Bijlage - Súdwest-Fryslân en Empatec Brede verkenning samenwerking 2022-2026

Súdwest-Fryslân en Empatec BREDE VERKENNING SAMENWERKING 2022 - 2026

7 februari 2023

1. Inhoudsopgave 2.

Inleiding ........................................................................................................................................................ 3

3.

Samenvatting ................................................................................................................................................ 4

4.

Raadsenquête 2021 ....................................................................................................................................... 7 Aanleiding tot de enquête ............................................................................................................................... 7 Aanbevelingen uit het enquêterapport ............................................................................................................ 7 Eerste reactie college (12 januari 2022) ......................................................................................................... 8 Besluitvorming gemeenteraad 3 februari 2022............................................................................................... 8 GR en/of de NV; wel of niet opheffen? .......................................................................................................... 9 Een nieuwe coalitie: “Grutsk en tichtby” ..................................................................................................... 12 Wijziging van de Gemeenschappelijke Regeling Fryslân-West ................................................................... 12 Samenvatting ................................................................................................................................................ 13

5.

Opmaat naar de Brede Verkenning .......................................................................................................... 14 ‘Veerkracht in het sociaal domein’; de visie van Súdwest-Fryslân .............................................................. 14 Businesscase Werkleerbedrijf Fryslân-West ................................................................................................ 14 Samenvatting ................................................................................................................................................ 15

6.

Leidende principes om te komen tot een toekomstig Werkleerbedrijf .................................................. 17 Leidende principes ....................................................................................................................................... 17 Dienstverlening/uitvoering ........................................................................................................................... 17 Governance/structuur ................................................................................................................................... 18 Financiën/control .......................................................................................................................................... 18 Samenvatting ................................................................................................................................................ 19

7.

Brede verkenning en resultaten ................................................................................................................ 20 Doel en afbakening van de brede verkenning ............................................................................................... 20 Brede verkenning in relatie tot dienstverlening en uitvoering ...................................................................... 20 Brede verkenning in relatie tot governance en structuur .............................................................................. 22 Brede verkenning in relatie tot financiën en control..................................................................................... 22 Risico’s en kanttekeningen ........................................................................................................................... 23 Samenvatting ................................................................................................................................................ 24

8.

Planning en vervolg .................................................................................................................................... 25 Implementatieplan van de Businesscase....................................................................................................... 25 Besluitvormingsproces ................................................................................................................................. 25 Informatieverstrekking vanuit de GR en de NV ........................................................................................... 25

9.

Geraadpleegde documenten ...................................................................................................................... 27

Verkenning samenwerking Empatec 2022-2026

2

2. Inleiding Voor u ligt de brede verkenning om te komen tot de doorontwikkeling van onze samenwerking met Empatec. Het stuk start met de raadsenquête en gaat via onze huidige visie op het sociaal domein, de Businesscase en de eerste uitkomsten van een brede verkenning naar een voorstel en een globale planning. Inmiddels is het dossier Empatec omvangrijk en complex. Ook lopen verschillende ontwikkelingen door elkaar en waren er in alle vier gemeenten (Waadhoeke, Harlingen, De Fryske Marren en Súdwest-Fryslân) raads- en collegewisselingen. Om het overzicht te houden is in de samenvatting een tijdbalk toegevoegd. De kern is het antwoord op de vraag hoe Súdwest-Fryslân de komende periode de Wet Sociale Werkvoorziening, Nieuw Beschut Werk en een deel van de Participatiewet wil (laten) uitvoeren voor haar inwoners. Deze vraag kan niet worden losgekoppeld van Empatec. De doorontwikkeling van de samenwerking met Empatec verdient de nodige nuance; ingegeven door de resultaten en aanbevelingen van en uit de raadsenquête, onze eigen visie op het sociaal domein en het samenwerkingsconstruct met de drie andere gemeenten. Het college heeft op 7 december 2021 opdracht gegeven om breed te verkennen hoe Súdwest-Fryslân de Wet Sociale Werkvoorziening en de Participatiewet kan uitvoeren.

Op grond van de resultaten van deze zogenoemde brede verkenning besluit Súdwest-Fryslân in welke vorm en met wie zij de Wet Sociale Werkvoorziening en de Participatiewet uit gaan voeren. Daarnaast is in 2021 in Súdwest-Fryslân een raadsenquête gehouden. De aanleiding hiervoor waren vragen vanuit de gemeenteraad over de governance en de financiële transparantie van Empatec. De aanbevelingen van de enquêtecommissie zijn overgenomen door de gemeenteraad en uiteraard ook meegenomen in deze brede verkenning. Deze verkenning leidt sowieso tot een andere samenwerking met Empatec. De aanbevelingen leiden tot een verbetering in deze samenwerking in brede zin. Tenslotte draait deze verbeterde samenwerking om de vraag hoe het belang van de inwoners (met een afstand tot de arbeidsmarkt) van SúdwestFryslân het beste gediend is. Een lijst geraadpleegde en openbare documenten complementeert deze brede verkenning.

Verkenning samenwerking Empatec 2022-2026

3

3. Samenvatting De samenwerking van Súdwest-Fryslân met Sociale Werkvoorziening Empatec dateert vanaf 2001. Empatec en haar labels zijn al jaren van vaste waarde in onze gemeente. Met de invoering van de Participatiewet in 2015 veranderde er veel voor alle Sociale Werkvoorzieningen; ook voor Empatec. Naast een verminderende en veranderende instroom en natuurlijk verloop, heeft Empatec ook te maken met wisselende marktomstandigheden en beschikbare rijkssubsidies. Daarnaast zijn beelden en wensen vanuit de gemeente en de GR gewijzigd over de besturing van, de governance over en het financiële reilen en zeilen van Empatec. Samen met de andere GR leden van Fryslân-West en met Empatec is in de afgelopen periode gewerkt aan een toekomstvisie, getiteld “Businesscase Werkleerbedrijf Fryslân-West”. Deze Businesscase sloot naar de mening van het college uiteindelijk niet genoeg aan op de bestaande visie van SúdwestFryslân. Hiervoor waren twee hoofdredenen: het niet aansluiten van kerntaken en doelen van Empatec op die van de gemeente en onvrede over de toenmalige governance en sturing. Het college nam het initiatief tot een brede verkenning met de centrale vraag hoe Súdwest-Fryslân de Wet Sociale Werkvoorziening, Nieuw Beschut Werk en een deel van de Participatiewet wil (laten) uitvoeren.

Het verkenningsproces betekent vertraging binnen de GR Fryslân-West, en leidt tot onzekerheid bij de medewerkers van Empatec. In december 2020 besloot de gemeenteraad tot een raadsenquête. Aanleiding daarvoor waren een fout in de financiële verantwoording en een verwacht negatief resultaat over 2019. In het uiteindelijke rapport van december 2021 constateerde de onderzoekscommissie dat ‘het huidige construct voor de governance van de GR Fryslân-West en Empatec NV niet langer voldoet’. Er werden aanbevelingen gedaan waarbij voorop stond dat de positie van de WSW’ers en de P-wetters bij Empatec gewaarborgd moest blijven. Om het construct te verbeteren noemde de enquêtecommissie concreet drie mogelijke opties, die er in het kort op neerkomen dat het gaat om het opheffen van de GR Fryslân-West, van de NV Empatec of van allebei. Súdwest-Fryslân kan dit niet zelfstandig besluiten. Juridisch is dat niet geregeld. Daarvoor is instemming van de andere gemeenten nodig. Zij hebben aangegeven samen verder te willen in de GR en met Empatec. De optie die dan overblijft is dat Súdwest-Fryslân uit de GR stapt en daarmee ook uit Empatec. Daarvoor gelden de uittredingsregels van de huidige GR. Op basis van jurisprudentie is het aannemelijk dat Súdwest-Fryslân drie keer de jaarlijkse bijdrage dient te betalen, in totaal circa € 52 miljoen.

Daarnaast zullen ook kosten moeten worden gemaakt voor het zelf opzetten van een organisatie die de taken gaat uitvoeren. De organisatie zal opnieuw moeten worden ingericht en daarbij zijn verschillende opties denkbaar,: 1. het zelf opzetten van een werkleerbedrijf, 2. een bestaand werkleerbedrijf of bestaande werkleerbedrijven overnemen, 3. het opnieuw (deels) aanbesteden van activiteiten etc. Súdwest-Fryslân heeft zelf geen expertise in huis om een werkleerbedrijf op te zetten ofwel over te nemen. Naast een miljoenen investering in terreinen, huisvesting, machines en installaties vraagt een dergelijke keuze om een forse investering in het ontwikkelen van kennis, ervaring en een goed netwerk. Súdwest-Fryslân zou voor ca. vijfhonderd mensen in de Wsw een organisatie moeten gaan bouwen, met daarbij ook ca. zestig fte aan overhead. En ook deze mogelijkheid is geen garantie dat alle geconstateerde problemen worden opgelost.

Verkenning samenwerking Empatec 2022-2026

4

Al met al is dit voor het college reden genoeg om deze weg niet in te slaan en te focussen om de geconstateerde problemen samen met Waadhoeke, De Fryske Marren en Harlingen en met Empatec aan te pakken. We blijven wettelijk verantwoordelijk voor de uitvoering van de WSW en beschut werk. Door de gebeurtenissen van de afgelopen tijd is het onderlinge vertrouwen van de samenwerkende partijen op de proef gesteld. Momenteel wordt veel aandacht besteed aan het terugwinnen van dit vertrouwen onderling in de GR en ook het vertrouwen in het bestuur en de directie van Empatec. Daarnaast had het college al aangegeven om breed te verkennen hoe Súdwest-Fryslân de Wet Sociale Werkvoorziening en de Participatiewet wil uitvoeren. Deze brede verkenning levert aanzetten voor verbeteringen op het vlak van: 1. Dienstverlening/uitvoering (herkenbaar, efficiënt en bereikbaar voor degene die er een beroep op doet), 2. Besturing inclusief governance en structuur (wendbaar en een duidelijke verdeling van rollen, taken en bevoegdheden), 3. Financieel beheer (verbetering van sturing en grip). Deze verbeteringen worden uitgewerkt in de Businesscase, de wijziging van de GR Fryslân-West en het implementatieplan van de Businesscase. De raad wordt gevraagd om ook de Businesscase vast te stellen, als basis voor het toekomstige Werkleerbedrijf.

De grip op Empatec kan ook verbeterd worden door de wijziging van de Wet op de Gemeenschappelijke Regelingen. Die wijziging brengt met zich mee dat alle Gemeenschappelijke Regelingen waarin Súdwest-Fryslân deelneemt aangepast moeten worden. De GR Fryslân-West dus ook. De eerste fase van de wijziging van de GR Fryslân-West is inmiddels door alle gemeentebesturen vastgesteld (de raad van Súdwest-Fryslân heeft hiervoor op 17 november 2022 toestemming gegeven). Daarmee is de positie van de deelnemende gemeenten versterkt doordat het Dagelijks Bestuur van de GR niet meer de meerderheid heeft in het Algemeen Bestuur. In de tweede fase, die op dit moment ambtelijk en bestuurlijk wordt voorbereid, worden verder gezamenlijke afspraken gemaakt over onderwerpen op het gebied van de governance, de versterking van de positie van de gemeenteraad, de passieve en actieve informatieplicht van de GR, het al of niet instellen van een adviescommissie, regels over uittreding, afspraken over de evaluatie van de GR en bijvoorbeeld regels over vormen van participatie. Deze tweede fase van de wijziging van de GR wordt in het voorjaar van 2023 uitgewerkt. Net als bij de eerste fase is voor het wijzigen toestemming nodig van de vier gemeenteraden en besluiten van de vier colleges. Een gezamenlijke informatiebijeenkomst is gepland op 1 maart 2023.

Gezamenlijk met de andere gemeenten, de GR en met Empatec wordt op dit moment ook gewerkt aan het implementatieplan voor de Businesscase. Met daarin: 1. de nadere uitwerking van de hoofdlijnen van de Businesscase. 2. de formatie en het functiegebouw van Empatec op hoofdlijnen. 3. de kaders van de Businesscase in detail en de betekenis voor de vakbedrijven van het Werkleerbedrijf. 4. afspraken over de overlegstructuur en de samenwerkingscultuur tussen de gemeenten en Empatec. 5. de planning & control cyclus. 6. een risicoparagraaf 7. een communicatieplan.

Verkenning samenwerking Empatec 2022-2026

5

Daarnaast werken wij aan het versterken van onze eigen organisatie. Empatec kan in de toekomst worden gepositioneerd als een verlengde van de eigen gemeentelijke organisaties. Dat vraagt wat van Empatec, maar het vraagt ook wat van de eigen organisatie. Het is belangrijk dat de aansturing en de controle op Empatec zowel bestuurlijk als ambtelijk moeten worden verbeterd. Dat geldt in het bijzonder voor de opdrachtgevende rol van de gemeenten richting het Werkleerbedrijf. Omdat Súdwest-Fryslân hierbij het meeste belang heeft, zal juist deze rol de komende tijd versterkt worden. In onderstaande tijdbalk is overzichtelijk weergegeven wat er de afgelopen periode wanneer heeft plaatsgevonden en in welke volgorde en waar de gemeente Súdwest-Fryslân op dit moment staat.

Deze Brede Verkenning vormt het fundament onder de toekomstige samenwerking met Empatec, maar vooral voor een betrouwbare en efficiënte uitvoering van de Wet Sociale Werkvoorziening en een deel van de Participatiewet voor de inwoners van Súdwest-Fryslân.

Verkenning samenwerking Empatec 2022-2026

6

4. Raadsenquête 2021 De raadsenquête in 2021 over Empatec, inclusief de aanleiding en de aanbevelingen, staan centraal in dit hoofdstuk en worden uitgewerkt. Daarnaast zijn er diverse reacties en officiële raads -en collegebesluiten opgenomen. Ook wordt aandacht besteed aan de totstandkoming van het nieuwe college, daar waar het specifiek betrekking heeft op Empatec.

Aanleiding tot de enquête In 2021 vond de raadsenquête Empatec plaats. De enquêtecommissie formuleert de aanleiding daartoe als volgt: ‘Naar aanleiding van een fout in de financiële verantwoording en een verwacht negatief resultaat over 2019 zijn er twee onderzoeken ingesteld: 1. een onderzoek door de Raad van Commissarissen van de Empatec over de financiën en de financiële control bij de NV Empatec (rapport Intobest) en 2. een onafhankelijk onderzoek, ingesteld door de GR Werkvoorzieningsschap Fryslân-West naar de te verwachten verliezen in 2019 van de NV Empatec en de GR Werkvoorzieningsschap Fryslân-West (rapport KokxDeVoogd). De inhoud van beide rapporten geven de raad uiteindelijk onvoldoende inzicht in hetgeen er heeft plaatsgevonden.’ Op 17 december 2020 neemt de gemeenteraad een motie aan om een raadsonderzoek in te stellen. Dit onderzoek richt zich op Empatec, inclusief de relatie tussen Empatec en Súdwest-Fryslân. Het rapport van de enquêtecommissie wordt op 22 december 2021 overhandigd aan de voorzitter van de gemeenteraad en vervolgens gepresenteerd.

Aanbevelingen uit het enquêterapport

De enquêtecommissie heeft geconstateerd dat ‘het huidige construct voor de governance van de GR Fryslân-West en Empatec NV niet langer voldoet’ en formuleerde in het eindrapport aanbevelingen die hieronder integraal zijn overgenomen: Voorop staat dat de positie van de WSW’ers en P-wetters bij Empatec van zowel Súdwest-Fryslân als de andere gemeenten gewaarborgd moet blijven. Dat is een verantwoordelijkheid waarvoor de gemeenten aan de lat staan en blijven staan. A. De onderzoekscommissie heeft geconstateerd dat het huidige construct voor de governance niet langer voldoet. Het huidige systeem is gebaseerd op vertrouwen en mandatering van bevoegdheden die de gemeenteraad volgens de Gemeentewet niet uit handen kan geven. Het college loopt tegen dezelfde problematiek aan, omdat ook al hun bevoegdheden zijn overgedragen aan het bestuur van de gemeenschappelijke regeling. In rustige financiële tijden kan dit werken, maar de gemeenteraad, de GR F-W en Empatec zijn in de afgelopen zes jaar zover uit elkaar gegroeid, dat vertrouwen en controle niet meer vanzelfsprekend zijn. Dat heeft zijn invloed op de keuze van het construct. Er zijn verschillende oplossingen mogelijk om tot een beter construct te komen. De enquêtecommissie ziet op basis van het onderzoek en de gesprekken die zij heeft gevoerd met experts mogelijke alternatieve opties. Het gaat bijvoorbeeld om de volgende opties: 1.

2.

Opheffen van Empatec en alle activiteiten onderbrengen bij de GR F-W. In feite gaan we hiermee terug naar de situatie van vóór 2002. Rechtstreeks onderbrengen bij de GR F-W heeft als voordeel dat er meer zeggenschap zal ontstaan, maar dit blijft nog steeds indirect en zal gebaseerd moeten zijn op vertrouwen en het uit handen geven van bevoegdheden aan het bestuur van de GR F-W. Opheffen van zowel Empatec als GR F-W en zelf de taken uitvoeren. Hierbij gaat de gemeente zelf de taken uitvoeren en wordt Empatec omgevormd naar een gemeentelijke afdeling. De controle vanuit college en raad is rechtstreeks en het beleid kan door de gemeente zelf worden bepaald. Hierbij is het ook mogelijk om als “centrumgemeente” taken voor kleinere gemeenten uit te voeren. Voordeel is ook dat er geen aanbestedingsdiscussies gevoerd hoeven te worden.

Verkenning samenwerking Empatec 2022-2026

7

3.

Opheffen van de GR F-W, maar Empatec als overheids-NV in stand houden. Het personeel is rechtstreeks in dienst bij Empatec. Er wordt niet aanbesteed maar met dienstverleningscontracten per gemeente gewerkt. Dit kunnen prestatiecontracten zijn voor de Wsw- en P-wettaken die de gemeente kwijt wil. De aandelen worden dan verdeeld over de deelnemende gemeenten. Er zijn verschillende verdeelsleutels mogelijk. De aandeelhouders hebben een zware stem en de RvC zit mede namens de aandeelhouders.

We zijn ons ervan bewust dat er andere vormen, alsmede meng- en tussenvormen mogelijk zijn. We bevelen aan bovenstaande vormen op korte termijn te verkennen en daarover een richtinggevend besluit te nemen in afstemming met de andere deelnemende gemeenten. Om de complexiteit in het samenwerkingsconstruct te reduceren bevelen we aan daarbij als uitgangspunt te onderzoeken dat de GR uit de keten Empatec, GR F-W, college en raden gehaald moet worden. De uittredende gemeenten worden daarmee direct aandeelhouder van Empatec. Dat maakt een betere, directe samenwerking met en sturing op Empatec mogelijk. B. Totdat sprake is van duidelijkheid over het toekomstige construct, is het van belang dat gebruik wordt gemaakt van jaarovereenkomsten om te komen tot duidelijke samenwerkings- en prestatieafspraken ter versterking van de sturing op Empatec. C. Het college moet de gemeenteraad niet alleen op vaste momenten zoals de begroting en jaarrekening informeren, maar ook tussentijds vroegtijdig en actief informeren als er binnen bepaalde dossiers problemen geconstateerd worden die invloed kunnen hebben op inhoudelijke of financiële kaderstelling. D. In het algemeen moet de governance van en sturing op verbonden partijen binnen en door de gemeente Súdwest-Fryslân worden versterkt, zowel financieel als juridisch.

Daarbij moet onderscheid worden gemaakt tussen de opdrachtgevers- en de eigenaarsrol. De opdrachtgeversrol ligt veelal bij de desbetreffende beleidsafdeling. De invulling van de eigenaarsrol ten aanzien van verbonden partijen als gemeenschappelijke regelingen en vennootschappen moet (nog) eenduidig binnen de organisatie worden belegd en bemenst. Daarbij moeten checks & balances niet alleen bij vaste momenten als begroting en jaarrekening worden versterkt, maar ook lopende het jaar bij belangrijke besluitvorming. De eerdere lessen uit het ‘213a onderzoek verbonden partijen’ moeten integraal worden geïmplementeerd. E. We bevelen de gemeenteraad aan het college te vragen aan de hand van een plan van aanpak inzichtelijk te maken op welke wijze de aanbevelingen uit dit rapport geïmplementeerd en uitgevoerd gaan worden. Ook bevelen we de raad aan het college te vragen om de gemeenteraad periodiek met een voortgangsrapportage te informeren over de stand van zaken van de implementatie en uitvoering van de aanbevelingen, bijvoorbeeld elke zes maanden totdat raad en college met elkaar concluderen dat de gewenste eindsituatie is bereikt.

Eerste reactie college (12 januari 2022) Voorafgaande aan de behandeling van de raadsenquête in de commissie Boarger en Mienskip en in de gemeenteraad heeft het college een eerste reactie gegeven op de aanbevelingen. Naast dat enkele aanbevelingen werden onderschreven, besloot het college om een brede verkenning op te stellen. Het leidende uitgangspunt daarbij was dat de uit te werken opties moesten bijdragen aan het realiseren van de waarden uit de visie op de Participatiewet.

Besluitvorming gemeenteraad 3 februari 2022 Het rapport van de enquêtecommissie is vervolgens aan de orde geweest in de commissie Boarger en Mienskip van 19 januari 2022 en ter besluitvorming in de gemeenteraad van 3 februari 2022. Bij de commissievergadering werd door de PvdA een vierde variant aangekondigd (naast de onder aanbeveling A genoemde drie varianten) die ervan uitging om zowel de GR als de NV in stand te houden. Dat betekende dat binnen de bestaande situatie de (overige) conclusies en aanbevelingen zouden moeten worden uitgevoerd. Het college gaf daarbij aan dat dit de variant was die in de Businesscase werd verwoord. Ook werd aangegeven dat in de aangekondigde brede verkenning ‘elke variant’ open stond. Uitgegaan zou moeten worden van de vraag waarmee de doelgroep het meest gediend was en welke structuur daar het beste bij zou passen. Alles stond open, niets werd uitgesloten.

Verkenning samenwerking Empatec 2022-2026

8

De gemeenteraad heeft op 3 februari 2022 als volgt besloten: 1. Kennis te nemen van de conclusies en aanbevelingen, zoals verwoord in het onderzoeksrapport ‘Raadsenquête Empatec’ van de Enquêtecommissie Empatec; 2. Het college opdracht te geven om de genoemde aanbevelingen in het onderzoeksrapport uit te voeren; 3. De Enquêtecommissie Empatec op te heffen. Het college is vervolgens verder gegaan met de uitwerking van deze aanbevelingen. Daartoe werd op 8 februari 2022 een procesmemo naar de gemeenteraad gestuurd.

GR en/of de NV; wel of niet opheffen?

De scenario’s die vanuit de raadsenquête werden aanbevolen gaan uit van opheffing van de GR en/of de NV. Deze mogelijkheid kan Súdwest-Fryslân niet alleen beslissen en is voor de andere drie aandeelhouders (i.c. de andere gemeenten) geen bespreekbare optie. De enige optie die dan overblijft is dat Súdwest-Fryslân uit de GR treedt en daarmee wordt de samenwerking met Empatec beëindigd. Op zich is dat in strijd met de eerste alinea uit de aanbevelingen n.a.v. de raadsenquête, waarin staat dat: “Voorop staat dat de positie van de WSW’ers en P-wetters bij Empatec van zowel Súdwest-Fryslân als de andere gemeenten gewaarborgd moet blijven. Dat is een verantwoordelijkheid waarvoor de gemeenten aan de lat staan en blijven staan.” Uittreden uit de GR heeft financiële consequenties. Hiervoor is het slechts mogelijk om een indicatie op hoofdlijnen te geven en met veel slagen om de arm. De kosten worden bepaald door onderlinge spelregels (uittredingsreglement). Een dergelijk reglement is er momenteel niet. In het verleden zijn de Waddengemeenten uitgetreden uit de toenmalige GR, maar dat is geen precedent voor het uittreden van Súdwest-Fryslân. In de huidige GR (art. 26) is daarover het volgende opgenomen: 1. Een college van burgemeester en wethouders van een van de gemeenten kan besluiten tot uittreding, onverminderd het bepaalde in artikel 1 van de Wgr. 2.

Een college zendt, na toestemming van zijn raad, het besluit tot uittreding aan het algemeen bestuur. De procedure voor uittreding vangt aan de dag nadat het algemeen bestuur het besluit heeft ontvangen. 3. Het algemeen bestuur regelt in geval van een voorgenomen uittreding de financiële en overige verplichtingen van de betreffende gemeente. 4. De uittreding gaat in op 1 januari van het jaar volgende op het verstrijken van een termijn van twee jaren na het nemen van het besluit tot uittreding, tenzij de colleges unaniem een andere opzegtermijn overeen komen.

Bij het bepalen van de uittreedsom dient in ieder geval rekening te worden gehouden met de volgende elementen: -

Frictiekosten Desintegratiekosten Door Súdwest-Fryslân over te nemen verplichtingen Aandeel Súdwest-Fryslân in het eigen vermogen en de reserves van de GR De gevolgen van de uittreding op de ontwikkelagenda van Empatec Wel/geen overgang van Onderneming (OVO)

Indien Súdwest-Fryslân besluit uit te treden dan zal er bij het bepalen van de uittredingssom aan een onafhankelijke externe deskundige gevraagd worden om de vergoeding ter compensatie van frictiekosten en desintegratiekosten onder aftrek van eventuele baten in kaart te brengen. We kunnen niet uitsluiten dat er naast deze kosten nog andere kostencomponenten van toepassing zijn.

Verkenning samenwerking Empatec 2022-2026

9

Naast de bovengenoemde kosten moet Súdwest-Fryslân - op basis van de huidige jurisprudentie - drie keer de jaarlijkse bijdrage te betalen. Uitgaande van het boekjaar 2022 gaat het voor Súdwest-Fryslân om drie keer circa € 2,22 miljoen en dat is totaal circa € 6,7 miljoen.1 Deze jaarlijkse bijdrage is gebaseerd op de uitgaven voor de WSW (eigen bijdrage), Beschut werken en de voormalige IDWIW’ers. Dit bedrag is nog exclusief de Rijksbijdrage voor de WSW (voor Súdwest-Fryslân gaat het in 2022 om circa € 15 miljoen) die alle deelnemende gemeenten een-op-een aan de GR betalen. Het is aannemelijk dat de Rijksbijdrage wél meegenomen moet worden in het totaal van de jaarlijkse bijdrage. In dat geval spreken we over een jaarlijkse bijdrage van circa € 15 miljoen. Uittreding kost Súdwest-Fryslân daarmee dan totaal ca. € 52 miljoen. Voordat Súdwest-Fryslân besluit om uit te treden is het van belang dat de visie helder is ten aanzien van de uitvoering van de Participatiewet.

Hoe zorgt Súdwest-Fryslân voor een optimaal portfolio aan activiteiten en infrastructuur om haar dienstverlening - het arbeidsfit maken van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt en het bieden van leerwerktrajecten en beschutte werkplekken kosteneffectief aan te bieden? De organisatie zal opnieuw moeten worden ingericht en daarbij zijn verschillende opties denkbaar, zoals het zelf opzetten van een werkleerbedrijf, een bestaand werkleerbedrijf of bestaande werkleerbedrijven overnemen, het opnieuw (deels) aanbesteden van activiteiten etcetera. SúdwestFryslân heeft zelf geen expertise in huis om een werkleerbedrijf op te zetten ofwel over te nemen. Naast een miljoenen investering in terreinen, huisvesting, machines en installaties vraagt een dergelijke keuze om een forse investering in het ontwikkelen van kennis, ervaring en een goed netwerk. Súdwest-Fryslân zou voor ca. vijfhonderd mensen in de Wsw een bedrijf moeten gaan bouwen, met daarbij ook ca. zestig fte aan overhead. De huidige financieringsstructuur vanuit de Rijksoverheid voor de Participatiewet en de Wet sociale werkvoorziening is complex. Sinds 1 januari 2015 kunnen er geen nieuwe mensen meer instromen in de WSW. Alleen mensen die voor die datum al een WSW-indicatie hadden én in WSW-verband aan de slag waren, komen in aanmerking voor verlenging van die indicatie.

Dit heeft tot gevolg dat het volume WSW snel afneemt. Op basis van de meicirculaire 2022 (juni 2022) neemt het budget per WSW-er toe en dit lijkt gunstig voor gemeenten en werkleerbedrijven. Omdat er geen instroom meer plaatsvindt heeft dit tot gevolg dat de totale inkomsten dalen en de kosten per WSW-er toenemen. De komende jaren is het om deze reden voor gemeenten en werkleerbedrijven noodzakelijk om de uitstroom van WSW op te vangen met nieuwe doelgroepen. De onzekerheid ten aanzien van de financieringsstructuur kan dus een risico zijn voor het zelf opzetten of al dan niet overnemen van een werkleerbedrijf. Naast de financiële consequenties leidt uittreden tot maatschappelijke impact en impact op de betreffende doelgroepen. Het zorgt voor impact bij andere (aandeelhoudende) gemeenten en bovendien zorgt - voor de medewerkers - een overdracht van het vertrouwde werkleerbedrijf naar een ander werkleerbedrijf of private werkomgeving voor veel impact. Er is een groot cultuurverschil tussen een werkleerbedrijf en een private werkomgeving en er is vaak onvoldoende kennis en ervaring met de doelgroep. Eventuele verzelfstandiging betekent opereren op de vrije markt en dus meer onzekerheden voor zowel de doelgroep als de gemeente. De uitdagingen op dit gebied zijn groot en moeilijk in te schatten.

Tot slot zijn er mogelijk ook nog extra kosten te verwachten van een eventuele liquidatie. SúdwestFryslân is daarbij aansprakelijk voor een mogelijk negatief vermogen.

1

Dit bedrag wijkt o.b.v. betrouwbaardere gegevens enigszins af van een eerder beantwoorde vraag van de VVD 10 fractie. In dat antwoord was sprake van drie keer ca. 1,55 miljoen = 4,67 miljoen.

Verkenning samenwerking Empatec 2022-2026

Over het opheffen van de GR is in de GR-tekst het volgende opgenomen: Artikel 24 1. De regeling kan worden gewijzigd bij eensluidende besluiten van de colleges van burgemeester en wethouders van tenminste twee derde van de deelnemende gemeenten, voor zover deze colleges van burgemeester en wethouders daartoe toestemming hebben gekregen van hun raden. Súdwest-Fryslân kan dus niet eigenstandig besluiten tot opheffing. Als tweederde van de deelnemende gemeenten – na toestemming van colleges van burgemeester en wethouders – besluit om de GR op te heffen dan wordt door een onafhankelijke externe deskundige een inschatting gemaakt van de liquidatiekosten en -opbrengsten.2 Ook in het scenario van een eventuele liquidatie is het transformeren van de organisatie SúdwestFryslân de grootste kostencomponent. Zoals hierboven aangegeven worden de kosten van de transitie bepaald op basis van nader onderzoek. Omdat Súdwest-Fryslân niet eigenstandig kan besluiten tot opheffing is het verder gedetailleerd uitwerken van deze aanbevelingen om de GR en/of de NV op te heffen niet zinvol. Hierdoor, en door de uitkomsten van de coalitiebesprekingen, wordt deze brede verkenning toegespitst op een vierde scenario, waarbij het juridisch construct (GR en NV) intact blijft. Uiteraard met vereiste verbeteringen voor de governance en de financiële controle op Empatec.

Dit laatste scenario is ook in lijn met het advies van de Cliëntenraad WWB Súdwest-Fryslân (zie hierna). Blijven in de GR en NV heeft consequenties en brengt verplichtingen met zich mee. Het biedt echter ook kansen om te komen tot gewenste verbeteringen in de uitvoering, samenwerking en transparantie en bestuurbaarheid van de GR en NV. Overigens zijn deze verbeteringen in lijn met de wensen van de andere GR leden. Advies Cliëntenraad WWB Súdwest-Fryslân Op 31 januari 2022 heeft de Cliëntenraad WWB een ‘ongevraagd advies’ gegeven over ‘het dossier Empatec’. De Cliëntenraad WWB staat kritisch tegenover Empatec en tegenover de Businesscase. Over re-integratie wordt naar aanleiding van de Businesscase gesteld “Empatec pretendeert maatwerk te leveren, maar hoe zij dat willen realiseren wordt niet uitgewerkt. De ervaringen met Pastiel geven ons geen aanleiding tot optimisme. De uitstroom van Pastiel is laag en voldoet niet aan de eisen van de inkoop en de omgang met de kandidaat kan ook stukken beter.” Wurkjouwer is uniek in het activeren van kandidaten en speelt daardoor een belangrijke rol voor de inwoner met een achterstand richting werk. Met de werkwijze die de Wurkjouwer nu heeft, laat ze de mens weer mens zijn en vragen ze wat zou jij graag willen. Ze leren de kandidaat dat ze er mogen zijn zoals ze zijn. Door deze werkwijze hebben ze zeer goede resultaten.

Als echter in de nieuwe plannen Wurkjouwer een doorgeefluik wordt voor Nieuw Beschut werk en dagbesteding, dreigt deze functie te vervallen. Deze kandidaten (deels) inzetten voor productiewerk van Empatec zal ons inziens niet bijdragen tot hun welzijn.” De Cliëntenraad WWB geeft het volgende algemene advies:

2

Aan de hand van het voorbeeld van het liquidatieplan van Soweco Groep in 2020 kan worden opgemerkt dat 11 het liquideren zelf niet tot hele hoge kosten zal leiden. Een dikgedrukte kanttekening hierbij is dat Soweco Groep en Empatec NV niet 1 op 1 vergeleken kunnen worden, dit is slechts een voorbeeld.

Verkenning samenwerking Empatec 2022-2026

a) […] in aanvulling op de aanbevelingen van de enquêtecommissie een vierde optie uitwerken: het in standhouden van de GR als openbaar lichaam naast de NV Empatec, met een andere taakstelling en rolverdeling en schriftelijke afspraken over het proces van aansturing en controle; b) […] starten met het maken van een tweede verbeterde versie van de Businesscase, waarin veel concreter moet worden aangeven hoe het werkbedrijf zich omvormt tot een werkleerbedrijf, wat de bedrijfsmatige financiële implicaties zijn, alsmede de reële risico’s; c) De cliëntenraad WWB Súdwest-Fryslân tijdig informeren over de voortgang. Advies FNV Op 24 januari 2022 ontvingen college en raad een brief van de vakbond FNV. Hierin staat: “Wij geven u daarom graag het volgende mee voor de besluitvorming. We hebben dit landelijk inmiddels vaak genoeg meegemaakt om te weten dat gemeenten zich vergissen in de complexiteit van het naar- en tijdens werk begeleiden van deze kwetsbare medewerkers. Empatec zou niet het eerste SW-bedrijf zijn dat uit elkaar valt als gevolg van een verkeerde keuze door wethouders en gemeenteraden. Gemeenten die eigenlijk best tevreden zijn over hun eigen SW-bedrijf, maar door een slechte onderlinge verhouding of het gevoel van onvoldoende invloed kunnen uitoefenen, met elkaar verkeerde keuzes maken.

Met mogelijk als nieuw alternatief gemeenten die zelf met veel vallen en weinig opstaan het wiel opnieuw gaan uitvinden. Keuzes die als consequentie hebben dat een goed functionerend bedrijf uit elkaar valt en ophoudt te bestaan. Als voorbeeld noemen wij hierbij Soweco te Almelo. Als u meer bovenop de resultaten en financiële situatie van Empatec wil zitten, dan is dit naar onze mening ook mogelijk in de huidige structuur. “

Een nieuwe coalitie: “Grutsk en tichtby” Op 16 maart 2022 vinden gemeenteraadsverkiezingen plaats. Op basis daarvan ontstaat een coalitie van PvdA, CDA en FNP die een nieuw akkoord sluiten met als titel ‘Grutsk en tichtby’. Over Empatec staat daarin het volgende: “We willen het graag goed doen voor de werknemers van Empatec. Daarom gaan we de komende tijd samen met Empatec, de raad en de andere partners in gesprek over een bestendige toekomststrategie.” De nieuwe politieke situatie gaat uit van de optie om binnen het Empatec-construct te blijven en daartoe de bestaande gemeenschappelijke regeling te verbeteren. Doel was om snel helderheid over de toekomst voor alle betrokkenen te creëren. Dat werd op 28 juni 2022 verwoord in een actieve info met daarin de stand van zaken van de voortgang van de uitwerking van het raadsbesluit van 3 februari 2022 en de keuzes die het college had gemaakt. Dat zou gerealiseerd worden door een vernieuwde GR Fryslân West. In de raadsvergadering van 7 juli 2022 heeft de portefeuillehouder hierop een nadere toelichting gegeven.

Wijziging van de Gemeenschappelijke Regeling Fryslân-West Op 14 september 2022 wordt in de raadscommissie Bestjoer en Mienskip de eerste fase van de wijziging van de Gemeenschappelijke Regeling (GR) Fryslân-West besproken. Het voorstel is om in de raadsvergadering van 27 september 2022 het college toestemming te geven de gewijzigde GR vast te stellen. Omdat er nog veel vragen leven bij de raadsleden wordt eerst een informatiebijeenkomst gehouden over de voortgang van de vele onderwerpen die met Empatec te maken hebben. Uiteindelijk wordt de eerste fase van de wijziging van de GR Fryslân-West in de raadsvergadering van 17 november 2022 behandeld. Conform voorstel wordt besloten. De raad gaf daarbij het signaal af dat zorgvuldig alle stappen doorlopen moeten worden, in lijn met de uitkomsten van de raadsenquête. Dat

Verkenning samenwerking Empatec 2022-2026

12

was ook de bedoeling van het college, maar ondanks dat voelde de raad zich tekort gedaan. Het college erkent deze gevoelens in de raad en benadruk dat zij de raad tijdig, volledig en proactief wil blijven betrekken bij het dossier Empatec. Daarbij wordt ook uitdrukkelijk de samenwerking met de andere gemeenten gezocht zodat alle gemeentebesturen op hetzelfde moment over dezelfde informatie beschikken en ook op hetzelfde moment besluitvorming plaatsvindt. De radenwerkgroep heeft daarin een belangrijke coördinerende functie. De tweede fase van de wijziging van de GR wordt in het voorjaar van 2023 uitgewerkt. Net als bij de eerste fase is voor het wijzigen toestemming nodig van de vier gemeenteraden en besluiten van de vier colleges. Binnenkort wordt daarvoor een gezamenlijke informatiebijeenkomst gehouden voor alle vier gemeenteraden.

Samenvatting De raadsenquête heeft diverse aanbevelingen opgeleverd. De eerste aanbeveling ging in op het opheffen van de GR en/of de NV. Súdwest-Fryslân kan dit echter niet alleen besluiten. Daarvoor is de medewerking van de andere drie gemeenten nodig. De andere gemeenten wensen verder te gaan binnen de huidige constructie, met noodzakelijke verbeteringen. Uittreding van Súdwest-Fryslân uit de GR heeft grote financiële consequenties. Bovendien moet Súdwest-Fryslân dan zelf de verplichte werkzaamheden gaan uitvoeren wat ook hoge kosten met zich meebrengt. Ook dat geeft op voorhand geen garantie dat het straks beter gaat. Na de raadsverkiezingen van maart 2022 is een coalitie gevormd die de ambitie heeft uitgesproken verder te gaan binnen het bestaande samenwerkingsverband met de andere drie gemeenten en met Empatec. Dat wil niet zeggen dat ‘alles bij hetzelfde blijft’. Aanpassingen zijn nodig om verbeteringen in transparantie, governance en financiële stabiliteit te waarborgen. Tegelijkertijd speelt ook de wijziging van de Wet gemeenschappelijke regelingen. Daarin wordt onder andere de positie van de gemeenteraad verstevigd en moeten zaken worden geregeld over financiële transparantie, uittreding etc. Onderwerpen die deels ook de aanbevelingen uit de raadsenquête betreffen. Hoe dat gebeurt, komt in de volgende hoofdstukken aan de orde.

Verkenning samenwerking Empatec 2022-2026

13

5. Opmaat naar de Brede Verkenning De brede verkenning moet de legitimiteit opleveren van de Businesscase voor een gezamenlijk Werkleerbedrijf. Daartoe is het ook zinvol om te bekijken in hoeverre die aansluit bij de bestaande visie op het sociaal domein.

‘Veerkracht in het sociaal domein’; de visie van Súdwest-Fryslân Súdwest-Fryslân heeft haar visie op het sociaal domein in 2013 vastgelegd in het beleidsplan ‘Veerkracht in het sociaal domein’. Een integrale dienstverlening en maatwerk aan haar inwoners staan daarin centraal. Deze visie is door de raad vastgesteld. In 2019 is de visie geëvalueerd door een extern bureau (BMC) en actueel bevonden. Dat wil zeggen dat de uitgangspunten volgens BMC passen bij de wensen en behoeften van de inwoners van SúdwestFryslân en voldoende perspectief bieden wanneer deze inwoner een beroep doet op het sociaal domein. Het rapport waarin de bevindingen zijn beschreven is destijds ter informatie met de raad gedeeld. De raad heeft in een gesprek met enkele woordvoerders uit de commissie Boarger en Mienskip een reflectie gegeven. In hoofdlijn zijn er zorgen geuit over de uitvoeringsinzet in het Gebiedsteam. De visie in het beleidsdocument ‘Veerkracht in het Sociaal Domein’ kan als volgt worden samengevat: • Zoveel mogelijk ruimte geven aan samenleving en inwoners; • Inzetten op preventie; • Versterken van de basis van de hulpvrager; • Meedoen: inzetten op de eigen kracht van de inwoner. De inwoner houdt eigen regie waar dat kan. De cultuur die daarbij hoort is activeren en dienstverlenend opstellen, waarbij eigen verantwoordelijkheid van de inwoner voorop staat.

Binnen Súdwest-Fryslân wordt vanuit vier integrale gebiedsteams invulling gegeven aan het beleid. Om een breed aanbod te bieden en keuzemogelijkheid en maatwerk aan de inwoners te leveren zijn reintegratievoorzieningen in 2020 aanbesteed. Met verschillende (commerciële) aanbieders is een contract gesloten, waaronder met Empatec. De keuze voor meerdere aanbieders naast Empatec in relatie tot de eigen dienstverlening binnen het gebiedsteam, sluit op dit moment aan bij het gesloten coalitieakkoord. Hierin staat: 'Juist in de lokale mienskip schuilt de kracht die we moeten ondersteunen. Door dichtbij te zijn, en waar nodig zaken lokaal te organiseren en te verbinden. Door maatwerk te leveren in onze dienstverlening en oplossingen vóór regels te laten gaan’. Belangrijk is wel om in een toekomstig scenario van samenwerking en aanbesteding verder te kijken dan het maatwerk principe. De integrale afweging van inhoudelijke dienstverleningsconcepten, financiën en sturing is voor het college de basis.

Businesscase Werkleerbedrijf Fryslân-West Ingegeven door verschillende veranderende omstandigheden, zoals de invoering van de Participatiewet, de veranderende arbeidsmarkt, gewijzigde beelden over aansturing van de organisatie, beschikbare rijkssubsidies, enz. is er in de voorbije jaren gewerkt aan een toekomstplan voor Empatec. In opdracht van de GR Fryslân-West is door de samenwerkende gemeenten en Empatec NV eind 2021 de voornoemde ‘Businesscase Werkleerbedrijf Fryslân-West’ opgeleverd. Het traject dat gevolgd is om tot de Businesscase te komen ziet er schematisch als volgt uit:

Verkenning samenwerking Empatec 2022-2026

14

Positionpaper

Keuzedocument

•2019 •Kaders en uitgangspunten

•Begin 2021 •Koers

Businesscase •Eind 2021 •Uitwerking

Ontwikkeltraject tot Businesscase

Elke stap is voorgelegd aan de betrokken colleges en raden. Het keuzedocument, dat de koers beschrijft waarop de Businesscase is gebouwd, is op 31 maart 2021 door de gemeenteraad van Súdwest-Fryslân geamendeerd vastgesteld. De raad besluit het keuzedocument "Voor iedereen een zinvol leven, visie op de Participatie(wet) in Fryslân-West" vast te stellen met dien verstande dat: de zin: “De huidige infrastructuur moet opnieuw worden bekeken vanuit de veranderende kerntaak en doelen van de organisatie. Wat is daarvoor nodig en wat niet?” op pagina 30 wordt vervangen door: “De huidige infrastructuur van NV Empatec moet veranderen vanuit de veranderende kerntaak en doelen van de organisatie.

Hierbij moet scherp gekeken worden naar wat nog noodzakelijk is in verhouding tot de veranderende kerntaak en doelen.”; de kop “Kaders/richting voor bedrijfsplan/Businesscase (op grond van het voorgaande):” op pagina 29 wordt aangevuld met de bullets:  De governance en sturing worden ingericht met als resultaat duidelijkheid over de (scheiding van) rollen en verantwoordelijkheden van de bestuurders en de RvC van NV Empatec.;  Het financiële kader van het bedrijfsplan/Businesscase past binnen de huidige financiële kaders en de financiële gevolgen over meerdere jaren worden duidelijk in beeld gebracht.;  Lokale successen worden meegenomen in de uitwerking, waarbij zowel lokale bedrijven als het onderwijs worden betrokken.;  De financiële gevolgen voor de gemeentelijke organisaties waaronder het opstellen van eigen beleid en inzetten van personeel wordt meegenomen in de Businesscase. Bovenstaand besluit was naar de mening van het vorige college onvoldoende behandeld in de uiteindelijke Businesscase. Op 3 maart 2022 is de Businesscase ter vaststelling aan de vier gemeentebesturen voorgelegd. Het college van Súdwest-Fryslân heeft op dat moment als enige gemeente de Businesscase niet vastgesteld, omdat zij vond dat er eerst verder onderzoek moest worden gedaan. Het college stelde vast dat de visie van Súdwest-Fryslân onvoldoende naar voren kwam in de Businesscase.

Uiteindelijk werd besloten om kennis te nemen van de Businesscase en die ter informatie toe te sturen aan de Wmo-adviesraad en de Cliëntenraad WWB. Het college vond dat er gekeken moest worden naar alternatieve scenario’s voor een transitie naar een toekomstbestendig Werkleerbedrijf. De gemeenteraad werd actief geïnformeerd met het toezenden van de Businesscase, de bijlagenbundel en het collegebesluit. Ambtelijk werd opdracht gegeven om alvast aan de slag te gaan met de Brede Verkenning. Doel daarvan was om het op inhoudelijke gronden mogelijk maken van het nemen van een besluit over de wijze waarop Súdwest-Fryslân Wet sociale werkvoorziening en de Participatiewet uit wilde voeren.

Samenvatting Súdwest-Fryslân heeft haar visie op het sociaal domein in 2013 vastgelegd in het beleidsplan ‘Veerkracht in het sociaal domein’. Een integrale dienstverlening en maatwerk aan haar inwoners staan daarin centraal. Uitgangspunt is de eigen regie van onze inwoners, waar dat kan. De gemeente heeft daarbij een faciliterende rol.

Verkenning samenwerking Empatec 2022-2026

15

Ingegeven door verschillende veranderende omstandigheden, zoals de invoering van de Participatiewet, de veranderende arbeidsmarkt, gewijzigde beelden over aansturing van de organisatie, beschikbare rijkssubsidies, enz. is er in de voorbije jaren gewerkt aan een toekomstplan voor Empatec. In opdracht van de GR Fryslân-West is door de samenwerkende gemeenten en Empatec NV eind 2021 de voornoemde ‘Businesscase Werkleerbedrijf Fryslân-West’ opgeleverd. Deze Businesscase is niet vastgesteld door het gemeentebestuur van Súdwest-Fryslân maar wel door de andere drie gemeenten. De werkwijze tussen de gemeenten en het Werkleerbedrijf wordt verder uitgewerkt in het implementatieplan van de Businesscase.

Verkenning samenwerking Empatec 2022-2026

16

6. Leidende principes om te komen tot een toekomstig Werkleerbedrijf Het visiedocument ‘Veerkracht in het Sociaal Domein’, het rapport en aanbevelingen van de raadsenquête, het geamendeerde keuzedocument, gesprekken met de portefeuillehouder en betrokken ambtenaren hebben geleid tot de onderstaande uitwerking. Dit werken we verder uit op grond van een aantal leidende principes die wezenlijk zijn voor de visie van Súdwest-Fryslân. Dit doen we conform de aanbevelingen van zowel raad, enquêtecommissie en cliëntenraad, en passend bij de opdracht van het huidige college. Om tenslotte, dienend te zijn aan het belang van de inwoners van Súdwest-Fryslân en recht te doen aan onze positie, rol en verantwoordelijkheid binnen Empatec en de overige aandeelhouders.

Leidende principes Deze leidende principes zijn onder te verdelen in dienstverlening/uitvoering, governance/structuur en financiën/control. Uiteraard zijn deze principes getoetst aan de Businesscase en aan de aanbevelingen van de enquêtecommissie en de adviezen van cliëntenraad en de FNV. Hierbij wordt ook de huidige situatie meegenomen.

Dienstverlening/uitvoering 1. Súdwest-Fryslân draagt zorg voor een veilige beschutte werkomgeving voor inwoners die hier op basis van de Wet sociale werkvoorziening (Wsw) of de Participatiewet (Nieuw Beschut Werk) recht op hebben. Empatec is de uitvoeringsorganisatie voor inwoners van Súdwest-Fryslân die onder de Wsw vallen. Inwoners die vallen onder de Participatiewet en aangewezen zijn op een beschutte werkplek worden in principe door Empatec bediend. Empatec zoekt passend werk bij een reguliere werkgever. Indien dit niet lukt is er binnen Empatec passend werk voor deze doelgroep. De Businesscase voorziet in de dienstverlening en sluit aan bij de visie van Súdwest-Fryslân. 2. Wsw-medewerkers wordt voldoende passend, gevarieerd werk en begeleiding geboden. Het aantal Wsw-ers neemt de komende jaren af. Voor Súdwest-Fryslân geldt dat voor iedere acht personen die uitstromen er één Nieuw Beschut medewerker (NBW) terugkomt. De indicatie NBW is zwaarder dan voor de oude Wsw-medewerkers. Dit heeft invloed op de aard van de opdrachten, het verdienvermogen (omzet) en de vereiste intensiteit van begeleiding. Kortom, het leerwerkbedrijf is schaalbaar en beweegt mee met de conjunctuur. De verwachting is dat er in de toekomst minder complexe werksoorten gevonden moeten worden. Dit is een direct gevolg van landelijke ontwikkelingen en staat beschreven in de Businesscase.

De Businesscase zegt daarover: ‘uitstroom van Wsw-medewerkers uit de vakbedrijven is groter dan de instroom van overige medewerkers. Hierdoor neemt de omvang van de vakbedrijven geleidelijk af. Dit betekent dat het opvangen van de schommelingen in de conjunctuur een uitdaging wordt’. Daarnaast is te verwachten dat er binnen de Participatiewet op het gebied van het domein Werk nieuwe landelijke ontwikkelingen komen op het gebied van gesubsidieerde arbeid. Súdwest-Fryslân heeft binnen de eigen gemeentelijke organisatie mogelijkheden om gesubsidieerde medewerkers in te zetten. Dit gebeurt bijvoorbeeld al bij: beheer van openbare ruimte/ groen, catering, schoonmaak, opzichters, conciërges, bodes, brugwachters, enz. Het college van Súdwest-Fryslân heeft op 23 maart 2021 besloten dat de gemeente rechtstreeks werkgever wil worden van een achttal gesubsidieerde medewerkers in het groen. Dit besluit is niet geëffectueerd, omdat de

Verkenning samenwerking Empatec 2022-2026

17

samenwerkingsoverkomst tussen de GR en de NV, met daarin het aanwijzingsbesluit voor de Wsw, daar niet in voorziet. Vanuit de gebiedsteams vindt op dit moment een eerste gesprek plaats. Op basis hiervan wordt een integraal plan opgesteld. Hierbij blijft de gebiedsteammedewerker regie voeren. Wel wordt lichte ondersteuning geboden, maar voor meer specifieke taken worden specialistische aanbieders ingezet. In geval van activering en re-integratie zijn er verschillende trajecten (kavels) gedefinieerd die via een aanbesteding voor 2023 zijn ingekocht. Met ingang van 1 januari 2024 is Empatec onze preferente partner, op basis van duurzame inbesteding. Gemeenten geven hierbij uitvoering aan hun maatschappelijke verantwoordelijkheid voor de inclusieve arbeidsmarkt.

Governance/structuur 3. Súdwest-Fryslân kiest voor een toekomstbestendige en wendbare uitvoering: dit impliceert schaalbaarheid (zo klein als mogelijk, zo groot als moet) en voldoende flexibel om in te spelen op nieuwe en veranderende omstandigheden. Door de effecten van de Participatiewet en de sterkere dan verwachte uitstroom (voor acht SW-ers kan één nBW-er terugkomen; beschreven in de Businesscase) krimpt Empatec op basis van de bestaande financiering. Om de infrastructuur te behouden voor zowel SW als nBW zijn andere doelgroepen nodig, die eveneens gebruik kunnen maken van deze infrastructuur, door bijvoorbeeld (werk)ervaring op te doen om uiteindelijk te worden bemiddeld naar de arbeidsmarkt. Ondernemers mogen vertrouwen op de bestaande leveringsgaranties. 4. De gemeentelijke beleidsafdeling adviseert het college over de koers van Empatec. Het college doet voorstellen voor beleidskaders aan de raad, die uiteindelijk de kaders vaststelt. Het college is eindverantwoordelijk voor de uitvoering, waarbij de inhoudelijk deskundige uitvoeringsorganisatie de ruimte heeft om te bepalen hoe de uitvoering wordt gedaan De Businesscase doet verbetervoorstellen voor aanpassingen in de GR en NV statuten. De enquêtecommissie, de cliëntenraad WWB van Súdwest-Fryslân en de FNV zijn uitgesproken over de wijze waarop de governance is geregeld en invloed kan worden uitgeoefend.

De wijziging van de Wet gemeenschappelijke regelingen brengt de gemeenteraad meer in positie dan bij de vorige versie van de wet. Door onder andere de voorgestelde wijzingen in het Dagelijks Bestuur/Algemeen Bestuur en de voorgestelde statutenwijziging wordt tegemoetgekomen aan de constateringen van de enquêtecommissie.

Financiën/control 5. Kosten, opbrengsten en doorbelastingen zijn transparant en beheersbaar. Tot nu toe was onvoldoende duidelijk op welke gronden en in welke mate doorbelasting van kosten tussen GR en NV en vice versa tot stand kwamen. De begroting geeft hier geen antwoord op, en de periodieke rapportages evenmin. Dit is het beeld dat naar voren komt uit het controllersoverleg. De conclusie van de raadsenquête is dat ‘de financiële huishoudingen van de GR F-W en Empatec vermengd zijn geraakt, waardoor er onvoldoende inzicht is in de wederzijdse rechten en verplichtingen . 6. Raad en college hebben voldoende inzicht en sturingsmogelijkheden in de begroting en beleid. Súdwest-Fryslân heeft de afgelopen jaren een gebrek aan transparantie ervaren vanuit Empatec. Met name als het gaat om cijfers en een financiële onderbouwing hiervan. Vanuit het controllersoverleg

Verkenning samenwerking Empatec 2022-2026

18

komt naar voren dat eerdere aanbevelingen ter verbetering van transparantie en sturing ter harte zijn genomen. Toch zien we dat er nog steeds verbetering nodig is. Er wordt volgens de vaste planning & control cyclus gerapporteerd. De gemeenteraad heeft behoefte om ook tussentijds, vroegtijdig en actief geïnformeerd te worden als er situaties worden geconstateerd die invloed hebben op de inhoudelijke of financiële kaderstelling. Aan structurele verbeteringen in dit proces wordt gewerkt. Een belangrijke structuurwijziging is al in werking: de GR heeft een eigen controller en secretaris, deze zijn in dienst van de GR (en niet meer in dienst van de gemeente(n) en NV). Hiermee krijgt de GR meer signatuur en is de positie onafhankelijk van Empatec.

Samenvatting De leidende principes die als pijlers de brede verkenning en de verbeterde Businesscase onderbouwen zijn: 1. Dienstverlening/uitvoering (herkenbaar, efficiënt, bereikbaar voor degene die er een beroep op doet), 2. Besturing inclusief governance en structuur (wendbaar en een duidelijke verdeling van rollen, taken en bevoegdheden), 3. Financieel beheer (noodzakelijke verbetering van sturing en grip). In het volgende hoofdstuk werken we deze leidende principes verder uit.

Verkenning samenwerking Empatec 2022-2026

19

7. Brede verkenning en resultaten Doel en afbakening van de brede verkenning De visie van Súdwest-Fryslân werd door het vorige college (periode 2018-2022) onvoldoende teruggezien in de Businesscase. Dit heeft ertoe geleid dat het college van Súdwest-Fryslân op 7 december 2021 als volgt besloot: Het college besluit: a. kennis te nemen van de Businesscase Werkleerbedrijf Fryslân-West 2022-2026 zoals opgesteld door de GR; b. de Businesscase ter informatie toe te sturen aan de WMO-Adviesraad SWF en de Cliëntenraad WWB; c. vanuit SWF een brede verkenning op te starten naar alternatieve scenario’s voor een transitie naar een toekomstbestendig Werkleerbedrijf; d. de gemeenteraad actief te informeren door het toezenden van de Businesscase, de Bijlagenbundel en dit collegebesluit.

Het doel van deze brede verkenning is het op inhoudelijke gronden mogelijk maken van het nemen van een besluit over de wijze waarop Súdwest-Fryslân de Wet Sociale Werkvoorziening en een deel van de Participatiewet wenst te voeren. Daarnaast geeft de brede verkenning een reactie op de aanbevelingen van de enquêtecommissie. Het is duidelijk dat de invoering van de Wet Sociale Werkvoorziening en de Participatiewet grote gevolgen heeft voor de huidige bedrijfsvoering van elk willekeurig SW-bedrijf. Elk besluit heeft consequenties. De ambitie, visie en doelen van de gemeente moeten hierin leidend zijn. Discussies over het in stand houden of optimaliseren van de huidige uitvoeringsorganisatie mogen de strategische besluitvorming niet vertroebelen. De aanbevelingen worden zo gedetailleerd mogelijk uitgewerkt, inclusief de eventuele effecten op de organisatie en begroting. Veel is afhankelijk van de gekozen richting; resterende uitwerking vindt in 2023 plaats. De volgende aanbevelingen komen voort uit de verkenning (geïnitieerd volgens het collegebesluit van 7 december 2021) en worden kort toegelicht. We gaan in dit hoofdstuk uit van de leidende principes uit het vorige hoofdstuk. De kritische opmerkingen uit de enquête en andere verbeterpunten (zoals de risicoanalyse) worden in dit stramien geplaatst.

Brede verkenning in relatie tot dienstverlening en uitvoering Het basis – en pluspakket in de Businesscase Het basispakket bestaat uit de Wet Sociale Werkvoorziening, nieuw Beschut Werk en vanuit de Participatiewet de doelgroep Perspectiefrijk. Deze laatste groep betreft werkzoekenden met een loonwaarde van tussen de 40% en 80 % en die in een periode van tussen de 3 en 18 maanden ‘werkfit’ zijn te maken. Dat houdt in dat ze klaar zijn om een baan buiten het Werkleerbedrijf te aanvaarden. In 2023 gaan we bezig met het oprichten van pilots om te kijken of dit een aanvulling kan zijn op dit basispakket.

Verkenning samenwerking Empatec 2022-2026

20

Het pluspakket bestaat uit extra werkzaamheden, die NIET in de nuloptie van het Werkleerbedrijf zijn meegenomen, maar die er op termijn wel voor moeten zorgen dat het WLB een levensvatbaar bedrijf blijft, dat de begeleiding van meerdere doelgroepen naar de arbeidsmarkt kan verzorgen. Het pluspakket omvat alle overige diensten, zoals arbeidsmatige dagbesteding, activering en reintegratie. Hiermee behoudt Súdwest-Fryslân de wendbaarheid vanuit het gemeentelijk beleid, wordt de afhankelijkheid van Empatec en de drie medeaandeelhouders en het financiële risico beperkt. Daarbij worden resultaatafspraken in een meerjarige dienstverleningsovereenkomst (DVO) vastgelegd. Daarin worden ook de kosten van de dienstverlening opgenomen. Hiermee betaalt elke gemeente wat hij afneemt. Zo houdt Súdwest-Fryslân maximaal grip en sturing op wat er afgenomen wordt en welke resultaten bereikt worden. De taken waaraan gedacht kan worden bij het pluspakket zijn: 1.Plaatsing van de doelgroep ‘Van Waarde’ bij de Wurkjouwer. Súdwest-Fryslân doet dit al en dit is contractueel vastgelegd. In 2023 wordt beoordeeld of we daar mee verder gaan cq. het contract gaan verlengen. Over het algemeen zijn alle belanghebbenden daar tevreden over. 2. Arbeidsmatige dagbesteding. Tot nu toe heeft Súdwest-Fryslân dit aanbesteed bij andere partijen. Die contracten lopen nog door tot 2026.

In de loop van 2025 moet bekeken worden hoe we hiermee verder willen gaan. 3. Meer doelgroepen kunnen toewijzen aan het Werkleerbedrijf (bijvoorbeeld de doelgroep Kansrijk). Deze inwoners worden vanuit de gemeente zelf bediend (voorheen Súdwest Werkt; nu via de Gebiedsteams). Ook daarvan zullen we in 2023 kritisch gaan bekijken of we daar in de samenwerking met het Werkleerbedrijf meer uit kunnen halen. 4. Meer kandidaten van de doelgroep ‘Van Waarde’ of ‘Perspectiefrijk’. Het Werkleerbedrijf kan ook een rol spelen als het gaat om het begeleiden van kandidaten vanuit bijv. het UWV. Deze optie wordt verder uitgewerkt in 2023. Herinrichting eigen dienstverlening In 2023 wordt de nieuwe werkrelatie tussen Súdwest-Fryslân en Empatec nader verkend en uitgewerkt. Dubbelingen die er nu zijn in de dienstverlening willen we voorkomen. De ruimte die ontstaat biedt de mogelijkheid om doelgroepen, die op dit moment door grote druk op bijvoorbeeld de capaciteit in het gebiedsteam, beter en sneller te bedienen. Het betreft een uitwerking van de uitvoering. De inhoudelijke keuzes gaan we met de organisatie verder (door-) ontwikkelen. Een nieuw standpunt over de wachtlijsten voor mensen met een indicatie Nieuw Beschut is daar ook onderdeel van.