Coalitieakkoord SWF 2022-2026 I Frysk
Tekst van het document
Koalysje-akkoart 2022-2026 Súdwest-Fryslân: Grutsk en tichtby
1
Ynhâldsopjefte Grutsk en tichtby ......................................................................................................................................................................................................................................... 3 Dit binne ús ambysjes ................................................................................................................................................................................................................................ 4 Fearkrêftige kearnen en fitaal lânskip ....................................................................................................................................................................................................... 5 Us aksjes fearkrêftige kearnen en fitaal lânskip ..................................................................................................................................................................................... 11 Positive sûnens ..........................................................................................................................................................................................................................................
13 Us aksjes Positive Sûnens ......................................................................................................................................................................................................................... 17 Organisaasje en tsjinstferliening .............................................................................................................................................................................................................. 19 Us aksjes organisaasje en tsjinstferliening ............................................................................................................................................................................................. 23 Oersjoch portefúljeferdieling .................................................................................................................................................................................................................. 24
Koalysje-akkoart 2022-2026 Súdwest-Fryslân: Grutsk en tichtby
2
Grutsk en tichtby Súdwest-Fryslân; de grutste gemeente fan Nederlân: njoggentichtûzen ynwenners yn 89 prachtige stêden en doarpen mei in soad foarsjenningen, dy’t mei elkoar libje, mei elkoar wurkje, en mei elkoar stappen foarút sette wolle. In gemeente mei in prachtich (kultuer)lânskip, dêr’t ús ynwenners en besikers deistich fan genietsje kinne, en dêr’t ús mannich agrariërs en frijetiidsûndernimmers harren brea yn fertsjinje. In gemeente ferbûn mei en foarme troch it wetter. In gemeente dy’t syn gastfrijens toant foar minsken dy’t in feilich hinnekommen sykje. Dêr binne wy oprjocht grutsk op! De gemeente Súdwest-Fryslân bestiet no 10 jier. Nei in perioade fan gearfoegjen, grutter groeien en slachkrêft organisearjen, is it tiid foar de folgjende stap. Yn ’e kommende perioade bouwe wy fierder. Op ’e basis fan in gemeente dy’t grutsk is, mar ek in soad útdagings te parearjen hat, lykas in wen- en flechtlingekrisis, earmoede, fergrizing, ûntgriening, de enerzjytransysje, en in grutte mismatch op ’e arbeidsmerk. Publisis Philipp Blom skreau nijsgjirrige boeken oer dizze krises, mar ek it ynspirearjende sitaat: “Wy kinne it ús net permittearje om pessimistysk te wêzen”. En sa is it. As der earne antwurden fûn wurde kinne op dy neamde fraachstikken, dan is it wol yn Súdwest-Fryslân.
Us goud is it DNA fan ’e ynwenners: mei elkoar, inisjatyfryk en altyd op ’e syk nei de goede balâns mei ús lânskip. In plak foar de jonge en âldere generaasje, in plak dêr’t elkenien gelikense kânsen krijt om gelokkich en sûn te wêzen. Dat is it kompas dêr’t wy de kommende jierren op farre: It gelok en de positive sûnens fan ús ynwenners! De kommende fjouwer jier wolle wy berikke dat foar elke ynwenner de basis op oarder is: foldwaande ynkommen om sûne karren te meitsjen, in betelber hûs, in griene en sûne leefomjouwing en foldwaande kânsen om mei te dwaan oan ’e mienskip. Allinnich dan kinne wy ynwenners freegje harren rol te nimmen: dy fan in belutsen ynwenner, mei begryp foar de oar en de neamde útdagings dy’t wy mei elkoar meitsje kinne en moatte. Ynwenners binne dan grutsk op har eigen libben, op ’e oar en har gemeente. Dêrby pakke wy mei diedkrêft de ûntwikkelrol op dy’t heart by in gemeente fan ús omfang. Wy binne aktyf, wy ynvestearje en lizze de ferbiningen. Yn it noarden, yn Nederlân en yn Europa. Yn dit akkoart sketse wy ús ambysjes foar “Fearkrêftige kearnen en fitaal lânskip”, “Positive sûnens” en ús “organisaasje en tsjinstferliening”. Wy beneame de ambysjes en wat wy dêryn dwaan wolle. Elk tema wurdt ôfsletten mei in oersjoch fan ’e karren dy’t hjiryn meitsje.
Koalysje-akkoart 2022-2026 Súdwest-Fryslân: Grutsk en tichtby
3
Dit binne ús ambysjes
Kearnen en wiken mei takomst. Brede oanpak foar doarpen en stêden foar foldwaande oanbod fan betelbere huzen, dêr’t de foarsjenningen op oarder binne, mei binnenstêden en doarpskearnen dy’t belibbing biede, mei feilige strjitten en wegen. Mei in soad grien en moetingsmooglikheden. Dêr’t ûndernimmers ûndernimme kinne. Mei in bloeiend ferieningslibben en middenstân.
Fan besteansûnwissigens nei besteanswissigens. Aktyf belied om (enerzjy)earmoed en de kleau tusken earm en ryk tsjin te gean. De gemeente yn ’e helpende stân om sawol fysyk as digitaal de goede help, regelingen en it betrouwen te finen foar in fearkrêftich bestean.
In sosjale basis yn ’e wiken en doarpen wêrby’t elk echt meidwaan kin. Jûns mei biljert of in koar, oerdeis troch mei elkoar kofje te drinken of mei elkoar te iten út ’e mienskiplike grientetún. De gemeente is de grutste fan Nederlân, mar tichtby, troch oanwêzich te wêzen op dy moetingsplakken.
Ynset op positive sûnens en previnsje, sadat wy mear mei elkoar dwaan kinne en de fergrizing en iensumens net in folgjende krisis wurde.
In betelbere en helbere griene transysje nei in duorsume ekonomy, wêrby’t ús pearelsektoaren florearje: Wetter(stof), rekreaasje, de makyndustry en de agraryske sektor hawwe in winkend perspektyf nedich dêr’t wy kwaliteit by taheakje oan ús libben en ús omjouwing. De gemeente stiet yn ’e mande mei it ûnderwiis en bedriuwslibben oan ’e latte om safolle mooglik minsken te boeien en te binen oan ús lokale ekonomy.
De moaiste gemeente fan Nederlân. Wy binne grutsk op ’e faktoaren dy’t ús gemeente de moaiste meitsje: ús mienskip, erfskip, lânskip en kultuer en Fryske taal. Us eigen ynwenners ha dêrmei in riker libben, mar ek de mannich besikers dy’t hjir graach te gast binne.
Koalysje-akkoart 2022-2026 Súdwest-Fryslân: Grutsk en tichtby
Een fitaal lânskip: in prachtich lânskip dêr’t boeren, ûndernimmers genôch romte yn ha om takomstbestindich te ûndernimmen. In lânskip dêr’t ús ynwenners en besikers fan genietsje kinne. In lânskip dêr’t ferantwurde yn omgien wurdt mei minsk, bist en boaiem. Sa moatte wy each hâlde foar natuerwearden, greidefûgels en bioferskaat.
Brede welvaart is ons kompas
4
Fearkrêftige kearnen en fitaal lânskip Súdwest-Fryslân bestiet út in prachtich palet fan seis stêden, 83 doarpen en in prachtich útwrydsk lânskip mei in soad wetter. Fan dizze doarpen ha der 74 minder as 1000 ynwenners. Wy gean foar in Súdwest-Fryslân mei kearnen dêr’t noflik en sûn wenne, wurke, libben en rekreëarre wurde kin. Doarpen en stêden dêr’t de foarsjenningen op oarder binne, mei binnenstêden en doarpskearnen dy’t belibbing biede, mei ferkearsfeilige strjitten en diken. Mei in soad grien en moetingsmooglikheden. Sintraal biedwurd fan dit akkoart is “Grutsk en tichtby”. Dat is net foar neat; krekt yn ’e lokale mienskip skûlet de krêft dy’t wy stypje moatte. Troch tichtby te wêzen en dêr’t dat nedich is saken lokaal te organisearjen en te ferbinen. Troch maatwurk te leverjen yn ús tsjinstferliening en oplossingen fóar regels gean te litten. Troch te moetsjen (en moetsje te litten) mar ek troch digitaal better te ferbinen.
Wenjen Wenje wêr’tst én hoe’tst wolst. Foar in soad minsken yn Súdwest-Fryslân is dat spitigernôch net fanselssprekkend. Op dit stuit komme jongeren, senioaren en gesinnen mei middenynkommens net of amper oan in wenning. Der is ferlet fan nije wenfoarmen foar spesifike doelgroepen lykas minsken mei in soarchferlet en
húshâldens mei in tydlike wenfraach. Ek moatte wy mei elkoar wenningen renovearje en duorsumer meitsje. De transysje fan leechsteande pannen yn ’e binnenstêden en doarpen nei nije wenfoarmen sjogge wy as mooglike oplossingen om ta mear wenningen te kommen. Mei al dizze útdagings gean wy oan ’e slach, sadat de leefberens yn ús stêden en doarpen fersterke wurdt.
mei nije oplossingen en kreative wenfoarmen stypje yn it realisearjen fan ’e útdagings op ’e wenningmerk. Wy stypje bygelyks inisjativen foar it bouwen op boerehiemen.. Ek it aktivearjen fan trochstreaming krijt mear omtinken troch de wei fan kampanjes en it fuortnimmen fan behinderingen.
Mear rezjy Wy sille binnenstedsk wenjen oantrekliker meitsje, flugger bouwe en soargje dat de trochstreaming ferbettere wurdt. Om dizze ambysjes realisearje te kinnen, nimme wy mear rezjy op ’e wenningmerk. Der komt in taskforce Wenjen om soarch te dragen foar it flugger realisearjen fan ús wenopjeften. Yn 2022 stelle wy it omjouwingsprogramma ‘Wenjen en Bouwen’ én ‘Wenjen en Soarch’ op. Wy sette de kommende fjouwer jier yn op it bouwen fan op syn minst 1.000 wenningen. Hjirfoar meitsje wy ôfspraken mei korporaasjes en ûntwikkelders. Der wurde mear middels en kapasiteit ynset en dêr’t dat mooglik is wurde prosedueres ferhastige. Wy sette aktive grûnpolityk yn om ûntwikkelingen fan ’e grûn te krijen. En de kommunikaasje oer projekten sille wy yntinsivearje. Wenjen is in kompleks fraachstik. Wy nimme de rezjy, tinke ynnovatyf, nimme in ûndernimmende hâlding oan en toane benammen lef. Wy nimme in pro-aktive hâlding oan rjochting partijen dy’t ús
Koalysje-akkoart 2022-2026 Súdwest-Fryslân: Grutsk en tichtby
Lytse kearnen Foar in sterke leefberens is it wichtich dat der ek yn en by ús lytse kearnen boud wurdt. Gjin kearn op slot! Om de wenningbou yn lytse kearnen flot te lûken sille wy ek kreatyf wêze. Krekt hjir binne der faak tige konkrete en spesifike wenfragen en binne de risiko’s foar ûntwikkelders grutter. Dat freget om unifoarme wenprodukten dy’t passe by de aard en omfang fan ús kearnen. Dêryn sykje wy pro-aktyf nei oplossingen. Wy sille wenningen bouwe foar alle doelgroepen. Dêrby sette wy mei foarrang yn op it bouwen foar soarch(geskikte)
5
wenningen, betelbere wenningen foar starters, libbensrinbestindige en sosjale hierwenningen.
Soarchwenningen Yn ’e kommende jierren leit der in grutte opjefte om ta foldwaande soarchwenningen te kommen. It oantal 70+ers nimt de kommende desennia sterk ta. Wy ûntwikkelje de kommende perioade wenkonsepten wêryn’t wy soarchgeskikte wenningen, yn klustere foarm, realisearje kinne. It giet om in yngewikkelde kwestje fan it skieden fan wenjen en soarch. Wy krije dit foar elkoar troch konstruktive gearwurking en fan wjerskanten ôfspraken mei alle belutsen partijen oan te gean.
Neist it bouwen fan nije wenningen sille wy ek aktyf en kreatyf oan ’e slach mei ferpaupere pannen en pannen dy’t leechkomme. Wy sille se geskikt meitsje foar wengroepen of foar ûndernimmerskip. Dit sil posityf bydrage oan ’e leefberens fan ús binnenstêden en doarpen.
Flechtlingen en haastsikers Mei it each op ’e akute tekoarten oan wenningen foar flechtlingen, statushâlders, haastsikers, arbeidsmigranten en dakleazen is it stribjen om tydlike wenningen te bouwen of ienheden ekstra te berikken troch de wei fan bygelyks transformaasje fan kantoaren ta wenningen.
De bou fan sosjale hierwenningen bliuwt efter by it ferlet. Wy sille de korporaasjes helpe om flugger sosjale wenningen tafoegje te kinnen. Bygelyks troch it beskikber stellen fan grûnen tsjin in passende sosjale grûnpriis dy’t oanslute by de finansjele útdagings fan korporaasjes. Ek sette wy yn op erfpacht en legere grûnprizen om projekten fan ’e grûn te krijen. Wy sette dêrneist yn op ’e ôfspraak dat alle sosjale hierwenningen yn 2050 enerzjyneutraal binne. Dat is duorsum en lit de kosten sakje.
Selswenplicht/ húsfestingsferoardering
Starters
Wy sille hanthavenje op it wurkjen yn wenningen troch ûndernimmers yn ’e persoanlike fersoarging wannear’t dit net past binnen de regels fan it bestimmingsplan.
Mei aktyf grûnbelied sille wy ek de starters op ’e wenningmerk helpe. De oankeap fan in wenning wurdt dan ek foar dizze wichtige doelgroep berikber. Om mear omtinken te jaan oan it brûken fan ’e startersliening en de bliuwersliening wurdt der in oanlûkende kampanje opstart.
Ferpaupering en leechstân
grutte ferantwurdlikheid foar en moatte wy sunich op wêze. De lânbou yn ús gemeente is in wichtige drager fan ’e ekonomy en wurkgelegenheid.
Dêrneist wolle wy ek dat ynwenners mei in krúsjaal berop, lykas de learaar, de plysjeman of de ferpleger ticht by harren wurk wenjen bliuwe kinne. Dêrom sille wy in doelgroepeferoardering opstelle en in húsfestingsferoardering fêststelle. Hjiryn wurdt ûnder mear in selswenplicht oplein fan wenningen oant de NHG-grins.
De lânbou befynt him yn in oergongsfaze nei in duorsumere takomst. Dat moatte wy yn ’e mande mei agraryske ûndernimmers en oare belutsenen dwaan. Klimaatakkoart, in sûnder libben, sûne grûn, bioferskaat, lânbouregeljouwing, wurdearring en akseptaasje troch de maatskippij binne dêrby in rjochtline.
Ek sille wy eksperimintearje om ynwenners by oanwiisde projekten wolstânsfrij bouwe te litten.
Duorsume lânbou is it doel: in sûne ekonomyske sektor mei takomstperspektyf foar dizze en kommende generaasjes is dêrby in betingst. De lânbou hat op dit stuit te krijen mei in breed skala oan maatskiplike opjeften, dêr’t in fitaal lanlik gebiet in wichtige rol by ferfolje kin. Tink oan natuerherstel, bioferskaat, greidefûgels, klimaatopjeften en wetterbehear. Der moat ferantwurde omgien wurde mei minsk, bist en boaiem. Yn relaasje ta stikstof ha bedriuwen te krijen mei grutte ûnwissigens oer doelen fan belied, wetjouwing en fergunningen.
Natuer- en lânbou: fitaal lânskip It ôfwikseljende lânskip mei in miks fan lânbou, rekreaasje en natuer is tekenjend foar SúdwestFryslân en is in diel fan ús goud. Hjir fiele wy in
Koalysje-akkoart 2022-2026 Súdwest-Fryslân: Grutsk en tichtby
6
In robúste, sûne en dynamyske lânbousektor mei takomstperspektyf is fan grut belang foar in plattelânsgemeente as Súdwest-Fryslân. Wy gean dêrom foar in yntegrale gebietsrjochte oanpak mei omtinken foar alle ûntwikkelingen yn it lanlike gebiet. Wy sille dit ek finansjeel mooglik meitsje troch û.o. yn te setten op transysjefûnsen (EU likegoed as lanlik): green deal, mienskiplik lânboubelied.
Yntegrale gebietsrjochte oanpak
Wy bringe de ûnderskate ynhâldlike opjeften lykas fan klimaat, bioferskaat of enerzjy by elkoar. Dy spitse wy ta op it gebiet dêr’t de opjeften op fan tapassing binne. Wy dogge dit yn it ferlinge fan lanlike en regionale ûntwikkelingen dy’t fuortkomme út it Nasjonaal Programma Lanlik Gebiet (NPLG). Konkreet giet it dan om útfieringsprogramma’s om Feangreidegebieten hinne (û.o. Idzegea) wêrby’t wy as earste oerheid yn ’e mande mei ús ynwenners en agrariërs optrede, útfiering útfieringsprogramma’s om Kleigreide gebieten hinne (û.o. Skrok & Skrins, Gouden Lân, e.o.), klimaatadaptaasjeprogramma’s, behear fan greidefûgels mei konkrete projekten.
Stypjen ûndernimmers
Dat dogge wy ûnder mear troch ús te posisjonearjen as ‘eksperiminteargemeente’ foar opjeften dy’t yn it lânskip ta nije oplossingen liede moatte en dy’t nij of oar ûndernimmerskip freegje. Dêrby tinke wy ûnder mear oan regulier oerlis mei lânskipspartners, it fasilitearjen bliuwen fan agraryske kollektiven, stimulearjen fan crosssektor kânsen (bgl. nije lânboutylten
foar sirkulêre bou). Dêrmei fine wy oansluting by regionale, lanlike EU-fûnsen op dit tema.
Klimaat en duorsumens As gemeente stean wy net allinnich foar it no mar ek foar in duorsume takomst. Wy stean as gemeente foar in grutte opjefte om yn lijn mei it klimaatakkoart yn 2050 CO2-neutraal, klimaatbestindich, enerzjyneutraal en sirkulêr te wêzen. Dêryn binne al gâns stappen set lykas mei it opstellen fan ’e earste wykplannen dy’t liede moatte ta it ferduorsumjen fan 8000 wenningen. Oan inisjativen dy’t lokaal ûntwikkele wurde jouwe wy prioriteit. Dêrneist stimulearje wy bewenners fan partikuliere wenningen yn hiel Súdwest-Fryslân om harren hûs ierdgasfrij of ‘ierdgasfrijklear’ (optimaal isolearre) te meitsjen. Wy binne no mei grutte foarsprong koprinner oangeande it opwekken fan duorsume enerzjy yn Fryslân. Wy wolle mei ús ynwenners en lokale bedriuwen noch mear duorsume enerzjy opwekke. Wy gean foar ynnovative projekten dy’t de enerzjytransysje ferhastigje litte. Wy fine wol dat duorsume enerzjy net ta skea gean mei fan ús moaie lânskip. Dêrom wolle wy de opwek foaral binnen de beboude omjouwing plakhawwe litte. Enerzjyopwekking troch wynparken en sinneparken op lânbougrûn stypje wy net. Ek monuminten komme wat ús oanbelanget yn oanmerking foar enerzjybesparjende maatregels. Wy ûndersykje wat hjiryn mooglik is. Ek sinnepanielen op loadsen en yndustriële ûndernimmingen sille wy stimulearje.
Koalysje-akkoart 2022-2026 Súdwest-Fryslân: Grutsk en tichtby
Lokale actie
Klimaatferoaring en duorsumens geane faak om grutte getallen en grutskalige projekten dêr’t in soad jild mei mank is. Mar krekt lokaal, yn ’e mienskip, kinne wy in soad berikke. Troch aksjes dy’t ticht by de ynwenners stean, lykas it stimulearjen fan sinnepanielen en it ynsetten fan enerzjycoaches. As gemeente wolle wy krekt ek lokaal, mei ynwenners en mei lokale enerzjykoöperaasjes fan ûnderop gas jaan op ’e ferduorsuming. Sy krije foarrang op kommersjele leveransiers as de tagong ta it net ûnfoldwaande is. Us ynset op moetsjen en duorsumens wolle wy kombinearje troch yn te setten op ferduorsuming fan ús moetingsromten.
Blauwe enerzjy
Us gemeente is de perfekte proeftún foar ûntwikkelingen op it mêd fan akwatermy, wetterstof en oare foarmen fan blauwe enerzjy. De ôfrûne perioade binne op dit mêd al meardere inisjativen ûntstien. De kommende perioade wolle wy it byld fan gemeente as produsint fan blauwe enerzjy fierder ûntwikkelje en op ’e kaart sette.
7
Wy gean dêrom fierder mei de ûntwikkeling fan ’e Wetterstofhub yn Boalsert en biede de betingsten foar nije tapassingen foar wetterstof. Wy sette troch mei it útrôljen fan akwatermy. Mei de pilot yn Heech en de dêrfoar takende subsydzje leit der in goede basis foar dizze fernijende oanpak yn ’e waarmtetransysje.
Ekonomy, toerisme en rekreaasje Us gemeente is in ûndernimmende gemeente: mei 5.000 bedriuwen, dêrfan rom 2.000 zzp’ers en yn totaal rom 30.000 arbeidsplakken. In soad fan dizze bedriuwen binne djip woartele yn ús lokale mienskip. Undernimmers jouwe wurk, wolwêzen, mar ek moeting, en foarmje faak it bynmiddel yn ús mienskippen, bygelyks troch it sponsorjen fan sportferieningen. In bloeiend ûndernimmersklimaat yn Súdwest-Fryslân, dêr’t ûndernimmers takomstrjochte yn ûndernimme kinne en groeie is dus essinsjeel foar ús wolfeart en wolwêzen. Undernimmers ha te krijen mei gâns grutte ûntwikkelingen: ûnderskate krises, de kleau op ’e arbeidsmerk, de faasje en ympakt fan technologyske ûntwikkeling op bedriuwsfiering. It bedriuwslibben sil, krekt as de hiele maatskippij ferduorsumje en sirkulêr wurde moatte. Grutte opjeften (en kânsen) dêr’t se net allinnich yn stean.
Stypjen en fasilitearjen
Bedriuwen moatte optimaal stipe wurde om ûndernimme, ynnovearje en foldwaande personiel fine te kinnen. As gemeente drage wy by troch te ferbinen mei de juste partijen, netwurken, subsydzjes en konkrete projekten mei partijen. Sa organisearje wy faker kennismakkings- en kennisdielingsmominten, lykas it Wurkfestival en de ûndernimmers- en temajûnen. Us accountmanagers ûndernimmen binne hjiryn ’e oanjagers. Starters binne de takomst fan ús ekonomy. Wy wolle dêrom ekstra ynsette op stipe fan starters. Wy wurkje dat yn it ekonomysk aksjeplan neier út.
Arbeidsmerkoanpak
Goed personiel is it goud fan elk bedriuw. Op dit stuit is de arbeidsmerk tige krap. Wy sille dêrom de aktive en brede arbeidsmerkoanpak (bekend as Súdwest wurket) yn nauwe gearwurking mei partners fierder ûntwikkelje. Dêrby bouwe wy fierder op besteande inisjativen, lykas de Yacht builders academy en Technolab. Konkrete inisjativen dy’t tichtby ûndernimmers stean! Jong, âlder, nij, fannijswurkjend, elkenien is hurd nedich. Mei it programma Wurkjen en Undernimmen kreëarje wy baankânsen, likegoed binnen as bûten de gemeentlike organisaasje.
Yn ús fine se in betroubere, meitinkende en stimulearjende partner dy’t mei harren en oare partners wurkje wol oan ’e oplossingen foar de takomst.
Koalysje-akkoart 2022-2026 Súdwest-Fryslân: Grutsk en tichtby
Pearelsektoaren De maritime sektor, agrofood, toerisme en rekreaasje en de makyndustry binne ús pearelsektoaren. Wy sette ús yn ’e mande mei partners as IPF, provinsje en de ûnderwiisynstellingen yn foar it fierder fuortsterkjen fan dizze klusters û.o. op it mêd fan ynnovaasje. Wy wolle Súdwest-Fryslân yn oparbeidzjen mei partners ûntwikkelje as de elektryske farregio fan Europa.
Toerisme en rekreaasje
De frijetiidssektor (toerisme, hoareka) is fan grut belang foar ús gemeente. Yn Súdwest-Fryslân fynst seis fan ’e alve Fryske stêden, unike doarpen, in soad wetter, in wiidweidich fytspadenetwurk en in lange kustline. Koartom Súdwest-Fryslân nûget út om te rekreëarjen! Us gemeente wurdt net foar neat besocht troch in soad toeristen út binnen- en bûtenlân. Wy wolle in florearjende en sterk rekreative sektor dy’t wat karakter, aard en skaal oanbelanget oanslút by ús kearnen en lânskip. Dit soarget foar wurkgelegenheid en besteansrjocht fan foarsjenningen yn ús kearnen.
8
Fitale steds- en doarpssintra Us histoaryske doarps- en stedssintra mei de mannich foarsjenningen binne de fisitekaartsjes fan ús gemeente. De sintra stean ûnder druk troch ûnder mear fergrizing en it ynternetwinkeljen. Dêrtroch sjogge wy yn ûnderskate kearnen de leechstân tanimmen en de kwaliteit ôfnimmen. De leefberens fan ’e kearnen giet hjirtroch efterút. Wy gean foar sterke, konsintrearre winkelkearnen mei belibbing.
Wy stelle in position paper frijetiidsekonomy op, dêr’t wy ús ambysjes foar de frijetiidssektor yn beskriuwe en ta aksjes komme foar dêrnei. Takomstbestindigens, ferduorsuming en de ferbining mei ús rike kultuer en erfgoed steane dêrby foarop. Wy koerse op ’e saneamde kwaliteitstoerist. Dat is de toerist – mei grutte of lytse beurs – dy’t ús lânskip, erfskip en de mienskip wurdearje en dêr wearde oan tafoegje.
Fêstigingsromte foar ûndernimmers Undernimmers ha fysike romte nedich: om har te fêstigjen en om groeie te kinnen. Yn Snits gean wy dêrom fierder mei de oanlis fan ’e Hemmen III, faze 1 en 2. Mar der is mear ferlet yn ús gemeente oan goede fêstigingsromte, lykas yn Boalsert en Makkum en ferskillende oare kearnen. Wy meitsje nije ôfspraken mei de provinsje oer de te realisearjen bedriuweterreinen en gean oan ’e slach mei lokale plannen. Wy sjogge ek kritysk nei ús besteande bedriuweterreinen. Dy moatte by de tiid bliuwe sadat wy net ûnnedich nije terrein hoege oan te lizzen.
Mei konkrete projekten en plannen gean wy hjirmei oan ’e slach. Sa wurkje wy oan ’e fersterking fan it stedssintrum fan Snits, ûnder de flagge Fitaal Snits. Dit sille wy ek fertale nei oare kearnen. Wy sille dêroer yn petear mei de ûndernimmersferieningen en ûndernimmers. Net oeral leit it ferlet en it ambysjenivo gelyk. Maatwurk is dus nedich.
Ekonomysk aksjeplan
Yn 2022 stelle wy yn nau oerlis mei de ûndernimmersfederaasje in ekonomysk aksjeplan op. Dêryn wurkje wy yn lijn fan foargeande ús aksjes út en keppelje dy oan ynset en middels.
Ferkear en mobiliteit As grutste gemeente fan Nederlân binne wy ek ferantwurdlik foar in tige grut oantal kilometers (auto)diken, fyts- en fuotpaden en krusingen, kaden en farwegen. Goede en feilige ferbiningen binne essinsjeel foar ús mienskip. It gebrûk nimt foars ta. Grut lânbouferkear en de faasje fan auto’s jouwe in soad ynwenners soargen. Dêrneist liede ferkearsmaatregels derta dat der faak op oare plakken wer oare problemen ûntstean.
Koalysje-akkoart 2022-2026 Súdwest-Fryslân: Grutsk en tichtby
Foar in part bliuwe wy ynsetten op fysike yngrepen, lykas ekstra fytspaden foar ferbettering fan ’e ferkearsfeiligens by û.o. skoallen, ferkearsremjende maatregels, auto-earm meitsjen fan ’e binnenstêden fan Snits en Boalsert, sebrapaden en oare maatregels dy’t de feiligens ferbetterje. Mar wy wolle ek ynsette om it gedrach fan alle ferkearsdielnimmers te ferbetterjen troch mear minsken by elkoar yn ’e auto te krijen of om bygelyks dielauto’s te fasilitearjen. Wy sette troch mei de ferkearsedukaasje. Wy stribje nei in ferbettering fan ’e N354 om de trochstreaming te ferbetterjen en slûpferkear tsjin te gean. Hjiroer gean wy yn oerlis mei de provinsje. De ried hat in plan opsteld en middels beskikber steld dêr’t efterstannen yn ûnderhâld kapitaalgoed mei oanpakt wurde kinne. Wy gean op dizze basis fol oan ’e slach mei de útfiering. Dêrneist wolle wy de kommunikaasje oer de útfiering fan ferkearsprojekten ferbetterje. Ta beslút wolle wy gebrûk meitsje fan ’e spesifike útkearing fan it Ryk om de ferkearsfeiligens te ferbetterjen. Lanlik is dêrfoar 89 miljoen beskikber.
Kearnen en wiken: de krêft fan moetsjen Moetsjen is essinsjeel foar gelok en wy wolle gelokkich wêze mei en yn ús kearnen. Ut moetingen ûntstean kontakten, in gruttere kundekring, wurde aktiviteiten dien en ûnderfiningen dield, wurde talinten en feardigens ûntwikkele, mar wurde ek problemen al yntiids sinjalearre. Dêrom wolle my it moetsjen stimulearje en stypje.
9
Us gebietsteams en soarchpartners liede kwetsbere ynwenners ta nei aktiviteiten op ûnderskate moetingsplakken, lykas mei elkoar ite. It is in leechdrompelige wize om it netwurk te fergrutsjen, kontakt te lizzen, selsbetrouwen te fergrutsjen, wille te hawwen en previntyf te wurkjen oan sûnens.
Mei ûndernimmers en frijwilligers meitsje wy it ferskil. It foarbyld fan doarpskeamers en buertkeamers kin dêryn foar sinfolle moetingen soargje.
Kompensaasje enerzjylêsten
Wy wolle it ferduorsumjen fan moetingsplakken stypje. Dat is goed foar it miljeu en ferleget de lêsten. Dêr wêr’t moetingsplakken problemen krije yn dizze ferduorsumingsslach sil maatwurk tapast wurde.
Aktiviteitesubydzje Dêrneist wolle wy ek bestjoeren better stypje by de ferduorsuming en it fersterkjen fan ’e eksploitaasje. Wy ynvestearje yn in leechdrompelige aktiviteitesubsydzje dy’t soarget foar mear sosjale gearhing, selsredsumens, sûnens en striidberens (previnsje). Us gemeente hat net minder as 66 moetingsromten. Dy moatte foar elkenien beskikber wêze, nettsjinsteande fysike of mentale beheining of it te besteegjen ynkommen.
Ynvestearje yn moetingsplakken Troch koroana hawwe in soad moetingsplakken it dreech hân. Troch stigende enerzjyprizen ûntstean der nije finansjele gatten en it oantal frijwilligers nimt ôf. Dêrom wolle wy ynvestearje yn takomstbestindige moetingsplakken: in duorsum gebou dat ek duorsum is yn it gebrûk. Wy sjogge, mei ynwenners en (soarch)partners nei it ferlet, de mooglikheden om foarsjenningen en funksjes te kombinearjen en stribje nei in mearfâldich gebrûk.
Kearnebelied
Tichtby wêze betsjut ek dat wy ticht op ús ynwenners bewege. Súdwest-Fryslân hat 89 stêden en doarpen dêr’t it by fan belang is dat elke stêd en elk doarp goed kontakt hat en hâlde kin mei de gemeente. It kearnebelied bliuwt fan grut belang om de ôfstân tusken bestjoer en ynwenner te ferlytsjen. Wy sille dêrom it kearnebelied fuortsette. Mei yntegraal kearne- en wikebelied en ynset fan minsken en middels helpe wy by harren plannen. De doarpe- en wikekoördinatoaren pakke in rezjyrol by dizze yntegrale oanpak.
dat foar de kommende perioade op syn minst deselde omfang hat as no (€430.000).
Aksjes yn wyk en doarp Yn ’e mande mei de ynwenners ûntwikkelje wy plannen mei konkrete aksjes om harren wyk of doarp te ferbetterjen. Benammen yn ’e oandachtswiken helpe wy ynwenners sadat meidwaan foar elk realisearre wurde kin. Fysike ynvestearrings gean wat ús oanbelanget hân yn hân mei de sosjale komponint. Yn wiken mei in bytsje grien wolle wy ynvestearje yn ûntdekplakken en boarterstastellen dêr’t bern en jongeren feilich boartsje, moetsje en oangean kinne. Dêrby ha wy ekstra omtinken foar bern mei in beheining. Ek sette wy yn op kuierpaden en foldwaande gratis bûtensportfasiliteiten.
Gebietsteams tichtby
It gebietsteam helpt yn gearwurking mei erfaringssaakkundigen ynwenners fierder. Sy binne frekwint oanwêzich yn ús kearnen, foar it helpen mei de juste regelingen, nije kânsen en perspektyf. Gewoan mei in kop kofje yn moetingsplakken en fia Whatsapp te berikken.
Wy wolle de regeling Ut de Mienskip ferlinge en dêryn foaral ek ynsette op boppelokale inisjativen fan doarpen oangeande duorsumens. Lokale inisjativen bliuwe wy stypjen mei it Kearnefûns,
Koalysje-akkoart 2022-2026 Súdwest-Fryslân: Grutsk en tichtby
10
Us aksjes fearkrêftige kearnen en fitaal lânskip Wenjen
Wy sette de kommende fjouwer jier yn op it bouwen fan op syn minst 1000 wenningen foar alle doelgroepen. Der komt in mienskiplike taskforce dy’t mei in yntegrale oanpak rezjy nimt op ’e wenningmerk. Wy hâlde ynterne prosessen en prosedueres tsjin it ljocht mei as doel ferhastiging. Wy sette sterk yn op erfpacht en legere grûnprizen om projekten fan ’e grûn te krijen. By nijbouprojekten en sosjale hier wolle wy ynwenners mei in sosjaal-ekonomyske bining foarrang jaan. Wy biede romte oan kreative wenfoarmen foar spesifike doelgroepen yn gebieten dêr’t de wenningneed it heechst is. Trochstreaming wurdt promoate en wy fiere kampanje foar de startersliening en bliuwersliening. Wy befoarderje dat de doelgroep ‘jonge âlderen’ (55- oant 70-jierrigen) ienfâldiger ferhúzje kinne nei libbensrinbestindige wenningen. Wy gean kreatyf oan ’e slach mei ferpaupere pannen dy’t leech komme en geskikt binne foar foar wengroepen. En gean dêroer yn petear mei de eigeners. Wy sette yn op in ôfspraak dat alle sosjale hierwenningen yn 2050 enerzjyneutraal binne.
Der komme fysike punten om ynwenners leechdrompeliger yn ’e kunde komme te litten mei duorsume enerzjy. Wy stimulearje wenjen boppe winkels. Wy stelle in omjouwingsplan ‘Wenjen en Bouwen’ en ‘Wenjen en Soarch’ op. Wy stelle in doelgroepeferoardering op. Wy yntrodusearje yn in húsfestingsferoardering in gebietsrjochte ferbod op ferhier fan wenningen oant de NHG-grins (selswenplicht). Wy stypje inisjativen foar it bouwen op boerehiemen. Wy stypje inisjativen foar it oprjochtsjen fan lokale wenkoöperaasjes.
Natuer- en lânbou en fitaal lânskip
Wy fasilitearje de lânbousektor yn ’e omslach nei in takomstbestindige wize fan ûndernimmen. It petear mei de lânskipspartners sette wy fuort. Wy stypje ús boeren om te eksperimintearjen mei nije foarmen fan natuerynklusive lânbou. Wy bliuwe de agraryske kollektiven fasilitearjen. Der is in accountmanager lânbou dy’t ek dúdlikens jout op it mêd fan fergunningsferliening en ferbiningen leit. Om de biodiversiteit te fergrutsjen meitsje wy it ynsektenetwurk sluten. Wy stypje konkrete projekten foar it fersterkjen fan it greidefûgelbehear.
Koalysje-akkoart 2022-2026 Súdwest-Fryslân: Grutsk en tichtby
Klimaat en duorsumens
Wy sette yn op it brûken fan restwaarmte en gebrûk meitsjen fan geo- en akwatermy dêr’t dit mooglik is sa as yn Boalsert en Heech. Wy stimulearje it lokaal en sosjaal opwekken en brûken fan enerzjy. Wy sette folop yn op enerzjycoaches en ûnôfhinklik advys en stipe by it isolearjen fan wenningen. Wy stimulearje sinnepanielen op dakken bedriuwen, ferieningen en huzen. Yn oparbeidzjen mei netbehearders meitsje wy it elektrisiteitsnet fluch takomstbestindich en sykje wy nei passende oplossings foar it oerskat fan duorsume enerzjy. By ûnfoldwaande kapasiteit op it elektrisiteitsnet jouwe wy foarrang oan ús ynwenners en bedriuwen boppe kommersjele partijen by it opwekken fan duorsume enerzjy. Wy wurkje mei ûndernimmers op bedriuweterreinen oan ’e enerzjytransysje. Wy stimulearje ynnovative projekten dy’t duorsume enerzjy of waarmte generearje. Enerzjyopwekking troch wynparken en sinneparken op lânbougrûn stypje wy net. Wy ha de ambysje in Upcycle-sintrum by ien fan ’e ôffalstrjitten te realisearjen. Ynwenners moatte fergees in reintonne en kompostbak oanfreegje kinne. Wy gean troch mei ‘Súdwest rommet op’ (himmeldei).
11
Ekonomy, toerisme en rekreaasje
Wy organisearje kennis- en moetingsmominten mei ûndernimmers. Wy fersterkje de arbeidsmerkoanpak Wy fokusje op pearelsektoaren. Wy sette yn op Súdwest-Fryslân as elektryske farregio en ferduorsuming en fernijing fan ’e sektor. Wy sille ûndernimmers yn ’e toeristyske sektor stypje om jierrûn ynteressant te wêzen foar besikers en op in duorsume wize harren bedriuwsmodel yn te rjochtsjen. Wy stelle in positionpaper frijetiidsekonomy op. Wy gean fierder mei de Hemmen III en biede mooglikheden yn oare kearnen foar útwreiding fan bedriuweterreinen. Dêr meitsje wy ôfspraken foar mei de provinsje. Wy gean oan ’e slach mei it werynrjochtsjen (eventueel auto-earm) fan binnenstêden, sadat ûndernimmers, hoareka en besikers feilich de romte krije. Wy wurkje oan sterke, oantreklike steds- en doarpskearnen. As foarbyld ‘Fitaal Snits’. Wy ûndersykje de mooglikheden om de grêfterûte yn Snits befarber te meitsjen (Wetterstêd Snits). Foldwaande betelbere mooglikheden foar eigen ynwenners om te rekreëarjen.
Ferkear en mobiliteit
Wy meitsje de stedssintra fan Snits en Boalsert autolij. Unfeilige ferkearssituaasjes pakke wy sa gau mooglik op.
Wy gean foar in aksjeplan tagonklikens, ek mei it each op ’e fergrizing. Dêrby moatte minsken mei in beheining belutsen wurde. Wy sille stimulearringsmaatregels en aksjes ynsette om ynwenners mear op ’e fyts, kuierjend of mei it OV nei it wurk of frijetiidsaktiviteiten gean te litten. Wy freegje dit jier in spesifike útkearing oan fan it ryk foar it ferbetterjen fan ’e ferkearsfeiligens. Wy spanne ús yn om de trein tusken Snits en Starum faker ride te litten. 30-km sônes moatte werynrjochte wurde. Dat jout wissigens en betrouwen by ynwenners en foarkomt ûngelokken. Wy realisearje op syn minst 2 fytspaden de kommende fjouwer jier foar de ferkearsfeiligens wenje-wurk en skoalle. Wy ûndersykje oft fytsers foarrang krije kinne op rotondes binnen de beboude kom. Wy ûndersykje ynnovative OV-alternativen yn lytse kearnen (opstappers).
De subsydzjeregeling ‘Ut de mienskip’ en it Kearnefûns wurde ferlinge. Yn wiken mei net in soad grien ynvestearje wy yn boarterstastellen, kuierpaden en gratis bûtensportfasiliteiten mei ekstra omtinken foar bern mei in beheining.
Kearnen en wiken
Wy ynvestearje yn takomstbestindige moetingsplakken en stimulearje mearfâldich gebrûk en aktiviteiten, ek oerdeis. Wy stypje moetingsplakken yn ferduorsuming. Bettere stipe fan bestjoeren by it ferduorsumjen fan moetingsplakken en eksploitaasje. We sille leechdrompelige aktiviteiten subsidiearje. Wy sette kearnebelied fuort, maatwurk per kearn dy’t oanslút by it ferlet.
Koalysje-akkoart 2022-2026 Súdwest-Fryslân: Grutsk en tichtby
12
Positive sûnens Wat makket dy lokkich? Dy fraach is foar ús liedend yn it kontakt mei ynwenners. Wy lizze ús hanneljen altyd lâns it model fan Positive sûnens. Elkenien moat meidwaan kinne. Mei in weardefolle ynfolling fan ’e dei, mei aardich wurk, mei aktiviteiten yn ’e buert. Wurdearring en foldwaande jild om rûn te kommen binne dêrby tige wichtich. Noch tefolle ynwenners hawwe alle dagen stress fan jildproblemen, wurkleazens, sûnensproblemen of iensumens. De kleau yn ús mienskip is grutter wurden ûnder mear troch de fluch oprinnende kosten fan enerzjy en oar earste libbensferlet. Wy moatte foarkomme dat minsken troch earmoede en skulden fêstrinne. Wy kiezen foar in koers dy’t breed ympakt hat en rjochte is op safolle mooglik previnsje. Wy kieze derfoar om tichtby te wêzen: yn ’e wiken en doarpen, om de help te bieden dêr wêr’t ús ynwenners binne. Wy ûndersykje de mooglikheden om fan ’e gemeente in blue zone te meitsjen. In plak dêr’t âlderen langer libje en gelokkiger binne. De hâlding is ja ... of it moat sa wêze dat. Wy toane lef yn ús hanneljen en tinke kreatyf mei.
Soarch en Wolwêzen Goede en betelbere soarch, in weardefol netwurk foar ús ynwenners, in sûne omjouwing en foldwaande kânsen om mei te dwaan: dat helpt om sûn en lokkich âld te wurden. It model fan Positive sûnens is foar ús hjiryn liedend. Utgongspunt is dat de
soarchfraach liedend is en wachtlisten minimaal. Om it ferhaal fan positive sûnens ek by ús ynwenners foar it fuotljocht te bringen sette wy positive en praktyske kampanjes op.
Mantelsoarch Mantelsoarch is gjin kar. It oerkomt dy. Ien fan wa’tst hâldst wurdt siik en dêr soargest foar. Dat dogge mar leafst 3.600 ynwenners yn ús gemeente (6% fan ’e folwoeksenen), dêr’t trijekwart fan dit deistich, langduorjend en yntinsyf docht. Sy fertsjinje goede stipe! Wy sille dêrom in mantelsoarchkoördinator oanstelle yn ’e gemeente (foar fragen en stipe út it fjild) en ferheegje de beskikbere wurdearring nei 100 euro.
Previnsje
Efterlizzende oarsaken fan (net)sûnens, lykas earmoede, moatte wat ús oanbelanget oanpakt wurde. Wy ynvestearje dêrom yn basisbetingsten (libbensstyl, finânsjes, omjouwing, weardefolle relaasjes, feardigens) en sette de brede oanpak yn Fryslân (Fryske previnsje-oanpak) mei û.o. soarchfersekerder, GGD, wolwêzen, sport, kultuer, troch. Wy wurkje oan in goed netwurk foar previnsje en de soarch foar kwetsbere âlderen yn ’e mande mei wykferpleging, húsdokters, gebietsteam en sosjaal kollektyf. Sa kinne âlderen sa lang mooglik yn ’e maatskippij meidwaan. Súdwest-Fryslân moat in demintensfreonlike gemeente wurde. Wy sette ús aktyf yn om ynwenners mei demintens en harren neisten binen te bliuwen oan ús mienskip.
Koalysje-akkoart 2022-2026 Súdwest-Fryslân: Grutsk en tichtby
Bettere ôfstimming sorch en stipe
Wy stimme de soarch en stipe fanút ’e Wmo, Jeugdwet, Soarchfersekeringswet en Wet Langduorjende Soarch better op inoar ôf en organisearje dit tûker. Wy lizze ferbining tusken de profesjonele stipe en it frijwillige oanbod fanút maatskiplike organisaasjes yn in gebiet.
Frijwilligers
Frijwilligers foarmje it semint yn ús mienskip. Sy binne de driuwende krêften yn mannich fan ús (sport)ferieningen en moetingsplakken. Wy wolle harren dêrom stypje. Sa fersterkje wy de
13
Stipepunten yn ús gemeente, promoatsje wy frijwilligerswurk en stypje wy frijwilligers yn it kontakt mei ús gemeente.
Besteanswissigens Besteanswissigens is de wissigens fan foldwaande en te foarsizzen ynkommen, de wissigens fan wurk en fan meidwaan te kinnen yn ’e mienskip. Safolle mooglik minsken moatte besteanswissigens hawwe. In lidmaatskip fan in feriening moat foar elk te beteljen wêzen. Tefoaren kommen moat wurde dat minsken troch earmoede en skulden fêstrinne of net meidwaan kinne. Betrouwen is foar ús in wichtich útgongspunt. Wy hantearje sa min mooglik beheinende regels en biede safolle mooglik maatwurk om minsken fierder te helpen.
Oanpak earmoede
Earmoede is funest foar positive sûnens en it goed meidwaan kinnen yn ús maatskippij. Wy sette mear yn op bestriding fan (berne)earmoede. Dat dogge wy mei in oanpak earmoede wêryn’t wy in fangnet biede foar de meast kwetsbere ynwenners, lykas it bieden fan mooglikheden foar minsken mei in bystânsútkearing om by te fertsjinjen. Der binne al in soad regelingen foar ynwenners. Mar 40% fan ’e ynwenners dy’t yn ’e beneaming komme foar dizze regelingen witte de gemeente te finen. Dat moat en kin folle better. Us stribjen is om dit nei 80% te bringen. Mei kampanjes wolle wy it taboe op jildstress ferlytsje en sa drompels ferleegje. Net alle bern dogge mei oan sport en kulturele aktiviteiten om’t der finansjele drompels
binne. De hjoeddeistige regelingen moatte ferienfâldige en better kommunisearre wurde. WY nimme maatregels om ynwenners dy’t kwetsber binne mear oansluting te bieden yn ’e hieltyd kompleksere mienskip. Dêrby hawwe wy spesjaal omtinken foar minsken dy’t ynboargerje en minsken dy’t letterswak binne. Wy ûndersykje oft wy in gratis OV-pas ynfiere kinne foar minsken mei in leech ynkommen.
Enerzjy-earmoede
Wy jouwe minsken net ienkear in enerzjytaslach, mar kieze foar in strukturele oanpak, sadat minsken jierliks legere kosten hawwe en meidwaan kinne mei de enerzjytransysje. Wy sette ûnder mear yn op iersinjalearring, enerzjycoaches en konkrete help en wy rjochtsje in needfûns enerzjy yn.
Kostedielers
By de kostedielersnoarm en de hanthaving derop passe wy maatwurk ta. It mei it soargjen foar en opfangen fan minsken, of it yn ’e hûs wenjen bliuwe kinnen fan in folwoeksen bern, net yn ’e wei stean.
Wurk en arbeidsmerk De mismatch op ’e arbeidsmerk is in grutte driigjende faktor yn ’e hiele ekonomy en de hâldberens fan ús soarchstelsel. Bûchsumens en striidberens fan ’e beropsbefolking is tige wichtich foar de takomst. De gemeente kin in gruttere rol nimme as it giet om it matchen fan beropsbefolking en fakatueres, sadat mear minsken meidwaan kinne en dizze gemeente ek in
Koalysje-akkoart 2022-2026 Súdwest-Fryslân: Grutsk en tichtby
oantreklik fêstigingsklimaat hâldt. SúdwestFryslân wurket as magneet op rekreaasje, de wetter(stof)sektor en de makyndustry mei in soad MBO-oplate minsken.
Arbeidsmerktoanpak
Us besteande arbeidsmerkoanpak sille wy mei ús partners fierder ûntwikkelje. Mei ûnderwiisynstellingen en bedriuwslibben organisearje wy dat elkenien wat leare kin en en in stap sette kin. Elkenien is nedich. Wy ha spesjaal omtinken foar jongerein; folwoeksenen dy’t om-, wer- en byskoalling nedich hawwe; en nijkommers. Wy fasilitearje foar harren in maklikere tagong ta it ûnderwiis en de ûndernimmers. Wy sette dêrby ek yn op in aktyf mentorprogramma yn ús gemeente. Tegearre mei ien is it makliker om te learen, stappen te setten, in netwurk te organisearjen en nije aventoeren oan te gean. Wy bliuwe ynvestearjen yn it Platfoarm Underwiis en Arbeidsmerk. Praktyk yn it ûnderwiis en ûnderwiis yn ’e praktyk is wichtich om elkenien oan ’e slach te krijen en te hâlden. Wy wolle it graach goed dwaan foar de wurknimmers fan Empatec. Dêrom gean wy de kommende tiid mei Empatec, de ried en oare partners yn petear oer in bestindige takomststrategy.
Jeugd en ûnderwiis In soargeleaze jeugd en gelikense kânsen foar al ús bern, dêr gean wy foar. It bêste ûnderwiis,
14
aktiviteiten dêr’t alle jonges en famkes oan meidwaan kinne, sport en spul dêr’t net ien by útsletten wurdt.
kommen is fan grut belang. Wy wurkje dêrby nau gear mei ús partners yn soarch en ûnderwiis en sport- en kulturele ferieningen. Sy binne de eagen en earen foar ús. Wy sjogge by previnsje goed wat wurket en wat net wurket (bewiisd effektyf en yntervinsjes).
Yntegrale berne-oanpak
Om bern optimale ûntwikkelingskânsen te bieden, moatte opfang, ûnderwiis, jeugdhelp, sport, kultuer en sûnens foar bern goed opinoar oanslute. Yn ’e yntegrale berne-oanpak sette wy steviger yn op feardigens en it opdwaan fan ûnderfiningen en de stipe fan âlden en bern.
Wy stypje âlden by de opfieding as se dat nedich hawwe. Wy drage by oan it ûntploaien fan talinten en om op te groeien ta aktive en belutsen boargers dy’t in weardefolle bydrage leverje kinne oan ’e mienskip. Goed ûnderwiis is it fûnemint foar de ûntwikkeling fan bern en jongerein. Jongeren foar wa’t kânsen net fanselssprekkend binne, hawwe goede stipe nedich. Jongeren ûntdekke en ûntwikkelje harren talint troch de wei fan mear aktiviteiten (sinfolle frijetiidsaktiviteiten). Om elke skoalle hinne is no Cool Súdwest aktyf; in gearwurking tusken sport, kultuer- en jongereinwurk. Wy sille de ynset hjirop fersterkje.
Previnsje en iersinjalearring Previnsje en yntiids sinjalearjen om komplekse trajekten en djoerdere soarch tefoaren te
In part fan ’e jeugdhelp wurdt fia húsdokters en oare medysk spesjalisten en sertifisearre ynstellingen, ynset. Dêrom bliuwe wy ynvestearjen yn praktykstipers GGZ Jeugd en ûnderhâlde aktyf kontakt yn ’e soarchketen.
Kânsryk ûnderwiis
Wy fasilitearje dat jongeren goede karren meitsje dy’t kânsryk binne op arbeidsmerk, sadat kânsen fergrutte wurde en skoalútfal ferlytse. Wy begeliede jongerein en jongfolwoeksenen mei in ôfstân ta de arbeidsmerk nei it beheljen fan in startkwalifikaasje of nei wurk of deibesteging, en hawwe omtinken foar de oarsaken fan problematyk yn dizze wichtige libbensfaze.
Utgongspunt is gearwurking fan skoallen en foarsjenningen..
Sport, bewege en boarterstunen Sport en bewege drage by oan sûne, striidbere en lokkige ynwenners. Meidwaan yn ’e maatskippij is dêrby foar ús in wichtich útgongspunt. Mei in aktive ynset op sport, boartsjen en bewegen befoarderje wy positive sûnens. It moat makliker wêze om sûnder der by nei te tinken sûner te libjen en sûnere karren te meitsjen. Yn dy lijn sette wy ús aktyf yn om smoken, drank- en drugsgebrûk yn sportkantines tsjin te gean.
Nij sportbelied
Wy ûntwikkelje in nij sportbelied en ûntwikkelje in fyzje op sport en bewegen yn ’e iepenbiere romte. Dit is rjochte op it kreëarjen fan in omjouwing dy’t foldwaande grien is, plak biedt om te moetsjen, feiligens en burgen-wêzen biedt, skjin, opromme en tagonklik is en dy’t stimulearret om te boartsjen en te bewegen. Elkenien moat fergees bûten sporte en bewege kinne. Op grûn fan it nije belied en de fyzje komme wy ta aksjes.
Wy stelle in nij húsfestingsplan op foar it primêr ûnderwiis, it fuortset ûnderwiis en it spesjaal ûnderwiis. De earste stap is it opstellen fan in mienskiplike fyzje op ûnderwiishúsfesting, sadat der skerpe karren makke wurde kinne.
Koalysje-akkoart 2022-2026 Súdwest-Fryslân: Grutsk en tichtby
15
Sporthert Boalsert
Museale gearwurking
Wy fine it wichtich dat ús sportfoarsjenningen takomstbestindich en tagonklik binne. Dêrom bliuwe wy ynvestearjen yn goede bûtensportakkommodaasjes lykas de trochûntwikkeling fan sporthert Boalsert en Vitaloo.
De musea yn Súdwest-Fryslân wolle mei-inoar útdagings oangean en kânsen benutte. Hjirfoar is in projektplan opsteld troch de Stichting Samenwerking Musea Súdwest-Fryslân. De kommende jierren wolle wy harren stypje mei de útfiering fan it plan.
Kultuer, taal en erfgoed
Arcadia
Súdwest-Fryslân brûst fan ’e kulturele aktiviteiten! Wy binne grutsk op it feit dat ús gemeente sa ryk is oan keunst, kultuer en erfgoed yn al syn foarmen en fasetten. Súdwest-Fryslân ken profesjonele ynstellingen mei lanlike alluere, mar ek de krêft fan ’e lytse ferieningen en frijwilligersorganisaasjes is tekenjend foar ús gemeente. Keunst en kultuer binne wichtige boustiennen foar fijn wenjen, foar it oanlûken fan toeristen en foar kreative en ynnovative ûntwikkeling fan ’e gemeente. In breed oanbod en in goede berikberens fan ’e kulturele foarsjenningen lykas it Theater Sneek, De Klameare yn Warkum en De Tiid yn Boalsert binne wichtige betingsten.
Mei Arcadia wolle wy it gedachtegoed fan ’e Kulturele Haadstêd 2018 beethâlde. Wy wolle dêryn inisjativen út ’e mienskip wei fasilitearje! Wy dogge hjiryn mei as grutte gemeente, om’t der sawol foar eigen ynwenners as foar toeristen moaie aktiviteiten programmearre wurde kinne dy’t gean oer ús lânskip, mienskip en erfskip.
Nij kultuerbelied
Wy ûntwikkelje nij kultuerbelied mei in fokus op takomstbestindige ferieningen, tagonklikens fan kultuerfoarsjenningen foar elkenien, duorsume akkommodaasjes (multy-gebrûk) en in útnûgjende iepenbiere romte.
Wy meitsje it Frysk, Stedsfrysk en Hylpersk mear sichtber, op strjitte en digitaal. Wy Wy gean foar in libbene Fryske taal en in brûzjend en libben kultueroanbod op fytsôfstân. Wy wolle yn dizze perioade gean foar in grut sport- of kultuerevenemint dat bydraacht oan positive sûnens en past by ús identiteit.
Koalysje-akkoart 2022-2026 Súdwest-Fryslân: Grutsk en tichtby
16
Us aksjes Positive Sûnens Soarch en Wolwêzen
Positive kampanjes om positive sûnens foar it fuotljocht te bringen. Wy fersterkje de basisbetingsten en sette de brede previnsje-oanpak Fryslân troch. Wy stelle mear jild beskikber om ynwenners te helpen in sûne libbensstyl te folgjen. Wy wurkje oan in goed netwurk foar previnsje en de soarch foar kwetsbere âlderen. Wy sette ús yn om in demintensfreonlike gemeente te wurden. Wy stelle in mantelsoarchkoördinator oan. Wy ferheegje de wurdearring mantelsoargers nei 100 euro. Wy fersterkje de Stipepunten yn ús gemeente, promoatsje frijwilligerswurk en stypje frijwilligers yn it kontakt mei ús gemeente. Wy stimme de soarch en stipe út ’e Wmo, Jeugdwet, Soarchfersekeringswet en Wet Langduorjende Soarch wei better opinoar ôf. Wy gean troch mei de wykein- en simmerskoalle.
Besteanswissigens
Wy ynvestearje yn in oanpak earmoede, ek foar bern. De besteande regelingen wurde ienfâldiger makke en better kommunisearre. Dit jildt ek foar regelingen foar bern foar sport en kultuer.
Wy bringe it persintaazje ynwenners dat gebrûk makket fan foar harren ornearre regelingen fan 40% nei 80%. Wy kombinearje de oanpak foar de enerzjytransysje en de earmoedebestriding. Om te foarkommen dat skulden oprinne nei problematyske hichte, fiere wy in saneamde skoftknop yn; by ynwenners yd’t help ynskeakelje wurde útsteande foarderingen út ’e gemeente wei beferzen. Dit moat slimmer wurden fan ’e problemen tefoaren komme. Ek giet de gemeente yn petear mei skuldeaskers dy’t in soad foarkomme, om mei-inoar sa’n skoftknop yn te drukken. Wy ûndersykje oft wy in gratis OV-pas ynfiere kinne foar minsken mei in leech ynkommen. Net ien sliept op strjitte. Wy stypje maatskiplike inisjativen as tsjerken, Humanitas, Leger des Heils ensfh. Wy stypje inisjativen wêryn’t minsken inoar helpe, doneare kinne (bygelyks troch de wei fan in website). By de kostedielersnoarm en de hanthaving derop passe wy maatwurk ta. It mei it soargjen foar en opfangen fan minsken, of it yn ’e hûs wenjen bliuwen fan in folwoeksen bern, net yn ’e wei stean.
Wurk en arbeidsmerk
Wy gean troch mei Súdwest-wurket 3.0 om baankânsen te kreëarjen, binnen en bûten de gemeentlike organisaasje. Wy sette yn op in mentorprogramma. Wy bliuwe ynvestearjen yn it platfoarm ûnderwiis en arbeidsmerk.
Koalysje-akkoart 2022-2026 Súdwest-Fryslân: Grutsk en tichtby
De gemeente stelt in foarbyld as goede en ynklusive wurkjouwer mei genôch staazjes en lear-wurkplakken foar alle nivo’s en leeftiden. Ek is der romte foar trainees, syd-ynstream en set it yn op in libben lang ûntwikkeljen foar eigen wurknimmers.
Jeugd en ûnderwiis
Wy ynvestearje yn previnsje en yntiids sinjalearjen om komplekse trajekten en djoerdere soarch te foarkommen. Wy helpe âlden leechdrompelich en yntiids mei problemen yn thús- en opfiedingssituaasje. Wy fersterkje de yntegrale berne-oanpak. Wy stelle in nij húsfestingsplan op foar it primêr ûnderwiis, it fuortset ûnderwiis en it spesjaal ûnderwiis. Wy stimulearje dat der mear aktiviteiten binne foar de jeugd en litte jongerein dêrby meitinke, wy wurkje gear mei Cool Súdwest, buertsportcoaches, jongereinwurkers en kultuercoaches. As in learling oan it begjin fan it skoaljier yn ’e beneaming komt foar in OV-kaart, regelje wy dat.
Sport, bewegen en boarterstunen
Wy stelle nij sportbelied op en in fyzje foar sport en bewegen yn ’e iepenbiere romte. Wy ha spesifyk omtinken foar beweechpaden yn wiken en wy ûndersykje de mooglikheid foar in gravel-mountainbike-rûte yn ús gemeente. Dit jouwe wy yn oparbeidzjen mei de ynwenners fierder foarm.
17
Wy bliuwe ynvestearjen yn bûtensportakkommodaasjes, dêrûnder de ûntwikkeling fan Sporthert Boalsert. Wy sette yn op gratis bûtensportmooglikheden en boartersmooglikheden. Wy gean foar in grut sportevenemint keppele oan positive sûnens, dat past by ús identiteit. Wy stimulearje de gearwurking tusken ferieningen en soargje derfoar dat elkenien sa lang mooglik meidwaan kin yn it ferieningslibben.
Kultuer, taal en erfgoed
It trochgeand stypjen fan keunst en kultuer en musea en foldwaande leechdrompelige foarsjenningen foar it beoefenjen fan (amateur)keunst foar ús ynwenners. Wy ûntwikkelje nij kultuerbelied mei fokus op takomstbestindige ferieningen en tagonklikens fan kultuerfoarsjenningen. Wy stypje aktyf de gearwurking fan ús musea. Wy meitsje it Frysk, Stedsfrysk en Hylpersk mear sichtber, op strjitte en digitaal.
Koalysje-akkoart 2022-2026 Súdwest-Fryslân: Grutsk en tichtby
18
Organisaasje en tsjinstferliening
dy’t mear boppe it meanfjild útstekt as dat no it gefal is. Wy binne grut, mar meie en moatte noch grutsker wêze op ús unike faktoaren.
De gemeente is grut, mar foar guon ynwenners fielt dêrmei de gemeente ek te fier fuort. Dat kin en moat oars. Tichtby is it biedwurd.
Kommunikaasje
Just yn ’e lokale mienskip skûlet de krêft dy’t wy stypje moatte. Troch tichtby te wêzen en dêr’t dat nedich is saken lokaal te organisearjen en te ferbinen. Troch maatwurk te leverjen yn ús tsjinstferliening en oplossingen foar regels gean te litten. Troch te moetsjen (moetsje te litten) mar ek troch digitaal better te ferbinen. Mei de mannich transysjes en ûntwikkelingen de kommende jierren is it essinsjeel dat ynwenners op alle nivo’s ynformearre en belutsen wurde. De gemeente Súdwest-Fryslân wurket fanút betrouwen. Unnedige kontrôles, moeilike taal en swart-wyt tinken wolle wy net. Mei fragen kinst direkt terjochte en antwurden wurde sa fluch mooglik jûn. De gemeente is berikber foar al har ynwenners en digitalisearring moat minsken fierder helpe, persoanlik en tichtby. Oanfragen binne regelearm en maatwurk in fereaske om ynwenners mei yngewikkelde problematyk fierder te helpen.
Wy wolle sa transparant en dúdlik wêzen rjochting ús ynwenners: in gemeente dy’t op in heldere, foar elkenien te begripen wize kommunisearret. Ynwenners en ûndernimmers moatte de regelingen en mooglikheden fine troch in aktive rol fanút ’e gemeente. Net mei yngewikkelde formulieren, mar direkt telefoanysk of fia Whatsapp, troch streekrjocht kontakt op it gemeentehûs en yn moetingsplakken yn ’e kearnen. Wy sille ús digitale tsjinstferliening fierder fersterkje, dêrûnder in ferbettering fan ’e website. Dat moat soargje foar in bettere gebrûksfreonlikens en in bettere tagonklikens. By alle kommunikaasje jouwe wy spesjaal omtinken oan minsken dy’t letterswak binne. Wy helpe dêr’t dat nedich is ynwenners dy’t leaver tegearre mei amtners formulieren trochrinne en ynfolje.
Dat freget om in gemeente mei in sûne finansjele basis, mei romte foar beslissingen dy’t boppesteande ambysje realisearje kin. In gemeente dy’t nasjonale en Europeeske jilden wit oan te boarjen en mei in ûnderskiedende proposysje bout oan in bestindige takomst. En in gemeente
Koalysje-akkoart 2022-2026 Súdwest-Fryslân: Grutsk en tichtby
Wy ferstjoere lêsbere en begryplike brieven. Yn stee fan ôfstanlike kommunikaasje is der in telefoanpetear of moeting tusken ynwenners en gemeente. In boargerpanel helpt ús om ús brieven en fierdere kommunikaasje te ferbetterjen op begryplikens.
Wy stimulearje fierder de berjochtjouwing yn ’e lokale media. Ek wolle wy mear sichtber wêze op sosjale media dy’t oanslút by de doelgroepen.
Gearwurkje As 90.000+ gemeente fine wy it wichtich om gear te wurkjen en ús te posisjonearjen yn (ynter)nasjonale netwurken. Wy bringe dêrby ús ûnderfining yn op it mêd fan sirkulêre lânbou, agrofood, enerzjytransysje, fitale kearnen, berikberens en positive sûnens. Dêrmei pakke wy kânsen en sykje wy eksterne finansjele romte om sa ús eigen opjeften te realisearjen. Dêrfoar is it nedich dat wy in plak krije yn foar ús wichtige netwurken.
19
Gearwurkjen begjint foar ús yn ús eigen Súdwestregio mei ús buorgemeente Fryske Marren. Tegearre binne wy as Súdwest-Fryslân de regio mei in hege Brede Wolfeart. Wy diele in soad kwaliteiten en opjeften. Wy ha dus ek in soad mienskiplik te berikken. Wy wurkje al gear oan ús opjeften yn in regionale aginda Súdwesthoeke. Ek sille wy ûndersykje oft wy mei ús partners provinsje Fryslân en Wetterskip komme kinne ta in oanfraach foar in regiodeal.
en ambysjes nei konkrete projekten. Kânsrike ideeën wurde mei partijen fan binnen en bûten de gemeente útwurke ta konkrete projekten.
Europa
It Untwikkelfûns bestiet út: In strukturele fieding dêr’t te kapitalisearjen útjeften mei finansiere wurde kinne (ynvestearringsfolume fan € 2.000.000,- jiers). In ynsidinteel part dêr’t oare kosten út finansiere wurde kinne (€ 500.000 jiers).
Wy sille ús oansluting op Europa yn ’e kommende jierren fersterkje, yn lijn fan ús Europastrategy. Wy fersterkje ús ynbring yn ’e Europeeske ferbiningsalliânsje en sette yn op ynbring fan mear konkrete projekten dy’t yn ’e beneaming komme kinne foar Europeeske middels. Dêryn lizze foar ús in soad kânsen. Bygelyks op it mêd fan minsklik kapitaal, wetterstof, sirkulêre ekonomy en toerisme en rekreaasje. By kânsrike projekten meitsje wy sa fluch mooglik pro-aktyf de ferbining mei partijen dy’t ús fierder bringe kinne. Dêr sette wy ek lobby (public affairs) op yn. Súdwest-Fryslân is dielnimmer oan ’e Europeeske Ferbiningsalliânsje (foarhinne Fryske Projektemasine). De provinsje wol, yn ’e mande mei gemeenten en kennisynstellingen, projektideeën útwurkje ta suksesfolle oanfragen foar Europeeske fûnsen. Yn Súdwest-Fryslân is dêrfoar in ûntwikkelmasine en in Untwikkelfûns ynsteld. De ûntwikkelmasine is in wize fan wurkjen dy’t rjochte is op it konkretisearjen fan fyzjes
Yn it Untwikkelfûns stean de opjeften sintraal mar der moat wol each wêze foar de sprieding fan ’e middels oer de gemeente. Yn ’e begrutting 2022 binne de middels ‘ûntskot’. Der is ien breed fûns dat ynset wurde kin foar grutte maatskiplike opjeften.
Wy sille de nedige enerzjy en finansiering ynsette op ús ûntwikkelkrêft yn ’e stedssône (Snits en Boalsert) en de Iselmarkust ynklusyf de Ofslútdyk. De makke bestjoerlike ôfspraken binne dêryn liedend. Mei de Ried meitsje wy ôfspraken oer de ynset fan it fûns.
Koalysje-akkoart is mienskiplike opjefte en it bestjoer is kollegiaal.
Oan dit koalysje-akkoart is mienskiplik foarm en ynhâld jûn. Wy sjogge de sketste ambysjes en konkrete aksjepunten as mienskiplike opjefte. Elk kolleezjelid draacht út syn as har portefeuille wei by oan it fierder foarm jaan en realisearjen fan it akkoart. Periodyk wurdt de fuortgong yn it
Koalysje-akkoart 2022-2026 Súdwest-Fryslân: Grutsk en tichtby
kolleezje besprutsen en jierliks lizze wy ferantwurding ôf.
Fersterkjen gemeentlike tsjinstferliening Nei oanlieding fan ’e Taslagenaffêre binne maatregels nedich dy’t struktureel liede moatte ta ferbetteringen yn belied en útfiering. Underdiel hjirfan is it fersterkjen fan ’e tsjinstferliening by alle ûnderdielen fan ’e oerheid, dêrûnder de gemeenten. Foar Súdwest-Fryslân is foar 2021 o/m 2027 yn totaal sa. 2,6 miljoen beskikber. De ried hat 3 maart ll. hjirmei ynstimd. Wy litte ús dêrby ynspirearje troch it VNGfyzjedokumint mei dêryn aktiviteiten dy’t benammen ynsette op it fergrutsjen fan ’e minsklike maat yn ’e tsjinstferliening. Wy sille minsken yn kwetsbere posysjes ekstra stypje. Dêrby heart ek de ûntwikkeling fan profesjonals en systematysk leare om dêrmei de nedige strukturele ferbetteringen troch te fieren. Dit betsjut dat dit jild sa breed mooglik ynset wurde moat.
Feiligens en hanthaving Súdwest-Fryslân is in feilige gemeente. Om dat sa te hâlden wolle wy foaral ynsette op previnsje. Troch nauwe kontakten mei de plysje, it sosjale domein en oare ynstânsjes dy’t aktyf binne yn ’e wiken en de doarpen, wolle wy in grut gefoel fan feiligens kreëarje. Troch sels ek oanwêzich te wêzen, jouwe wy minsken de gelegenheid om yn alle feiligens harren problemen oan ús kenber te meitsjen. De doarpshuzen en oare moetingsplakken binne dêrfoar tige geskikt.
20
Nettsjinsteande dat moatte wy ús eagen net slute foar saken as ûndermining en oare mooglike kriminele aktiviteiten. Wy skeppe troch ús oanwêzigens yn ’e mienskip in klimaat dat sokke útwaaksen ta in minimum beheind bliuwe. Hanthaving wolle wy taspitse op bestimmingsplannen. Sa wolle wy derom tinke dat der gjin ekstra bedriuwichheid yn wenwiken plakhat. Ek sille wy tefoaren komme dat besteande wenningen brûkt wurde as twadde wenning, as rekreaasjewenning of as airbnb. Datadreaun wurkje Mear as ea binne data in ûnmisber bedriuwsmiddel en nedich om ús ambysjes en oare taken út te fieren. Dat betsjut fanselssprekkend dat ús databestannen fan in goede kwaliteit wêze moatte. Beskikberens en tûk gebrûk fan data jout ûnfoarstelbere mooglikheden. Troch gegevens te kombinearjen ûntstiet ynsjoch yn patroanen en ferbannen dy’t ynnovative antwurde biede kinne op komplekse fraachstikken yn ’e mienskip. It sprekt fansels dat wy de easken wat privacy en transparânsje oanbelanget as útgongspunt nimme. Binnen ús gemeente binne de ôfrûne perioade hjiryn ’e earste stappen set troch de werstrukturearring fan it ynformaasjedomein, de dielname yn Data Fryslân en partisipaasje yn City Deals en Common Ground ûntwikkelingen.