Bijlage - Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023 - 2027

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027 Samen werken aan een gezonde en klimaatbestendige leefomgeving

Voorwoord

greep uit het nieuws en herkenbaar voor iedereen. Lange tijden van droogte of juist extreem veel regen, we zien het steeds vaker. Daar moeten we als gemeente iets mee. Door bijvoorbeeld te zorgen voor een goede riolering. Zodat het water snel kan wegkomen. Je betaalt als inwoner de komende jaren wat meer rioolheffing. Dat is slecht nieuws, maar wel nodig. We moeten flink wat riool vervangen en rekening houden met de stortbuien die er steeds vaker zijn. Daar hebben we meer mensen en materiaal voor nodig. We proberen wateroverlast na een stortbui zoveel mogelijk te voorkomen. Door bijvoorbeeld regenwater van afvalwater los te koppelen. Maar we redden het niet alleen. Als we allemaal onze tuinen en terreinen groener maken, kan het water beter wegkomen. En water dat in de grond verdwijnt, komt niet in het riool. Alle beetjes helpen! Een ander mooi voorbeeld waar je als inwoner of ondernemer kunt meehelpen is een regenton. Ook handig voor als het weer een droge zomer wordt. Of het vergroenen van je dak. Hierdoor wordt het water beter opgevangen en blijft ook je huis koeler in de zomer. Alleen met elkaar kunnen we proberen te dealen met veel regen of juist gortdroge zomers. Zodat het voor de -Fryslân. Michel Rietman Wethouder waterbeheer en riolering

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

2

Samenvatting In onze gemeente leven, wonen, werken en recreëren we met water en daar zijn we grutsk op! Daar horen ook uitdagingen bij. Daarom hebben wij als gemeente de ambitie om in 2050 een robuust watersysteem te hebben. Dat is een systeem dat weinig hulp nodig heeft om goed te kunnen functioneren. Het water is schoon, veilig en er is voldoende van. Dit willen we samen doen met jou als inwoner. Maar ook met ondernemers en samenwerkingspartners zoals bijvoorbeeld woningbouwverenigingen. We moeten zorgen voor een omgeving waarin wij, maar ook de generaties na ons, gezond en veilig kunnen wonen. Hoe zorgen we dat het water goed kan wegkomen? We willen geen overstromingen. Daarom is het belangrijk dat het water bij veel regen goed kan wegkomen. Daar heb je een groene omgeving voor nodig, maar ook goede riolering. Tussen nu en 2027 willen we zorgen dat we het water na een stortbui beter kunnen afvoeren. Want dat wordt steeds belangrijker. Hoe staan we er nu voor? De basis is op orde.

We hebben: 1) op meerdere plekken het riool vervangen; 2) pompen en gemalen vervangen; 3) de omgeving groener gemaakt door overbodige bestrating weg te halen; 4) inwoners subsidie op groene daken gegeven, zodat het groen vocht kan opnemen; 5) met inwoners gewerkt aan het vergroenen van voortuinen, zodat het water in de grond verdwijnt in plaats van in het riool; 6) de kans op wateroverlast in Woudsend kleiner te maken. In de Friese Klimaatatlas laten we met andere Friese gemeenten en bijvoorbeeld Wetterskip Fryslân de gevolgen van klimaatverandering zien. De atlas laat zien dat we vooral in stedelijke gebieden aan de slag moeten. Daar hebben inwoners bij veel regen eerder kans op wateroverlast. De komende jaren gaan we deze gebieden aanpakken. Hoe gaan we samen om met extreem veel regen? Allereerst moeten we zorgen dat er na stortbuien zo weinig mogelijk water in het riool terechtkomt. Dat doen we door onze omgeving groener te maken. Verder moeten we het riool zo maken dat het stortbuien aan kan. Dit doen we zo slim mogelijk: als we werken aan de weg, dan pakken we ook gelijk het groen en het riool mee. Zo passen we beetje bij beetje onze omgeving aan het veranderende klimaat aan. We willen eerst weten waar ons rioleringssysteem beter kan. We beginnen in Woudsend en Sneek. De jaren daarna gaan we in andere plaatsen aan de slag. Ook gaan we de grondwaterstanden meten.

Zo weten we waar er een probleem kan ontstaan als het veel regent. Ook willen we continu meten hoe hoog het grondwater op verschillende plekken in onze gemeente staat. Ook jij als inwoner kunt wat doen om overstromingen te voorkomen. Zo kunnen inwoners over een tijdje een regenton aanvragen en krijgen we een klimaatconsulent. De klimaatconsulent kan je tips geven wat jij kunt doen om wateroverlast te voorkomen. Heb je zelf al een goed idee zoals het afkoppelen van je regenpijp of een groen dak? Neem dan contact met ons op. Misschien kunnen we je subsidie geven. Hoeveel investeren we in ons rioleringssysteem? We investeren tot en met 2027 veel in ons rioolsysteem: € 16,1 miljoen! Dit gaat voor een groot deel naar het vervangen van verouderd riool. Maar ook in onze gemalen. En het aanpassen van onze leefomgeving door bijvoorbeeld tegels weg te halen en groen aan te leggen. We hebben extra aandacht voor een dorp als Woudsend, waar vaker wateroverlast voorkomt.

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

3

We hebben op dit moment te weinig mensen in dienst om deze investeringen te kunnen doen. Daarom willen we de formatie uitbreiden. Er komen niet alleen taken bij, het werk wordt ook ingewikkelder. Daarom willen we investeren in goed opgeleide medewerkers. Zo zijn en blijven onze medewerkers op de hoogte van alle belangrijke trends en ontwikkelingen op het gebied van watermanagement. En kunnen wij onze inwoners een kwalitatief goed watersysteem garanderen. Wat merk je hier als inwoner van? In 2022 was de rioolheffing van Súdwest-Fryslân € 187 en is daarmee relatief laag ten opzichte van de meeste andere gemeenten. Je betaalt in Nederland namelijk gemiddeld € 215. De rioolheffing moet de komende jaren wel omhoog. In 2024 gebeurt dit voor het eerst. Vanaf dan gaat het tarief met 1,0% extra omhoog (naast de normale verhoging door inflatie). Na 2027 gaat de rioolheffing meer omhoog. We verwachten dat deze 12 jaar lang elk jaar met 2,6% omhoog gaat. Zo kunnen we onze investeringen in materiaal, mensen en opleiding terugverdienen. Dit betekent voor onze inwoners meer aandacht om op een goede manier om te gaan met ons watermanagement

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

4

Infographic

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

5

Inhoudsopgave Voorwoord....................................................................................................................................................................... 2 Samenvatting .................................................................................................................................................................. 3 Infographic ...................................................................................................................................................................... 5 1.Inleiding ......................................................................................................................................................................... 8

1.1Gemeentelijke zorgplichten ........................................................................................................... 8 1.2Maatregelen en investeringen worden betaald vanuit de rioolheffing ......................................... 8 1.3Samenwerken in de waterketen is belangrijk ................................................................................ 8 1.4Geldigheidsduur ............................................................................................................................. 9 1.5Een Watertakenplan bevat vaktaal .............................................................................................. 10 1.6Leeswijzer ..................................................................................................................................... 10 2.Terugblik Gemeentelijk Rioleringsplan 2108

2022 ................................................................................................ 11

2.1Stand van zaken uitvoering GRP 2018-2022 ................................................................................ 11 2.2Klimaatadaptatie .......................................................................................................................... 13 2.3Rioolheffing .................................................................................................................................. 14 3.Beleidskader................................................................................................................................................................. 15

3.1De Waterwet ................................................................................................................................ 15 3.2De Omgevingswet ........................................................................................................................ 15 3.3Het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie ............................................................................................ 17 3.4Overig relevant beleid .................................................................................................................. 20 4.Huidige situatie.......................................................................................................................................................... 22

4.1Het rioolstelsel, enkele kenmerken.............................................................................................. 22 4.2Leeftijdsopbouw en kwaliteit van de riolering ............................................................................. 22 4.3Beheer en Onderhoud .................................................................................................................. 24 4.4Functioneren van het rioolstelsel................................................................................................. 25 4.5Nieuwbouw .................................................................................................................................. 28 5.

............................................................................................................................................ 29

5.1Visie: een gezonde, kwalitatief aantrekkelijke gemeente............................................................ 29 5.2Hoe gaan we dat bereiken?.......................................................................................................... 29 6.Programma water en riolering ................................................................................................................................. 30

6.1Afvalwatertaak ............................................................................................................................. 30 6.2Hemelwatertaak ........................................................................................................................... 36 6.3Grondwatertaak ........................................................................................................................... 44 6.4Duurzaamheid en circulaire economie ........................................................................................ 49 7.Uitvoeringsprogramma .............................................................................................................................................. 51 8.Financiën en personele middelen ..............................................................................................................................53

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

6

8.1Inleiding 53 8.2Uitgangspunten ............................................................................................................................ 53 8.3Lasten ........................................................................................................................................ 55 8.4Risicoparagraaf ............................................................................................................................. 59 8.5Formatiescan ................................................................................................................................ 59 Bijlagen .......................................................................................................................................................................... 62

Bijlage B1-1 Verklarende woordenlijst .............................................................................................. 62 Bijlage B2-1 Tussenevaluatie GRP 2018-2022 ................................................................................... 66 Bijlage B2-2 Maatregelentabel GRP 2018-2022 ................................................................................ 70 Bijlage B2-3Life-IP NAS project.......................................................................................................... 71 Bijlage B3-1Wat wordt bekostigd uit de rioolheffing ........................................................................ 72 Bijlage B3-2 Omgevingsvisie; de vijf thema’s nader toegelicht......................................................... 73 Bijlage B3-3Werkwijze iedereen doet mee ....................................................................................... 76 Bijlage B3-4 Vaststelling Omgevingsvisie en programma ................................................................. 78 Bijlage B3-5 Visualisatie stappen klimaatadaptatie 2020-2050 ........................................................ 79 Bijlage B3-6Doelen van het Wetterskip ............................................................................................

81 Bijlage B3-7 Overige kaders en afspraken ......................................................................................... 83 Bijlage B4-1 Overstorten en randvoorzieningen ............................................................................... 84 Bijlage B5-1 Visie, thema’s en doelen ............................................................................................... 87 Bijlage B5-2 Beleidsdoelen stedelijk waterbeheer ............................................................................ 90 Bijlage B6-1 Afkoppelen in Súdwest-Fryslân ..................................................................................... 92 Bijlage B6-2 Stroomschema riolering op particulier terrein ............................................................. 93 Bijlage B6-3 Grondwaterbeleid nader toegelicht .............................................................................. 95 Bijlage B6-4Waterregels in het omgevingsplan ................................................................................ 98 Bijlage B8-1 Kostendekkingsplan..................................................................................................... 100 Bijlage B8-2 Formatieberekeningen ................................................................................................ 107

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

7

1. Inleiding De gemeente Súdwest-Fryslân werkt aan een veilig, gezond, robuust en klimaatbestendig gemeentelijk (afval)watersysteem. Dit Watertakenplan (Watertakenplan) beschrijft hoe we de aankomende jaren (20232027) invulling geven aan onze watertaken en hoe dit bijdraagt aan onze ambities. 1.1 Gemeentelijke zorgplichten In Nederland heeft elke gemeente drie watertaken over al hun (afval)water, ook wel zorgplichten genoemd: de afvalwaterzorgplicht, de hemelwaterzorgplicht 1 en de grondwaterzorgplicht. Deze zorgplichten vormen de basis van het gemeentelijk rioleringsplan. Het is een wettelijke vereiste voor gemeentes om aan deze zorgplichten te voldoen. De manier waarop mag door de gemeentes zelf worden bepaald. Omdat de inhoud van het plan veel breder is dan de n gekozen voor de term Watertakenplan; het plan beschrijft en verankert de strategie per watertaak:

a) Afvalwater. De doelmatige inzameling en het transport van het stedelijke afvalwater (huishoudelijk

afvalwater, bedrijfsafvalwater, eventueel gemengd met hemelwater en/of grondwater 2), dat vrijkomt bij de binnen het grondgebied van de gemeente gelegen percelen;

b)

Hemelwater. De doelmatige inzameling en verwerking van afvloeiend hemelwater (trits opvangen, bergen, afvoeren);

c)

Grondwater. Het in openbaar gebied treffen van doelmatige maatregelen om structureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand voor de aan de grond gegeven bestemming te voorkomen of te beperken.

Tevens wordt ingegaan op klimaatadaptatie (met name wateroverlast en droogte). Als gevolg van een integrale benadering neemt daarnaast de wederzijdse relatie met ruimtelijke ordening toe. 1.2 Maatregelen en investeringen worden betaald vanuit de rioolheffing De maatregelen en investeringen beschreven in dit Watertakenplan worden betaald vanuit de rioolheffing. De rioolheffing heeft het karakter van een bestemmingsheffing waarmee de kosten van de gemeentelijke waterzorgplichten worden verhaald. De gemeente hoeft het individuele profijt van de heffing niet aan te tonen. De gemeente moet aannemelijk (kunnen) maken dat de maateregelen van belang zijn voor het nakomen van de zorgplichten (zie 1.1). 1.3 Samenwerken in de waterketen is belangrijk De waterketen is een aaneengesloten grenzeloos systeem waarin taken van verschillende partijen dicht bij elkaar komen. Ter illustratie (zie ook figuur 2): de gemeente Súdwest-Fryslân is verantwoordelijk voor het inzamelen en afvoeren van het afvalwater, terwijl Wetterskip Fryslân verantwoordelijk is voor het verdere transport en de zuivering van dit water. Maar ook ten aanzien van de zorgplichten hebben beide overheden belangrijke raakvlakken; zeker bij een gemeente waarin water meer dan 40% van het totale oppervlak beslaat. Voorbeelden van samenwerking met het Wetterskip zijn: 1. 2. 3. 4. 5.

De werkzaamheden in Exmorra. Realisatie van een nieuw gemaal met persleiding door het Wetterskip. Gemeente Súdwest-Fryslân sluit bij deze werkzaamheden aan door o.a. de Dorpstraat tegelijkertijd her in te richten; Maatregelen water robuust en klimaatbestendig Woudsend; Het opstellen van de Omgevingsvisie; Het realiseren van het omgevingsprogramma; Het opstellen van voorliggend Watertakenplan.

1

De volledige wettekst luidt als volgt: de gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders dragen zorg voor het in het openbaar gemeentelijke gebied treffen van maatregelen teneinde structureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand voor de aan de grond gegeven bestemming zoveel mogelijk te voorkomen of te beperken, voor zover het treffen van die maatregelen doelmatig is en niet tot de zorg van het waterschap of de provincie behoort. (Artikel 3.6 Waterwet) 2 Menging met grondwater is alleen toegestaan indien dat doelmatig is. Denk aan het lozen van drainagewater afkomstig van particuliere percelen met structurele grondwateroverlast. Aansluiting hiervan op het vuilwater riool is enkel doelmatig indien er geen andere lozingsmogelijkheden zijn.

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

8

Naast het Wetterskip zijn ook onze inwoners, het bedrijfsleven, de woningbouwvereniging als perceeleigenaren belangrijke actoren; alleen samen kunnen we voor een duurzaam en klimaatbestendig watersysteem zorgen. Daarin trekken wij samen op met de Friese gemeenten en instanties als de GGD en de veiligheidsregio. Afstemming en samenwerking tussen deze verschillende partijen is erg belangrijk. Voor de realisatie van onze doelen geldt namelijk: (alleen) samen staan we sterk! In de onderstaande afbeelding zijn de taken en bevoegdheden van de overheden en perceeleigenaar weergegeven.

Figuur 1 Taken en bevoegdheden van overheden en perceeleigenaar

1.4 Geldigheidsduur Dit Watertakenplan heeft een looptijd van 2023 tot en met 2027. Een Watertakenplan moet met regelmaat geactualiseerd worden. De gemeente heeft gekozen voor de (gangbare) termijn (planperiode) van vijf jaar. De totstandkoming van dit plan is gestart in het najaar van 2021. Voor de kostendekking is als prijspeil 1 januari 2022 aangehouden. Halverwege de planperiode wordt een tussenevaluatie gehouden, waarbij met name kosten en planning c.q. stand van zaken met betrekking tot uitvoering van maatregelen behandeld worden (maatregel 2). Jaarlijks vindt een financiële verantwoording plaats in het jaarplan (maatregel 1). Vanwege de directe relatie kan de implementatie van de Omgevingswet en een eventuele actualisatie van de Omgevingsvisie en/of het ‘Omgevingsprogramma Klimaatadaptatie’ leiden tot noodzakelijke aanpassingen van voorliggend Watertakenplan. Mocht dat aan de orde zijn, dan zal hiervoor een oplegnotitie/ addendum worden opgesteld. Ook zal dan een gedeeltelijke actualisatie worden uitgevoerd.

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

9

1.5 Een Watertakenplan bevat vaktaal Om dit rapport voor een zo breed mogelijke doelgroep leesbaar en toegankelijk te maken, staat veel technische informatie in de bijlagen. Desondanks zullen er in het hoofdrapport ook technische termen en begrippen voorbijkomen. Deze zijn zoveel mogelijk toegelicht in de voettekst. Daarnaast is als bijlage B1-1 een verklarende woordenlijst opgenomen. 1.6 Leeswijzer De opbouw van dit rapport is als volgt: • • • • • • •

Hoofdstuk 2 blikt kort terug op de afgelopen planperiode van het GRP 2018-2022; Hoofdstuk 3 gaat in op de beleidskaders waar rekening mee moeten worden gehouden; Hoofdstuk 4 beschrijft de huidige situatie, functioneren en beheer en onderhoud van ons rioolstelsel en systeem; Hoofdstuk 5 beschrijft onze visie en hoe we die willen realiseren; Hoofdstuk 6 licht toe hoe invulling wordt gegeven aan elke zorgplicht (afvalwater, hemelwater en grondwater): het programma water en riolering; Hoofdstuk 7 geeft in tabelvorm een overzicht van de investeringen en maatregelen, volgend uit het programma water en riolering: het uitvoeringsprogramma; Hoofdstuk 8 behandelt de benodigde financiële middelen (ontwikkeling van de rioolheffing) als de benodigde en aanwezige personele capaciteit.

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

10

2. Terugblik Gemeentelijk Rioleringsplan 2108

2022

Dit hoofdstuk blikt kort terug op de afgelopen planperiode van het Gemeentelijk Rioleringsplan 2018-2022 (GRP), waarbij we naast uitgevoerde maatregelen en investeringen ook kijken naar de ontwikkeling van de rioolheffing. Voor meer gespecificeerde informatie wordt verwezen naar de 'tussenevaluatie van het GRP 2018-2022' (zie bijlage B2-1) waarover de raad eind 2021 geïnformeerd is. 2.1 Stand van zaken uitvoering GRP 2018-2022 Bij de evaluatie van het vigerend GRP is geconcludeerd dat de basis op orde is. Het voornaamste deel van de maatregelen en investeringen is afgerond, dan wel in voorbereiding of uitvoering. Maatregelen De afgelopen jaren hebben we op diverse locaties rioolvervanging uitgevoerd (zie projecten) en waar nodig zijn pompen en gemalen vervangen. Verharde oppervlakten zijn (indien doelmatig) afgekoppeld tijdens rioolvervangingswerkzaamheden en/of zijn er gelijktijdig andere klimaat adaptieve maatregelen getroffen. Bijvoorbeeld: •

In Bolsward zijn overstorten aangepast om de kans op wateroverlast te reduceren. Ook in Heeg heeft de gemeente een aantal maatregelen uitgevoerd;

•

De uitvoering van de maatregelen in Woudsend zijn in voorbereiding;

•

In woonwijken in Workum, IJlst en Burgwerd zijn verbeterde gescheiden rioolstelsels omgebouwd naar volledig gescheiden stelsels, waardoor het relatief schone hemelwater op oppervlaktewater geloosd wordt;

•

Gevoelige locaties voor wateroverlast zijn geïnventariseerd. In het kader van de (DPRA) klimaatagenda hebben wij de dialoog gevoerd met belanghebbenden en wordt gewerkt aan een nadere concretisering en uitwerking hiervan;

•

Het beleid ten aanzien van het omgaan met openbare riolering op particulier terrein is opgesteld en wordt in het Watertakenplan verankerd.

Vergroenen voortuinen Partuurstraat (Sneek) De gemeente Súdwest-Fryslân en Stichting Accolade willen samen met de inwoners de buurt groener en gezelliger maken. Daarom bieden zij de inwoners aan om gezamenlijk de voortuinen te vergroenen. Er is een lijst opgesteld van soorten die de inwoners kunnen kiezen voor de inrichting, bestaande uit hagen, bomen/hoge struiken, vaste planten, siergrassen en heesters. 54 inwoners hebben hieraan deelgenomen.

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

11

Wateroverlast Woudsend Woudsend heeft al langer last van ondergelopen straten. Het water stroomt niet voldoende snel weg bij hevige neerslag. In augustus 2021 viel er zoveel regen, dat in de Melchior de Clantstrjitte bijna een halve meter water bleef staan, met ondergelopen kelders tot gevolg. De gemeente heeft een pomp geïnstalleerd als noodoplossing. Deze werkt naar tevredenheid van de inwoners. Er wordt momenteel gewerkt aan een structurele oplossing, waarin de gemeente samen optrekt met het Wetterskip en dorpsbelang.

Figuur 2 Wateroverlast Welleweg in Woudsend, augustus 2021 [bron: Omrop Fryslân, Onno Falkena]

In bijlage B2-2 is de status van de in het GRP geplande maatregelen aangegeven. Er zijn enkele maatregelen nog niet uitgevoerd, deze worden in het nieuwe Watertakenplan opgenomen: • • • •

Het beleid ten aanzien van het beheer en onderhoud (inclusief verplichte keuringen) van pompen en gemalen, alsmede het vastleggen van de verantwoordelijkheden hieromtrent; De particuliere verantwoordelijkheid ten aanzien van het scheiden van hemelwater en afvalwater door middel van voorlichting en in de overeenkomsten bij nieuwbouw; Inlichting van inwoners in het buitengebied over het verbod van de aansluiting van hemelwater op de drukriolering; Het onderzoek naar de (mogelijke) consequenties van bodemdaling op rioolvervanging.

Projecten De afgelopen jaren is het grootste deel van de geplande projecten en werken uitgevoerd en opgeleverd (zie bijlage B2-1 en B2-2). Als gevolg van personele capaciteit, druk op de organisatie en prioritering, is geschoven in de projectplanning.

Uitgevoerde projecten 2018-2022 Bolsward centrum Heeg de Schatting Sneek Iepenlaan Sneek Janco Douwamastraat Sneek Akkerwinde Sneek Sytsingawiersterleane Workum Jonkersfinne Vervangen gemalen (jaarlijks)

Dearsum nummer Makkum Stranwei Sneek Stadsfenne Sneek Chr. Schotanusstraat Sneek Perk en Partuurstraat Sneek Corneliusstraat Vervangen duikers (jaarlijks) Relining (jaarlijks)

Heeg Heergerwal Offingawier Fiifgeawei Sneek Noorderhoek zuid Sneek Lohmanstraat e.o. Sneek Gedempte Pol Workum Kaeidyk Telemetrie (jaarlijks) Voorbereidingskredieten

Lopende projecten juli 2022-2027 Exmorra gemaal Makkum Kalkovens Vervangen duikers Relining

Folsgare Ekersein Nijlân Hottingawei Vervangen gemalen Voorbereidingskredieten

Makkum ds. L. Touwenlaan Sneek Sytsingawiersterleane 2e Telemetrie

Sneek Singel

IJsbrechtum de Finne

Wateroverlast: Sneek Oppenhuizerweg Woudsend divers

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

12

2.2 Klimaatadaptatie De gemeente Súdwest-Fryslân anticipeert op klimaatverandering en voert klimaatadaptieve maatregelen uit, zie ook het Omgevingsprogramma Klimaatadaptatie. Dit programma heef Watertakenplan. Dit is verder toegelicht in hoofdstuk 3 en 6. Enkele voorbeelden van processen, projecten en initiatieven die de afgelopen jaren opgestart of uitgevoerd zijn: Omgevingsprogramma klimaatadaptatie Gemeente Súdwest-Fryslân (SWF) werkt al geruime tijd aan klimaatadaptatie, met een focus op de ambities uit het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (zie 4.3). Vanuit rioolbeheer ligt de nadruk daarbij op de aanpak van wateroverlast. In aanvulling hierop ontplooit SWF ook initiatieven die zijn gericht op bewustwording, vergroening (tegengaan hitte en stimuleren biodiversiteit) evenals het meenemen van klimaatadaptatie in het ruimtelijk planvormingsproces. De gemeente heeft voor integrale uitvoeringsprojecten een werkgroep vervangen door groen. In bijlage B3-2 is een uitgebreide beschrijving van het Omgevingsprogramma Klimaatadaptatie opgenomen. Voor de invulling van het omgevingsprogramma zijn klimaatdialogen gevoerd met stakeholders in de vorm van interactieve sessies. Doel van de dialogen was: • • • •

het creëren van bewustwording en draagvlak; afstemming met regionale opgaven en het beantwoorden van de vraag in hoeverre klimaatadaptatie is opgenomen in het huidige beleid.

De opbrengsten van de klimaatdialogen zijn uitgewerkt tot concrete acties en maatregelen. Inwoners worden betrokken als er bij hen in de buurt/ straat wordt gewerkt. Stresstesten In samenwerking met de Friese partners zijn in 2018 klimaatstresstesten uitgevoerd. De resultaten hiervan zijn vastgelegd in de Friese Klimaatatlas. Deze klimaatatlas brengt de gevolgen van klimaatverandering binnen Friesland in beeld. Naast oplossingen voor regionale opgaven (Regionale Adaptatie Strategie, RAS) geeft de atlas geen oplossingen voor lokale klimaatopgaven. De atlas signaleert enkel de gevolgen. Actie Steenbreek De gemeente is aangesloten bij Stichting Steenbreek om samen met inwoners te zorgen voor (meer) groen in de buurt. Hiervoor wordt jaarlijks budget beschikbaar gesteld in de exploitatie. Subsidieregelingen De gemeente wil de aanleg van groene daken stimuleren. Daarom biedt SWF sinds 2020 een subsidieregeling aan voor huizenbezitters die hun dak willen vergroenen. Inmiddels hebben 166 inwoners gebruik gemaakt van de regeling (stand zomer 2022). Súdwest-Fryslân maakt, daar waar mogelijk zelf ook gebruik van regionale, nationale of Europese subsidieregelingen, waaronder het LIFE-IP programma. Zie voor meer informatie bijlage B2-3.

Rioolbeheer Klimaatadaptatie is een belangrijk aspect in het vGRP Súdwest-Fryslân 2018-2022, waarbij de nadruk ligt op het verminderen van (regen)wateroverlast. Dit vertaalt zich in onder andere de volgende maatregelen:

• • • •

Stelsels en inrichting waterrobuust3 ontwerpen, waarbij ook gekeken wordt naar bovengrondse berging en oppervlakkige afstroming van hemelwater naar oppervlaktewater of groenzones; Belangrijke rioolstrengen intensiever in het beheer en onderhoud meenemen; Intensiever beheer en onderhoud van kolken; Wateroverlast locaties inzichtelijk hebben en als het noodzakelijk is maatregelen treffen (zie ook hoofdstuk 6.2.1);

3

Het zodanig vormgeven en inrichten van het systeem en de openbare ruimte, dat de impact van (bijvoorbeeld) ernstige neerslag zo klein mogelijk blijft.

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

13

• • •

Afkoppelen van verharde oppervlakken van de gemengde riolering daar waar mogelijk (en doelmatig). In de praktijk is dit voornamelijk wegoppervlak, maar ook daken (zie ook subsidieregeling groene daken); Grote dakoppervlakken afkoppelen van het vuilwaterriool; Waar hoge grondwaterstanden worden verwacht, wordt een grote drain in de rioolsleuf mee gelegd om de grondwaterstand in de omgeving (bijv. wegcunet) beter te kunnen beheersen.

2.3 Rioolheffing Tot en met begrotingsjaar 2022 bestaat de rioolheffing in Súdwest-Fryslân uit twee onderdelen: een eigenarendeel en een gebruikersdeel. Beide onderdelen betreffen een vast tarief, waarbij onderscheid gemaakt wordt in woningen, niet-woningen en garageboxen. De rioolheffing heeft zich in de planperiode ontwikkeld zoals in het GRP berekend, te weten een eenmalige daling in 2018 en vervolgens een lichte autonome stijging van de heffing en een jaarlijkse indexatie, zie Figuur en -Fryslân is relatief laag. Van de 352 Nederlandse gemeenten in Nederland met een lagere en 235 met een hogere heffing dan onze gemeente.

Figuur 3 Ontwikkeling rioolheffing woningen in SWF periode 2017-2022

Met ingang van begrotingsjaar 2023 wordt de grondslag op onderdelen aangepast. Hiervoor wordt een separaat raadsvoorstel opgesteld en naar verwachting in november 2022 in de gemeenteraad behandeld. Aandachtspunt is dat in de huidige verordening rioolheffing is opgenomen dat sprake moet zijn van een directe of indirecte rioolaansluiting om de rioolheffing op te kunnen leggen. Als die aansluiting er niet is, hoeven percelen geen rioolheffing te betalen. In de nieuwe VNG Modelverordening Riool- en waterzorgheffing komt dit te vervallen gezien het bredere karakter én het algemeen belang van de riool- en waterzorgheffing. De komende planperiode wordt dit herzien. (maatregel 3).

In de nieuwe situatie wordt eveneens onderscheid gemaakt in een eigenaren- en een gebruikersdeel. Het eigenarendeel bestaat uit een vast basistarief voor woningen en niet-woningen en daarnaast een vast tarief voor aangesloten woningen en niet-woningen. Het gebruikersdeel bestaat uit een vast basistarief voor woningen, een vast tarief voor aangesloten woningen en een (afwijkend) vast tarief voor aangesloten nietwoningen. Het basistarief geldt voor bebouwde percelen.

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

14

3. Beleidskader In dit hoofdstuk gaan we in op de belangrijkste (wettelijke) kaders en randvoorwaarden voor dit Watertakenplan, te denken valt aan: • • • • • • 3.1

De kaders vanuit de Waterwet; De Omgevingswet; Het (ontwerp) waterbeheerprogramma 2022-2027 van Wetterkip Fryslân; Boezemvisie en peilbesluit; En tot slot de kaders vanuit andere disciplines in bijlage B3-7. De Waterwet

ubeheer, de Gemeentewet en de Wet op de waterhuishouding. De zorgplichten van de gemeente voor afval-, hemel- en grondwater zijn daarbij ook verbreed en uitgewerkt (zie hoofdstuk 1.1, 5 en 6) 4. In de Waterwet is ook het bekostigingssysteem van de verbrede rioolheffing verankerd. Dit betekent dat kosten die voortvloeien uit de aanleg en het beheer van voorzieningen voor hemelwater en grondwater uit de rioolheffing betaald worden. Deze rioolheffing is een belasting. Dat betekent dat het verband tussen het directe belang van de betalers en de gemeentelijke voorzieningen (het rioolstelsel) is losgelaten. Toch is de slechts aan één doel worden uitgegeven: de gemeentelijke watertaken (zorgplichten). Dit zal niet wijzigen na intreding van de Omgevingswet. Bijlage B3-1 geeft een nadere toelichting. De Waterwet en dit Watertakenplan De Waterwet heeft dus twee belangrijke consequenties voor dit plan: de gemeentelijke zorgplichten spelen een belangrijke rol en er geldt een verplichting de inkomsten uit de rioolheffing alleen te besteden aan de zorgplichten; alle maatregelen en investeringen die we voorstellen in dit Watertakenplan dragen bij aan het vervullen van één of meerdere zorgplichten. Doelmatigheid is daarbij leidend: werk met werk maken en meekoppelkansen benutten.

Vanuit gemeentelijke domeinen (water, groenbeleid en wegen) wordt bijgedragen aan de financiering van integrale projecten. De relatie met de gemeentelijke zorgtaken dient beschouwd te worden, dit om de afweging te maken óf en zo ja, wát er vanuit het taakveld riolering bijgedragen kan en mag worden aan de projectkosten. 3.2 De Omgevingswet Naar verwachting wordt de Omgevingswet per 1 juli 2023 van kracht5. Deze wet vereenvoudigt bestaande wetgeving voor de fysieke leefomgeving. Gemeentes zijn verplicht om één integrale Omgevingsvisie op te stellen voor alle beleidsterreinen in de fysieke leefomgeving, zoals natuur, ruimtelijke ordening (bouw en infra) en verkeer en vervoer. Water vormt hierin een belangrijk onderdeel; de Omgevingsvisie dient op het onderdeel water ten minste de visie op de (drie) gemeentelijke zorgplichten te beschrijven. Hierbij is het goed mogelijk dat er verschillen zijn in de visie op (huishoudelijk en/of bedrijfs-) afvalwater, hemelwater en grondwater. Op basis van de opgestelde Omgevingsvisie wordt de uitvoering concreet gemaakt in het (uitvoerings)programma. In het Omgevingsplan worden alle relevante gemeentelijke verordeningen samengevoegd. Samenwerken, participatie en integraliteit zijn belangrijke pijlers onder de nieuwe wet.

4

Als gevolg van het ontbreken van grondwaterbeschermings- en/of intrekgebieden binnen de gemeentegrenzen, vormt drinkwater geen specifiek onderdeel van dit GRP 5 Door Minister De Jonge van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening is aangegeven dat de inwerkingtreding van de Omgevingswet doorschuift naar (1 juli 2023 of later). Dit Watertakenplan zal een plek (moeten) krijgen in de daarop gebaseerde Omgevingsvisie, het omgevingsplan en uitvoeringsprogramma. We sorteren daarop voor door de opbouw van dit plan hierop in te richten.

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

15

Figuur 4 geeft weer hoe de inhoud van het huidige plan (links) in de toekomst wordt ondergebracht in de verschillende planvormen (rechts).

Figuur 4 Ontvlechting van het GRP/Watertakenplan in de omgevingsvisie, het rioleringsprogramma en het omgevingsplan [Stichting RIONED, Water- en rioleringsprogramma, ter visie]

In bijlage B3-4 is aangegeven welk orgaan welke planvorm vaststelt. De Omgevingswet en dit Watertakenplan - stand van zaken in Súdwest-Fryslân In 2021 is de omgevingsvisie 1.0 opgesteld en door de gemeenteraad vastgesteld. 6 In de Omgevingsvisie staan 1. 2. 3. 4. 5.

Gezonde vitale mensen in een gezonde en veilige omgeving; Sterke kernwaarden: cultureel erfgoed, natuur, weids en waterrijk landschap; Veerkrachtige en leefbare wijken, dorpen en steden; Vitaal en aantrekkelijk landschap; Duurzaam, energieneutraal en klimaatadaptief.

uitgaan van een integrale aanpak, waarbij de fysieke, sociale en economische aspecten met elkaar in balans zijn. Deze samenhang zorgt voor een duurzame ontwikkeling. Deze balans staat ook centraal in de Omgevingswet. Daarom heeft Súdwest-

ekoppeld aan de opgaven uit de nationale Omgevingsvisie. In -

rin centraal.

bijlage B3Omgevingsprogramma Klimaatadaptatie zijn in deze bijlage beschreven. Belangrijke vraagstukken Súdwest-Fryslân staat voor belangrijke vraagstukken en opgaven, denk aan de energietransitie, klimaatadaptatie en de verduurzaming van de landbouw. Met elkaar zetten we in op meer gezonde voeding, een gezonde leefomgeving, circulariteit, omgevingskwaliteit en een energiek ondernemersklimaat. SúdwestFryslân bekijkt alles in samenhang en dat biedt kansen.

6

De Raad heeft de Omgevingsvisie vastgesteld voordat de Omgevingswet ingaat. De Wro is de geldende wet op het gebied van ruimtelijke ordening. In de Wro heet een strategische langetermijnvisie als de Omgevingsvisie een Structuurvisie. Daarom stelt Súdwest-Fryslân deze Omgevingsvisie 1.0 ook formeel vast als een Structuurvisie. Tot het moment dat de Omgevingswet ingaat geldt de Wet ruimtelijke ordening (Wro).

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

16

Werkwijze: iedereen doet mee Súdwest-Fryslân vindt het belangrijk om samen met de Mienskip te werken aan een aantrekkelijke omgeving waar het fijn wonen, leven en vestigen7 is. De gemeente denkt mee over mogelijkheden, staat open voor maatwerk en stelt middelen beschikbaar. De gemeenschap pakt het op. Súdwest-Fryslân maakt daarbij gebruik van de ruimte die het beleid biedt. Een uitwerking van de bijbehorende vijf onderdelen van de denken werkwijze is weergegeven in bijlage B3-3. De gemeentelijke zorgplichten (watertaken) komen op diverse plekken terug in de Omgevingsvisie 1.0. Klimaatadaptatie is op haar beurt geborgd in de Klimaatagenda Súdwest-Fryslân 2020. Wettelijk kader overgang GRP naar Omgevingswet Het gemeentelijk rioleringsplan moet op grond van artikel 4.22 van de Wet milieubeheer door de gemeenteraad worden vastgesteld. Na het in werking treden van de Omgevingswet, wordt het gemeentelijk rioleringsplan overgeheveld (artikel 3.13 Omgevingswet), hetgeen betekent dat het GRP (Watertakenplan) te zijner tijd als facultatief programma wordt vastgesteld door het college van B en W. Voorliggend Watertakenplan 2023-2027 is breder dan een (uitvoerings)programma. Het OmgevingsWatertakenplan. Omdat het een nadere uitwerking van de aspecten uit de Omgevingsvisie en de onderdelen voor het omgevingsplan bevat, wordt dit plan ter vaststelling aan de gemeenteraad aangeboden.

3.3 Het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie In 2018 is het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie (DPRA) toegevoegd aan het Nationale Deltaprogramma 8. Dit DPRA heeft als doel: een klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting in 2050. Dit betekent dat vanaf 2020 bij iedere ruimtelijke ingreep rekening wordt gehouden met weersextremen. uitvoeringsperiode van 2020-2050 gaat uit van een 6-jarige beleidscyclus (zie figuur 5). Iedere 6 jaar wordt een herijking gedaan van het klimaatadaptatiebeleid op basis van nieuwe KNMI-

Figuur 6 Beleidscyclus van het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA)

7

De gemeente moedigt bedrijven aan om zich hier te vestigen. Nieuwe bedrijventerreinen brengen extra banen met zich mee. Súdwest-Fryslân richt zich in haar werving op bedrijven en sectoren die de economie kunnen versterken. 8 het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie, het Deltaprogramma Zoetwater en het Deltaprogramma Waterveiligheid vormen samen het overkoepelende Deltaprogramma.

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

17

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

18

Klimaatadaptatie vraagt om borging in (gemeentelijk) beleid. De eerste belangrijke stap is dat iedereen zich bewust is van de urgentie en het belang van klimaatadaptatie. Vervolgens is een juiste organisatie cruciaal om succesvol om te gaan met de complexe vraagstukken en de transitie naar een meer duurzame samenleving en economie. Het DPRA en dit Watertakenplan - stand van zaken in Súdwest-Fryslân Op 1 juli 2020 is door de raad de Klimaatagenda SWF 2020 vastgesteld en daarmee de ambitie geformuleerd dat Súdwest-Fryslân in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust is ingericht. De route naar 2050 wordt inge omgevingsprogramma klimaatadaptatie is niet in beton gegoten en biedt ruimte voor herijking en aanpassing. Met het omgevingsprogramma is een eerste stap gezet in het ontdekken hoe we klimaatadaptatie willen organiseren, zowel intern als extern. Zo kan klimaatadaptatie bijvoorbeeld worden meegenomen in een handboek openbare ruimte en/of in een leidraad (richtlijnen) bij klimaatbestendige (her)ontwikkelingen. Klimaatadaptatie als één van de hoofdambities. Daarbij zet de gemeente onder meer in op groenblauwe verbindingen 9 in gebiedsontwikkelingen (structuur- en straatniveau), oplossingen op gebouwniveau (klimaatadaptief (ver)bouwen) evenals het inzetten op biodiversiteit.

Door middel van klimaatdialogen wordt het gesprek aangegaan met betrokkenen en kan klimaatadaptatie onderdeel worden van lopende initiatieven, esteld om deze aanpak en uitvoering van klimaatadaptatie in SWF verder te verkennen. Bijlage B3-5 bevat meer informatie over de klimaatdialogen, de routekaart alsmede een visualisatie van de stappen op de korte en lange termijn ten aanzien van klimaatadaptatie in Súdwest-Fryslân. Samenvatting acties en maatregelen Korte termijn (tot 2025) • Het thema klimaatadaptatie in de praktijk brengen in bestaande overlegstructuren en beleidstrajecten; • Water- en klimaatbewustzijn intern en extern vergroten; • Gebiedsgericht werken aan de opgaven van onze gemeente; • Integraal en gebiedsgericht samenwerken aan regionale opgaven; • Een integrale en gebiedsgerichte gemeentelijke organisatie en werkwijze; • Onderzoeksvragen. Middellange en doorkijk naar lange termijn (2050) • Met elkaar overwegen of we een eventueel “lange termijn masterplan klimaatadaptatie” gaan opstellen, dat juist voor de langere termijn een doorkijk geeft. • Koppelkans met de Blauwe Omgevingsvisie (Wetterskip Fryslân) die een visie 2050 en een doorkijk naar 2100 beoogt. • Onderzoeksvragen lange(re) termijn.

9

Combinatie van groen en waterrijke omgeving. Bij gebiedsontwikkeling veelal de scheiding tussen bebouwing en buitengebied.

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

19

3.4 3.4.1.

Overig relevant beleid (ontwerp) waterbeheerprogramma 2022-2077

Het waterbeheerprogramma beschrijft de missie en uitdagingen van Wetterskip Fryslân. Dit is ook relevant voor onze gemeente. De missie van Wetterkip Fryslân is: “Wetterskip Fryslân staat voor schoon en voldoende water en voor veiligheid achter de dijken. Onze kennis en kunde staan borg voor een betrouwbare integrale uitvoering van onze taken tegen maatschappelijk aanvaardbare kosten. Wij zoeken bij ons werk voortdurend de samenwerking met publieke en private partners om maximale maatschappelijke meerwaarde te kunnen creëren en om tot gedragen oplossingen te kunnen komen. Bij al ons werk staan duurzaamheid en innovatie hoog in het vaandel en nemen we de regierol in het bereiken van een klimaatbestendig waterbeheer.”

Uitdagingen in het waterbeheer “De wereld om ons heen verandert snel. Verschillende ontwikkelingen zijn direct van invloed op het waterbeheer en dagen ons uit. De volgende ontwikkelingen gaan ons werk in de nabije en verre toekomst raken: • • •

De verandering van het klimaat; De verstoring van de ecologie; De veranderende relatie tussen overheid en samenleving.

Het waterbeheer van nu zal in de toekomst ontoereikend zijn om aan de doelstellingen te voldoen. Om genoemde ontwikkelingen het hoofd te kunnen bieden, moeten we ons beheer en onze werkwijzen dus aanpassen. Ook zijn meer en nieuwe investeringen nodig. Dat betekent ook een uitdaging om het financieel betaalbaar te houden.”

Bijlage B3-6 beschrijft de doelen van het Wetterskip en wat zij de komende 6 jaar wil bereiken.

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

20

3.4.2

Boezemvisie en peilbesluit Friese boezem

De provincie ontwikkelt een Boezemvisie onder andere in verband met de klimaatverandering. Daarnaast heeft het waterschap het peilbesluit voor de Friese boezem opgesteld: “De Friese boezem is het aaneengesloten stelsel van meren, kanalen en vaarten in Fryslân met een vast streefpeil van -52 cm N.A.P. Dit peil is door het bestuur van Wetterskip Fryslân vastgelegd in een peilbesluit waarin de verschillende belangen van gebruikers van de Friese wateren worden afgewogen. Het peilbesluit is opgesteld in overleg met vertegenwoordigers van landbouw, natuur, beroeps- en recreatievaart en de binnenwatervisserij. Met dit peilbesluit wordt: • • •

Het peilbeheer voor de Friese boezem, de zomerpolders, de beheerste boezems en de vrij op de boezem afstromende gebieden voortgezet; Het gemiddeld streefpeil wederom vastgesteld op 0,52 m –NAP; De begrenzing van de boezem geactualiseerd en het beheer van de boezem beschreven.”

Anticiperend peilbeheer - Revisiepeilbesluit Friese Boezem 2021 Op basis van de weersverwachtingen wordt door Wetterskip Fryslân bergingscapaciteit in de boezem gecreëerd door de waterstand tijdelijk te verlagen. Als er een langere periode van droog weer wordt verwacht wordt er meer water vastgehouden, door de waterstand op te zetten. Vanuit ecologische overwegingen zal de komende jaren geëxperimenteerd worden met een meer natuurlijke waterstand in periodes die voor de natuur belangrijk zijn. Hierbij wordt de gemiddelde boezemwaterstand tijdelijk verhoogd in de winter-/voorjaarsperiode. In de zomer zakt de gemiddelde boezemwaterstand gedurende enkele weken uit (als de watervraag aan het einde van het groeiseizoen sterk is afgenomen). De komende jaren wordt gemonitord of en hoe lang de verhoogde en verlaagde waterstanden kunnen worden gehandhaafd en wat het effect is op de ecologie en de rietvegetatie. Na 5 jaar moet deze werkwijze worden geëvalueerd. Dat kan aanleiding geven om het verder te bestendigen of aan te passen.

Een goede monitoring is voor ons van belang, aangezien een niet-gewijzigd oppervlaktewaterpeil in gebieden/ woonwijken die onderhevig zijn aan bodemdaling effect kan hebben op onder andere de grondwaterstand en het kunnen lozen op de boezem vanuit riooloverstorten en (hemel)wateruitlaten.

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

21

4. Huidige situatie Dit hoofdstuk beschrijft het huidige rioolstelsel van gemeente Súdwest-Fryslân. We geven een globaal overzicht van ons rioolstelsel. Daarna gaan we dieper in op de leeftijdsopbouw, de kwaliteit, het beheer en onderhoud en het functioneren van het rioolstelsel. Tenslotte leggen we uit hoe we omgaan met de waterstromen bij nieuwbouw en bestaande niet gerioleerde panden. 4.1 Het rioolstelsel, enkele kenmerken Het rioolstelsel bestaat voor het grootste deel uit een gemengde riolering, waarbij hemelwater en afvalwater in dezelfde buis ingezameld en afgevoerd wordt naar de AWZI om gezuiverd te worden. De afgelopen decennia is het aandeel regenwaterriolering toegenomen als gevolg van het gescheiden rioleren bij nieuwbouw en het afkoppelen van verhard oppervlak (in combinatie met de aanleg van een regenwaterriool) bij bestaande bebouwing. In totaal beschikt de gemeente over 647 kilometer vrij verval riolering 10. Naast vrij verval riolering bestaat het rioolstelsel uit druk- en persriolering, gemalen, kolken, etc. Onderstaande tabel geeft een overzicht van de aantallen en lengtes. Onderdeel

Hoeveelheid

Vrij verval riolering totaal, waarvan: - Vuilwaterriool - Hemelwaterriool - Gemengde riolering (incl overstortleidingen, zinkers, onb.)

647 km - 114 km - 136 km - 397 km

Persleidingen, drukriolering

129 km

Drainage - Infiltratie transportriool (D)IT-riool

15 km

Gemalen randvoorzieningen

34 stuks

Hoofdgemalen natte opstelling

160 stuks

Pompunits drukriolering

425 stuks

Overige gemalen (tunnels, oppervlaktewater, drainage)

49 stuks

Randvoorzieningen

34 stuks

Overstorten

290 stuks

Individuele behandeling afvalwater (IBA)

5 stuks11

Nieuwe sanitatie (Desah)

2 stuks

Kolken

44.200 stuks

Duikers

Ca. 2.000 stuks

Tabel 1 Onderdelen van het rioolstelsel (informatie gemeente, juni 2022)

In bijlage B4-1 is een overzicht weergegeven van de kenmerken van de overstorten en randvoorzieningen behorende bij het rioolstelsel. 4.2 Leeftijdsopbouw en kwaliteit van de riolering De gemeente beschikt over een uitgebreid rioolstelsel (zie tabel 1) voor het afvoeren van het afvalwater van huishoudens en bedrijven naar de rioolwaterzuiveringsinstallat grotendeels leidingen en gemalen. Het jaarlijks uitvoeren van beheer en onderhoud is essentieel om een goede werking van dit stelsel te kunnen garanderen. Daarom wordt elk jaar een rioolinspectie gedaan, waarbij ook een jaarlijks onderhoudsprogramma wordt opgesteld. 10

Vrijvervalriolering maakt gebruik van de zwaartekracht om het water in te zamelen en te transporteren. De rioolbuizen worden aangelegd onder een kleine helling richting een uitlaat of een gemaal, waarnaartoe het water onder vrij verval afstroomt (Stichting RIONED) 11 In eigendom, beheer en onderhoud bij de gemeente. Overige circa 2.000 stuks in eigendom van de perceeleigenaar.

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

22

4.2.1

Leeftijdsopbouw

Van de aanwezige riolering in Súdwest-Fryslân dateren de oudste riolen uit 1910. Circa 2,5% van de riolering is vóór 1950 aangelegd en dus ouder dan 70 jaar. Bijna 60% van de riolering is jonger dan 40 jaar (jaar van aanleg vanaf 1981, zie Figuur 7). Op basis van ouderdom zal rond 2030 circa 7% van het totale stelsel vervangen moeten worden. Deze riolen zijn dan ouder dan 70 jaar (aangelegd vóór 1960). Dat is aanzienlijk minder dan de gemiddelde jaarlijkse rioolvervangingsopgave bij een gelijkmatige leeftijdsopbouw van de riolering waarbij jaarlijks 1/70e deel vervangen wordt12. Onderstaande grafiek laat ook zien dat de vervangingspiek start wanneer de aanlegperiode 1971-1980 aan vervanging toe is.

Figuur 7 Periode van aanleg vrij verval riolering

4.2.2

Kwaliteit van de riolering

Uit de rioolinspecties blijkt dat de kwaliteit van de riolering over het algemeen goed is. Er zijn geen grootschalige en noemenswaardige bijzonderheden aan het licht gekomen. Indien daar aanleiding toe is worden er nadere inspecties uitgevoerd of worden de betreffende rioolstrengen 13 intensiever gemonitord. Geconcludeerd is dat de technische staat van de riolering redelijk goed is en de technische levensduur 14 overeenkomt met de theoretische verwachte levensduur gebaseerd op leeftijd. We blijven om die reden een gemiddelde theoretische levensduur van 70 jaar hanteren. Hierbij gaat het om het gehele rioolstelsel in onze gemeente, inclusief de recent aangelegde riolen.

12

Uitgaande van een gemiddelde technische levensduur van 70 jaar voor riolen. Een rioolstreng is een rioolleiding tussen twee rioolputten. De lengte van een rioolstreng kan variëren van een meter tot vele tientallen meters. 14 De tijd dat een riool gemiddeld meegaat (aantal jaren tussen aanleg en vervanging) voordat de (technische) staat van de rioolbuis dusdanig verslechterd is dat deze vervangen moet worden. 13

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

23

Combineren van werkzaamheden: werk met werk maken Geregeld worden rioleringsprojecten uitgevoerd in combinatie met herstructureringsprojecten en groot wegonderhoud. Daarnaast wordt er in de planvorming aan gewerkt om (toekomstige) maatregelen in het kader van (onder andere) de energietransitie en DPRA gelijktijdig uit te voeren. SWF kiest bewust voor het combineren van deze werkzaamheden (werk met werk maken). Hierdoor zijn de kosten doorgaans lager, worden maatregelen financieel haalbaar én is er maar één keer overlast voor de omgeving. Rioolvervanging vindt alleen plaats als dat noodzakelijk is en het economisch gezien het meest voordelig is15. In voorkomende gevallen kunnen urgente maatregelen in het kader van klimaatadaptatie (zoals wateroverlast) los van de reguliere rioolvervangingen uitgevoerd worden. Daarvoor worden separate investeringsbedragen gereserveerd. 4.3 Beheer en Onderhoud Met goed beheer en onderhoud wordt inzicht gekregen in wát er in de grond ligt en hoe het erbij ligt. Inspecties geven een beeld van de kwaliteit van het rioolstelsel. Waar nodig worden reparaties, renovaties en vervangingen uitgevoerd. Dit heeft als doel de inzameling en het transport van het (afval)water zo goed mogelijk te laten verlopen. Rioolinspectie Het rioolstelsel wordt stelselmatig gereinigd en geïnspecteerd.

Het beheersysteem is actueel, waardoor de gemeente de beschikking heeft over actuele inspectiebestanden. Hiermee wordt een goed beeld verkregen van de kwaliteit van het stelsel. Jaarlijks wordt gemiddeld 5% van de stelsellengte geïnspecteerd mede op basis van risico en leeftijd. Hieruit is het volgende geconcludeerd: • • • • •

De ei-buizen zijn meestal nog goed; Met name de buizen gelegen in kleigrond zijn kwalitatief goed; Bij veengrond zijn verzakkingen geconstateerd van de rioolstrengen tussen de (wel gefundeerde) putten; Vooral bij ongelijkmatige zettingen kunnen hoekverdraaiingen optreden die lekkages veroorzaken.

Deze bevindingen worden meegenomen in de beheer en onderhoudsstrategie. Reiniging Het reinigen van de riolering vindt voorafgaand aan de inspectie plaats, met een gemiddelde frequentie van eens per 20 jaar (gemiddeld 35 kilometer per jaar). Er wordt meer aandacht besteed aan gebieden waar veel vuilophoping plaatsvindt en/of het risico op wateroverlast bovengemiddeld is (waarborgen hydraulisch functioneren van het riool én de instroom via kolken). Deze aandachtgebieden zijn bij de gemeente bekend en worden gemonitord. Ongewenste lozingen Controle op vetafscheiders en het achterhalen van (illegale) lozingen kan meer aandacht krijgen. Voorbeelden zijn rioolaansluitingen van restaurants en snackbars en mobiele (friet- en oliebollen) kramen met een lozingspunt op de riolering. De nog aan te stellen gemeentelijke klimaatconsulent of waterconsulent (zie hoofdstuk 6.2.3) heeft een rol in de communicatie hieromtrent en het vergroten van het bewustzijn (maatregel 6). Jaarlijkse controle en handhaving vindt plaats via het Fumo (maatregel 4). Tevens borgen dat de regels hieromtrent goed in het omgevingsplan komen (maatregel 5). Onderhoud rioolgemalen De gemeente voert het voornaamste deel van het beheer en onderhoud aan gemalen zelf uit. Preventief vindt er jaarlijks onderhoud plaats aan de gemalen.

De gemeente beschikt over een eigen 24 uurs-dienst, waarbij buitendienstmedewerkers de optredende storingen oplossen. Het voordeel van het in eigen beheer uitvoeren van deze werkzaamheden is dat relevante (stelsel)kennis in de organisatie blijft én eigen medewerkers snel bij de storingen ter plaatse kunnen zijn.

15

Een alternatief voor het vervangen van riolen is relining. Daarbij wordt een soort kunststof sok aan de binnenkant van het bestaande riool aangebracht. Dit is doorgaans goedkoper dan het riool te vervangen en de weg hoeft niet opengebroken te worden.

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

24

Alle hoofdgemalen en relevante kleinere gemaaltjes zijn voorzien van telemetrie 16. Het overige deel van de kleinere gemalen werkt met een rode lamp (zie Figuur 8). De automatische storingsmelding werkt naar behoren en naar tevredenheid van de gemeente. Storingen komen automatisch binnen waardoor deze snel en adequaat verholpen kunnen worden. Daardoor neemt de bedrijfszekerheid toe en het aantal klachten van inwoners en milieuverontreiniging neemt af. De gemeente blijft investeren in het vervangen en uitbreiden (indien doelmatig) van de telemetrie (data gestuurd beheer en onderhoud) met als doel om binnen de planperiode alle hoofdgemalen data gestuurd te hebben. De huidige middelen zijn daarvoor afdoende.

Figuur 8 Rode lamp signalering

4.4 Functioneren van het rioolstelsel Gemeente Súdwest-Fryslân heeft als ambitie om wateroverlast te voorkomen. Helaas kan dit niet in alle (extreme) weersomstandigheden gegarandeerd worden. Gemeente Súdwest-Fryslân hanteert voor bestaande rioolstelsels de in Nederland gangbare norm dat er bij een bui die theoretisch eens in de 2 jaar voorkomt (bui0817) slechts in beperkte mate water op straat mag komen te staan en dat er hierbij géén sprake mag zijn van wateroverlast. Bij zwaardere buien is wateroverlast niet in alle situaties uit te sluiten. Daarnaast anticipeert de gemeente op klimaatverandering door maatregelen niet enkel aan bovenstaande . Bijvoorbeeld de toepassing van een minimale diameter van 250 mm bij de aanleg van een regenwaterriool of straten dusdanig profileren dat overtollig water oppervlakkig af kan stromen naar locaties waar het geen schade aanricht. Bij nieuwbouw moet aan strengere eisen voldaan worden.

16

Een telemetriesysteem bestaat uit lokale onderstations en een centrale hoofdpost. De onderstations monitoren diverse functies van een pompunit en registreren storingen. De onderstations melden de storingen direct aan de centrale hoofdpost (via telefoonlijnen, mobiele telefonie of bestaande voedingskabels). Vanuit de centrale hoofdpost kunnen bepaalde functies van onderstations bekeken en/of bediend worden, ook de resetfunctie bij storingen. 17

Een theoretische standaard toegepaste bui met een omvang van ca 20 mm, zie bijlage 1 voor nadere informatie

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

25

Het uitgangspunt is dat er geen water in de woningen komt bij hevige neerslag (ambitie). Als dit niet kan worden voorkomen door maatregelen in en aan het riool, dan moeten er andere (bovengrondse) voorzieningen getroffen worden.

Watertakenplan Súdwest-Fryslân 2023-2027

26

Rioolstelsels voldoen aan de norm Het hydraulisch en milieutechnisch functioneren van de rioolstelsels wordt getoetst middels een Systeemoverzicht Stedelijk Water (SSW, voorheen BRP, zie bijlage B1-1). Voor vrijwel alle 86 kernen in Súdwest-Fryslân is een BRP/SSW aanwezig. Het grootste deel van deze plannen is de afgelopen jaren geactualiseerd. Voor Woudsend wordt in samenwerking met Wetterskip Fryslân een SSW-pilot uitgevoerd. Het SSW van Sneek zal de komende jaren geactualiseerd worden (maatregel 7 18). Daarnaast worden periodiek individuele SSW-en geactualiseerd indien daar aanleiding toe is, bijvoorbeeld bij grootschalige rioolvervanging en/of andere grote ingrepen in de openbare ruimte (maatregel 8). Middels afstromingskaarten heeft de gemeente inzicht in locaties die op basis van hun hoogteligging bovengemiddeld gevoelig zijn om bij zware buien wateroverlast te ervaren. Bestaande rioolstelsels zijn gedimensioneerd op een bepaalde aanvoer van afvalwater en hemelwater (afhankelijk van hoeveelheid aangesloten verharding), berging en afvoer. Berekend wordt of de stelsels de norm-bui kan verwerken. Uit theoretische berekeningen, in combinatie met het aantal praktijk meldingen en klachten, blijkt dat de rioolstelsels in Súdwest-Fryslân voldoen aan deze norm.

Dat neemt niet weg dat er bij zwaardere buien dan de normbui wateroverlast op kan treden: Bij zwaardere buien kan overlast voorkomen Het is de ambitie van de gemeente om doelmatige maatregelen te treffen om wateroverlast zo veel mogelijk jaar voorkomt? Daarvan wil Súdwest-Frys Daarnaast wil de gemeente bij nieuwe ontwikkelingen inzetten op het voorkómen van wateroverlast, óók bij zwaardere buien. De gemeente kan dit niet alleen, het is een gezamenlijke opgave, waarin ook particulieren en het bedrijfsleven een rol hebben, zie hoofdstuk 6.2. Recente wateroverlast en aanpak Voor de wateroverlastlocaties in de Hollandiabuurt en Skilwijk in Bolsward zijn onderzoeken uitgevoerd en deels al maatregelen getroffen. De afgelopen jaren is in Woudsend meerdere keren sprake geweest van wateroverlast. Met name de forse neerslag van eind augustus 2021 heeft voor veel wateroverlast gezorgd. De inwoners van Woudsend is bestuurlijk toegezegd dat het beperken van de wateroverlast problematiek de hoogste prioriteit heeft. Er is reeds geld beschikbaar gesteld om te starten met de planvoorbereiding, zie kader in hoofdstuk 2.1. Ook op andere locaties in de gemeente is in 2021 sprake geweest van wateroverlast (zie hoofdstuk 6.2 voor een overzicht beschikbaar gesteld19.