsrichtingen kunnen hebben op deze en andere terreinen, zoals bijvoorbeeld op de economie of het landschap. De diverse, en soms uiteenlopende, belangen van inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en overheden zijn steeds zorgvuldig afgewogen op basis van de kennis van nu.

De RES is door middel van samenwerking van een groot aantal partijen tot stand gekomen. Ook in de uitvoering willen we iedereen betrekken. De energietransitie gaat iedereen aan en moet voor iedereen bereikbaar zijn. De RES 1.0 is het resultaat van samenwerking en de kennis van nu. De wereld verandert snel. Nu nog onvoorziene economische, maatschappelijke, technologische en politieke ontwikkelingen, hebben invloed op de energiestrategie. Maar de kernwaarden bij het verder ontwikkelingen van de Zeeuwse energiestrategie blijven gelijk: transparantie over werkwijze en doelstellingen, over zekerheden en onzekerheden, een doorlopend streven naar samenwerking, en zoveel mogelijk betrekken van alle betrokkenen die hun eigen verantwoordelijkheden kennen en nemen.

1.1 Planning Fase 1: Voorbereiding (tot eind oktober 2018) Het proces om te komen tot een Zeeuwse RES startte in het najaar van 2017. Op initiatief van Proeftuin Maak het Verschil, Zeeuws Energieakkoord (ZEA), Vereniging van Zeeuwse Gemeenten (VZG), waterschap Scheldestromen, Provincie Zeeland, SER Zeeland, de Zeeuwse Milieufederatie (ZMf) en Enduris, spraken bedrijven, overheden, onderwijsinstellingen, maatschappelijke organisaties en burgers tijdens de (eerste) Zeeuwse Energiedialogen over samenwerking om de energietransitie te versnellen. Tijdens de slotbijeenkomst op 6 december 2017 spraken Enduris, de VZG, provincie Zeeland en waterschap Scheldestromen af zich samen in te zetten voor de ontwikkeling van de Zeeuwse RES. In deze fase zijn ook twee ambtelijke en bestuurlijke informatiebijeenkomsten (18 mei en 29 augustus 2018) over de RES georganiseerd, in samenwerking met Interprovinciaal Overleg (IPO), de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) en de Unie van Waterschappen (UvW).

Startdocument In juni 2018 stelden de Zeeuwse overheden het bestuurlijk startdocument (Plan van Aanpak voor de Regionale Energiestrategie) vast. In dit plan staat omschreven hoe Zeeland te werk gaat om uiteindelijk een breed gedragen RES te kunnen opleveren. Vervolgens hebben de 13 Zeeuwse gemeenten, vertegenwoordigd door de VZG, waterschap Scheldestromen en Provincie Zeeland geïnventariseerd welke stakeholders betrokken moesten worden in de samenwerking voor de RES. En is de RESorganisatie (met een stuurgroep, een ambtelijk kernteam en sectortafels) ingericht. Vervolgens maakte de stuurgroep opdrachtbrieven voor de Zeeuwse sectortafels.

Zeeuwse energiedialoog Hoewel er dus al veel werk achter de schermen werd verricht, vond de officiële aftrap van het RES-proces Zeeland plaats op 31 oktober 2018 tijdens de (tweede) Zeeuwse energiedialoog. Dit was een groot opgezet publieksevenement over energie in Zeeland. De voorzitter van de commissie Borging Energieakkoord, Ed Nijpels, kwam naar Zeeland en sprak met 400 geïnteresseerden over de betekenis van het Klimaatakkoord voor Zeeland.

Fase 2: Inventarisatie en analyse (vanaf oktober 2018) De focus vanuit de landelijke RES ligt op de opgaven van de tafels Gebouwde Omgeving en Elektriciteit. Al snel kozen we er in Zeeland voor om ook de opgave van de tafel Mobiliteit mee te nemen omdat we menen dat het goed inpassen van de laadinfrastructuur en de ruimtelijke consequenties van zero-emissie (stads)logistiek integraal onderdeel uitmaakt van de Zeeuwse opgave. Uiteindelijk kozen we er ook voor om de sectoren Industrie en landbouw op te nemen in de RES. 8

Regionale Energiestrategie Zeeland RES 1.0

Opdrachtbrieven sectortafels De drie sectortafels zijn vanaf het najaar van 2018 aan de slag gegaan met de opgave op basis van de opdrachtbrieven. In eerste instantie inventariseerden de sectortafels welke informatie al voorhanden was, op welke relevante gebieden er binnen Zeeland al samenwerkingen bestonden, en hoe de tafels zoveel mogelijk konden aansluiten op wat er al was in de regio. Ook is bepaald welke informatie er nog nodig was om te komen tot de juiste keuzes. En zijn onderzoeksbureaus ingeschakeld en andere datapaden ingezet om de, voor Zeeland specifieke, informatie over energieverbruik, besparings- en opwekpotentieel en de bestaande en geplande infrastructuur in kaart te brengen.

Handreiking Regionale Energie Strategieën en nationaal Klimaatakkoord Eind december 2018 publiceerde het Nationaal Programma RES (NPRES) de handreiking Regionale Energie Strategieën. Gelijktijdig werd het Ontwerp van het Klimaatakkoord (OKA) bekend gemaakt. Dat vervolgens in juni 2019 in definitieve vorm is gepresenteerd. In oktober 2019 is vervolgens een tweede versie van de handreiking (versie 1.1.) gepubliceerd. Alle drie deze documenten zijn door de sectortafels en door het kernteam gebruikt om hun inventarisaties en analyses aan te scherpen.

Afstemming met bestuurders, raads- en statenleden en andere stakeholders Het kernteam monitorde tijdens deze fase de voortgang aan de tafels, ondersteunde de tafels bij keuzes voor, en afspraken met, onderzoeksbureaus en stelde het raamwerk voor de RES op. Daarnaast zorgde de hoofdtafel voor de juiste aansluiting met stakeholders en aanverwante processen en ontwikkelingen in de regio. En het politiek-bestuurlijke besluitvormingsproces werd zorgvuldig voorbereid. Zo informeerde de hoofdtafel in het eerste kwartaal van 2019, in een rondgang langs de Zeeuwse gemeenten, de raadsleden over de voortgang van het proces.

Fase 3: Uitwerken en opleveren eerste concept-RES (zes maanden na ondertekening Klimaatakkoord) Het groeiende inzicht, in potentie en mogelijkheden, gebruikten de voorzitters van de sectortafels om met de deelnemers een initiële vertaalslag te maken naar een regionale inzet voor hernieuwbare opwek, een concept regionale structuur warmte en een actieplan mobiliteit.

RES-Bouwstenen De bouwstenen werden vervolgens in mei 2019 getoetst tijdens drie regiobijeenkomsten in Middelburg, Goes en Terneuzen. De tafels presenteerden de eerste bouwstenen van de RES en bestuurders, raads- en statenleden, en leden van de algemene vergadering van het waterschap konden in gesprek gaan met de voorzitters en deelnemers van de drie sectortafels. Ook geïnteresseerde inwoners waren, tijdens de regiobijeenkomsten, welkom bij de tafelgesprekken. Eind juni legden we de laatste hand aan de concept-RES. De concept-RES is vervolgens voor akkoord aangeboden aan het dagelijks bestuur van het waterschap, de provincie en de gezamenlijke Zeeuwse gemeenten en ter kennisgeving aangeboden aan de raden en staten.

Fase 4: Uitwerken en opleveren van RES 1.0 (12 maanden na ondertekening Klimaatakkoord) In 28 juni 2019 publiceerde het kabinet het nationaal KA. Dit was, tijdens het tweede deel van 2019, input voor verdere aanscherping van de concept-RES. Daarnaast was er input uit de afgeronde onderzoeken. En toetsten we diverse scenario’s en oplossingsrichtingen tijdens regionale bijeenkomsten, expertmeetings en bestaande organisatie-, netwerk- en overlegstructuren. Via nieuwsbrieven, LinkedIn, meet-ups van de Zeeuwse Bibliotheek (ZB), de website en artikelen in regionale media werden belanghebbenden op de hoogte gehouden van de ontwikkelingen.

Botsproef Op 22 augustus 2019 presenteerden we de Zeeuwse concept-RES aan het NPRES, vertegenwoordigers van ministeries, belangenverenigingen en andere RES-regio’s. Tijdens deze proef is onze RES gespiegeld aan de landelijke handreiking, het Klimaatakkoord en de nationale appreciatiekaders. Dit heeft zowel ons als alle andere betrokkenen geholpen. Enerzijds bij de aanscherping van onze eigen RES, anderzijds hebben het programmateam en andere regio’s zich kunnen laten inspireren door het werk dat in onze regio is verzet.

Afstemming met bestuurders, raads- en statenleden en andere stakeholders In het najaar van 2019 zijn de bestuurders van provinciale staten (PS), de algemene vergadering van het waterschap en de gemeenteraden wederom bezocht door het ambtelijk kernteam. Tijdens deze tweede bestuurlijke rondgang zijn de aanwezige bestuurders geïnformeerd over de inhoud van de concept-RES, belangrijkste tussentijdse ontwikkelingen en het aanstaande besluitvormingsproces. Vragen en opmerkingen die tijdens deze ronde zijn ontvangen zijn als input gebruikt voor de het aanscherpen van de concept-RES. 9

Regionale Energiestrategie Zeeland RES 1.0

Fase 5: Van inzet naar uitvoering (2020-2030) De RES 1.0 wordt in het eerste kwartaal van 2020 ter vaststelling aangeboden aan de besturen van de provincie, het waterschap en de gemeenten. Na vaststelling van de RES 1.0 gaan we aan de slag met de ontwikkeling van de startprojecten en een uitvoeringsagenda. Hiermee loopt Zeeland voor op de landelijke planning. Die vraagt regio’s om de RES 1.0 uiterlijk op 1 maart 2021 aan te bieden aan NPRES. Tegen die tijd zullen we, indien nodig, een bijlage met de eventuele aanvullingen/wijzigingen opstellen en met de onderliggende RES 1.0 indienen.

RES 2.0, 3.0, … Overeenkomstig de landelijke werkwijze, actualiseren we de RES uiterlijk iedere twee jaar – indien nodig eerder. De RES 2.0 biedt Zeeland dus uiterlijk 1 maart 2023 aan. Hoewel we ons richten op de uitvoeringsperiode tot 2030 (en in sommige gevallen nog verder), kunnen we daarmee snel reageren op actuele maatschappelijke, politieke en economische ontwikkelingen. En we kunnen de meest recente inzichten en ontwikkelingen omtrent opweklocaties voor duurzame energie, opslag van energie en infrastructurele aanpassingen meenemen. De RES 2.0, 3.0 en verder worden, net als nu het geval is, steeds ter vaststelling aangeboden aan het algemeen bestuur van het waterschap, de provincie en de gemeenten. Voor de doelstellingen voor duurzame energieopwekking is 2025 een belangrijk ijkjaar. Gezien de doorlooptijd van procedures willen we eind dat jaar voldoende zekerheid hebben over het behalen van ons doel voor 2030. Wanneer dit niet het geval is, overwegen we extra initiatieven op dit vlak te ontwikkelen. Onderstaande planning is deels afhankelijk van de landelijke planning en wordt dus steeds aangepast als de actualiteit daarom vraagt.

Figuur 1: Planning RES Zeeland.

Doorrekening Planbureau voor de leefomgeving (PBL) De voorzitter van de stuurgroep levert de Zeeuwse RES 1.0 uiterlijk 1 juni 2020 in bij het NPRES. Het NPRES biedt onze RES, samen met de (concept) RES’en van de andere regio’s, aan het PBL aan. Het PBL rekent alle RES’en door om te zien of de geformuleerde doelen optellen tot de vastgestelde doelstellingen. Mocht dat niet het geval zijn, dan hebben de regio’s vier maanden de tijd om de mogelijke restopgave te verdelen. Aanvullend zal in de appreciatie worden gekeken naar kwalitatieve kaders in het kader van ruimtegebruik, bestuurlijk draagvlak, maatschappelijke betrokkenheid en energiesysteemefficiëntie.

10

Regionale Energiestrategie Zeeland RES 1.0

1.2 Organisatie Het opstellen van een regionale energiestrategie vereist regionale samenwerking tussen overheden, inwoners, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties. Deze samenwerking is terug te vinden in de programmaorganisatie RES.

Figuur 2: Organisatiestructuur RES Zeeland.

Stuurgroep In het voorjaar van 2018 is de stuurgroep RES Zeeland ingericht (bestuurlijk kernteam). De stuurgroep bestaat uit bestuurders van de VZG, Provincie Zeeland, waterschap Scheldestromen, Impuls Zeeland en Enduris. Medio 2019 is de stuurgroep uitgebreid met vertegenwoordigers van het bedrijfsleven (Verbrugge Terminals) en onderwijs (Hogeschool Zeeland (HZ) University of Applied Sciences). Beide stuurgroepleden zijn ook lid van de Economic Board Zeeland. Met het vaststellen van het bestuurlijk startdocument zijn tevens afspraken gemaakt over de benodigde middelen (capaciteit en financiën). Als voorzitter van de stuurgroep is de gedeputeerde van de Provincie benoemd. De stuurgroep komt sinds april 2018 elke twee maanden samen. De agenda van de bijeenkomsten wordt voorbereid door het ambtelijk kernteam. Op de agenda staan (in ieder geval) de volgende onderwerpen: voortgang proces, stand van zaken sectortafels, begroting, organisatie, communicatie en participatie.

Ambtelijk kernteam Voor het dagelijks bestuur is er een ambtelijk kernteam, dat bestaat uit vertegenwoordigers van de betrokken overheden en organisaties aangevuld met vertegenwoordigers vanuit netbeheerder Enduris en Impuls Zeeland. Het ambtelijk kernteam RES is verantwoordelijk voor:    

bewaken van de voortgang van het proces; ondersteunen van de sectortafels; de communicatie rond het RES-proces; de contacten met belangrijke stakeholders;

11

Regionale Energiestrategie Zeeland RES 1.0  

integratie van de RES met gerelateerde ontwikkelingen en processen in de regio en landelijk; besluitvormingsproces.

Het ambtelijk kernteam komt elke twee weken samen, en een keer per twee maanden met de voorzitters van de sectortafels. Op de agenda staan in ieder geval de volgende onderwerpen: acties en besluiten, stand van zaken sectortafels, landelijke en regionale afstemming, communicatie en voortgang RES.

Procesmanager Om snel van start te kunnen gaan was er tijdens de voorbereidingsfase (tot eind 2018) een onafhankelijke procesmanager. De procesmanager heeft het proces vormgegeven, de planning gemaakt, de dagelijkse werkzaamheden gedurende de voorbereidingsperiode gemonitord, de voortgang van het proces gestimuleerd en de verschillende sectortafels ingericht en ondersteund. Vanaf januari 2019 heeft het ambtelijk kernteam deze rol op zich genomen.

Voorzitters sectortafels RES Zeeland is opgedeeld in een drietal sectortafels: Gebouwde Omgeving, Elektriciteit en Mobiliteit (zie ook paragraaf ‘Werkwijze’). Iedere sectortafel heeft een eigen voorzitter. Als voorzitters van de sectortafels zijn specialisten en experts in het betreffende vakgebied aangesteld met sterke communicatieve en verbindende kwaliteiten. Bij elke sectortafel is een secretaris aangesteld om bijeenkomsten te notuleren en de voortgang en planning van de opgave te bewaken.

Deelnemers sectortafels De voorzitters van de sectortafels hebben specifiek voor hun sector gekeken wie er binnen Zeeland in ieder geval aan tafel moeten zitten. Hierbij is steeds gekeken of de volgende, voor de sector relevante, partijen vertegenwoordigd zijn: commerciële organisaties, overheden (gemeenten), brancheorganisaties, onderwijsinstellingen, maatschappelijke organisaties en inwoners.

1.3 Werkwijze Om te komen tot een breed gedragen RES betrekken we in het hele proces zoveel mogelijk stakeholders. Met als doel om zowel voor nu (het vaststellen van de RES) als voor later (actueel houden RES en uitvoering) een stevig RES-netwerk te bouwen. We kiezen ervoor om op meerdere niveaus zoveel mogelijk betrokkenheid te creëren, omdat de energiestrategie iedereen aangaat en alleen succesvol kan zijn als we integraal samenwerken. Uitgangspunten voor de Zeeuwse stakeholdersstrategie zijn: 

Persoonlijk Zeeland is een relatief kleine gemeenschap wat de mogelijkheid geeft duurzame persoonlijke relaties op te bouwen. Doel is relaties te bouwen tussen de RES-organisatie en individuen maar ook, of vooral juist, tussen stakeholders onderling.



Elke fase eigen aanpak De stakeholdersstrategie is flexibel. Een relatief kleine groep vertegenwoordigers van alle stakeholders is actief betrokken bij het schrijven van de RES. Daarna, in de toetsingsfase, wordt ruimer uitgenodigd zodat meer mensen in de gelegenheid zijn om feedback te geven op het concept.



Per sector en cross sub-sectoren Door aanspraak te maken op de specifieke kennis en kunde van een sub-sector, vergroten we de betrokkenheid bij, en acceptatie van, de RES binnen de sub-sector. Bewust organiseren we tijdens het proces ook sessies waarbij alle subsectoren aanwezig zijn zodat de verschillende oplossingsrichtingen zo goed mogelijk op elkaar zijn afgestemd.



Alle partijen aan tafel In elke sub-sectortafel en aan de hoofdtafel zitten vertegenwoordigers van de dertien Zeeuwse gemeenten en Provincie en Waterschap. Daarnaast is ervoor gezorgd dat alle partijen zoveel mogelijk vertegenwoordigd zijn in elke tafel.



Aansluiten bij, en voortbouwen op, bestaande netwerken en initiatieven Daar waar mogelijk is aangesloten bij bredere Zeeuwse initiatieven op het gebied van duurzaamheid in de gebouwde omgeving en bij bestaande structuren.

Samenwerken cruciaal voor behalen doelen en verzilvering kansen Zeeland Zoals eerder aangegeven is integrale samenwerking cruciaal. Niet alleen om de uiteindelijke doelstellingen te halen maar ook om nu projecten te realiseren waar ervaring mee opgedaan kan worden om de doelstellingen ook daadwerkelijk te halen. Juist omdat nog zoveel onderzocht moet worden, technologische ontwikkelingen snel gaan en de klok verder tikt, zijn onconventionele samenwerkingen noodzakelijk. Dat biedt unieke kansen voor wijken en kernen om directe samenwerkingen aan te gaan met

12

Regionale Energiestrategie Zeeland RES 1.0 leveranciers, voor kernen om de link met nabijgelegen industrie te leggen, voor mensen die werken aan opgaven over de energietransitie, de klimaatadaptatie, de omgevingsvisie of een lokaal warmteplan om over de grenzen van hun onderwerp met elkaar naar originele oplossingen toe te werken. Iedereen is betrokken bij deze transitie, niet alleen de stakeholders die nu aan tafel zitten. De huidige deelnemers hebben nu al ervaren wat de dialoog met zoveel verschillende partijen en invalshoeken ze brengt, en kunnen van daaruit weer andere partijen betrekken. Zodat uiteindelijk heel Zeeland een groot, lerend netwerk is voor de energieopgave.

Zeeuwse sectortafels Aan de drie Zeeuwse sectortafels is intensief gesproken over welke afspraken, maatregelen en instrumenten nodig en mogelijk zijn om in Zeeland de CO2-uitstoot maximaal te kunnen reduceren. Na meerdere sessies en uitgebreid onderzoek zijn de drie sectortafels met hun bijdrage aan de RES 1.0 gekomen. Vanaf het begin van het proces is er aandacht geweest voor de sectorale samenhang tussen de Zeeuwse sectortafels. De strategieën van de sectortafels zijn dus niet afzonderlijk ontwikkeld. Tussen de drie sectortafels was gedurende het hele proces intensief contact en afstemming. Keuzes aan de ene tafel hebben immers invloed op de strategie van een andere tafel. Onderstaand is de samenhang tussen de sectortafels in beeld gebracht en zijn de onderwerpen te zien die aan de verschillende tafels besproken werden als onderdeel van de RES 1.0.

Figuur 3: Sectortafels RES Zeeland.

Gebouwde Omgeving Voor de gebouwde omgeving zijn er zes tafels: sociale woningbouw, particuliere woningbouw, publiek vastgoed, commercieel vastgoed, recreatief vastgoed en Transitievisie Warmte (TVW). Dit is, op recreatie en TVW na, de indeling van de Klimaatmonitor, zodat we directe aansluiting hebben op landelijke benchmarkgegevens. Daarnaast is er een hoofdsectortafel. Sinds het voorjaar van 2019 is er samen met alle Zeeuwse gemeenten een extra tafel ingericht, om gezamenlijk te werken aan de TVW. De RES Gebouwde Omgeving faciliteert de gemeenten hierbij, zodat zij onderling kennis uit kunnen wisselen en gezamenlijk experts kunnen inschakelen. Aan de afzonderlijke tafels wordt gesproken over kenmerken, belangen en ontwikkelingen in de eigen sector. Zo heeft de sociale woningbouw met hele andere wet- en regelgeving op het gebied van duurzaamheid te maken dan de recreatieve sector, en maakt een particuliere woningeigenaar andere afwegingen dan een commercieel bedrijf. Ook is gekeken naar de ervaringen binnen al lopende initiatieven, zowel binnen als buiten Zeeland, om te zien of die kansen voor de Zeeuwse gebouwde omgeving bieden.

De hoofdsectortafel Gebouwde Omgeving geeft inhoudelijke ondersteuning aan de sub-sectortafels; zorgt voor afstemming tussen de sub-sectortafels; schrijft de sector-overkoepelende strategie, bewaakt het proces en de voortgang en stemt af met de sectortafels Mobiliteit en Elektriciteit. Sinds het najaar van 2018 is er aan de tafels Gebouwde Omgeving heel hard gewerkt aan het opstellen van de RES. In totaal zitten er aan de tafels ruim 80 personen van 55 Zeeuwse organisaties, belangenverenigingen, bedrijven en overheden. Bij de samenstelling van de tafels is zo breed mogelijk uitgenodigd zodat alle partijen die betrokken wilden worden, dat ook konden.

13

Regionale Energiestrategie Zeeland RES 1.0 Medio 2019 is het aantal vertegenwoordigers aan de tafels enigszins teruggebracht, om het proces beheersbaar te houden. Sinds die tijd wordt er gerichter met kleine doelgroepen gewerkt aan het opzetten van startprojecten, die bijdragen aan de uitvoering van de strategie. De tafel Gebouwde omgeving kiest er voor om eerst aan de slag te gaan met die doelgroepen waar het energieverbruik het hoogste is en waar de meeste impact is te realiseren.

Elektriciteit De sectortafel Elektriciteit is in het najaar van 2018 gestart. Naast de hoofdsectortafel wordt gewerkt met twee sub-sectortafels: Energie uit Water en Wind/zon. De keuze voor een aparte tafel voor energie uit water is een logisch gevolg van het feit dat Zeeland een waterprovincie is: land in zee. De sub-sectortafel Energie uit Water brengt de specifieke kansen van water als energiebron voor Zeeland in kaart, met als doel het bod van 100 Megawatt (MW) te onderzoeken en te onderbouwen. Voor de sub-sectortafel Wind en Zon konden we voortbouwen op bestaande overlegstructuren van de Provincie en gemeenten. Het bestaande overleg over wind- en zonne-energie is voor de RES geïntensiveerd en uitgebreid met marktpartijen, de netbeheerder en de ZLTO. De sub-sectortafel Wind en Zon blijft, ook richting de toekomst, de ontwikkeling van wind- en zonprojecten monitoren. De aantallen die we in deze RES 1.0 noemen zijn een, zo goed mogelijke, inschatting van de Zeeuwse mogelijkheden. Wat de exacte invulling, met vermogens per locatie van projecten, wordt, weten we nu nog niet. Dat komt mede omdat pas na aanbesteding van een project, aan het eind van alle procedures, duidelijk wordt welk vermogen in een project komt te staan. Daarbij hebben we te maken met het, vaak nog, vertrouwelijke karakter van projecten, waardoor geen gedetailleerde informatie beschikbaar is.

Besluitvorming over hernieuwbare energieprojecten is geen onderdeel van de RES. Dit gaat via de gebruikelijke project-specifieke vergunningsprocedures en de wettelijk betrokken partijen.

Mobiliteit De Zeeuwse sectortafel Mobiliteit is in de tweede helft van 2018 opgericht om gezamenlijk te werken aan een Zeeuwse strategie voor zero emissie mobiliteit in 2050. Alle betrokken partijen leverden een waardevolle bijdrage voor de zero emissie doelstelling. Er is een selectie gemaakt in het aantal partijen dat zitting nam aan tafel om de groep compact te houden. Niet alle partijen zijn vertegenwoordigd. Dit komt mede omdat niet elke partij een Zeeuwse vertegenwoordiger heeft. Maar de ontbrekende partijen zijn ofwel aan de landelijke tafel vertegenwoordigd; staan in contact met leden van de Zeeuwse sectortafel; of worden op een later moment betrokken. Het proces startte met een analyse van wat elke partij zelf aan CO2-reductie mobiliteit kan inbrengen. Daaraan werden de punten uit het OKA en het PBL-effecten rapport van 13 maart 2019 gespiegeld en verder en breder uitgewerkt. Elke partij leverde bouwstenen voor de RES aan. Dit samen vormt de aanzet van de Zeeuwse strategie in de weg naar zero emissie van de mobiliteit. Om een concrete invulling te geven aan zero-emissie mobiliteit Zeeland in 2050 krijgt deze strategie een vervolg door het opstellen van een uitvoeringsprogramma. Alle direct betrokken partijen, branche- en belangenorganisaties zullen bij de verdere en concrete uitwerkingen van de maatregelen worden betrokken.

Arbeidsmarkt en Scholing Vanuit de Provincie is het initiatief voor een strategie voor Arbeidsmarkt en Scholing genomen. In deze eerste fase is vooral gekeken naar het vraagstuk in het algemeen. Arbeidsmarkt en Scholing voor de energietransitie is als onderwerp breed aangevlogen om alle mogelijk relevante aspecten in beeld te krijgen. Daarnaast zijn zoveel mogelijk mensen van allerlei organisaties, instanties en generaties met elkaar rond het onderwerp in gesprek gebracht. De opbrengst van deze brede dialoog, in combinatie met de uitkomsten van de sectortafels (die grotendeels leidend zijn in de vraag aan de arbeidsmarkt en de eisen aan scholing) en aanvullend onderzoek, zal leiden tot een eerste concept voor de strategie voor Arbeidsmarkt en Scholing.

1.4 Samenhang De RES is ontwikkeld vanuit de sectorale samenhang tussen de drie Zeeuwse sectortafels. De sectoren Landbouw en Industrie zijn landelijk geregeld, daarvoor waren in eerste instantie geen regionale sectortafels. Wel is vanuit de Zeeuwse sectortafels steeds gekeken hoe de samenhang met de sectoren Landbouw en Industrie geborgd kon worden.

Sectortafel Industrie Hoewel er geen aparte Zeeuwse industrietafel is, is er wel een Zeeuwse aanpak voor CO2-besparing in de industrie. Deze loopt via het Smart Delta Resources (SDR) platform, waarin energie-intensieve industriële bedrijven in Zeeland, West-Brabant en OostVlaanderen samenwerken. SDR stelde een roadmap op met acht concrete projecten in de regio om de CO2-reductiedoelstellingen voor de industrie te realiseren. Samen met kansen uit ‘Ambitie 2030’ van Vitaal Sloe en Kanaalzone en biobased projecten van Biobased Delta, zijn deze projecten ingediend bij de landelijke industrietafel. Aan de landelijke industrietafel wordt nu verder

14

Regionale Energiestrategie Zeeland RES 1.0 gesproken over (overheids-)maatregelen om deze projecten te realiseren in het kader van het KA. Een uitgebreide beschrijving van de sector Industrie is te vinden in hoofdstuk 5.

Sectortafel Landbouw Zeeland is een akkerbouw provincie. Dit maakt dat veel van de opgaven die aan de landelijke sectortafel Landbouw en Landgebruik worden besproken, bijvoorbeeld over de veehouderij, het terugbrengen van methaanuitstoot van veengebieden, of verbruik van de glastuinbouw, hier veel minder spelen. Voorstellen op het gebied van akkerbouw en landgebruik die wel relevant zijn voor Zeeland worden aan de landelijke tafel uitgewerkt en meegenomen in de Agenda Landelijk Gebied van de Provincie Zeeland. Een uitgebreide beschrijving van de sector Landbouw is te vinden in hoofdstuk 5.

Andere ontwikkelingen De RES staat niet op zichzelf. Er spelen allerlei ontwikkelingen die bijdragen aan het terugbrengen van de CO2-uitstoot en/of die een duurzamere samenleving als doel hebben. In de totstandkoming van deze energiestrategie hebben we vanaf het begin dan ook de ontwikkelingen rond energietransitie, klimaatadaptatie, circulaire economie en andere duurzame initiatieven meegenomen. Vakgenoten uit deze gelieerde ontwikkelingen hebben ook deelgenomen aan de verschillende sectortafels. Deze integrale aanpak staat ook centraal in de omgevingsvisie en omgevingswet, een beleidsontwikkeling die van invloed zal zijn op de uitwerking van de RES. Gaandeweg is de arbeidsmarkt geïdentificeerd als een bepalende factor voor het succesvol kunnen uitvoeren van de RES.

Energietransitie Het is ondertussen wel duidelijk dat we, om de mondiale klimaatdoelstellingen te behalen, een wereldwijde energietransitie nodig hebben. Dat lukt alleen als we ons gezamenlijk inspannen om van het gebruik van milieubelastende energiebronnen om te schakelen naar een energievoorziening waarbij minder CO2 wordt uitgestoten. Waarbij de energievoorziening niet in gevaar mag komen. Om de Nederlandse energietransitie te versnellen besloot het kabinet in 2018 om de winning van aardgas in Groningen af te bouwen en rond 2030 helemaal te staken. In de RES staat o.a. beschreven hoe we, op een reële, betaalbare manier die transitie van gas naar duurzame energie in Zeeland stap voor stap realiseren.

Omgevingsvisie De omgevingswet treedt op 1 januari 2021 in werking en maakt het mogelijk dat alle wetten en regels op het gebied van de leefomgeving worden vereenvoudigd en gebundeld. Uitgangspunt in de nieuwe aanpak is dat ingrepen in de leefomgeving niet los van elkaar plaatsvinden, maar in samenhang. Zo kunnen we in gebieden komen tot betere, meer geïntegreerde keuzes. De Zeeuwse omgevingsvisie wordt gemaakt volgens de uitgangspunten van de omgevingswet: minder regels, ruimte voor maatwerk en initiatieven, meer samenhang in beleid en meer vertrouwen in elkaar. De Zeeuwse omgevingsvisie is een allesomvattend document dat onder meer de strategische plannen voor de toekomst van Zeeland beschrijft. De Zeeuwse omgevingsvisie 2021 gaat over de periode tot 2050. Het geeft aan welke kansen, opgaven en uitdagingen er voor Zeeland liggen. Onderwerpen als klimaatadaptatie, energietransitie, duurzaam economisch groeipotentieel, sterke en gezonde steden en regio’s en toekomstbestendige ontwikkelingen van het landelijk gebied komen samen in de omgevingsvisie.

Klimaatadaptatie strategie De energietransitie is van groot belang voor het beperken van klimaatverandering die gedeeltelijk al is ingezet. Hierdoor neemt de kans op wateroverlast, hitte, droogte en overstromingen toe. Dat levert risico’s op voor onze economie, gezondheid en (water)veiligheid. In 2020 moeten alle overheden besloten hebben hoe ze met risico’s van de klimaatverandering omgaan. Dit wordt vastgelegd in een Klimaatadaptatie Strategie Zeeland (KaSZ). In de KaSZ komt naar voren welke maatregelen getroffen moeten worden om Zeeland klimaatbestendig in te richten. Hier ligt een nadrukkelijke relatie met de RES en de verdere uitwerking daarvan; zowel op strategisch- als operationeel en uitvoerend niveau. Een belangrijk aspect is de locatiekeuze van vitale infrastructuur, zoals energieopwekking, in het kader van overstromingen en wateroverlast. De locatiekeuze voor zonneparken is ook van belang om slimme combinaties met de aanleg van waterberging mogelijk te maken. In de praktijk komen de uitvoeringsacties voor de energietransitie en klimaatadaptatie samen in één wijk of straat. Denk aan de aanpak van het gasnetwerk (energietransitie) en de riolering (wateroverlast) en de herinrichting van de openbare ruimte (hittestress en wateroverlast). Hiernaast worden acties verkend die burgers en bedrijven kunnen treffen door de aanpak van individuele panden, percelen en tuinen.

Om kosten te besparen en draagvlak te behouden, is het van groot belang om de afweging van strategische (locatie)keuzen en uitvoeringsprogramma’s zorgvuldig op elkaar af te stemmen.

Circulaire economie Ook de circulaire economie draagt bij aan de energietransitie. Dit is ook expliciet opgenomen in provinciaal beleid. In Zeeland wordt gekeken naar mogelijkheden voor vermindering van grondstoffengebruik en het verminderen van uitstoot. Op industrieel 15

Regionale Energiestrategie Zeeland RES 1.0 niveau worden binnen het SDR platform mogelijkheden onderzocht en gerealiseerd om grondstoffen efficiënter in te zetten, langer in de keten te houden via recycling en hergebruik, en om fossiele en niet-duurzaam geproduceerde grondstoffen te vervangen door duurzaam geproduceerde, hernieuwbare en algemeen beschikbare grondstoffen.

Arbeidsmarkt De energietransitie zal een steeds grotere invloed krijgen op de Zeeuwse arbeidsmarkt. Zonder de mensen die (gaan) werken in de nieuwe energiesectoren zal het niet lukken om de doelstellingen te halen. Deze nieuwe banen sluiten niet naadloos aan op het werk dat mensen nu doen, of de opleidingen die mensen nu (kunnen) volgen. De toenemende krapte op de arbeidsmarkt en de veranderde beroepseisen zorgen ervoor dat de energietransitie alleen maar succesvol kan zijn als tijdig op de veranderde arbeidsmarktbehoeftes wordt geanticipeerd. Waar de energietransitie zorgt voor nieuwe banen, zal de transitie ook zorgen voor het verdwijnen van bestaande banen. Daar moet ook aandacht voor zijn. Toekomstgericht beleid is nodig voor arbeidsmarkt en scholing in relatie tot de energietransitie. Een uitgebreide beschrijving van Arbeidsmarkt en Scholing in relatie tot de energietransitie staat in hoofdstuk 6.

1.4 Participatie In deze RES onderscheiden we verschillende soorten participatie: participatie in de ontwikkeling van de RES zelf, de toekomstige participatie in de uitvoering van de RES, en daadwerkelijke participatie van inwoners (-collectieven) in duurzame energieprojecten in de gebouwde omgeving, voor mobiliteit of voor het opwekken van energie. Uiteindelijk werken we met de RES toe naar een duurzame toekomst voor de volgende generaties. Participatie van Zeeuwse jongeren in de RES is dan ook, zowel bij de totstandkoming als in de uitvoering, een belangrijk aandachtspunt.

1.4.1 Participatie in de ontwikkeling van de RES Er is bewust voor gekozen om de RES met een groot aantal partners te ontwikkelen. Een complete lijst is te vinden in Bijlage 7: Organisaties vertegenwoordigd aan (sub) sectortafels. Bij de vaststelling van het Plan van Aanpak in juni 2018 zijn daarvoor duidelijke keuzes gemaakt. Zo is ervoor gekozen om, waar mogelijk, aan te sluiten op bestaande structuren, zoals het ZEA voor de particuliere woningvoorraad uit 2017. En er is gekozen om actief gebruik te maken van de kennis en kunde van Zeeuwse ondernemers, overheden, onderwijsinstellingen, NGO’s en inwoners. Door met sectortafels te werken, kunnen veel partijen participeren. En hun kennis inzetten daar waar zij de meeste toegevoegde waarde hebben. Er is ruimte voor zowel experts en specialisten, als voor vertegenwoordigers van maatschappelijke of belangenorganisaties, als voor personen en organisaties die begaan zijn met de onderwerpen en enthousiast mee willen denken en werken (‘coalition of the willing’). Hieronder vallen onder andere de vereniging Zeeuwind en de ZMf, de Zeeuwse vertegenwoordigers van de landelijke participatiecoalitie. De wijze waarop alle betrokken ondernemers, maatschappelijke organisaties, overheden, inwoners(collectieven) e.a. zijn betrokken zorgt naar onze verwachting zeker voor een betere acceptatie, breder draagvlak en een gedeeld eigenaarschap.

1.4.2 Participatie in de uitvoering van de RES In de RES is per sectortafel een groot aantal projecten, pilots en onderzoeksvoorstellen opgenomen. Deze komen voort uit de dialogen die de partners aan de tafels voerden, en deze zullen ook, grotendeels, gezamenlijk door de partners verder uitgewerkt worden. Bijvoorbeeld in de te ontwikkelen uitvoeringsagenda. Door het werk aan de tafels hebben de partners samen invulling gegeven aan de doelstellingen van de RES, dit zal de gezamenlijke uitvoering van hieruit voortkomende projecten ook zeker versterken. Wij zullen de verschillende doelgroepen ook na vaststelling van de RES actief blijven informeren en betrekken. Zoals via onze website, social media, lokale en regionale bijeenkomsten. Dit geldt ook voor bestuurlijk Zeeland. Net als in de afgelopen maanden zullen we hen uitnodigen voor bijeenkomsten en hen betrekken bij de doorontwikkeling van de RES. Zo zullen we de ontwikkeling van een bestuurlijke klankbordgroep van raads- en statenleden verder verkennen.

1.4.3 Participatie Gebouwde Omgeving Gezien de complexiteit van de opgave van de gebouwde omgeving is het cruciaal dat iedereen mee kan doen. Participatie kan een grote bijdrage leveren aan acceptatie van de stap van aardgas naar duurzame warmte. Dit geeft gebouweigenaren en huurders de kans zelf een rol te spelen in het energiesysteem van de toekomst. Gemeenten en woningcorporaties zullen dus inwoners, marktpartijen en de netbeheerder tijdig moeten betrekken, en er moet ruimte zijn voor lokale initiatieven op buurt- en straatniveau. In de achtergrondnotitie ten behoeve van de Gebouwde Omgeving (14 december 2018) zijn de participatieprincipes die van toepassing zijn op het proces om te komen tot een uitvoeringsplan op wijkniveau, beschreven. Ze zijn geschreven voor de gemeente als regiehouder van het proces, maar gelden voor alle betrokken partijen, zoals netwerkbedrijven, energieleveranciers, 16

Regionale Energiestrategie Zeeland RES 1.0 woningcorporaties, energieloketten en bouw- en installatiepartijen. Al deze partijen zorgen voor transparante informatieverstrekking vanaf het begin en het bieden van ruimte aan gebouweigenaren- en huurders om ideeën en wensen in te brengen. De principes zijn zo opgesteld dat ze doorlopend kunnen worden aangescherpt op basis van voortschrijdend inzicht. Samen met de Zeeuwse gemeenten zal een logisch en praktisch plan voor participatie worden opgesteld. Een belangrijk deel van de actieve inwonerparticipatie zal plaatsvinden tijdens de ontwikkeling van de TVW. Gemeenten zullen bij de ontwikkeling van deze visie worden ondersteund door de tafel gebouwde omgeving. Verschillende van de startprojecten haken hier ook op aan. Zoals de ontwikkeling van een sociale warmteatlas en een toolkit die gemeenten kan inspireren bij het samenwerken met inwoners(collectieven). Ten behoeve van de te ontwikkelen wijkplannen zal op dorps- wijk- en buurtniveau worden bezien welke vormen van communicatie en participatie het best aansluiten. Het NPRES maakt hiervoor verschillende instrumenten, zoals de participatieladder en de handreiking participatie, waar we gebruik van zullen maken. Hierbij zullen wij eveneens verkennen welke mogelijkheden de participatiecoalitie biedt binnen onze regio en welke rol het energieloket nu en in de toekomst kan bieden.