OUD Bijlage 5 - Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0 2021

Omgevingsvisie 1.0 Súdwest-Fryslân Gemeente Súdwest-Fryslân 16 maart 2021

Omgevingsvisie 1.0 Súdwest-Fryslân: Gemeente Súdwest-Fryslân 16 maart 2021

Rapportnummer:

P01503

IMRO-identificatienummer:

-­

Datum:

16 maart 2021

Opdrachtgever:

Gemeente Súdwest-Fryslân

Projectteam BRO:

SdG, DB, GvdS, RvO, LW

Trefwoorden:

-­

Bron foto kaft: Beknopte inhoud:

--

BRO Hoofdvestiging Bosscheweg 107 5282 WV Boxtel T +31 (0)411 850 400 E info@bro.nl

Inhoudsopgave

pagina

1. OMGEVINGSVISIE 1.0 1.1 Door en voor de mienskip 1.2 Vijf thema's 1.3 Leidende principes 1.4 Werkwijze: iedereen doet mee! 1.5 Een dynamische Omgevingsvisie 1.0

3 3 4 4 7 9

2. GEZONDE VITALE MENSEN IN EEN GEZONDE EN VEILIGE OMGEVING 2.1 Ambitie Súdwest-Fryslân 2.2 De relatie met het SDG-Kompas voor de omgeving 2.3 Wat doet Súdwest-Fryslân 2.3.1 Inrichting leefomgeving 2.3.2 Goede milieukwaliteit 2.4 Agenda Gezonde, vitale mensen in een gezonde en veilige omgeving

11 11 11 13 13 15

3. STERKE KERNWAARDEN: CULTUREEL ERFGOED, NATUUR, WEIDS EN WATERRIJK LANDSCHAP 20 3.1 Ambitie Súdwest-Fryslân 20 3.2 De relatie met het SDG-Kompas voor de omgeving 21 3.3 Wat doet Súdwest-Fryslân 22 3.3.1 Waardevolle leefomgeving 22 3.3.2 Gezonde ecosystemen en biodiversiteit 24 3.3.3 Schoon, aantrekkelijk en voldoende water 24 3.4 Agenda Sterke kernwaarden: cultureel erfgoed, natuur, weids en waterrijk landschap 27

4. VEERKRACHTIGE EN LEEFBARE WIJKEN, DORPEN EN STEDEN 4.1 Ambitie Súdwest-Fryslân 4.2 De relatie met het SDG-Kompas voor de omgeving 4.3 Wat doet Súdwest-Fryslân 4.3.1 Inclusieve en toegankelijke woonomgeving 4.3.2 Duurzame werkgelegenheid 4.3.3 Duurzame en veilige vervoerssystemen 4.4 Agenda Veerkrachtige en leefbare wijken, dorpen en steden

29 29 30 31 31 33 35 36

5. VITAAL EN AANTREKKELIJK LANDSCHAP 5.1 Ambitie Súdwest-Fryslân 5.2 De relatie met het SDG-Kompas voor de omgeving 5.3 Wat doet Súdwest-Fryslân 5.3.1 Duurzame landbouw en voedsel 5.3.2. Circulaire economie en duurzame infrastructuur 5.4 Agenda Vitaal en aantrekkelijk landschap

38 38 40 41 41

Inhoudsopgave

44

1

BüO

6. DUURZAAM, ENERGIENEUTRAAL EN KLIMAATADAPTIEF 6.1 Ambitie Súdwest-Fryslân 6.2 De relatie met het SDG-Kompas voor de omgeving 6.3 Wat doet Súdwest-Fryslân 6.3.1 Samenhang tussen de transities en integraal werken 6.3.2 Schone energie 6.3.3 Weerbaarheid 6.4 Agenda Duurzaam, energieneutraal en klimaatadaptief

47 47 48 49 49 50 51 52

7. IDEEKAARTEN DEELGEBIEDEN

55

8. VERVOLG & VERANTWOORDING 8.1 Gesprek Mienskip en formele inspraak 8.2 Vervolg Omgevingsvisie 1.0 en relatie B&W en Raad 8.3 Kostenverhaal 8.4 Afweging milieueffectrapportage en toepassen milieubeginselen

79 79 79 80 83

BIJLAGE 1: OPBRENGST RONDJE SÚDWEST 3.1 Opbrengst Rondje Súdwest thema ‘Gezonde vitale mensen in een gezonde en veilige omgeving’ 3.2 Opbrengst Rondje Súdwest thema ‘Sterke kernwaarden: cultureel erfgoed, natuur, weids en waterrijk landschap’ 3.3 Opbrengst Rondje Súdwest thema ‘veerkrachtige en leefbare wijken, dorpen en steden’ 3.4 Opbrengst Rondje Súdwest thema ‘Vitaal en aantrekkelijk landschap’ 3.5 Opbrengst Rondje Súdwest thema ‘Duurzaam, energieneutraal en klimaatadaptief’

85

BIJLAGE 2: KOSTENVERHAAL

89

BIJLAGE 3: BRONNENOVERZICHT & DEFINITIES

90

Inhoudsopgave

2

85 85 86 87 87

BüO

1.

OMGEVINGSVISIE 1.0 OARS TINKE YN SŨDWEST í aÌÎÏİÎ" Wer«n ř

1.1 Door en voor de mienskip

Ļ

I

Met het ‘Rondje Súdwest’ legden de inwoners van Súdwest-Fryslân in het voorjaar van 2019 de basis voor de Omgevingsvisie 1.0. Deze gemeentelijke visie schetst de ontwikkelingsrichting voor de woon-, werk- en leefomgeving voor een lange periode. Klik hier voor het filmpje > De ambitie van de raad voor de Omgevingsvisie 1.0 De Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân helpt om keuzes te maken bij ontwikkelingen die de fy­ sieke leefomgeving beïnvloeden. In Súdwest-Fryslân geldt: ‘Denk vanuit de klant en de initiatief­ nemer’. Daarom staat het bieden van duidelijkheid voorop. We denken bij de Omgevingsvisie vanuit ambities en mogelijkheden. Daarbij zijn juridische kaders niet leidend. We houden het simpel en zijn uitnodigend. Zoek elkaar op en maak visies en plannen samen.' De Omgevingsvisie 1.0 nodigt uit tot ontwikkelingen: het is dé rode draad voor gemeentelijke activiteiten in de fysieke leefomgeving. Deze visie, de omgevingsprogramma’s en het omge­ vingsplan vormen een duidelijk handvat. Daarmee kan de gemeente beoordelen of ontwikkelin­ gen en projecten bij Súdwest-Fryslân passen. Zo helpt een Omgevingsvisie bij het soepel door­ lopen van de procedures. Naast de resultaten van het Rondje Súdwest is bestaand actueel beleid gebruikt bij het opstel­ len van de Omgevingsvisie 1.0. Klik hier voor een overzicht van de gebruikte bronnen > (bijlage 3 in dit pdf-bestand).

Hier staat ook van de vaak voorkomende begrippen ‘omgevingskwaliteit’ en ‘kernwaarden’ een omschrijving. Een integrale Omgevingsvisie 1.0 De Omgevingsvisie 1.0 gaat over belangrijke onderwerpen als gezondheid, veiligheid, omge­ vingskwaliteit, bereikbaarheid en economie. Denk ook aan meer sociale thema’s als inclusiviteit, leefbaarheid en arbeidsmarktbeleid. De inwoners keken tijdens het Rondje Súdwest ook zo breed naar de toekomst. Iedereen was welkom om mee te denken over deze onderwerpen. Er waren vijf avondbijeenkomsten in diverse plaatsen. Er waren gast­ lessen voor kinderen op school. De ‘Omgevingsbus’ heeft een ronde gemaakt. Daarnaast is vanuit de bedrijven gesproken met een klank­ bordgroep. In totaal hebben ruim 450 mensen tussen 10 en 90 jaar oud meegedacht. Met (keten)partners Bij het maken van de Omgevingsvisie 1.0 zijn diverse (keten)partners betrokken. Dat zijn de buurgemeenten, GGD, Veiligheidsregio Fryslân, Staatsbosbeheer, LTO, Fumo, Wetterskip Fryslân en Accolade woningbouw. Lees hier de verslagen van deze overleggen ^ Ook bij de verdere doorontwikkeling van de Omgevingsvisie en de uitwerking richting (gebieds)agenda’s, de Omgevingsprogramma’s en het Om­ gevingsplan, blijven we samenwerken. Samen staan we sterk!

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

3

BüO

1.2 Vijf thema's De opbrengst van het Rondje Súdwest bood veel input voor de Omgevingsvisie 1.0. Die bestaat uit vijf thema’s: 1. gezonde vitale mensen in een gezonde en veilige omgeving; 2. sterke kernwaarden: cultureel erfgoed, natuur, weids en waterrijk landschap; 3. veerkrachtige en leefbare wijken, dorpen en steden; 4. vitaal en aantrekkelijk landschap; 5. duurzaam, energieneutraal en klimaatadaptief. Klik hier voor het verslag van het Rondje Súdwest >

1.3 Leidende principes Súdwest-Fryslân: de gezondste gemeente van (Noord-)Nederland De gezondheid van de inwoners van Súdwest-Fryslân is vrij goed. Daarnaast is de sociale sa­ menhang sterk. Dat is een teken dat het hier fijn wonen is. Súdwest-Fryslân wil de gezondste gemeente van (Noord-)Nederland worden. Súdwest-Fryslân werkt aan: ^ het voorkomen van (vermijdbare) bedreigingen voor de gezondheid; ^ het bevorderen van de veerkracht en regie van haar inwoners over hun eigen gezondheid en gezondheidsbeleving. Dat doet Súdwest-Fryslân door een gezonde leefstijl te ondersteunen. Daarnaast stimuleert Súdwest-Fryslân sport en beweging en moedigt sociale ontmoeting aan. Ook zijn er preventie­ programma’s in samenwerking met de eerstelijnszorg. Door de vergrijzing is er veel aandacht voor ouderen. Tegelijkertijd vergeet Súdwest-Fryslân haar jongeren niet. Geluk én brede welvaart op 1 De provincie Fryslân zet geluk voor de huidige en volgende generaties Friezen op 1! Klik hier voor de provinciale Omgevingsvisie > Súdwest-Fryslân onderstreept dit en voegt daar ‘brede welvaart’ aan toe. Geluk komt voort uit de directe leefomgeving en het dagelijks leven. Denk aan een baan hebben, veiligheid voelen en fijne contacten met anderen hebben.

In 2019 scoorde Súdwest-Fryslân samen met de Fryske Marren op het gebied van brede wel­ vaart de tweede plaats in Nederland > De ambitie van Súdwest-Fryslân is de eerste plaats! Súdwest-Fryslân wil een gemeente zijn waar het goed en duurzaam wonen, werken en genie­ ten is. Volop genieten in Súdwest-Fryslân In Súdwest-Fryslân is het écht genieten. Om er te wonen en te recreëren. En er is voor alle leef­ tijden van alles te zien en te beleven. In de directe woonomgeving kun je genieten van de rust en de ruimte. Er zijn paden genoeg om erop uit te gaan, te ontspannen en de frisse lucht op te snuiven. En in Súdwest-Fryslân kun je genieten van het schone water in de meren.

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

4

BüO

In Súdwest-Fryslân beleef je de geschiedenis met het erfgoed. Dat vertelt de verhalen van het verleden. Súdwest-Fryslân koestert dit allemaal. Je hoort in Súdwest-Fryslân het Frysk. Je proeft van traditionele sporten als Skûtsjesilen, kaatsen of fierljeppen. En je voelt de historie. Súdwest-Fryslân bruist letterlijk met maar liefst zes unieke fonteinen. Internationaal bekende kunstenaars hebben deze bijzondere waterkunstwerken ontworpen. Ook bruisend zijn de di­ verse evenementen. Bijvoorbeeld de Heamiel in Bolsward, de Fiets Elfstedentocht, de Strontweek of de Veekeuringsdag in Workum. Elk jaar is in Workum 'de Dutch Youth Regatta'. Dit is een internationale zeilwedstrijd voor de jeugd op het IJsselmeer. Het is fantastisch om het kleurrijke vertrek en aankomst aan het begin en eind van de dag te aanschouwen. Elk jaar starten de Iepen Fryske Kampioenskippen Skût­ sjesilen (IFKS) en Hylper Hurdsilerij voor de kust van Hindeloopen. Tijdens de bekende Snee­ kweek zijn er zeilwedstrijden op het Sneekermeer en jong en oud geniet in het centrum van (muziek)activiteiten en festiviteiten. Sterke kernwaarden Cultureel erfgoed, natuur, water en het open, veelal agrarisch, landschap zijn de belangrijkste kernwaarden van Súdwest-Fryslân. Die bepalen de identiteit. Bij ontwikkelingen wil SúdwestFryslân deze kernwaarden in een goede staat doorgeven aan toekomstige generaties.

Ze vor­ men het natuurlijk kapitaal en ook in de toekomst de basis voor een krachtig en uniek SúdwestFryslân. Súdwest-Fryslân is de grootste gemeente van Nederland. Er wonen 89.987 mensen (Bron: ge­ meentelijke administratie op 1 januari 2020). De oppervlakte telt 908 vierkante kilometer, waar­ van 578 vierkante kilometer land en 330 vierkante kilometer water. Súdwest-Fryslân telt 89 offi­ ciële plaatsen (kernen) en 83 dorpen. Zes van de Friese elf steden liggen in Súdwest-Fryslân. Wy binne grutsk op ús gemeente! Súdwest-Fryslân is onlosmakelijk verbonden aan de regio (Noord-)Nederland. Kijk alleen maar naar het landschap, de ontstaansgeschiedenis, de netwerken van vrienden en familie en het functioneren van de woning- en arbeidsmarkt. Súdwest-Fryslân vormt een sterk samenhangend geheel met de gemeenten in de regio. Alleen samen kunnen we belangrijke maatschappelijke doelen bereiken. Súdwest-Fryslân4GlobalGoals Samen staan we voor de wereldwijde agenda tot 2030. Het gaat daarbij op om de 17 SDG’s (duurzame ontwikkeldoelen). Deze doelen lijken abstract. Maar schijn bedriegt. Want ze hebben allemaal een sterke relatie met het dagelijks werk van de gemeente. En met het dagelijks leven van de inwoners. De kracht van de SDG’s is dat die uitgaan van een integrale aanpak. Daarbij zijn de fy sieke, sociale en economische aspecten met elkaar in balans.

Alleen deze samen­ hang bereikt een duurzame ontwikkeling. Dit staat ook centraal in de Omgevingswet.

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

5

BüO

Daarom heeft Súdwest-Fryslân de 17 SDG’s ge­ koppeld aan de opgaven uit de nationale Omgevingsvisie. Dat gebeurde in een praktijkproef met de VNG. Dit leidde tot 12 onderwerpen. Het hieruit voortgevloeide ‘Kompas voor de omgeving’ is voor Súdwest-Fryslân op maat gemaakt. Hierin staan de vijf thema’s uit het Rondje Súdwest centraal. Het themakompas geeft na afloop van ieder hoofd­ stuk in grijze vakken de subdoelen van de SDG’s (als afgeleide van de internationale doelen) als handvat naar het dagelijks beleid en de activiteiten van de gemeente. Belangrijke vraagstukken Er komen veel grote en belangrijke vraagstukken op Súdwest-Fryslân af. Denk aan de energietransitie, de klimaatadaptatie en de verduurzaming van de landbouw waarbij we met elkaar inzetten op meer gezonde voeding, een gezonde leefomgeving, circulariteit, omgevingskwaliteit en een energiek ondernemersklimaat. Súdwest-Fryslân bekijkt alles in samenhang. Dit is een kans. Zo biedt de energietransitie bijvoorbeeld economische perspectieven voor het Friese bedrijfsleven.

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

6

BüO

1.4

Werkwijze: iedereen doet mee!

Súdwest-Fryslân vindt het belangrijk om te werken aan een aantrekkelijke omgeving. Mét de mienskip. Een omgeving waar het fijn wonen, leven en vestigen is. De gemeente stelt daarvoor middelen beschikbaar. Ook denkt Súdwest-Fryslân mee over mogelijkheden. De gemeente staat open voor (gebiedsgericht) maatwerk. De gemeenschap pakt het op. Súdwest-Fryslân maakt daarbij gebruik van de ruimte die het beleid biedt. De denk- en werkwijze is: 1. Samen plannen maken 2. De leefomgeving is van ons allemaal 3. Veranderkracht 4. Integraal, simpel en maatwerk als het kan

5. Minder regels, kortere procedures 1. Samen plannen maken Dit vraagt om overleg en om een goed, zorgvuldig proces. Dat zorgt voor een situatie met kwali­ teit. Súdwest-Fryslân ontwikkelt hiervoor nieuwe instrumenten. Het doel? Goede, soepele pro­ cessen. Denk aan het vroegtijdig met elkaar in gesprek en aan de slag gaan. En aan het werk maken van een goede waardering van de kernwaarden. Zodat Súdwest-Fryslân die op een goede manier kan meenemen bij nieuwe ontwikkelingen. Cultureel erfgoed, natuur, water en het open landschap zijn de kernwaarden van Súdwest-Fryslân. Die vragen ook in de toekomst om koestering. De kernwaarden dienen als inspiratie bij nieuwe plannen en bij het omgaan met de maatschappelijke opgaven, zoals de energiestrategie en klimaatadaptatie. Samen kijken we naar kansen (bijvoorbeeld vanuit het Rijk). We trekken samen op en bundelen krachten. Ook binnen de kernen moeten we elkaar weten te vinden. Súdwest-Fryslân: ^ Zet in op energie uit de gemeenschap ^ Gaat uit van mogelijk maken. ^ Laat niemand achter. ^ Heeft oog voor rechtvaardigheid en een eerlijke verdeling ^ Versterkt de zelfbeschikking van de Mienskip ^ Helpt om het samen te doen; van zelfbeschikking naar ‘samenbeschikking’ ^ Werkt vanuit synergie. ^ Richt zich op taken waar wij invloed op hebben. ^ Werkt aan een energiek ondernemersklimaat ^ Doet wat we aan kunnen. ^ Gaat uit van onze eigen kracht.

^ Wil ons geluk behouden ^ Is toekomstgericht

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

7

BÜO

2. De leefomgeving is van ons allemaal Gezond en veilig Súdwest-Fryslân zet in op een gezonde en veilige leefomgeving. Die is van iedereen. Iedereen mag meepraten over zaken die de leefomgeving aangaan. Door goed te luisteren kan SúdwestFryslân veel voor inwoners en bedrijven mogelijk maken. En daarmee positief bijdragen aan ge­ voelens van gezondheid, veiligheid én genieten! In beweging Súdwest-Fryslân nodigt uit tot bewegen! Voorkomen van (gezondheid)problemen is beter dan genezen. Daarom zet Súdwest-Fryslân in op een gezonde stijl van leven. Dat betekent: ^ veel beweging; ^ voldoende (financiële) mogelijkheden; ^ voldoende vaardigheden; ^ waardevolle relaties. Dat hoort allemaal thuis bij de aanpak ‘Positieve gezondheid’ die Súdwest-Fryslân volgt. Duurzaam en circulair Ontwikkelingen moeten de bodem, het water, het klimaat en de luchtkwaliteit minder belasten. Ook mogen natuurlijke grondstoffen niet opraken. (Niet) afbreekbaar afval is niet gewenst. Hoe kun je dat voorkomen als de ontwikkeling aan het einde van zijn gebruiksperiode/verouderd is? Deze vraag speelt bij de start van een ontwerp en bij de inpassing van nieuwe ontwikkelingen. Is verwijdering of (makkelijk) opnieuw gebruiken mogelijk? Súdwest-Fryslân vindt duurzame rechtvaardigheid belangrijk. Ontwikkelingen vragen om een eerlijke verdeling van de lusten, lasten en zeggenschap.

Bijvoorbeeld bij het inpassen van de maatschappelijke opgaven. Súdwest-Fryslân past in het algemeen bij alle ontwikkelingen de milieubeginselen toe uit artikel 3.3 van de Omgevingswet. Dat zijn: ^ het voorzorgsbeginsel; ^ preventief handelen; ^ bestrijding aan de bron; ^ de vervuiler betaalt. Súdwest-Fryslân verwacht dit ook van ontwikkelaars. 3. Veranderkracht Súdwest-Fryslân denkt bij nieuwe (ruimtelijke) ontwikkelingen in oplossingen. Er is veel moge­ lijk. Belangrijke voorwaarde is dat inwoners in de omgeving de initiatieven dragen. Inzet op energie vanuit de gemeenschap en een frisse ondernemersgeest. Een andere belangrijke voorwaarde is dat in een vroeg stadium oog is voor de kansen en ken­ merken van het gebied. Denk daarbij aan de kernwaarden van het landschap en aan de bodem. Ook dit is onderwerp van gesprek bij het ‘Samen plannen maken’. 4. Integraal en simpel en maatwerk als het kan Er komen veel grote en belangrijke vraagstukken op Súdwest-Fryslân af. Denk aan de energietransitie, de klimaatadaptatie en de verduurzaming van de landbouw. En: circulariteit, een ge­ zonde leefomgeving en de omgevingskwaliteit. Súdwest-Fryslân bekijkt alles in samenhang. Hoe kan je bijdragen aan andere ambities en wensen in een gebied? Súdwest-Fryslân stimu­ leert dat al aan het begin van een project of ontwikkeling. Dat vraagt om samenhangend werken

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

8

BüO

en denken in win-win kansen. Er is ruimte om te experimenteren en ontwerpend onderzoek. Súdwest-Fryslân hecht hierbij waarde aan slimme, creatieve combinaties, lokale betrokkenheid en zorgvuldig ruimtegebruik. Súdwest-Fryslân werkt gebiedsgericht. Dit betekent dat ontwikkelingen gebeuren op de meest geschikte plek. Aandachtspunten zijn de waterhuishouding, verkeersontsluiting, ecologie, on­ dergrond en kernwaarden van het landschap. De uitdaging is om de waarden, opgaven en wen­ sen in een gebied goed met elkaar te verbinden. Kennis van lokale partijen, inwoners en ken­ nisinstellingen vormen de basis. 5. Minder regels, kortere procedure De één droomt van het bouwen van een eigen huis. De ander wil iemand die luistert naar een veelvoorkomende ergernis. Súdwest-Fryslân gaat in gesprek met inwoners. Het doel: dat wat inwoners en bedrijven willen op een verantwoordelijke manier mogelijk maken. Er is volop ruimte voor initiatief. De gemeente heeft vertrouwen in de initiatiefnemers. Súdwest-Fryslân blijft zo leren en innoveren. Als het nodig is, past Súdwest-Fryslân processen en regels aan en schrapt overbodige regels. De dienstverlening verbetert continu. Data science en digitale infor­ matiesystemen dragen daaraan steeds vaker bij.

1.5 Een dynamische Omgevingsvisie 1.0 De samenleving vraagt om een flexibele overheid. Ontwikkelingen volgen elkaar snel op. Wat vandaag is bedacht, kan morgen alweer achterhaald zijn. Dat vraagt om een flexibele en dynamische Omgevingsvisie. Súdwest-Fryslân regelt het als er aanpassingen in de Omgevingsvisie 1.0 nodig zijn. Periodiek vindt er evaluatie plaats, waarbij de inwoners betrokken worden. Súdwest-Fryslân speelt met haar Omgevingsvisie 1.0 in op de Omgevingswet die op 1 januari 2022 in werking treedt. Volgens deze Omgevingswet moet iedere gemeente een Omgevingsvisie maken. De Omgevingswet is gericht op “het in onderlinge samenhang bereiken en in stand houden van een veilig, gezonde fysieke leefomgeving met een goede omgevingskwaliteit, en het doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen van de fysieke leefomgeving ter vervulling van maatschappelijke behoeften.” (Artikel1.3 van de Omgevingswet). Mensen wonen met veel plezier in Súdwest-Fryslân. De inwoners gaven dat tijdens het Rondje Súdwest aan. Maar: het is niet alleen ‘rozengeur en maneschijn’. Er zijn zeker aandachtspunten voor de toekomst. Niet alle ontwikkelingen en maatschappelijke opgaven passen ‘zomaar’ in het mooie landschap. Het is daarom belangrijk om samen alert te blijven en keuzes te maken. De inwoners riepen tijdens het Rondje Súdwest op: “Durf als gemeente koers te bepalen.

Wees transparant, betrek ons en blijf er samen met ons de schouders onder zetten." Neem verantwoordelijkheid, blijf communiceren en de gemeenschap betrekken óók bij uitvoeringsplannen. Deze handschoen pakt Súdwest-Fryslân graag samen met inwoners en (keten)partners op!

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

9

BüO

Leeswijzer Deze Omgevingsvisie 1.0 bestaat uit een inleiding, thematisch deel, gebiedsgericht deel en af­ sluitend deel over het vervolg. Het thematisch deel gaat in op de vijf thema's: 1. gezonde vitale mensen in een gezonde en veilige omgeving; 2. sterke kernwaarden: cultureel erfgoed, natuur, weids en waterrijk landschap; 3. veerkrachtige en leefbare wijken, dorpen en steden; 4. vitaal en aantrekkelijk landschap; 5. duurzaam, energieneutraal en klimaatadaptief. Elk thema start met de ambities, waarbij Súdwest-Fryslân aangeeft hoe ze hieraan werkt. Het ‘Kompas voor de omgeving’ is voor de gemeente op maat gemaakt. Daarin staan onder meer de SDG’s (duurzame ontwikkeldoelen) (zie paragraaf 1.3). Deze kompas vormt de spil van deze onderdelen. Het gebiedsgerichte deel (zie H7) beschrijft de thematische opgaven en aandachtspunten voor de zes deelgebieden.

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

10 BüO

2.

GEZONDE VITALE MENSEN IN EEN GEZONDE EN VEILIGE OMGEVING 2.1

Ambitie Súdwest-Fryslân

De omgeving waarin wij wonen, werken en leven beïnvloedt onze gezondheid. De uitbraak van het coronavirus in 2020 maakt dat pijnlijk duidelijk. Wat is een gezonde leefomgeving? Er is niet 1 antwoord op deze vraag. Veel factoren spelen een rol. Zoals het voorkomen van situaties die het milieu bedreigen. Denk ook aan voldoende ruimte om te bewegen. En aan een fraaie, groene omgeving waar jij je fijn voelt. Súdwest-Fryslân wil de gezondheidsverschillen verklei­ nen. De inzet is een brede welvaart. Het is daarvoor belangrijk om bruggen te slaan tussen de generaties. Súdwest-Fryslân werkt vanuit de aanpak van ‘Positieve gezondheid’. Lees daarover hier meer > Hierbij staan het beschermen en het be­ vorderen van de gezondheid cen­ traal. Súdwest-Fryslân werkt daarom aan een omgeving die sti­ muleert tot bewegen. Een omge­ ving die voldoende groen is. Die plek biedt voor ontmoeten. En vei­ lig, schoon, opgeruimd en toegan­ kelijk is. Hierdoor is het makkelijker voor iedereen om gezonder te le­ ven én gezondere keuzes te ma­ ken. Bijna zónder erbij na te den­ ken.

2.2 De relatie met het SDG-Kompas voor de omgeving Súdwest-Fryslân gebruikt twee leidraden voor de Omgevingsvisie 1.0. Dat zijn de SDG’s en de opbrengst van het Rondje Súdwest. Klik hier voor de introductie, onderdeel ‘Leidende principes’ > Het koepelthema ‘Gezonde vitale mensen in een gezonde en veilige omgeving’ telt twee cen­ trale onderwerpen. Die komen uit het SDG-Kompas. Dat zijn: ^ de inrichting van de leefomgeving; ^ een goede milieukwaliteit. Deze onderwerpen bepalen de opbouw van de tekst over dit koepelthema. Het paarse ‘themakompas’ laat de SDG's (sub)doelen zien die voor deze twee onderwerpen belangrijk zijn. Deze subdoelen zijn een afgeleide van de internationale doelen. Klik hier voor de agenda > met per (sub)doel de aandachtspunten. Súdwest-Fryslân neemt die mee in haar beleid en dagelijkse werk.

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

11 BüO

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

12 BüO

2.3 Wat doet Súdwest-Fryslân 2.3.1 Inrichting leefomgeving Súdwest-Fryslân wil met de inrichting van de leefomgeving de gezondheid van haar inwoners beschermen en bevorderen. Denk aan het groen in de wijken en autoluwe gebieden. Maar het gaat ook over een veilige en goed onderhouden openbare ruimte. En met het zorgen voor vol­ doende afstand tussen gevoelige functies en functies die overlast geven. Zoals wonen ten op­ zichte van bepaalde bedrijven. Plus: het bieden van voldoende sport-, beweeg- en ontmoetingsmogelijkheden. Súdwest-Fryslân streeft naar een schone openbare ruimte met een gezond en veilig leefklimaat voor inwoners van alle leeftijden. Voldoende groen in en om wijken, dorpen en steden Groen levert een belangrijke bijdrage aan de kwaliteit van de leefomgeving, de biodiversiteit en de gezondheid van mensen. Het is een oplossing voor allerlei maatschappelijke opgaven. Zoals droge voeten, schone lucht, CO2 en wateropvang en koelte bij hete dagen. Mensen voelen zich gelukkiger en gezonder met groen om zich heen en slapen beter. Dat maakt dat ze gemakkelij­ ker gaan bewegen en sporten. Súdwest-Fryslân heeft een weids, groen landschap. Ook in de steden, dorpen, wijken en buur­ ten moet het groen zijn.

Súdwest-Fryslân werkt hier op de volgende manieren aan: ^ duurzaam onderhouden en beheren van openbaar groen; ^ gaan voor een gezonde balans in biodiversiteit; ^ een zo groot mogelijke betrokkenheid van inwoners bij het groenbeheer; ^ verlagen van de beheerkosten door effectieve en efficiënte beheermethoden; ^ bij het groenonderhoud zo veel mogelijk gaan mensen met afstand tot de arbeidsmarkt in­ zetten; ^ zorgen voor een goede balans tussen verharding en groen; ^ zorgen voor meer bewustwording* bij inwoners en bedrijven over klimaat en biodiversiteit; ^ zorgen voor sociale veiligheid; ^ zorgen voor een veilig, verschillend en gezond bomenbestand om onder meer ziekten en plagen te voorkomen; ^ voorkomen van uitbereiding van invasieve exoten. *Dat kan onder meer via de actie Steenbreek, klik hier voor informatie over deze actie Ruimte voor ontmoeten Als mensen goed contact hebben met anderen in hun omgeving en een inkomen hebben, ver­ betert hun gezondheid. Ze voelen zich daardoor fijner. Daardoor verhuizen ze minder. Dat draagt bij aan de betrokkenheid met de buren. Súdwest-Fryslân wil dorpen 'jong' houden. Dat vraagt om voldoende plekken waar bewoners elkaar kunnen ontmoeten. De gemeente telt 64 dorpshuizen, multifunctionele centra en wijkgebouwen. Deze ontmoetingsplekken moeten nu en later goed aansluiten op de bevolkingssa­ menstelling.

Dat geldt ook voor de sport- en speelvoorzieningen. Door de vergrijzing zijn er naar verwachting minder vrijwilligers om deze voorzieningen op termijn te behouden. Er is ‘nieuwe aanwas’ vanuit de jeugd nodig.

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

13 BüO

Van zorg naar preventie: Positieve gezondheid De ambitie van Súdwest-Fryslân is om de gezondste gemeente van Noord-Nederland te zijn. Om gezond en gelukkig te zijn, moeten een aantal basisvoorwaarden op orde zijn. Hoe sterker de basisvoorwaarden, hoe beter mensen kunnen omgaan met veranderingen of te­ genslagen in hun leven. Dit is de kern van het preventiebeleid van Súdwest-Fryslân. SúdwestFryslân trekt hierin samen op met de GGD, NHL Stenden en De Friesland Zorgverzekeraar. Dit zijn de ambassadeurs van “Samen doen, samen gezond Súdwest-Fryslân”. Súdwest-Fryslân verwacht dat een preventieve aanpak bijdraagt aan levensgeluk en de gezondheid. ‘Positieve gezondheid’ staat centraal bij de aanpak. Die richt zich op de lichamelijke en de geestelijke ge­ zondheid. Hierbij is speciale aandacht voor inwoners die risico’s lopen. Zo hoopt Súdwest-Frys­ lân de stijgende behoefte aan zorg en ondersteuning af te remmen. Uitnodigen tot bewegen Súdwest-Fryslân wil een gemeente zijn waar mensen in beweging komen die uitnodigt om te lopen en fietsen. Waar dichtbij huis mogelijkheden zijn om te wandelen, spelen en sporten. Dat houdt de omgeving voor de jeugd/jongeren aantrekkelijk. Wanneer kinderen al vroeg in bewe­ ging komen, dan blijven ze later ook bewegen. Súdwest-Fryslân maakt preventieprogramma’s, onder andere met de GGD.

Klik hier voor het sport- en beweegbeleid 2017-2020 > Klik hier voor het rapport van het Kenniscentrum sport over de waarde van sport en bewegen in Súdwest-Fryslân > Buitenspelen en buiten zijn is gezond en goed voor de ontwikkeling van jong én oud. Een goede inrichting van de speelvoorzieningen stimuleert buitenspelen. Het onderhoud gebeurt sa­ men met de inwoners. Samen met sport- en beweegaanbieders en andere partners heeft Súd­ west-Fryslân een lokaal sportakkoord gesloten. Het doel daarvan is om een beweging op gang te krijgen waardoor iedereen plezier krijgt in sport. Zorgvoorzieningen dichtbij De leeftijdsopbouw van de bevolking verandert sterk. In 2018 was de meerderheid van de Friese bevolking vijftig jaar of ouder. Het aantal 65-plussers neemt toe en het aantal van 20 tot 65 jaar daalt tot 2040. Dit betekent dat er in 2040 voor elke oudere vier werkenden zijn. In 2007 waren dat nog acht werkenden voor elke 65-plusser. Dit heeft gevolgen voor de omgeving. Op een gegeven moment worden mensen minder mobiel. Ze zijn dan meer aangewezen op hun directe omgeving. Senioren blijven steeds vaker en langer zelfstandig wonen. Het is daarom belangrijk dat zorg- en welzijnsvoorzieningen goed (digitaal) bereikbaar zijn. Vooral in krimpregio’s staat dat onder druk. Niet alle dagelijkse voorzieningen kunnen in elke kern aanwe­ zig zijn. Dat is al lang niet meer het geval.

Súdwest-Fryslân zet in op het duurzaam in stand houden van het voorzieningenniveau. Klik hier voor de toelichting op de Ontwikkelagenda 2019­ 2023 en de Ontwikkelvisie 2011-2021 > Een inclusieve gemeente: kwetsbare mensen aanmoedigen om mee te doen Er moeten genoeg mogelijkheden zijn om te kunnen ontwikkelen en mee te doen. Dat geldt voor jong en oud, met en zonder beperkingen. Súdwest-Fryslân gebruikt de sociale infrastruc­ tuur optimaal. De gemeente zorgt voor een betere samenwerking tussen de betrokken partijen en afstemming van het aanbod. Daarnaast spoort de Sociale Index actief kwetsbare mensen op. Doel is om hen bij de maatschappij te blijven betrekken. De eigen verantwoordelijkheid en

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

14 BüO

de eigen kracht zijn daarbij belangrijk. Klik hier voor de toelichting op de Ontwikkelvisie 2011 2021 Verschillen in gezondheid De verschillen in gezondheid tussen de verschillende bevolkingsgroepen in Súdwest-Fryslân zijn groot. Inwoners met een lage opleiding en laag inkomen hebben in het algemeen minder gezonde levensjaren. De cijfers zijn ernstig. Deze groep overlijdt gemiddeld zeven jaar eerder en voelt zich achttien jaar langer ongezond. Zij roken gemiddeld meer. Ook is er vaker sprake van overgewicht. Daarnaast bewegen ze minder en eten ongezonder. De gezondheidsproblemen staan vaak niet op zichzelf. Vaak hangen ze samen met onderlig­ gende oorzaken. Denk aan schulden, armoede en werkloosheid. Het oplossen van de gezond­ heidsvraagstukken ligt niet alleen bij de zorgsector. Het vraagt om inzet van allerlei (maatschap­ pelijke) organisaties en bedrijven. En bovenal van de mensen zelf. Belangrijke speerpunten zijn het tegengaan van roken, alcoholgebruik en overgewicht. Via de Sociale Index zijn de kwetsbare inwoners in beeld. Súdwest-Fryslân zorgt voor mensen met een beperking. Dat gebeurt vanuit het beleid en de regelgeving rondom de Wet Maatschap­ pelijke Ondersteuning (WMO). Er zijn vier gebiedsteams die zorg bieden als dat nodig is. Dat zijn Sneek Noord, Sneek Zuid, Bolsward e.o. en Buitengebied.

Klik hier voor het beleidsplan Veerkracht in het Sociaal Domein Welzijnswerk De ‘kracht van de samenleving’ doet er toe. Dat laten initiatieven van inwoners, organisaties en netwerken in dorpen en steden zien. Vrijwilligers spelen daarbij trouwens een grote rol. De Stichting Sociaal Collectief is voor Súdwest-Fryslân de spil in het welzijnswerk. Stichting Sociaal Collectief Súdwest-Fryslân helpt buurten, wijken en dorpen daarmee. De stich­ ting legt contact met inwoners, maatschappelijke organisaties en ondernemers. Daarnaast sti­ muleert de stichting het met elkaar delen van talenten en kennis. Inwoners kunnen hierdoor zelfstandiger functioneren terwijl ook de onderlinge relaties versterken. Dit zorgt voor een krach­ tigere samenleving. Aanpak van armoede Samen krachtig aan de slag tegen armoede. Zodat iedereen kan meedoen in de gemeente. Dat is het idee van de armoede-aanpak van Súdwest-Fryslân. Daarbij zet de gemeente de mens centraal. Dat vraagt om maatwerk. Súdwest-Fryslân wil armoede voorkomen en terugdringen en de gevolgen ervan verzachten. Het is daarvoor belangrijk om zo goed mogelijk gebruik te maken van de informele hulp. Dat kan door het leggen van een goede relatie met de formele hulp. En door regels en stelsels waar mogelijk te vereenvoudigen. 2.3.2 Goede milieukwaliteit Gezonde bodem voor mensen, planten en dieren De bodem is veelzijdig.

De druk op het gebruik van de ruimte neemt alsmaar toe. Dat geldt ook voor het gebruik van de bodem. Klik hier voor de verkenning Friese Regioprojecten Bodem en Ondergrond Súdwest-Fryslân gaat zorgvuldig met de bodem om. Een gezonde bodem is na­ melijk belangrijk, want dat vermindert bijvoorbeeld de effecten van klimaatverandering.

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

15 BÜO

De bodem slaat koolstof op en bodemenergie is bruikbaar. Daarnaast vormt een gezonde bo­ dem een belangrijke voorwaarde voor biodiversiteit en voor gezonde grondstoffen en voedings­ stoffen voor mensen, planten en dieren. Verder houdt de bodem het grond- en drinkwater vast en zorgt voor de zuivering ervan. Plus: de bodem draagt de sporen van bewoning in het verle­ den. Tot slot vormt de bodem de stabiele basis om te bouwen. Súdwest-Fryslân gaat aan de slag met een integrale Atlas voor de leefomgeving, bodem is daar een onderdeel van. Ook de Grondwateratlas wordt hierin opgenomen. Het is van belang om de bodem gezond te kunnen houden en om de goede keuzes te kunnen maken. De integrale Atlas voor de Leefomgeving geeft inzicht in het gebruik van, de kansen voor en de beperkingen van de ondergrond. Er is voor grondverzetwerkzaamheden een bodemkwaliteits- en bodemfunctiekaart opgesteld. Zo ook voor PFAS. Wettelijke milieunormen Wettelijke milieunormen regelen de bodem- en luchtkwaliteit en het voorkomen van geluid- en lichthinder. Bij besluiten hierover houdt Súdwest-Fryslân zich aan deze richtlijnen. Dat geldt ook voor het eigen handelen. Denk aan de Wet milieubeheer en na 2021 aan het Besluit activiteiten leefomgeving. Er gelden maatregelen bij overschrijding van de aanvaardbare niveaus. Dat ge­ beurt in beginsel door de ontwikkelende partij.

Is die er niet, dan stelt Súdwest-Fryslân een pro­ gramma met maatregelen op. Doel is het aanvaardbare niveau voor een veilige en gezonde leefomgeving. Schone Lucht Gezonde lucht is een belangrijke basisvoorwaarde voor wonen, werken en de gezondheid. Súd­ west-Fryslân sluit zich dan ook aan bij het Schone Lucht Akkoord om met de provincie en de buurgemeenten op te trekken om de luchtkwaliteit te verbeteren. Overlast van geluid beperken Súdwest-Fryslân wil daar waar dat mogelijk is de overlast van geluid beperken. Mensen kunnen gezondheidsproblemen krijgen als ze te lang in ruimtes of gebieden zijn waar veel geluid is. Minder hinder van geluid leidt tot een gezondere leefomgeving. Súdwest-Fryslân gaat hiermee aan de slag met de 'soundscape’ benadering. Het gaat daarbij om hoe mensen het geluidsni­ veau beleven. Niet om de feitelijke overlast. Een goede inrichting van de omgeving kan de overlast van geluid die mensen ervaren, vermin­ deren. Denk aan een logische ligging van drukke/lawaaiige en stille functies ten opzichte van elkaar. Een ander voorbeeld is het uit het zicht houden van geluidsbronnen. Súdwest-Fryslân houdt hiermee rekening bij nieuwe ontwikkelingen. Het streven is een goed woon- en leefkli­ maat. Geluid speelt daarbij een rol. De uitdaging voor ontwikkelende partijen is om te zorgen voor (innovatieve) maatregelen.

Vooral bij nieuwe gebiedsontwikkelingen in de buurt van (spoor)wegen en bedrijvigheid. Deze maatregelen moeten zorgen voor geen of slechts minimale geluidsbelasting die effect heeft op de gezondheid. Ook moet er sprake zijn van een goed binnenmilieu en een prettige woon- en verblijfskwaliteit.

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

16 BÜO

Integraal aan de slag met veiligheid Súdwest-Fryslân zet in op sociaal veilig, verkeersveilig en op het voorkomen van wateroverlast en rampen. Dat laatste bijvoorbeeld door het gebruik van giftige/ontvlambare stoffen. De ge­ meente doet dat samen met de veiligheidsregio en de omgevingsdienst. Het doel is om risico’s zoveel mogelijk te beperken. Klik hier voor de risicokaart > In de Omgevingsvisie 1.0 komt vooral de ‘fysieke veiligheid’ aan de orde en de gemeente houdt rekening met een brede benadering van veiligheid; denk bijvoorbeeld aan de invloed van de mate van verlichting (onverlichte steegjes of fietspaden) op het veiligheidsgevoel van inwoners of de mogelijkheid tot het ontplooien van criminele activiteiten. Súdwest-Fryslân zet in op een integrale aanpak zodat de verschillende veiligheidsvelden effectief en efficiënt gebeurt. Absolute veiligheid is nooit haalbaar. Toch vindt Súdwest-Fryslân een heldere keuze tussen vei­ ligheid en andere maatschappelijke belangen belangrijk.

Bij het wel of niet toestaan van ontwik­ kelingen is het volgende belangrijk: ^ een gebied of bouwwerk moet de hele levensduur (sociaal) veilig blijven; ^ een scheiding tussen risicobronnen en -ontvangers zoveel als mogelijk; ^ continue aandacht voor het voorkomen en beperken van veiligheidsrisico's; ^ continue aandacht voor het tegengaan van branden, rampen en crisis*; ^ continue aandacht voor de zelfredzaamheid van mensen als ze zijn blootgesteld aan de hierboven genoemde veiligheidsrisico’s. *In de zin van de Wet veiligheidsregio’s (artikel 1, 14 en 15). Klik hier voor de Bouwsteen De Friese Aanpak Veiligheid in de Omgevingsvisie > Klik hier voor het Gemeentelijke Integraal Veiligheidsplan 2019-2022 > Klik hier voor het Jaaruitvoeringsplan Veiligheid 2019 > Meer ruimte waar mogelijk Als het nodig en juridisch mogelijk is, stelt Súdwest-Fryslân afwijkende normen vast voor milieu­ aspecten. Voorwaarde is dat die een gezonde en veilige leefomgeving niet aantasten. Zo be­ staat er voor grondgebonden veehouderijbedrijven een geurverordening. Die geeft deze bedrij­ ven meer mogelijkheden voor het houden van vee. Vooralsnog geen omgevingswaarden De nieuwe Omgevingswet biedt de mogelijkheid om 'omgevingswaarden' vast te stellen. Die gelden naast en/of bovenop wettelijke normen.

Súdwest-Fryslân vindt over het algemeen dat de wettelijke normen voldoende bijdragen aan het bereiken van de gemeentelijke doelstellingen. Er is op dit moment geen noodzaak om aanvullend daarop omgevingswaarden vast te stellen. Een mogelijke uitzondering hierop vormen de loodnormen in de bodem. Súdwest-Fryslân onder­ zoekt de wenselijkheid en mogelijkheid hiervan. Het blijkt namelijk dat beneden de wettelijke saneringsnorm voor lood er sprake is van mogelijke risico's, met name voor kinderen.

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

17 BÜO

2.4 Agenda Gezonde, vitale mensen in een gezonde en veilige omgeving Súdwest-Fryslân gaat aan de slag met het programma Gezond Wonen, met daarin onder meer: ^ een onderzoek wat vergrijzing vraagt van onder meer wonen, voorzieningen, inrichting openbare ruimte en vervoer; ^ het uitgangspunt van 'Positieve gezondheid' (beschermen en bevorderen); ^ inrichten van een gezonde, veilige, duurzame en klimaatadaptieve omgeving; ^ het preventieakkoord. Súdwest-Fryslân werkt aan de SDG’s die centraal staan bij het koepelthema. Zie het themakompas voor het thema ‘Gezonde vitale mensen in een gezonde en veilige omgeving’. Dat ge­ beurt met het beleid en de activiteiten die in dit hoofdstuk staan. Het themakompas geeft in de grijze vakken de subdoelen van de SDG’s als handvat naar het dagelijks beleid en de activitei­ ten van de gemeente, rondom het thema ‘Gezonde, vitale mensen in een gezonde en veilige omgeving’.. Deze subdoelen zijn een afgeleide van de internationale doelen. Súdwest-Fryslân werkt tegelijkertijd en in samenhang aan de vijf thema’s. Alleen zo kan Súd­ west-Fryslân de gemeente blijven die zij wil zijn. Waar het goed en duurzaam wonen, werken en genieten is met een aantrekkelijke omgevingskwaliteit.

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

18 BüO

Veilige inrichting van openbare ruimte, gebouwen en installaties: Aantrekkelijke openbare ruimte met water en groen in alle wijken; Uitnodigende voorzieningen voor sport, spel, recreatie, wandelen en fietsen; Groene en uitdagende schoolpleinen, ook toegankelijk voor de buurt; Volkstuinen en gedeelde moestuinen, stadslandbouw, korte ketens; Ontmoetingsfuncties in wijken, voldoende afwisseling van functies; Beperking lawaai- en verlichtingsoverlast en (geur)hmder.

Regulering en beheer van gevaarlijke stoffen in productie en bouw Handhaving tegen dumpen chemisch afval Handhaving en voorlichting, gedragsverandering stimuleren Kritisch zijn op te gebruiken gewasbeschermingsmiddelen ín akkerbouw en tuinbouw en vervangen door ecologische middelen

“

De nadelige milieu-impact van steden reduceren (met aandacht voor luchtkwaliteit, het gemeentelijk en ander afvalbeheer); Milieuzones, autoluwe zones, snelheidsbeperking en terugdringen emissies in en rond ďe stad, in het bijzonder in wijken met de hoogste luchtvervuiling; Optimale inzameling, scheiding en hergebruik van gemeentelijk afval, op een wijze die voor iedereen betaalbaar en toegankelijk is. Gebruik van duurzame en circulaire materialen in de bouw.

Milieuvriendelijk beheer van chemicaliën

De nadelige milieu-impact van steden reduceren (met aandacht voor luchtkwaliteit, het gemeentelijk en ander

Terugdringen van ziekte en sterfte als gevolg van vervuilde lucht, water en bodem

Terugdringen fijnstof uit verkeer, houtstook, andere bronnen; Verduurzaming en sanering veestallen; geen uitbreiding veestapel als omgevingswaarden niet in orde zijn; Bodemsanering, in het bijzonder op humane spoedlocaties Herstel biologische en chemische kwaliteit van grond- en oppervlaktewater; Herstel van organische stoffen in de bodem; Minimaal toepassing van wettelijke milieunormen voor alle economischebedrijvigheid, extra inspanning waar deze(ver) worden overschreden.

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

^

(Mentale) gezondheid en welzijn van inwoners bevorderen

Gezonde vitale mensen in een gezonde en veilige omgeving

Preventie en behandeling van misbruik verslavende middelen

Rookvrije omgeving realiseren; Tegengaan alcohol- en sigarettenreclame; Handel in en gebruik van drugs ontmoedigen door goede verlichting en periodieke afsluiting van risico volle zones; (Preventieve) maatreglen tegen illegale productie.

Geweld tegen vrouwen en meisjes tegengaan /Alle vormen van geweld verminderen

Veiligheid op straat door goede verlichting; Risicovolle plekken afsluiten of omvormen, verloedering tegengaan; Voorzien in opvang voor vrouwen en kwetsbare groepen Opvang voor verwarde personen; Aandacht voor ruimtelijke aspecten van mensenhandel en prostitutie.

19 BüO

3.

STERKE KERNWAARDEN: CULTUREEL ERFGOED, NA­ TUUR, WEIDS EN WATERRIJK LANDSCHAP 3.1 Ambitie Súdwest-Fryslân Súdwest-Fryslân is 'grutsk' op haar landschap. Súdwest-Fryslân gaat er zorgzaam en zuinig mee om. Het streven is een goede balans tussen wonen, werken, recreëren en genieten in een mooi landschap. Kernwaarden als natuur, water, cultuurhistorie en weidsheid zijn onze schat­ kist. Zorgen zijn er ook, zoals de teruggang van de biodiversiteit, klimaatontwikkelingen, effec­ ten van natuurontwikkeling en bijvoorbeeld oprukkende (stedelijke) bebouwing. Daarnaast liggen er opgaven. Denk aan klimaatverandering, de energietransitie en verduurzaming. En aan de omslag naar een circulaire economie. Verder spelen er verschillende vraag­ stukken voor het veenweidegebied. Dit gebeurt allemaal binnen ons landschap. Er is extra aan­ dacht nodig om het buitengebied vitaal te houden. Het landschap verandert en de stevige transities die op Súdwest-Fryslân afkomen vragen om keuzes. Súdwest-Fryslân maakt deze keuzes! Hierbij werkt Súdwest-Fryslân altijd vanuit de ei­ gen kracht van een gebied. De gemeente staat positief tegenover initiatieven uit de samenle­ ving (ja, mits...). De kernwaarden verliest Súdwest-Fryslân hierbij niet uit het oog.

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

20 BüO

3.2 De relatie met het SDG-Kompas voor de omgeving Súdwest-Fryslân gebruikt twee leidraden voor de Omgevingsvisie 1.0. Dat zijn de Duurzame Ontwikkelingsdoelen (SDG's) en de opbrengst van het Rondje Súdwest. Klik hier voor de intro­ ductie, onderdeel ‘Leidende principes’ > Het koepelthema 'Sterke kernwaarden; cultureel erf­ goed, natuur, weids en waterrijk landschap’ telt drie centrale onderwerpen. Die komen uit de SDG-Kompas. Dat zijn: ^ leefomgeving die waardevol is; ^ gezond systeem van verschillende soorten planten en dieren (biodiversiteit); ^ schoon water. Deze onderwerpen bepalen de opbouw van de tekst over dit koepelthema. Het gele ‘themakompas’ laat de SDG's (sub)doelen zien die voor deze drie onderwerpen be­ langrijk zijn. Deze subdoelen zijn een afgeleide van de internationale doelen. Klik hier voor de agenda > met per (sub)doel de aandachtspunten. Súdwest-Fryslân neemt die mee in haar be­ leid en dagelijkse werk.

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

21 BüO

3.3 Wat doet Súdwest-Fryslân 3.3.1 Waardevolle leefomgeving Een sterke omgevingskwaliteit Wat is omgevingskwaliteit volgens Súdwest-Fryslân? Dat is de samenhangende identiteit die ontstaat vanuit de verbinding tussen de ‘kernwaarden, robuuste systemen en opgaven in een gebied’. Cultureel erfgoed en landschap zijn onze belangrijkste kernwaarden. Daarmee onder­ scheidt Súdwest-Fryslân zich van andere gebieden. Cultuurhistorie en identiteit als kernwaarden Cultureel erfgoed (zoals archeologie en monumenten) is waardevol. Bijvoorbeeld voor de leef­ baarheid en vitaliteit van kernen en voor geluk, genieten en welvaart: ^ erfgoed ervaren als dragers van het verleden, waarvan je kan genieten, Súdwest-Fryslân koestert dit; ^ identiteit en de band met elkaar, het unieke verhaal hoe Súdwest-Fryslân is ontstaan en ontwikkeld; ^ het maakt Súdwest-Fryslân aantrekkelijk voor toeristen en nieuwe inwoners en bedrijven. Súdwest-Fryslân draagt daaraan bij door waardevol erfgoed te waarderen, te beschermen en te zorgen voor bewustzijn erover. Bij alle ruimtelijke ontwikkelingen moeten de cultuurhistorische waarden van het begin af aan betrokken worden. Ontwikkelingen die de identiteit van een gebied versterken, hebben de voor­ keur. Maatwerk is hierbij het sleutelwoord. Op de ene plek is er namelijk meer mogelijk dan op de andere plek.

De landschappelijke kernwaarden van Súdwest-Fryslân Het zuidwesten van Fryslân heeft een bijzonder landschap. Eeuwenlang hebben onder meer de ijstijd, erosie, vervening en menselijke activiteiten hun vormende werk gedaan. En nog dagelijks ontwikkelt het landschap van de ‘Súdwesthoeke’ zich. Elk landschap heeft zijn eigen ontstaans­ geschiedenis en eigen kernwaarden. Vrijwel heel Súdwest-Fryslân maakt deel uit van het beschermde Nationaal Landschap Zuid­ west Friesland. Water en land zijn hier belangrijke kernwaarden. Klik hier voor de Visie Ruimte­ lijke Kwaliteit, 2013 Het programma Omgevingskwaliteit werkt deze en andere kernwaarden verder uit. Ook wordt samen de ontwikkelingsrichting van het landschap en de kernen in beeld gebracht. Dit programma sluit daarbij aan op de provinciale nota Grutsk op ‘e Romte. Klik hier voor meer informatie over het landschap Elke kern zijn eigen identiteit Elk dorp en stad in Súdwest-Fryslân heeft een eigen identiteit. Het erfgoed, de ontstaansge­ schiedenis, het landschap en de mienskip bepaalt die identiteit. Het is de diversiteit die Súd­ west-Fryslân zo geliefd maakt bij haar inwoners en bezoekers. De rust van het kleine dorp, de dynamiek van de stad, of van beide een beetje in het grotere dorp of de kleinere stad. SúdwestFryslân onderzoekt wat belangrijk is voor de identiteit van de kernen.

Dit wordt onder andere meegenomen in de toekomstige ontwikkelingsrichting voor de kernen.

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

22 BüO

Kerken en boerderijen: behoud en herbestemmen Kernen, kerken en boerderijen zijn herkenbare, historische punten in onze open, weidse ge­ meente. Súdwest-Fryslân respecteert die. Veel kerken in Súdwest-Fryslân stammen uit de mid­ deleeuwen en hebben de status van een monument. Kerken zijn van oudsher belangrijk voor de mienskip. Ze dragen bij aan de leefbaarheid van een kern. Mensen komen er samen. Ze trou­ wen, rouwen, feesten en recreëren er. Als zulke belangrijke gebouwen hun functie verliezen en leeg komen te staan, denkt Súdwest-Fryslân mee over herbestemming. Behoud van de Friese cultuur Niet bebouwd erfgoed is even belangrijk als gebouwd erfgoed. De taal is daar een goed voor­ beeld van. Súdwest-Fryslân steunt het behoud van het Frysk. Daarbij gaat het ook om de tradi­ tie van streekverhalen, podiumkunsten en muziek en om gewoonten en gebruiken. Omgevingskwaliteit: behoud door ontwikkeling Súdwest-Fryslân houdt bij alle ruimtelijke ontwikkelingen rekening met de kernwaarden van het landschap en de kernen. Dat draagt bij aan het versterken van de omgevingskwaliteit.

Klik hier voor de Visie Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Súdwest-Fryslân 2013 > Die omgevingskwaliteit vraagt om: ^ het gebruik maken van de kernwaarden; ^ goede aansluiting bij de identiteit, maat en de schaal van het landschap en de kernen; ^ behoud van de openheid en van de meren; ^ vergroten van de verschillen tussen de landschapstypen; ^ sleutelgebieden en sleutelprojecten met een hoge architectonische, stedenbouwkundige en/of landschappelijke kwaliteit. Súdwest-Fryslân wil duurzame kernen met een goede verdeling tussen bebouwde grond, groen en water. Súdwest-Fryslân biedt vooral ruimte voor dynamiek en experiment. Het beheer en on­ derhoud van vandaag de dag zijn belangrijk. Maar dat moet ook op orde en goed geregeld zijn bij nieuwe ontwikkelingen. Ruimtelijke en maatschappelijke ontwikkelingen hand in hand Súdwest-Fryslân wil graag samen met de samenleving optrekken. Samen ontwikkelingen rondom de energietransitie, klimaatadaptatie en de verandering van het platteland een goede plek geven. Zodat de kernwaarden behouden blijven. Als bepaalde ontwikkelingen kernwaarden bedreigen, dan moet er een grote plus tegenover staan. Deze meerwaarde is nodig voor het realiseren van omgevingskwaliteit. Zo kan er weer ‘omgevingstrots’ ontstaan. Bijvoorbeeld via vernieuwende energielandschappen en/of voedsellandschappen, of via integrale oplossingen in stads- en dorpsranden.

Het is niet eenvoudig om de ontwikkelingen rondom de energietransitie en klimaatadaptatie een goede plek te geven. Vaak spelen tegelijk meerdere ruimtevragen op eenzelfde vierkante me­ ter. Dat vraagt om een integrale gebiedsgerichte manier van werken. Er zijn daarvoor be­ staande kernwaarden om rekening mee te houden. En er is de zorg voor een gezond, vitaal en veilig woon- en leefklimaat. Meervoudig ruimtegebruik en samenhang op gebiedsniveau zijn bij deze ontwikkelingen leidende uitgangspunten.

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

23 BüO

Súdwest-Fryslân wil daarom via experimenteren en maatwerk ruimte bieden voor innovaties. Dat is ook een leerproces met onder meer de ontwikkeling van nieuwe instrumenten. Denk aan processen als Nije Pleats en Sinnetafels. Súdwest-Fryslân stimuleert (ontwerpend) onderzoek naar en investeringen in slimme combinaties van functies en activiteiten met omgevingskwali­ teit. Dat gebeurt samen met de inwoners. 3.3.2 Gezonde ecosystemen en biodiversiteit Het vergroten van de biodiversiteit Biodiversiteit van de natuur betekent verscheidenheid van levende planten en dieren. Klik hier voor het beleidsplan Openbaar Groen > Daarin zet Súdwest-Fryslân de aanpak uiteen om de biodiversiteit in de gemeente te verhogen. Dat gebeurt onder meer door het openbaar groen duurzaam te onderhouden en beheren. Belangrijk aandachtspunt is bijvoorbeeld voldoende bio­ diversiteit in de bermen. De Ecologische Hoofdstructuur (EHS) is in Súdwest-Fryslân grotendeels begrensd en gereali­ seerd. De EHS bestaat vooral uit meren en een aantal boezemlanden. Die grenzen aan de me­ ren en aan de buitendijkse platen en polders. Veel meren en de IJsselmeerkust zijn Natura2000-gebieden. Grootschalige uitbreiding van natuurgebieden is niet direct aan de orde. Wel wordt meer aandacht gegeven aan de stedelijke ecologische hoofdstructuren en de ver­ sterking ervan.

Klik hier om de EHS te raadplegen > 3.3.3 Schoon, aantrekkelijk en voldoende water Water kenmerkend voor Súdwest-Fryslân Súdwest-Fryslân is (met De Fryske Marren) hét water(sport)gebied van de provincie. De vele meren, kanalen/vaarten en het natuurschoon maken het een sterk en aantrekkelijk gebied. Het water is een belangrijke drager. Van de historie, van de Friese cultuur en van het kenmerkende landschap met zijn landbouw, natuur en recreatie. De beleving van het water (IJsselmeer, vaar­ ten, poelen, meren) en het bewegen langs oevers en kades zijn van hoge waarde. Daarom blij­ ven de oevers openbaar. Klik hier om een kaart met het complete vaarwegennetwerk te openen > Een landschap ontstaat (grotendeels) onder invloed van de mens als bewoner en bewerker. Meer en meer is de mens in staat om op grote schaal veranderingen in het landschap aan te brengen. Een voorbeeld hiervan zijn de ruilverkavelingen uit de tweede helft van de vorige eeuw. Die hebben het landschapsbeeld ingrijpend veranderd. Het water is daarbij bepalend voor de gebruikswaarde, toekomstwaarde en belevingswaarde van het landschap. De toekom­ stige omgang met het water draagt bij aan droge voeten, aan een gezond en waardevol land­ schap en is een ordenend principe (casco). Súdwest-Fryslân streeft ernaar dat water nog verder versterkt en gebruikt wordt, als identiteitsdrager en als inspiratie voor ontwikkeling.

Zowel de gebruikswaarde, belevingswaarde en toe­ komstwaarde van het water in Friesland moet versterkt worden. Dit is één van de kernwaarden. Agenda Waddengebied 2050 Het Waddenzeegebied heeft een grote natuurwaarde en staat op de UNESCO-Werelderfgoedlijst. Sinds 2017 wordt er gewerkt aan een gezamenlijke Agenda voor het Waddengebied

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

24 BüO

2050. De hoofddoelstelling voor de gebiedsagenda is (conform de structuurvisie Waddenzee) een duurzame bescherming en ontwikkeling van de Waddenzee als natuurgebied en het be­ houd van het open landschap. Het rijk stelt deze Agenda op met de regio. Agenda Afsluitdijk en IJsselmeergebied De Afsluitdijk beschermt ons al bijna 90 jaar tegen de kracht van het water. De scheepvaart van en naar het IJsselmeer geschiedt via de Lorentzsluizen bij Kornwerderzand. De komende jaren maken Rijkswaterstaat en De Nieuwe Afsluitdijk de waterkering weer klaar voor de toekomst. De Nieuwe Afsluitdijk (DNA) is een samenwerking tussen de provincies Noord-Holland en Fryslân en de gemeenten Hollands Kroon en Súdwest-Fryslân. De ambities staan in de Agenda IJs­ selmeergebied 2050. Klimaatverandering Door klimaatverandering ontstaat er een extra druk op het landschap. Het speelt een grote rol in de verandering van landschappen. Landschapszones schuiven erdoor op naar hogere breedte. Planten en diersoorten kunnen zich niet gemakkelijk aanpassen aan deze klimaatverandering. Dat verandert het landschap wezenlijk. En er zijn nog meer gevolgen van de opwarming van de aarde. In Súdwest-Fryslân hangt deze opgave onder andere samen met verdrogingsthema’s of verdere verzilting aan de Noord Westelijke kuststrook van de gemeente.

Goed beheer van de waterkwantiteit en -kwaliteit is daarom van levensbelang voor het gebied. Dat geldt voor de veiligheid, gezondheid, leefbaarheid en duurzaamheid. Water is daarmee een belangrijke factor op sociaal, economisch en ecologisch vlak. De wisselwerking met het IJssel­ meergebied met z’n belangrijk zoetwaterfunctie is daarnaast belangrijk. Dat in stand houden is een belangrijke, nationale opgave. De kwaliteit van het water Er mogen zo weinig mogelijk verontreinigingen in het water terechtkomen. En de ecologie in het water moet op orde zijn. Een evenwichtige plantengroei die past bij de functie en een gezonde en gevarieerde visstand versterken de landschappelijke kwaliteit. Dus ook de belevingswaarde van het water. Door klimaatverandering ontstaat er meer behoefte aan verkoeling op en aan het water. Ecolo­ gisch gezonde wateren zijn beter in staat weersextremen zoals hittestress op te vangen. Daar­ door treden er minder snel problemen op zoals blauwalgengroei en botulisme in warme perio­ den. Súdwest-Fryslân kijkt bij de klimaatopgaven voor het stedelijk gebied goed hoe om te gaan met het regenwater. Doel is dat dit zoveel mogelijk schoon in de grond of in het oppervlaktewater terechtkomt. Er geldt zoveel mogelijk een beperking voor gemengde riool overstorten.

Wat be­ treft het vuilwater van de recreatievaart werkt Súdwest-Fryslân actief aan het verhogen van het bewustzijn van het omgaan met afvalwater. Bijvoorbeeld door het stimuleren van een betere inzamelstructuur voor afvalwater van de recreatievaart. De waterkwaliteit staat onder druk. Dat komt onder meer door verontreinigingen met medicijnresten, microverontreinigingen en zwerfafval (plastic soep). Súdwest-Fryslân wil samen met derden onze wateren schoonhouden. Via onze afvalinzamelingstaak leveren we een grote bij­

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

25 BÜO

drage. Dat vraagt ook iets van de inwoner. Met onze verantwoordelijkheid voor de bodem be­ schermt Súdwest-Fryslân de kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater. Bijvoorbeeld door toe te zien op de naleving van regels voor opslag. Dat voorkomt lekkage naar het grond- en op­ pervlaktewater. De kwantiteit van het water Súdwest-Fryslân heeft in 2050 een robuust watersysteem. Dat is een systeem dat weinig hulp nodig heeft om te kunnen draaien. Het water is schoon, veilig en er is voldoende van. Verstede­ lijking en klimaatverandering vormen integrale taken voor waterbeheer. Súdwest-Fryslân pakt die samen met andere opgaven (leefbaarheid, bodemdaling en gezondheid) op. Dit integraal oppakken is een uitdaging die kansen biedt. Daar hebben we elkaar voor nodig. Een heftige bui die theoretisch gemiddeld een keer in de vijf jaar voorkomt? Daarvan wil Súd­ west-Fryslân op de (middel)lange termijn geen wateroverlast hebben. Bij zo'n bui mag er dan alleen sprake zijn van water op straat. In Súdwest-Fryslân scheiden we stromen afvalwater van stomen hemelwater. Dat gebeurt bij nieuwbouw en in gebieden waar ze hemelwater afkoppe­ len. Dat water gaat vaak via regenwaterriolen naar het oppervlaktewater. Wateroverlast voorkómen Daarnaast houdt Súdwest-Fryslân de inrichting van de openbare ruimte tegen het licht. Er zijn kansen voor berging op straat (‘binnen de banden’).

Dat kan door herprofilering en is in verhou­ ding goedkoop. Dit zorgt dan voor een flinke afname van het risico op wateroverlast. De ge­ meente liet als eerste stap hiertoe al analyses uitvoeren met oppervlakkige afstroming. Die ma­ ken op basis van hoogteligging inzichtelijk wat de gevoelige plekken binnen de kernen zijn. Súdwest-Fryslân wil wateroverlast voorkómen. Die garantie daarop bestaat echter niet in alle (extreme) gevallen. Hoe versterk je de waterstructuur nog meer? Door de bergingscapaciteit uit te breiden met extra waterverbindingen en nieuw open water. Dit kan eventueel in combinatie met de ontwikkeling van nieuwe, natte graslanden. Bijvoorbeeld als onderdeel van de transitieopgave voor land­ bouw en natuur, rekening houdend met landschappelijke waarden. Hierbij is ook ruimtelijk be­ leid belangrijk. Hoe versterkt je water, natuurwaarden en economisch dragers zoals landbouw en recreatie? Door functies te combineren. Of juist door voldoende ruimte te geven voor ver­ schillende functies. Súdwest-Fryslân geeft dus inhoud aan zowel de belevingswaarde, gebruikswaarde en toe­ komstwaarde van het water. Bijvoorbeeld door meer aandacht voor schoon en veilig water, door in te spelen op de klimaatopgaven, het versterken van de biodiversiteit, maar bijvoorbeeld ook door oevers openbaar te houden en te maken.

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

26 BüO

3.4 Agenda Sterke kernwaarden: cultureel erfgoed, natuur, weids en wa­ terrijk landschap Súdwest-Fryslân gaat aan de slag met het programma Omgevingskwaliteit. Daarin staat onder meer de integrale atlas voor de leefomgeving centraal, en onderzoek naar wat belangrijk is voor de identiteit van het landschap en de kernen. Dit wordt meegenomen in de samen op te stellen ontwikkelingsrichting voor het landschap en de kernen. Súdwest-Fryslân werkt aan de SDG’s die centraal staan bij het koepelthema. Zie het themakompas voor het thema ‘Sterke kernwaarden; cultureel erfgoed, natuur, weids en waterrijk land­ schap’. Dat gebeurt met het beleid en de activiteiten die in dit hoofdstuk staan. Het themakompas hieronder geeft in de grijze vakken de subdoelen vande SDG’s als handvat naar het dage­ lijks beleid en de activiteiten van de gemeente, rondom het thema ‘Cultureel erfgoed, natuur, weids en natuurrijk landschap’. Deze subdoelen zijn een afgeleide van de internationale doelen. Súdwest-Fryslân werkt tegelijkertijd en in goede samenhang aan de vijf thema’s. Alleen zo kan Súdwest-Fryslân de gemeente blijven die zij wil zijn. Waar het goed en duurzaam wonen, wer­ ken en genieten is met een aantrekkelijke omgevingskwaliteit.